ಮೊದಲ ಪುಟ
॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥
ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆ ತತ್ತ್ವವಿವೇಚನೀ
श्रीमद्भगवद्गीता तत्त्वविवेचनी - कन्नड़
ತ್ವಮೇವ ಮಾತಾ ಚ ಪಿತಾ ತ್ವಮೇವ
ತ್ವಮೇವ ಬಂಧುಶ್ಚ ಸಖಾ ತ್ವಮೇವ ।
ತ್ವಮೇವ ವಿದ್ಯಾ ದ್ರವಿಣಂ ತ್ವಮೇವ
ತ್ವಮೇವ ಸರ್ವಂ ಮಮ ದೇವ ದೇವ ॥
ಟೀಕಾಕಾರರು - ಶ್ರದ್ಧೇಯ ಶ್ರೀಜಯದಯಾಲಜೀ ಗೋಯಂದಕಾ
ಗೀತಾ ಸೇವಾ ಟ್ರಸ್ಟ್
।। ಶ್ರೀಹರಿಃ ।।
ನಿವೇದನೆ
ಭಾರತೀಯ ದರ್ಶನಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಜೀವನವನ್ನು ಸುಂದರ-ಸಮೃದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಅದನ್ನು ಭಗವನ್ಮುಖಿಯಾಗಿಸು ವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಸಾರ್ಥಕತೆ ಇದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಕ್ಷುದ್ರ, ಅಲ್ಪಕಾಲಿಕ ಸ್ಥಾಯಿಯಾದ ಸೀಮೆಯುಳ್ಳ ಭೌತಿಕ ಜೀವನದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದು ಮಹಾನ್ ಶಾಶ್ವತ ಹಾಗೂ ಅಸೀಮ, ಅನಂತ ಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ನಮ್ಮ ಭಾರತೀಯರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಗ್ರಂಥದ ಉಪಯುಕ್ತತೆ ಅಥವಾ ಉಪಾದೇಯತೆಯು ನಮ್ಮನ್ನು ಜೀವನದ ಈ ಚರಮ ಮತ್ತು ಪರಮ ಲಕ್ಷ್ಯದವರೆಗೆ ತಲುಪಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆಂಬ ಮಾತಿನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಏಕಮಾತ್ರ ಆಶ್ರಯ(ಅನುಶೀಲನ)ವೇ ಮಾನವ ಮಾತ್ರರಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಹಾಯಕ, ಉಪಯೋಗೀ ಹಾಗೂ ಸರ್ವಥಾ - ಸಿದ್ಧ ಬಲಿಷ್ಠ ಸಾಧನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಒರೆಗಲ್ಲಿಗೆ ತಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಅರಿವಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.
॥ ಶ್ರೀ ಹರಿಃ ॥
ನಮ್ರ ನಿವೇದನೆ
ತ್ವಮೇವ ಮಾತಾ ಚ ಪಿತಾ ತ್ವಮೇವ ತ್ವಮೇವ ಬಂಧುಶ್ಚ ಸಖಾ ತ್ವಮೇವ ।
ತ್ವಮೇವ ವಿದ್ಯಾ ದ್ರವಿಣಂ ತ್ವಮೇವ ತ್ವಮೇವ ಸರ್ವಂ ಮಮ ದೇವದೇವ ॥
ವಸುದೇವಸುತಂ ದೇವಂ ಕಂಸಚಾಣುರಮರ್ದನಮ್ ।
ದೇವಕೀಪರಮಾನಂದಂ ಕೃಷ್ಣಂ ವಂದೇ ಜಗದ್ಗುರುಮ್ ॥
ನಾರಾಯಣಂ ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ನರಂ ಚೈವ ನರೋತ್ತಮಮ್ ।
ದೇವೀಂ ಸರಸ್ವತೀಂ ವ್ಯಾಸಂ ತತೋಜಯಮುದೀರಯೇತ್ ॥
ಗೀತಾ ಮಹಿಮೆ
ಶ್ರೀಮದ್ಭವದ್ಗೀತಾ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯವಾಣಿಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ಮಹಿಮೆ ಅಪಾರವಾಗಿದೆ, ಅಪರಿಮಿತವಾಗಿದೆ. ಯಥಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು. ಶೇಷ, ಮಹೇಶ, ಗಣೇಶ ಇವರೂ ಕೂಡ ಇದರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಲಾರರು; ಹಾಗಿರುವಾಗ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಇತಿಹಾಸ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಇದರ ಮಹಿಮೆ ಹಾಡಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಎಷ್ಟು ಇದರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಹೊಗಳಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದರೂ ಕೂಡ ಇದರ ಮಹಿಮೆ ಇಷ್ಟೇ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಮಹಿಮೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂಬುದೇ ಸತ್ಯವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ವರ್ಣನೆಯು ಆಗಬಲ್ಲುದೋ ಅದು ಅಪರಿಮಿತ ಹೇಗಾದೀತು? ಅದಾದರೋ ಪರಿಮಿತವೇ ಆದೀತು.
ಗೀತೆಯು ಒಂದು ಪರಮ ರಹಸ್ಯಮಯ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೇದಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ರಚನೆಯು ಎಷ್ಟು ಸರಳ ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಮನುಷ್ಯನು ಇದನ್ನು ಸಹಜವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಇದರ ಆಶಯವು ಜೀವನವಿಡೀ ನಿರಂತರ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅದರ ಕೊನೆಮುಟ್ಟಲಾರದಷ್ಟು ಗೂಢ ಮತ್ತು ಗಂಭೀರವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಭಾವಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತ ಇರುತ್ತವೆ, ಇದರಿಂದ ಇದು ಸದಾಕಾಲ ಹೊಸದಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ, ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಸಹಿತ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪದ-ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮ ರಹಸ್ಯವು ತುಂಬಿರುವುದು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಸ್ವರೂಪ, ತತ್ತ್ವ, ರಹಸ್ಯ ಮತ್ತು ಉಪಾಸನೆಯ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ವರ್ಣನೆಯು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಬೇರೆ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಒಂದು ಶಬ್ದವು ಸದುಪದೇಶದಿಂದ ಬರಿದಾಗಿಲ್ಲದಂತಹ ಒಂದು ಅನುಪಮೇಯ ಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ರೋಚಕವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದಾದ ಒಂದು ಶಬ್ದವೂ ಇಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ವಿಷಯಗಳು ಹೇಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವು ಅಕ್ಷರಶಃ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿವೆ; ಸತ್ಯ ಸ್ವರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ರೋಚಕತೆಯ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡುವುದು ಅವನ ಅನಾದರ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಗೀತೆಯು ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಮಯಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಸಾರವು ತುಂಬಿದೆ. ಇದನ್ನು ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಭಂಡಾರ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಆಗಲಾರದು. ಗೀತೆಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗಬಲ್ಲದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಯಾದ ಪರಿಶ್ರಮ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿದೆ - ‘ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಮಯೀ ಗೀತಾ’ (ಭೀಷ್ಮ 43/2). ಆದರೆ ಇಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದರೆ ಸಾಕಾಗದು; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ವೇದಗಳಿಂದ ಆಗಿದೆ, ವೇದಗಳ ಪ್ರಾಕಟ್ಯ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮುಖದಿಂದ ಆಯಿತು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನು ಭಗವಂತನ ನಾಭಿಕಮಲದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನನಾದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯವಧಾನ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯಾದರೋ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನ ಮುಖಾರವಿಂದದಿಂದ ಹೊರಟಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಆಗಲಾರದು. ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ವೇದವ್ಯಾಸರೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ
ಗೀತಾ ಸುಗೀತಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ ಕಿಮನ್ಯೈಃ ಶಾಸ್ತ್ರಸಂಗ್ರಹೈಃ ।
ಯಾ ಸ್ವಯಂ ಪದ್ಮನಾಭಸ್ಯ ಮುಖಪದ್ಮಾದ್ವಿನಿಃ ಸೃತಾ ॥
(ಮಹಾ - ಭೀಷ್ಮ - 43/1)
‘ಗೀತೆಯನ್ನೇ ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಶ್ರವಣ, ಕೀರ್ತನ, ಅಧ್ಯಯನ-ಅಧ್ಯಾಪನ, ಮನನ ಮತ್ತು ಧಾರಣೆಮಾಡಬೇಕು, ಬೇರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಸಂಗ್ರಹದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ? ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ಪದ್ಮನಾಭನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮುಖಕಮಲ ದಿಂದ ಹೊರಟಿದೆ.’
ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪದ್ಮನಾಭ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಮಹಾಭಾರತಕಾರರು ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ - ಈ ಗೀತೆಯು ಯಾರ ನಾಭಿಕಮಲದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಉತ್ಪನ್ನನಾದನೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲವಾಗಿವೆಯೋ ಆ ವೇದಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮುಖದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದುವೋ ಅಂತಹ ಭಗವಂತನ ಮುಖಕಮಲದಿಂದ ಹೊರಟಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.
ಗೀತೆಯು ಗಂಗೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ ಸ್ನಾನದ ಫಲವು ಮುಕ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡುವವನು ಸ್ವಯಂ ಮುಕ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು, ಅವನಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಗೀತಾರೂಪೀ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಈಜುವವನು ಸ್ವತಃ ಮುಕ್ತನಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಅವನು ಬೇರೆಯವರನ್ನೂ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗೆಯಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಮತ್ತು ಗೀತೆಯು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಾನ್ ನಾರಾಯಣನ ಮುಖಾರವಿಂದದಿಂದ ಹೊರಟಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಗಂಗೆಯಾದರೋ ಯಾರು ಬಂದು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವರೋ ಅವನನ್ನೇ ಮುಕ್ತಳಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯಾದರೋ ಮನೆಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರಿಗೆ ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗ ತೋರುತ್ತದೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಗೀತೆಯನ್ನು ಗಂಗೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಗೀತೆಯು ಗಾಯತ್ರಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಗಾಯತ್ರೀ ಜಪದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ; ಆದರೆ ಗಾಯತ್ರೀ ಜಪ ಮಾಡುವವನೂ ಕೂಡ ಸ್ವತಃ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಗೀತೆಯ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವವನಾದರೋ ತರಣ-ತಾರಣನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. (ತಾನು ಉದ್ಧಾರವಾಗಿ ಬೇರೆಯವರನ್ನೂ ಉದ್ಧರಿಸಬಲ್ಲನು.) ಯಾವಾಗ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುವ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನು ಅವನೇ ಆದಾಗ ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ! ಮುಕ್ತಿಯು ಅವನ ಚರಣ ಧೂಳಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಮುಕ್ತಿಯ ಸತ್ರವನ್ನೆ ಅವನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ.
ಗೀತೆಯನ್ನು ನಾವು ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಯಾವುದೇ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಆಗಲಾಗದು.
ಗೀತಾಶ್ರಯೇಽಹಂ ತಿಷ್ಠಾಮಿ ಗೀತಾ ಮೇ ಚೋತ್ತಮಂ ಗೃಹಮ್ ।
ಗೀತಾಜ್ಞಾನಮುಪಾಶ್ರಿತ್ಯ ತ್ರೀಂಲ್ಲೊಕಾನ್ ಪಾಲಯಾಮ್ಯಹಮ್ ॥
(ವಾರಾಹ ಪುರಾಣ)
‘ನಾನು ಗೀತೆಯ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತೇನೆ, ಗೀತೆಯು ನನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯ ಜ್ಞಾನದ ಆಸರೆ ಪಡೆದೇ ನಾನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಇದಲ್ಲದೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮುಕ್ತಕಂಠದಿಂದ ಯಾರಾದರೂ ಈ ಗೀತಾರೂಪೀ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡು ವರೋ ಅವರು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಹೋಗುವರು ಎಂದು ಘೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (3/31). ಇಷ್ಟೆ ಅಲ್ಲ, ಯಾರಾದರೂ ಇದರ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರೂ ಅವನ ಮೂಲಕ ನಾನು ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (18/70). ಯಾವಾಗ ಗೀತೆಯ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾತ್ರದ ಇಷ್ಟು ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವಿದೆ ಎಂದಾಗ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಇದರ ಉಪದೇಶಕ್ಕನುಸಾರ ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಇದರ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಭಕ್ತರಿಗೆ ಧಾರಣೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಇದರ ವಿಸ್ತಾರ, ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ! ಅವನಿಗಾದರೋ- ‘ಅವನು ನನಗೆ ಅತಿಶಯ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.’ ಅವನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರಿಯನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಹೀಗೂ ಹೇಳಿದರೂ ಏನೂ ಅನುಚಿತವಾಗಲಾರದು. ಭಗವಂತನು ಇಂತಹ ಭಕ್ತರ ಅಧೀನನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.
ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ - ಅವರ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನು ಅವರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಿಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆಂದರೆ ಅವರ ಪ್ರಾಣಗಳೂ ಕೂಡ ಅವರಿಗೆ ಅಷ್ಟು ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಧಾನ ರಹಸ್ಯಮಯ ಆದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವವನು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರಿಯರಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಿದೆ?
ಗೀತೆಯು ಭಗವಂತನ ಉಸಿರಾಗಿದೆ, ಹೃದಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ವಾಙ್ಮಯೀಮೂರ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಯಾರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ, ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ, ಅವನ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯು ತುಂಬಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ ಆ ಪುರುಷನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಗೀತೆಯ ಮೂರ್ತಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಭಾಷಣ ಮತ್ತು ಚಿಂತನದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರು ಪರಮ ಪವಿತ್ರರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಅನುಕರಣ ಮಾಡುವವರ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ! ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಗೀತೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ತೀರ್ಥ, ವ್ರತ, ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಉಪವಾಸಾದಿಗಳು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ.
ಗೀತೆಯು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮುಖಾರವಿಂದದಿಂದ ಹೊರಟ ವಾಣಿಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ಸಂಕಲನ ಕರ್ತಾ ಶ್ರೀ ವೇದವ್ಯಾಸರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ಉಪದೇಶದ ಎಷ್ಟೋ ಅಂಶವನ್ನು ಪದ್ಯದಲ್ಲೇ ಹೇಳಿದ್ದನು, ಅದನ್ನು ವ್ಯಾಸರು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರಿಸಿದರು. ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಯಾವುದು ಅವನು ಗದ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದನೋ ಅದನ್ನು ವ್ಯಾಸರು ಸ್ವಯಂ ಶ್ಲೋಕಬದ್ಧವಾಗಿಸಿದರು, ಜೊತೆಗೆ ಅರ್ಜುನ, ಸಂಜಯ ಮತ್ತು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರರ ವಚನಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕ ಬದ್ಧವಾಗಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಈ ಏಳುನೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಹದಿನೆಂಟು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಾಜಿಸಿ ಯಾವುದು ಇಂದು ನಮಗೆ ಉಪಲದ್ಧವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಮಹಾಭಾರತದೊಳಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡರು.
ಗೀತೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ
ಗೀತೆಯು ಜ್ಞಾನದ ವಿಶಾಲ ಸಮುದ್ರವಾಗಿದೆ, ಇದರೊಳಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಅನಂತ ಭಂಡಾರ ತುಂಬಿದೆ. ಇದರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ದಿಗ್ವಿಜಯೀ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಾಲೋಚಕರ ವಾಣಿಯು ಕುಂಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರ ಪೂರ್ಣರಹಸ್ಯವು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಕೆಲವನ್ನು ಇದರ ಸಂಕಲನ ಕರ್ತರಾದ ವ್ಯಾಸರು ಮತ್ತು ಶ್ರೋತೃವಾದ ಅರ್ಜುನನು ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಅಗಾಧಮಯ, ರಹಸ್ಯಮಯ ಗೀತೆಯ ಆಶಯ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು - ಹೇಗೆ ಒಂದು ಸಾಧಾರಣ ಪಕ್ಷಿಯು ಅನಂತ ಆಕಾಶದ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಲು ಗೈವ ಪ್ರಯತ್ನದಂತೆ ನನ್ನಂತಹ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಿದೆ.
ಗೀತೆಯು ಅನಂತ ಭಾವಗಳ ಅಗಾಧ ಸಮುದ್ರವಾಗಿದೆ. ರತ್ನಾಕರದಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಮುಳುಗಿದಾಗ ಹೇಗೆ ರತ್ನಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಗೀತಾ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಮುಳುಗು ಹಾಕಿದಾಗ ಜಿಜ್ಞಾಸುಗಳಿಗೆ ನಿತ್ಯ-ನೂತನ ವಿಲಕ್ಷಣ ಭಾವರತ್ನಗಳ ರಾಶಿಯು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗರುಡನೂ ಹಾರುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಸಾಧಾರಣ ನೊಣವು ಹಾರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರ ಕೆಲವು ಅನುಭವ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ಆದುದರಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗ ಕಂಡುಬರುವುದು - ಗೀತೆಯ ಮುಖ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯವು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನ ವಶರಾಗಿ ಸಂಸಾರ - ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಜೀವರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ, ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು. ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಪರಮಾರ್ಥ ಪ್ರಯೋಗದ ಈ ಅದ್ಭುತ ಕಲೆಯು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರೀ ಭೇದದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳು - ‘ಜ್ಞಾನ ನಿಷ್ಠಾ’ ಅಂದರೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗನಿಷ್ಠಾ’ ಅಂದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗ(3/3)ವಾಗಿವೆ.
ಇಲ್ಲಿ - ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ, ಉಪಾಸನಾ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಈ ಮೂರು ಪ್ರಧಾನ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯು ಎರಡೇ ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡಿತು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಏನು ಗೀತೆಗೆ ಭಕ್ತಿಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವೂ ಮಾನ್ಯವಿಲ್ಲವೇ? ಅನೇಕ ಜನರಾದರೋ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶವು ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ಕೂಡ ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (6/47) ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಸುಲಭವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (8/14) ಇದರ ಉತ್ತರವು - ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವಲ್ಲದೆ ಯಾವ ‘ಉಪಾಸನೆ’ಯ ಪ್ರಕರಣ ಬಂದಿದೆಯೋ ಆ ಉಪಾಸನೆಯು ಇವೇ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ. ಯಾವಾಗ ತನ್ನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಅಭಿನ್ನನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಅದು ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ಭೇದದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ಅಂತರ್ಗತವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದೇ ಮುಖ್ಯ ಅಂತರವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಧ್ಯಾನದ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ, ಯಾವ ಧ್ಯಾನವು ಅಭೇದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಭೇದದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಗೀತೆಯು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಧನೆಯೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂಬ ಜನರ ಮಾನ್ಯತೆಯೂ ಕೂಡ ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಗೀತೆಯು ಭಕ್ತಿಗೆ ತುಂಬಾ ಎತ್ತರದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಕ್ತನಾಗಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ (9/34; 12/8; 18/57, 65, 66) ಆದರೂ ಗೀತೆಯು ನಿಷ್ಠೆಗಳು ಎರಡೇ ಎಂದು ಮಾನ್ಯಮಾಡಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ದ್ವೈತಭಾವ ಇರುತ್ತದೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಯುಕ್ತಿವಿರುದ್ಧವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭಕ್ತಿಯು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಒಂದಾಗಿದೆ ಇದರ ಕುರಿತು ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾ ವಿಚಾರ ಮಾಡಲಾಗುವುದು. ಅಸ್ತು!
ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಜನ - ಪೂಜನ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು - ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ಪೂರ್ತಿ ಸಾಧನೆಯಿಂದಲಾದರೋ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ಒಂದೊಂದು ಅಂಗದ ಸಾಧನೆಯಿಂದಲೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಬಲ್ಲುದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ಅವನ ಕೃಪೆಯಾಗಿದೆ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಜೀವಿಗಳಿಗಾಗಿ ಇಷ್ಟುಸುಲಭವಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.
ಇದಲ್ಲದೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮ’ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವು ಯಾವ-ಯಾವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಆಗಿದೆಯೋ ಅದು ಕೂಡ ವಿಶೇಷ ರಹಸ್ಯಮಯವಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಒಂದೇ ವಸ್ತು ಅಲ್ಲ. ಗೀತೆಯನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮವು ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾ ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠಾ ಎರಡೂ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆಗಬಲ್ಲುದು. ಜ್ಞಾನ ನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲೂ ಕರ್ಮದ ವಿರೋಧವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಪಾದನೆಯೇ ಸಾಧನೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ (6/3) ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗವು ಬದಲಿಗೆ ಬಾಧಕವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ (3/4). ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತೇಳರಿಂದ ಐವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ಹಾಗೂ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಹಾಗೂ ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಂಟನೇ, ಒಂಭತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯ ಅಂದರೆ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನವೇ ಇಲ್ಲ, ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಿಗಳನ್ನಾದರೋ ಭಗವಂತನು ತುಚ್ಛಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (2/42, 44 ಮತ್ತು 49; 7/20 - 23; 9/20, 21, 23, 24).
ಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥವೂ ಕೂಡ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನ ಯೋಗವೇ ಅಲ್ಲ; ಫಲರೂಪೀಜ್ಞಾನ, ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳ ಫಲವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದು ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆ ಎರಡರ ಫಲವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನೂ ಕೂಡ ‘ಜ್ಞಾನ’ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೈದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತಾರರಿಂದ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಫಲರೂಪೀ ಜ್ಞಾನದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಂಗಾನುಸಾರ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಈಗ, ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಗಳ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಂತರವಿದೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಮತ್ತು ಯಾವ-ಯಾವ ಅವಾಂತರ ಭೇದಗಳಿವೆ ಹಾಗೂ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರವೋ ಅಥವಾ ಪರಸ್ಪರ ಸಾಪೇಕ್ಷವೋ, ಈ ನಿಷ್ಠೆಗಳ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಯಾರು? ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ಸ್ವರೂಪ
(1) ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮರೀಚಿಕೆಯ ನೀರಿನಂತೆ ಅಥವಾ ಸ್ವಪ್ನಸೃಷ್ಟಿಯ ಸದೃಶ ಮಾಯಾಮಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮಾಯೆಯ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು (5/8,9) ಹಾಗೂ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ನಿತ್ಯಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು ಕೊಂಡು ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ವಾಸುದೇವನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಭಾವವು ಇಲ್ಲದಿರುವುದಾದರೋ (13/30) ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಅಥವಾ ‘ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸ’ವೆಂದೂ ಇದರ ಹೆಸರಾಗಿವೆ.
(2) ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವವನ್ನು ತಾಳುತ್ತ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಭಗವತ್ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದು (2/47-51) ಅಥವಾ ಶ್ರದ್ಧಾ - ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಮನಸ್ಸು, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ನಾಮ, ಗುಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಸಹಿತ ಅವನ ಸ್ವರೂಪದ ನಿರಂತರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದು (6/47) ಇದು ‘ಯೋಗನಿಷ್ಠೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಭಗವಂತನು ಸಮತ್ವ ಯೋಗ, ಬುದ್ಧಿಯೋಗ, ತದರ್ಥಕರ್ಮ, ಮದರ್ಥಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಸಾತ್ವಿಕತ್ಯಾಗ ಮೊದಲಾದ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪದಿಂದ ಅಥವಾ ಪ್ರಧಾನರೂಪದಿಂದ ಭಕ್ತಿಯು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಗೀತೋಕ್ತ ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶೂನ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನ ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಿಲ್ಲವೋ (2/47 - 51) ಅಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆಯಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇದೆ - ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಬಂಧವು ಅಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದೇ ಇದೆ.
ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅನೇಕ ಯುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ, ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಫಲವು ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾ ನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಅವಾಂತರಭೇದಗಳು ಅನೇಕವಾಗುವುದಾದರೂ ಅವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು.
ಅ) ಏನೆಲ್ಲ ಇದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ.
ಆ) ಏನೆಲ್ಲ ದೃಶ್ಯವರ್ಗವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ ಅದು ಮಾಯಾಮಯವಾಗಿದೆ; ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ.
ಇ) ಏನೆಲ್ಲ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.
ಈ) ಏನೆಲ್ಲ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ ಅದು ಮಾಯಾಮಯವಾಗಿದೆ, ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಒಂದೇ ನಿತ್ಯ ಚೇತನ ಆತ್ಮಾ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.
ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಮೊದಲಿನ ಎರಡು ಸಾಧನೆಗಳು ‘ತತ್ತ್ವಮಸಿ’ ಮಹಾವಾಕ್ಯದ ‘ತತ್’ ಪದದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇವೆ ಮತ್ತು ನಂತರದ ಎರಡು ಸಾಧನೆಗಳು ‘ತ್ವಮ್’ಪದದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಿವೆ. ಇವುಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣವು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಬಹುದು-
1) ಈ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ ಎಲ್ಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ, ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವೂ ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮ, ಕರ್ಮದ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಉಪಕರಣಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ವಯಂ ಕರ್ತಾ ಎಲ್ಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ (4/24). ಹೇಗೆ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯ ಒಳಗೆ, ಹೊರಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ನೀರೇ - ನೀರು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಆ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯು ಸ್ವತಃ ಜಲ ರೂಪವೇ ಆಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಭೂತಗಳ ಒಳಗೆ-ಹೊರಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಆ ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಅವನೇ ಇದ್ದಾನೆ (13/15).
2) ಏನೆಲ್ಲ ಈ ದೃಶ್ಯವರ್ಗವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಮಾಯಾಮಯ, ಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ನಾಶವಾಗುವಂತಹದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು - ಇವೆಲ್ಲದರ ಅಭಾವಗೈದು ಕೇವಲ ಅವೆಲ್ಲದರ ಅಧಿಷ್ಠಾನರೂಪೀ ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ - ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ತದ್ರೂಪ ಮಾಡಿಬಿಡುವುದು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಅವನ ಅಪರೋಕ್ಷಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಅವನಲ್ಲಿ ಏಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು (5/17).
3) ಚರಾಚರ ಎಲ್ಲವು ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಬ್ರಹ್ಮವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಚಾರಗೈದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಆತ್ಮನೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದು.
ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಆ ವಿಜ್ಞಾನಾನಂಧಘನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಆನಂದದ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (5/24; 6/27; 18/54).
4) ಯಾವುದೆಲ್ಲವೂ ಕೂಡ ಈ ಮಾಯಾಮಯ, ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ದೃಶ್ಯವರ್ಗವಿದೆಯೋ - ಇದನ್ನು ಮತ್ತು ಇದರ ಮೂಲಕ ಉಂಟಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ, ನಾಶವಂತ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಹಾಗೂ ಇವೆಲ್ಲದರ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವಗೈದು ಭಾವರೂಪೀ ಆತ್ಮವನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸುವುದು (13/27, 34).
ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ - ಆತ್ಮಾ ದ್ರಷ್ಟಾ, ಸಾಕ್ಷೀ, ಚೇತನ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಆಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಈ ದೇಹಾದಿ ಜಡ ದೃಶ್ಯವರ್ಗವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ ಅದು ಅನಿತ್ಯ ವಾದ್ದರಿಂದ ಅಸತ್ವಾಗಿದೆ ; ಕೇವಲ ಆತ್ಮನೇ ಸತ್ ಆಗಿದೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ನಿತ್ಯ, ಶುದ್ಧ, ಬುದ್ಧ, ನಿರಾಕಾರ, ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಅಕ್ರಿಯ, ಗುಣಾತೀತ ಆತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವನು. ಅಭೇದ ರೂಪದಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಪುರುಷರಿಗೆ ಆತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವು ಹೀಗೆಯೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿವೆಯೋ ಅದು - ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ. ಆತ್ಮನಿಗೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲ (5/8, 9; 14/19) ಅವನು ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮಾಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ - ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಆನಂದದ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (5/13).
ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ನಾಲ್ಕು ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನ ಎರಡು ಸಾಧನೆಗಳಾದರೋ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪಾಸನೆಯ ಜೊತೆ ಕೂಡಿಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ, ನಾಲ್ಕನೇ ಸಾಧನೆಯು ಅಹಂಗ್ರಹ-ಉಪಾಸನೆಯಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.
ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ನಾಲ್ಕೂ ಸಾಧನೆಗಳು ವ್ಯುತ್ಥಾನ-ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಧ್ಯಾನಕಾಲದಲ್ಲಿಯೋ ಅಥವಾ ಆ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರವು-ನಾಲ್ಕನೇ ಸಾಧನೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಾನುಸಾರ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಇದಾದರೋ ಕೇವಲ ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಸಾಧನೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕಾನುಸಾರ ಯಾವ ಸಾಧನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಕೇವಲ ಧ್ಯಾನಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ಉಳಿದೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಾಯಶಃ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.
ಮೊದಲನೇ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ‘ವಾಸುದೇವ ಸರ್ವಮಿತಿ’- ಏನೆಲ್ಲ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ ಅವೆಲ್ಲವು ವಾಸುದೇವನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ (7/19) ಹಾಗೂ ‘ಸರ್ವಭೂತಸ್ಥಿತಂ ಯೋ ಮಾಂ ಭಜತ್ಯೇಕತ್ವಮಾಸ್ಥಿತಃ’- ಪುರುಷನು ಏಕೀಭಾವದಲ್ಲಿ ನೆಲೆ ನಿಂತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮರೂಪದಿಂದ ನೆಲೆನಿಂತ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ವಾಸುದೇವನಾದ ನನ್ನನ್ನೇ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ (6/31); ಇವುಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವು ಏಕೆ ಮಾಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ಕೇಳಬಲ್ಲನು. ಇದರ ಉತ್ತರ - ಈ ಎರಡೂ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಸಂಗದ್ದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಪುರುಷನ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಇದರ ಉಲ್ಲೇಖ ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾರಾದರು ಇವನ್ನು ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಇವುಗಳನುಸಾರ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದರೆ ಮಾಡಬಹುದು; ಹೀಗೆ ಮಾಡವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆಪತ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ.
ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಮೇಲಿನಂತೆ ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆಯ ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗಗಳು ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯೋಗನಿಷ್ಠೆ ಯಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಭೇದಗಳಿವೆ —
1) ಕರ್ಮಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗ
2) ಭಕ್ತಿಮಿಶ್ರಿತ ಕರ್ಮಯೋಗ
3) ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗ.
1) ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಫಲ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಗೈದು ತನ್ನ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ಕರ್ಮಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ಫಲತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (5/12; 6/1; 12/11; 18/11) ಕೆಲವೆಡೆ ಕೇವಲ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (3/19; 6/4) ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ಫಲ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಎರಡನ್ನು ಬಿಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು (2/47, 48; 18/6,9). ಎಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಫಲ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನೂ ಕೂಡ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಫಲದ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನೂ ಸಹ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಫಲ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಎರಡರ ತ್ಯಾಗವು ಆಗುತ್ತದೋ ಆಗಲೇ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.
2) ಭಕ್ತಿಮಿಶ್ರಿತ ಕರ್ಮಯೋಗ - ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ವ್ಯಾಪ್ತನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣೋಚಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಮಾಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (18/46). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಭಕ್ತಿಮಿಶ್ರಿತ ಕರ್ಮಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳಬಲ್ಲರು.
3) ಭಕ್ತಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗ - ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅವಾಂತರ ಭೇದಗಳಿವೆ
ಕ) ಭಗವದರ್ಪಣ ಕರ್ಮ
ಖ) ಮತ್ತು ಭಗವದರ್ಥ ಕರ್ಮ.
ಭಗವದರ್ಪಣ ಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ಣಭಗವದರ್ಪಣವಾದರೋ - ಯಾವು ದರಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಹಾಗೂ ಇದೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ, ನಾನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೋ ಅವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ, ಭಗವಂತನೇ ನನ್ನನ್ನು ಸೂತ್ರದ ಗೊಂಬೆಯಂತೆ ನನ್ನಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೋ ಅದೇ ಆಗಿದೆ (3/30; 12/6; 18/57, 66).
ಇದಲ್ಲದೆ ಮೊದಲು ಯಾವುದೋ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನಂತರ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿಬಿಡುವುದು, ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡುವುದು, ಕರ್ಮಗಳು ಮುಗಿಯುತ್ತಿರುವುದರ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ಬಿಡುವುದು ಅಥವಾ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡುವುದು ಇದೂ ಕೂಡಾ ‘ಭಗವದರ್ಪಣದ್ದೇ’ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ. ಇದು ಭಗವದರ್ಪಣದ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಮೆಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪೂರ್ಣ ಭಗವದರ್ಪಣವಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಭಗವದರ್ಥಕರ್ಮ’ವೂ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ.
ಯಾವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಭಗವತ್ ಪ್ರೇಮ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೋ ಅವು ಹಾಗೂ ಯಾವುದು ಭಗವಂತನ ವಿಗ್ರಹಾದಿಗಳ ಅರ್ಚನೆ ಹಾಗೂ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನ ಮೊದಲಾದ ಉಪಾಸನಾರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳು ಭಗವಂತನ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೋ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಭಗವತ್ ಸಂಬಂಧಿಯಾಗುತ್ತವೋ ಅವೆರಡೂ ‘ಭಗವದರ್ಥ’ ಕರ್ಮದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ. ಈ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ‘ಮತ್ಕರ್ಮ’ ಮತ್ತು ‘ಮದರ್ಥಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿದೆ (11/55; 12/10).
ಯಾವುದನ್ನು ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಭಕ್ತಿಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ (8/14, 22; 9/13, 14, 22, 30, 34; 10/9; 13/10; 14/26) ಅದು ಕೂಡ ಭಗವದರ್ಪಣ ಮತ್ತು ‘ಭಗವದರ್ಥ’ ಈ ಎರಡೂ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಕೂಡಿಕೊಂಡಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲದರ ಫಲವು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.
ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯು ಸ್ವತಂತ್ರರೂಪದಿಂದ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೋ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯ ಅಂಗವಾಗಿ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೋ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಈಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರವು - ಗೀತೆಗೆ ಎರಡೂ ಮಾತುಗಳು ಒಪ್ಪಿಗೆ ಇದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅಂದರೆ ಮೋಕ್ಷದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನವೆಂದೂ ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವೆಂದೂ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ಬಯಸುವುದಾದರೆ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯ ಸಹಾಯಕತೆ ಇಲ್ಲದೆ ನೇರವಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು ಅಥವಾ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಎರಡರಲ್ಲಿನ ಯಾವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅವನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದು ಅವನ ರುಚಿಯಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯು ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು (5/4, 5 ಹಾಗೂ 13/24) ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ದೊರೆಯುತ್ತಾನೆ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೂಡ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು (8/7;11/54,55;12/6-8).
ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ನಿಷ್ಕಾಮಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಉಪಾಸನೆ ಎರಡೂ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯ ಅಂಗವೂ ಆಗಬಲ್ಲವು (5/6; 14/26). ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅಭೇದ ಉಪಾಸನೆ ಇದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯು ಭೇದ ಉಪಾಸನಾರೂಪೀ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಅಂದರೆ ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ಅಂಗವಾಗಲಾರದು. ಯಾರಾದರು ಜ್ಞಾನ ನಿಷ್ಠೆಯ ಸಾಧಕನ ರುಚಿಯು ಮುಂದರಿಯುತ್ತಾ ಅಥವಾ ಮತವು ಬದಲಾಗಿ ಅವನು ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರೆ, ಅವನಿಗೆ ಪುನಃ ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ಮೂಲಕವೇ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೆ ಇದು ಬೇರೆ ಮಾತಾಗಿದೆ.
ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾರಾದರು - ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಗೈದು ಮತ್ತೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಯಾವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಅವನ ಸಾಧನ ಕ್ರಮ ಹೇಗೆ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ - ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ತ್ಯಾಗ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಏಳು ಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗಗೈದು ಅವನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
1. ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ
ಕಳ್ಳತನ, ವ್ಯಭಿಚಾರ, ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಛಲ, ಒತ್ತಾಯ, ಹಿಂಸೆ, ಅಭಕ್ಷ್ಯ ಭೋಜನ, ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ನೀಚಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸು, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದು - ಇದು ಮೊದಲ ಶ್ರೇಣಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ.
2. ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ
ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಧನಾದಿ ಪ್ರಿಯ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ರೋಗ - ಸಂಕಟಾದಿಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮತ್ತು ಉಪಾಸನಾ ಮೊದಲಾದ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದು - ಇದು ಎರಡನೇ ಶ್ರೇಣಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ.
ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಲೌಕಿಕ ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಇಂತಹ ಕರ್ಮಗಳು ಸಂಯೋಗ ವಶದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದರೆ, ಯಾವುದು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಸಕಾಮವಾಗಿದೆಯೋ ಆದರೂ ಅದನ್ನು ಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಕಷ್ಟವಾಗುವು ದಾದರೆ ಅಥವಾ ಕರ್ಮ-ಉಪಾಸನೆಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಬಾಧೆಯು ಬರುವುದಾದರೆ, ಸ್ವಾರ್ಥದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕೇವಲ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಸಕಾಮ ಕರ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
3. ತೃಷ್ಣೆಯ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ
ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತ ಧನಾದಿ ಏನೆಲ್ಲವು ಅನಿತ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ದೊರಕಿವೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು - ಇದು ಮೂರನೇ ಶ್ರೇಣಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ.
4. ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಸೇವೆಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ತ್ಯಾಗ
ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಧನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಸೇವೆ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬೇಡುವುದು ಮತ್ತು ಯಾಚಿಸದೆ ಕೊಡಲಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಮಾಡಿದ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಯಾರಿಂದಲೂ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆ ಮಾಡುವುದು ಮೊದಲಾದ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಸೇವೆಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಭಾವವಿದೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲದರ ತ್ಯಾಗವು ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ರೇಣಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ.
ಒಂದು ವೇಳೆ ಇಂತಹ ಅವಕಾಶ ಒದಗಿಬಂದರೆ, ಶರೀರ ಸಂಬಂಧೀ ಸೇವೆ ಅಥವಾ ಭೋಜನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ ಯಾರಿಗಾದರು ಕಷ್ಟವಾಗುವುದಾದರೆ ಅಥವಾ ಲೋಕ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಬಾಧೆಯು ಬರದಿದ್ದರೆ ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕೇವಲ ಇತರರ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ಸೇವಾದಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ದೋಷಯುಕ್ತ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಆಳುಗಳು ಮೊದಲಾದವರು ಮಾಡಿದ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಬಂಧು-ಬಾಂಧವ ಹಾಗೂ ಮಿತ್ರರೇ ಮೊದಲಾದವರ ಮೂಲಕ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಭೋಜನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದಿದ್ದರೆ ಅವರಿಗೆ ಕಷ್ಟವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಲೋಕ ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ.
5. ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ
ದೇವರ ಭಕ್ತಿ, ದೇವತಾ ಪೂಜೆ, ತಂದೆ-ತಾಯಂದಿರ ಸೇವೆ, ಗುರುಜನರ ಸೇವೆ, ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಹಾಗೂ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ಅನುಸಾರ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಶರೀರ-ಸಂಬಂಧೀ ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟು ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯದ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಐದನೇ ಶ್ರೇಣಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ.
6. ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ
ಧನ, ಮನೆ ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರಾದಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಸ್ತುಗಳು ಹಾಗೂ ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಮಿತ್ರಾದಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಾಂಧವರು ಹಾಗೂ ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮೊದಲಾದ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಎಷ್ಟು ವಿಷಯಭೋಗರೂಪೀ ಪದಾರ್ಥ ಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳು ಕ್ಷಣಭಂಗುರ ಮತ್ತು ನಾಶವಾಗುವಂತಹುದಾದ ಕಾರಣ ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಯು ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಕೇವಲ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ವಿಶುದ್ಧ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣ ಮನ, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೂ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು ಆರನೇ ಶ್ರೇಣಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ.
ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಆರನೇ ಶ್ರೇಣಿಯ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಪಡೆದ ಪುರುಷರಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗಿ ಕೇವಲ ಓರ್ವ ಪರಮಪ್ರೇಮಮಯ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವಿಶುದ್ಧ ಪ್ರೇಮದ ವಿಷಯಗಳ ಕಥೆಗಳು ಕೇಳುವುದು - ಹೇಳುವುದು ಮತ್ತು ಮನನ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಮಾಡುವುದೇ ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರ ಜೊತೆಗೆ ಇದ್ದು ಹಾಸ್ಯ, ವಿಲಾಸ, ಪ್ರಮಾದ, ನಿಂದೆ, ವಿಷಯಭೋಗ ಮತ್ತು ವ್ಯರ್ಥವಾದ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಮಯವನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಕೂಡ ಕಳೆಯುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವರ ಮೂಲಕ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ನಾಮದ ಮನನ ಇದ್ದುಕೊಂಡೇ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಭಗವದರ್ಥವಾಗುತ್ತವೆ.
ಇದು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ; ಈ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಸಾಧಕನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತತ್ತ್ವಶಃ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (18/56).
ಆದರೆ ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾರಾದರು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನಂತರ ಕೆಳಗೆ ಹೇಳಿರುವ ಏಳನೇ ಶ್ರೇಣಿಯ ಪ್ರಣಾಲಿಯ ಅನುಸಾರ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಮಾಡಬೇಕು.
7. ಜಗತ್ತು ಶರೀರ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಸನಾ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ
ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮಾಯೆಯ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ - ಹೀಗೆ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಶರೀರ ಸಹಿತ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಸನೆಯ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಚಿತ್ರಗಳು ಸಂಸ್ಕಾರರೂಪದಿಂದಲೂ ಉಳಿಯದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂಭಾವದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಮನಸ್ಸು, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನವು ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಉಳಿಯದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶರೀರ ಸಹಿತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸನಾ ಹಾಗೂ ಅಹಂಭಾವವು ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗಿ ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಾಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ದೃಢಸ್ಥಿತಿ ಇರುವುದು ಏಳನೇ ಶ್ರೇಣಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ.
ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆ ಪುರುಷನು ತತ್ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (6/28). ಆದರೆ ಯಾವ ಪುರುಷನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡದೆ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಕಠಿಣತೆಯಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
ಸಂನ್ಯಾಸಸ್ತು ಮಹಾಬಾಹೋ ದುಃಖಮಾಪ್ತುಮಯೋಗತಃ ।
(5/6)
ಯಾವನಾದರೂ ಸಾಧಕನು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳ ಅನುಸಾರ ಸಾಧನೆಮಾಡಬಲ್ಲನೋ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲವೋ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಏಕೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರವು - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಈ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳ ಸಂಪಾದನೆಯು ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಓರ್ವನೇ ಪುರುಷನ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸಾಧನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು, ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು, ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಎಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಫಲ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಈಶ್ವರಾರ್ಥ ಅಥವಾ ಈಶ್ವರಾರ್ಪಣ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (3/30; 5/10; 11/55; 12/10; 18/56, 57) ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ ಅಥವಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ - ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಕೇವಲ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ (3/28; 5/13; 13/29; 14/19, 20; 18/49 - 55) ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ (5/11), ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ (5/8, 9). ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ (9/27, 28), ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಅಹಂತಾರಹಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕರ್ಮವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ (18/17). ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ (12/10), ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಸದಾಕಾಲ ಅಭೇದವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (18/20), ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ (18/61) ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಓರ್ವ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲದೆ ಯಾವುದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ (13/30), ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಫಲ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿ ಯಾದರೋ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಬ್ಬರ ಸಾಧನ ಪ್ರಣಾಲಿ ಮತ್ತು ಮಾನ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ - ಪಶ್ಚಿಮದಂತೆ ಮಹಾನ್ ಅಂತರವಿದೆ. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳ ಸಾಧನೆಯು ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನು ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾರನು. ಹೇಗೆ ಯಾರಾದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಭಾರತವರ್ಷದಿಂದ ಅಮೇರಿಕೆಯ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಸರಿಯಾದ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲೇ ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಮೇರಿಕೆಯನ್ನು ತಲುಪಬಹುದು ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದತ್ತ ನಡೆಯುತ್ತ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಮೇರಿಕೆಯನ್ನು ತಲುಪಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಭೇದವಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಒಂದೇ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ದೃಢತೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ತೊಡಗಿದ್ದರೆ ಅವನು ಎರಡರ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮ ಲಕ್ಷ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮನವರೆಗೆ ಬೇಗನೇ ತಲಪುತ್ತಾನೆ (5/4).
ಅಧಿಕಾರಿ
ಗೀತೋಕ್ತ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಯಾರು? ಏನು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣದವರು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಆಶ್ರಮದವರು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಜಾತಿಯ ಜನರು ಇವುಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಬಲ್ಲರೋ ಅಥವಾ ಯಾವುದಾದರೂ ನಿಶ್ಚಿತ ವರ್ಣ, ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಿತ ಆಶ್ರಮ ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಿತ ಜಾತಿಯ ಜನರೇ ಇವುಗಳ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬಲ್ಲರೋ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಈಗ ಉಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರವು - ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪದ್ಧತಿಯ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಸರ್ವಥಾ ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಋಷಿಸೇವಿತವಾಗಿದೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಗೀತೆಯ ಶಿಕ್ಷಣದ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಸಾಧನೆಗಳ ಅನುಸಾರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವು ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರಿಗಿದೆ. ಜಗದ್ಗುರು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಈ ಉಪದೇಶವು ಸಮಸ್ತ ಮಾನವ ಜಾತಿಗಾಗಿ ಇದೆ - ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಿತ ವರ್ಣ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಿತ ಆಶ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ಇದೇ ಗೀತೆಯ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ‘ಮಾನವಃ’, ‘ನರಃ’, ‘ದೇಹಭೃತ್’, ‘ದೇಹೀ’ ಮೊದಲಾದ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಈ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮುಖ್ಯಸಾಧನೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ದೇಹೀ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರಿಗೆ ಅದರ ಅಧಿಕಾರಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (5/13) ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪೂಜೆಗೈದು ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (18/46). ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಕ್ತಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸ್ತ್ರೀ, ಶೂದ್ರ ಹಾಗೂ ಪಾಪಯೋನಿಗಳನ್ನೂ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು (9/32). ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವ-ಯಾವ ಸಾಧನೆಯ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿ ಈ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಿತವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಅಥವಾ ಜಾತಿಗೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ಬೇರೆಯವರಿಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ.
ಹೀಗಾದರೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಟ್ಟು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ವರ್ಣಧರ್ಮವನ್ನು ಕುರಿತು ತುಂಬಾ ಒತ್ತು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಯಾವ ವರ್ಣಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ವಿಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನಿಗಾಗಿ ಅದೇ ಕರ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಬೇರೆ ವರ್ಣದವರಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ವರ್ಣ ಧರ್ಮದ ಮೂಲಕ ನಿಯತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಅಭಿರುಚಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರು ಮಾಡಬಲ್ಲರು. ವರ್ಣಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯಾದ ಮಾನವ ಮಾತ್ರರಿಗಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬಲ್ಲ ಸದಾಚಾರ, ಭಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ಸಾಧನೆಗಳಾದರೋ ಎಲ್ಲರೂ ಮಾಡಬಲ್ಲರು.
ಕೆಲವು ಜನರು - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯ ಅಧಿಕಾರವು ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳಿಗೇ ಇದೆ, ಬೇರೆ ಆಶ್ರಮದವರಿಗೆ ಇಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮಾತು ಕೂಡ ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾಗಿ ತಿಳಿದು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು (2/18). ಭಗವಂತನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಕೇವಲ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳನ್ನೇ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಎಂದೂ ಕೊಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಘೋರ ಕರ್ಮದ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ! ಮತ್ತೆ ಅರ್ಜುನನಾದರೋ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವರೆಗಿನ ಮಾತನ್ನು ಆಡಿದ್ದಾನೆ (4/34).
ಇದಲ್ಲದೆ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಕೇವಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರೀ ಕೇವಲ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುವುದರಿಂದಲೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಆಗಲಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಅ-13/7ರಿಂದ 11ರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾಧನೆ ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು, ಧನ, ಮನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ
‘ಅಸಕ್ತಿರನಭಿಷ್ವಂಗಃ ಪುತ್ರದಾರಗೃಹಾದಿಷು’
ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು, ಧನ, ಮನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ವರೂಪತಃ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದಾಗಲೇ ಅವುಗಳ ಕುರಿತು ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಸ್ವರೂಪದಿಂದಲೇ ತ್ಯಾಗವಿದೆ; ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳಿಗೇ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯ ಅಧಿಕಾರ ಇರುವುದಾದರೆ ಅವರಿಗಾಗಿ ಇವೆಲ್ಲದರ ಕುರಿತು ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಅನಾವಶ್ಯಕವಾಗಿತ್ತು.
ಮೂರನೆಯ ಮಾತು - ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಮಾಡಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಂನ್ಯಾಸದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ್ದೇ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿದ್ದಾನೆ (13 ರಿಂದ 40). ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮದ ಉಲ್ಲೇಖ ಎಲ್ಲೂ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮವೇ ಸಮ್ಮತವಾಗಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯು ಅವನು ಕೇವಲ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿದ್ದರೆ ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಇವೆಲ್ಲ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಗೃಹಸ್ಥ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನ ರೂಪದಿಂದ ಇದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೌದು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ, ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆ ಆಶ್ರಮವು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮಕ್ಕಿಂತ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ಹೆಚ್ಚು ಉಪಯುಕ್ತ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.
ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವವರ್ಣೋಚಿತ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಆಜ್ಞೆ ಇದೆ (3/8; 18/45, 46) ಅಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗವು ಇದರಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (3/4), ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ದ್ರವ್ಯ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞ-ದಾನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗವಿದೆ ; ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿ ಎಲ್ಲ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಎಲ್ಲ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಗಬಲ್ಲುದು.
ಕೆಲವು ಜನರಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯಾದರೋ ಸಾಧು ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ ಗೃಹಸ್ಥರಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆ ಹಬ್ಬಿಕೊಂಡಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಪ್ರಾಯಶಃ ಬಾಲಕರಿಗೆ ಇದನ್ನು ಓದಿ ಈ ಜನರು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುವರು. ಈ ಭಯದಿಂದ ಗೀತೆಯನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಕಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಅವರ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ, ಈ ಮಾತು ಮೇಲಿನ ವಿಷಯದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೋಹದ ಕಾರಣ ತನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರ ಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಭಿಕ್ಷೆಯ ಅನ್ನದಿಂದ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಯಾವ ಪರಮ ರಹಸ್ಯಮಯ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಜೀವನಪರ್ಯಂತ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿದನೋ ಆ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಪರೀತ ಪರಿಣಾಮವು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶಕ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಈ ಧರಾತಲದಲ್ಲಿ ಅವತಾರ ರೂಪದಿಂದ ಇದ್ದನೋ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಕರ್ಮವೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು - ಸಾಧುಗಳ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ದುಷ್ಟರ ಸಂಹಾರ ಗೈದು ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿದನು. ಇಷ್ಟೆ ಅಲ್ಲ ಅವನಾದರೋ ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗಗೈದು ಆಲಸಿಗಳಾಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಲೋಕದ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಛಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಮಾಡಿದ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ಬಂದೀತು (3/23, 24). ಇದರ ಅರ್ಥ ಗೀತೆಯು ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲವೆಂಬುದು ಅಲ್ಲ. ಗೀತೆಯು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದವರಿಗಾಗಿ ಇದೆ. ಎಲ್ಲರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಸಾಂಖ್ಯ ಅಥವಾ ಯೋಗ ಎರಡರಲ್ಲಿನ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ನಿಷ್ಠೆಯ ಮೂಲಕ ಅಧಿಕಾರಾನುಸಾರ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬಲ್ಲರು.
ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ
ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ, ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ ಇವೆಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವಿಶದವಾಗಿ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಎಲ್ಲ ಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ನಡೆಯುವವರಿಗೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಸಾಮಗ್ರಿ ಸಿಗಬಹುದು. ಆದರೂ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು ; ಆದುದ ರಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಎಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು (3/30; 8/7; 12/8; 18/57, 62, 65, 66). ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ (2/48, 50; 3/8, 9, 19; 4/42; 6/46; 11/33, 34), ಆದರೆ ಅದರ ಜೊತೆಗೇ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಅಧ್ಯಾಹಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಯಾವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನೋ, ಅದೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಅರ್ಜುನನನ್ನೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರೇ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಕಳಿಸುವುದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನು ಹೋಗಿ ಆ ಕ್ರಮದಿಂದ ಎಲ್ಲೂ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಉಪಕ್ರಮ ಉಪಸಂಹಾರವನ್ನು ನೋಡುವಾಗಲೂ ಕೂಡ ಗೀತೆಯ ಪರ್ಯವಸಾನ ಶರಣಾಗತಿಯಲ್ಲೇ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶವಾದರೋ ‘ಅಶೋಚ್ಯಾನನ್ವ ಶೋಚಸ್ತ್ವಮ್’ (2/11) ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಇದರ ಉಪಕ್ರಮದ ಬೀಜವು ‘ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷೋಪಹತಸ್ವಭಾವಃ’ (2/7) ಅರ್ಜುನನ ಈ ಉಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಪನ್ನಮ್’ ಪದದಿಂದ ಶರಣಾಗತಿಯಭಾವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ’ (18/66) ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಶರಣಾಗತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ತನ್ನ ಉಪದೇಶದ ಉಪಸಂಹಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಸಂಗಬಾರದೇ ಇರುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ಅಧ್ಯಾಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅರವತ್ತೊಂದನೇ, ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತನೇ, ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ, ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ, ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತೇಳನೇ, ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ, ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ, ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತ ನಾಲ್ಕನೇ, ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಒಂಭತ್ತನೇ, ಹನ್ನೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ, ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎರಡನೇ, ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತನೇ, ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೇ, ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ, ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ (ಅದರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಯೋಗವ್ಯವಸ್ಥಿತಿಃ ಪದದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಧ್ಯಾನದ ಮಾತು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ) ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ, ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅರವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಸಂಗ ಬಂದಿದೆ. ಏಳರಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗಾದರೋ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವೇ ತುಂಬಿಹೋಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಆರು ಅಧ್ಯಾಯಗಳನ್ನು ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಧ್ಯಾಯದ ಒಂದೊಂದು ಶ್ಲೋಕದ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಜ್ಞಾನಪರವಾದ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಕೂಡ ಅನೇಕ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ - ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ, ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ, ನಾಲ್ಕರ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ, ಐದರ ಹದಿಮೂರನೇ, ಆರನೆಯದರ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ, ಎಂಟರ ಹದಿಮೂರನೇ, ಒಂಭತ್ತರ ಹದಿನೈದನೇ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ, ಹದಿಮೂರರ ಮೂವತ್ತ ನಾಲ್ಕನೇ, ಹದಿನಾಲ್ಕರ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ, ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟರಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಎರಡನೇ, ಐದನೇ, ಹದಿಮೂರನೇ, ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಹಾಗೂ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಪರ ಶ್ಲೋಕಗಳು ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತವೆ.
ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಒಳ್ಳೆ ರೀತಿಯಿಂದ ತೆರೆದಿದೆಯೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಗಳ ರಹಸ್ಯವೂ ಕೂಡ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೆರೆದಿಡಲಾಗಿದೆ. ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಐವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ, ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೂವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ, ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿಮೂರರಿಂದ ಮೂವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ, ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹಾಗೂ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ರಹಸ್ಯವು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತಾರನೇ ಹಾಗೂ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರರಿಂದ ಹದಿನೆಂಟರವರೆಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ರಹಸ್ಯದ ವಿವೇಚನೆಯು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಆಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ಮಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ.
ಸ್ಥಾನ ಸಂಕೋಚದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಯದ್ದೇ ವರ್ಣನೆ ಯಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಈ ಮೂರರ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯೂ ಆಗಿದೆ ಎಂಬುದು ವಿದಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣದ ಉಪಾಸನೆ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವ
ಪರಮಾತ್ಮನ ಉಪಾಸನೆಯು ಭೇದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಅಭೇದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದರೂ ಎರಡರ ಫಲವು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಮೇಲೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈ ಮಾತು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು? ಏಕೆಂದರೆ ಭೇದೋಪಾಸಕನಿಗಾದರೋ ಭಗವಂತನು ಸಾಕಾರರೂಪದಿಂದ ದರ್ಶನ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನಂತರ ಅವನು ಅವನ ಪರಮಧಾಮಕ್ಕೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅಭೇದೋಪಾಸಕನು ಸ್ವಯಂ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲಿಗೂ ಬರುವುದೂ - ಹೋಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಯಿತೋ ಅದು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿದವನು ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನೋ ಅದೂ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಎರಡರ ಸಮನ್ವಯ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ ಇದರ ಕುರಿತು ಈಗ ವಿಚಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಾಧನೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾವ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಭಾವಿತನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗೆ ಅದೇ ಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರು ಅಭೇದರೂಪದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಅಭಿನ್ನನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಅಭೇದ ರೂಪದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾರು ಭೇದರೂಪದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಭೇದರೂಪದಿಂದಲೇ ಅವನು ದರ್ಶನ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧಕನ ನಿಶ್ಚಯಾನುಸಾರ ಪರಮಾತ್ಮನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜನರಿಗೂ ದೊರಕುತ್ತಾನೆ.
ಭೇದೋಪಾಸನೆ ಹಾಗೂ ಅಭೇದೋಪಾಸನೆ ಎರಡೂ ಉಪಾಸನೆಗಳು ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ, ವ್ಯಕ್ತ-ಅವ್ಯಕ್ತ ಎಲ್ಲವೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಪುರುಷನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗಾಗಿ ಅವನು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (12/3). ಯಾರು ಅವನನ್ನು ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗಾಗಿ ಅವನು ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ (8/9). ಯಾರು ಅವನನ್ನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವಾಧಾರ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ, ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಅಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗಾಗಿ ಅವನು ಸರ್ವಗುಣ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ (15/15, 17, 19*). ಯಾವ ಪುರುಷನು ಅವನನ್ನು ಸರ್ವರೂಪೀ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗಾಗಿ ಅವನು ಸರ್ವರೂಪಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ (7/7 - 12; 9/16-19). ಯಾರು ಅವನನ್ನು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗಾಗಿ ಅವನು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. (4/8; 9/26).
* ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುಣಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಆದುದರಿಂದ 15/15ರಲ್ಲಿ ನಾವು ‘ಅಪೋಹನ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿಯ ನಾಶ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ‘ಸಂಶಯ - ವಿಪರ್ಯಯ’ದ ನಾಶವೆಂದೇ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ.
ಮೇಲೆ ಯಾವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದಾದರೋ ಸರಿಯಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಕರ್ತನ ಮೂಲಪ್ರಶ್ನೆಯ ಸಮಾಧಾನ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಅದು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದಿದೆ. ಪ್ರಶ್ನೆಯಾದರೋ - ಯಾವಾಗ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಫಲದಲ್ಲಿ ಏಕತೆ ಎಲ್ಲಿ ಬಂತು? ಎಂದಿತ್ತು. ಇದರ ಉತ್ತರ - ಮೊದಲಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅವನ ಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವೇ ದೊರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ನಂತರ ಭಗವಂತನ ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವದ ಯಾವ ಉಪಲಬ್ಧಿ ಆಗುತ್ತದೋ ಅದು ವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಶಬ್ದಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭೇದ ಅಥವಾ ಅಭೇದರೂಪದಿಂದ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಕಾರದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉಪಾಸನೆ ಇದೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲದರ ಅಂತಿಮ ಫಲವು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅಭೇದೋಪಾಸಕರಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. (12/4; 14/19; 18/55) ಮತ್ತು ಭೇದೋಪಾಸಕರಿಗಾಗಿ - ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (14/26). ಶಾಶ್ವತ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (9/31), ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (7/29) ಅವಿನಾಶೀ ಶಾಶ್ವತ ಪದಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ (18/56) ಇತ್ಯಾದಿ - ಇತ್ಯಾದಿ. ಅಭೇದೋಪಾಸನೆ ಹಾಗೂ ಭೇದೋ ಪಾಸನೆ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲವು ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ, ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಒಂದೇ ಮಾತನ್ನು ತಿರುಗು-ಮುರುಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಭೇದೋಪಾಸಕರ ಹಾಗೂ ಅಭೇದೋಪಾಸಕರ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ವಸ್ತು, ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕೆ ಕೆಲವೆಡೆ ಪರಮಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತಸ್ಥಾನದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (18/62). ಕೆಲವೆಡೆ ಪರಮಧಾಮದ ಹೆಸರಿನಿಂದ (15/6), ಕೆಲವೆಡೆ ‘ಅಮೃತ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ (13/12), ಕೆಲವೆಡೆ ‘ಮಾಮ್’ ಪದದಿಂದ (9/34), ಕೆಲವೆಡೆ ಪರಮ ಗತಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ (8/13), ಕೆಲವೆಡೆ ಸಂಸಿದ್ಧಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ (18/45), ಕೆಲವೆಡೆ ಅವ್ಯಯ ಪದದ ಹೆಸರಿನಿಂದ (15/5), ಕೆಲವೆಡೆ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣದ ಹೆಸರಿಂದ (5/4) ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ನಿರ್ವಾಣಪರಮಾಶಾಂತಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ (6/15) ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಕೆಲವು ಶಬ್ದಗಳು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಅಂತಿಮ ಫಲವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಯೋಗವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಆ ವಸ್ತುವು ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಅದರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನೂ ಹೇಳಲಾಗದು. ಅದು ವಾಣಿಯ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ಯಾರಿಗೆ ಈ ವಸ್ತುವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅವನೇ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅವನೂ ಕೂಡ ಅದನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾರನು; ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶಬ್ದಗಳು ಹಾಗೂ ಇದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಬೇರೆ ಶಬ್ದಗಳ ಮೂಲಕ ಶಾಖಾಚಂದ್ರನ್ಯಾಯದಂತೆ ಅದರ ಲಕ್ಷ್ಯಮಾತ್ರ ಮಾಡಿಸಬಲ್ಲನು. ಆದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಯಾವ ಪರಮವಸ್ತು ತತ್ತ್ವ ಇದೆಯೋ ಅದು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ, ಇದೇ ಮಾತು ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾಗಿದೆ.
ಪರಮಾತ್ಮನ ಈ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸ್ವರೂಪವು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ, ಪರಮ ರಹಸ್ಯಮಯವಾಗಿದೆ, ಗುಹ್ಯತಮವಾಗಿದೆ. ಯಾರಿಗೆ ಅದು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅವರೇ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ಮಾತೂ ಕೂಡ ಅದರ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ವಿಚಾರಗೈದು ನೋಡಿದರೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದೂ ಕೂಡ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸಮತೆ
ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯ ಮಾತು ಪ್ರಧಾನರೂಪದಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಒರೆಗಲ್ಲು ಸಮತೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ - ಈ ಮೂರೂ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧನಾರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಸಮತೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೂರೂ ಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತರಾದ ಪುರುಷರ ಒಂದು ಅಸಾಧಾರಣ ಲಕ್ಷಣವೂ ಕೂಡ ಸಮತೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಾಧನವೂ ಕೂಡ ಅದಿಲ್ಲದೆ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ, ಸಿದ್ಧಿಯಾದರೋ ಅಪೂರ್ಣವೇ ಆಗಿದೆ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯು ಇಲ್ಲವೋ ಆ ಸಿದ್ಧಿಯು ಎಂತಹುದು? ‘ಸಮದುಃಖಸುಖಮ್’ ಪದದಿಂದ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯುಳ್ಳವರಿಗೇ ಅಮೃತತ್ತ್ವ ಅರ್ಥಾತ್ ಮುಕ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (2/15) ‘ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ ಸಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸಮತಾ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ (2/48) ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿಯೂ ಇದೇ ಗುಣಗಳ ಸೇವನೆಯ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (12/20). ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಗುಣಾತೀತ (ಸಿದ್ಧಜ್ಞಾನಯೋಗೀ)ನ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮತೆಯನ್ನು ಪ್ರಧಾನರೂಪದಿಂದ ಸಮಾವೇಶವಾದುದು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ (14/24, 25) ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯನ್ನು ಸಮನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (6/7-9) ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಸಮತೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ (12/18, 19).
ಈ ಸಮತೆಯ ತತ್ತ್ವವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿ, ಕ್ರಿಯಾ, ಭಾವ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ
ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸಮತೆ
ಸುಹೃನ್ಮಿತ್ರಾರ್ಯುದಾಸೀನಮಧ್ಯಸ್ಥದ್ವೇಷ್ಯಬಂಧುಷು ।
ಸಾಧುಷ್ವಪಿ ಚ ಪಾಪೇಷು ಸಮಬುದ್ಧಿರ್ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ॥
(6/9)
ನಿರ್ಹೇತುಕವಾಗಿ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವವನಲ್ಲಿ, ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ, ವೈರಿಗಳಲ್ಲಿ, ಉದಾಸೀನರಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯಸ್ಥರಲ್ಲಿ, ದ್ವೇಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬಂಧುಗಳಲ್ಲಿ, ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪಾಪಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಸಮಭಾವವಿರಿಸುವವನು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪಶುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆ
ವಿದ್ಯಾವಿನಯಸಂಪನ್ನೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಗವಿ ಹಸ್ತಿನಿ ॥
ಶುನಿ ಚೈವ ಶ್ವಪಾಕೇ ಚ ಪಂಡಿತಾಃ ಸಮದರ್ಶಿನಃ ॥
(5/18)
ಜ್ಞಾನೀಜನರು ವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ವಿನಯಸಂಪನ್ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಆಕಳು, ಆನೆ, ನಾಯಿ ಮತ್ತು ಚಾಂಡಾಲನಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಸಮದರ್ಶಿಗಳೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವರಲ್ಲಿ ಸಮತೆ
ಆತ್ಮೌಪಮ್ಯೇನ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಂ ಪಶ್ಯತಿ ಯೋಽರ್ಜುನ ।
ಸುಖಂ ವಾ ಯದಿ ವಾ ದುಃಖಂ ಸ ಯೋಗೀ ಪರಮೋ ಮತಃ ॥
(6/32)
ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ ! ಯಾವ ಯೋಗಿಯು ತನ್ನಂತೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಸುಖ ಅಥವಾ ದುಃಖವನ್ನೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಸಮವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಆ ಯೋಗಿಯು ಪರಮಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.ಕೆಲ - ಕೆಲವೆಡೆ ಭಗವಂತನು ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯಾ, ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಭಾವದ ಸಮತೆಯನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ—
ಸಮಃ ಶತ್ರೌ ಚ ಮಿತ್ರೇ ಚ ತಥಾ ಮಾನಾಪಮಾನಯೋಃ ।
ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖೇಷು ಸಮಃ ಸಂಗವಿವರ್ಜಿತಃ ॥
(12/18)
ಯಾರು ಶತ್ರು-ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಾನಾಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೂ ಚಳಿ-ಸೆಕೆ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ (ಅವನು ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ).
ಇಲ್ಲಿ ಶತ್ರು-ಮಿತ್ರ ‘ವ್ಯಕ್ತಿ’ಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನ ಪರಕೃತ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ, ಶೀತ-ಉಷ್ಣ ಪದಾರ್ಥ ಗಳಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖ ಭಾವಗಳಾಗಿವೆ.
ಸಮದುಃಖಸುಖಃ ಸ್ವಸ್ಥಃ ಸಮಲೋಷ್ಟಾಶ್ಮಕಾಂಚನಃ ।
ತುಲ್ಯಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯೋ ಧೀರಸ್ತುಲ್ಯನಿಂದಾತ್ಮಸಂಸ್ತುತಿಃ ॥
(14/24)
ಯಾರು ನಿರಂತರ ಆತ್ಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ದುಃಖ-ಸುಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವನೋ, ಮಣ್ಣು, ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದಲ್ಲಿ ಸಮಾನಭಾವ ಉಳ್ಳವನೋ, ಜ್ಞಾನೀ, ಪ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಅಪ್ರಿಯರನ್ನು ಒಂದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ತನ್ನ ನಿಂದೆ-ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಾನಭಾವ ಉಳ್ಳವನೋ (ಅವನು ಗುಣಾತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ).
ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖ-ದುಃಖ ಭಾವಗಳಿವೆ, ಲೋಷ್ಟ, ಅಶ್ಮ, ಕಾಂಚನ ಪದಾರ್ಥಗಳಿವೆ; ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿ ಪರಕೃತ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯ - ಅಪ್ರಿಯರು ‘ಪ್ರಾಣಿ’, ‘ಭಾವ’, ‘ಪದಾರ್ಥ’ ಹಾಗೂ ‘ಕ್ರಿಯಾ’ ಎಲ್ಲರ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ.
ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರಿಗೆ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮದೃಷ್ಟಿಯಿದೆಯೋ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಅಹಂತೆ - ಮಮತೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಯಾರು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಇಡುತ್ತಾನೋ, ಯಾರಿಗೆ ಸಮಷ್ಟಿರೂಪೀ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವವಿದೆಯೋ ಅವನು ಸಮತಾಯುಕ್ತ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನೇ ನಿಜವಾದ ಸಾಮ್ಯವಾದಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಗೀತೆಯ ಸಾಮ್ಯವಾದ ಮತ್ತು ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುವ ಸಾಮ್ಯವಾದದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಇಂದಿನ ಕಾಲದ ಸಾಮ್ಯವಾದವು ಈಶ್ವರ ವಿರೋಧಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಗೀತೋಕ್ತ ಸಾಮ್ಯವಾದವು ಸರ್ವತ್ರ ಈಶ್ವರನನ್ನು ನೋಡುತ್ತದೆ; ಇಂದಿನ ಸಾಮ್ಯವಾದವು ಧರ್ಮದ ನಾಶಕವಾಗಿದೆ, ಇದಾದರೋ ಪದೇ-ಪದೇ ಧರ್ಮದ ಪುಷ್ಟಿಮಾಡುತ್ತದೆ; ಅದು ಹಿಂಸಾಮಯವಾಗಿದೆ, ಇದು ಅಹಿಂಸೆಯ ಪ್ರತಿಪಾದಕವಾಗಿದೆ ; ಅದು ಸ್ವಾರ್ಥ ಮೂಲಕವಾಗಿದೆ, ಇದು ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಹತ್ತಿರ ಬರಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಸ್ವರ್ಶಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಏಕತೆಯನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಆಂತರಿಕ ಭೇದವನ್ನಿರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಸ್ಪರ್ಶಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದಾನುಸಾರ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಭೇದವಿರಿಸಿಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಆಂತರಿಕ ಭೇದವಿರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ನೋಡವ ಪಾಠಹೇಳುತ್ತದೆ; ಅದರ ಲಕ್ಷ್ಯ ಕೇವಲ ಧನೋಪಾಸನೆಯಾಗಿದೆ, ಇದರ ಲಕ್ಷ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಗುಂಪಿನ ಅಭಿಮಾನವಿದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಅನಾದರವಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಿಮಾನ ಶೂನ್ಯತೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲರ ಸಮ್ಮಾನ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಹೊರಗಿನ ವ್ಯವಹಾರದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಅಂತಃಕರಣದ ಭಾವದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಭೌತಿಕ ಸುಖ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸುಖ ಮುಖ್ಯ ವಾಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಪರಧನ ಮತ್ತು ಪರಮತದಲ್ಲಿ ಅಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಇದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಸಮಾನ ಆದರವಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ರಾಗ ದ್ವೇಷರಹಿತ ವ್ಯವಹಾರವಿದೆ.
ಜೀವಿಗಳ ಗತಿ
ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಅವರ ಉತ್ತಮ, ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಕನಿಷ್ಠ ಮೂರು ಗತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗ ಹಾಗೂ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕರ ಗತಿಯನ್ನು ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಗತಿಯ ವರ್ಣನೆಯು ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತರಿಂದ ನಲವತ್ತೈದರತನಕ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸತ್ತನಂತರ ಅವರು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸುದೀರ್ಘ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಆ ದಿವ್ಯಲೋಕಗಳ ಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ ಪವಿತ್ರ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳ ಶ್ರೀಮಂತ ಜನರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗದೆ ನೇರವಾಗಿ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಅಭ್ಯಾಸದ ಕಾರಣ ಪುನಃ ಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಿ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರ ಗತಿಯ ವರ್ಣನೆಯು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗದ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಯಜ್ಞ-ಯಾಗಾದಿ ವೇದ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗದ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಪುಣ್ಯಗಳು ಕ್ಷಯವಾದ ಮೇಲೆ ಅವರನ್ನು ಪುನಃ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿಬಿಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ಜನರು ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹಾಗೂ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಇದರ ಕ್ರಮವನ್ನು ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ, ಹದಿನೈದನೇ ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪುರುಷರ ಗತಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರು ಉತ್ತಮ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ರಜೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ತಮೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರು ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ-ಪತಂಗ ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷಾದಿ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸತ್ತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ಸತ್ತು ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ರಜೋಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ರಾಜಸ ಪುರುಷರು ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ತಾಮಸ ಜನರು ಅಧೋಗತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ನರಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ತಿರ್ಯಕ್ ಯೋನಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ತಾಮಸೀ ಮನುಷ್ಯರ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು - ಅವರನ್ನು ನಾನು ಪದೇ-ಪದೇ ಆಸುರೀ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಹಂದಿ-ನಾಯಿ ಮೊದಲಾದ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಕುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಇದಾದನಂತರ ಅವರು ಘೋರ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಇನ್ನೂ-ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗುಣ-ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವಾಗಿ ಜೀವಿಗಳ ಗತಿಯನ್ನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಕ್ತ ಪುರುಷರ ಗತಿಯ ವರ್ಣನೆಯು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಸಾಂಖ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಗದ ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಪುರುಷರು ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗುವುದು - ಬರುವುದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಾದರೋ ಇಲ್ಲೆ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.
ಗೀತೆಯ ಕೆಲವು ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯಗಳು
ಗುಣಗಳ ಪರಿಚಯ
ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಭಾವಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕೆಲವು ನಿಶ್ಚಿತ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದು ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ —
(ಕ) ಯಾವ ಭಾವದ ಅಥವಾ ಕ್ರಿಯೆಯ ಸಂಬಂಧವು ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದ ಇಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಮತೆ ಇಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಯಾವುದರ ಫಲವು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
(ಖ) ಯಾವ ಭಾವ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಲೋಭ, ಸ್ವಾರ್ಥ ಹಾಗೂ ಆಸಕ್ತಿಯ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಫಲವು ಕ್ಷಣಿಕ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮ ಪರಿಣಾಮ ದುಃಖವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ರಾಜಸವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
(ಗ) ಯಾವ ಭಾವ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಸಾ, ಮೋಹ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದ ಇದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾವುದರ ಫಲವು ದುಃಖ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ತಾಮಸವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರೂ ರೀತಿಯ ಭಾವಗಳ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಭೇದವನ್ನು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಹಾಗೂ ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.
ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಗಿಂತ ಭಾವದ ಪ್ರಧಾನತೆ
ಉತ್ತಮ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ಉತ್ತಮ ಭಾವ ಎರಡನ್ನೂ ಗೀತೆಯು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನಗಳೆಂದು ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡರೂ ಪ್ರಧಾನತೆಯನ್ನು ಭಾವಕ್ಕೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಎರಡನೇ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಹಾಗೂ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ, ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಭಾವದ ಪ್ರಧಾನತೆಯನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (ನೋಡಿರಿ 2/55ರಿಂದ 71; 12/13ರಿಂದ 19; 14/22ರಿಂದ 25). ಎರಡನೇ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಾದರೋ ಅರ್ಜುನನು ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಧಾನವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಭಾವದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಯನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.
ಗೀತೆಯ ಅನುಸಾರ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಸೇವೆ, ಪೂಜೆ ಮೊದಲಾದ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಯುದ್ಧ, ವ್ಯಾಪಾರ, ಬೇಸಾಯ, ಶಿಲ್ಪ ಹಾಗೂ ಸೇವೆ ಮೊದಲಾದ ಸಣ್ಣ-ಪುಟ್ಟ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಕೂಡ ಮುಕ್ತಿದಾಯಕವಾದ ಕಾರಣ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿವೆ (2/40, 49; 12/12; 18/46) ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಯಜ್ಞರೂಪೀ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ (4/24 ರಿಂದ 32) ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಭಾವದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದಲೇ ಮುಕ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಗೀತೆ ಮತ್ತು ವೇದ
ಗೀತೆಯು ವೇದಗಳಿಗೆ ತುಂಬಾ ಆದರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನು, ವೇದಾಂತವನ್ನು ರಚಿಸಿದವನು ಮತ್ತು ವೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವುಗಳ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದಾನೆ (15/15). ಜಗದ್ರೂಪೀ ಅಶ್ವತ್ಥವೃಕ್ಷದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ಮೂಲಸಹಿತ ಆ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವವನೇ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ವೇದಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವನಾಗಿದ್ದಾನೆ (15/1). ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು- ಜಗತ್ತಿನ ಕಾರಣರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಹಿತ ಜಗತ್ತಿನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಅರಿಯುವುದೇ ವೇದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಮಾತು ವೇದಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೆ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (13/4). ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಉಕ್ತಿಗಳ ಸಮರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ವೇದಗಳನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ವೇದಗಳ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ ಹಾಗೂ ಸಾಮವೇದ ಈ ವೇದತ್ರಯಿಯನ್ನು ತನ್ನದೇ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿ ಅದಕ್ಕೆ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚು ಆದರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು (9/17). ಭಗವಂತನು ವೇದಗಳನ್ನು ತನ್ನಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ (3/15; 17/23). ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅನೇಕ ಸಾಧನೆಗಳು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿವೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (4/32). ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕು - ಭಗವಂತನು ಸ್ಪಷ್ಟರೂಪದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಕೆಲವು ಅವಿವೇಕೀ ಜನರು ತಿಳಿಯುವಂತೆ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭೋಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳೇ ಅಲ್ಲ, ಆದರೆ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕೂಡ ಒಂದೆರಡಲ್ಲ ಅನೇಕ ಸಾಧನೆಗಳು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿವೆ. ಭಗವಂತನು ಪರಮ ಪದದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತ - ವೇದವೇತ್ತರಾದ ಜನರು ಅದನ್ನು ಅಕ್ಷರ(ಓಂಕಾರ)ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ನಿರ್ದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ (8/11). ಇದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು - ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸಕಾಮ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಪಡೆಯಬಹುದಾದ ಈ ಲೋಕದ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ಅನಿತ್ಯ ಭೋಗಗಳದ್ದೇ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅವಿನಾಶೀ ಸ್ವರೂಪದ ವಿಶದ ವರ್ಣನೆಯೂ ಇದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ವೇದಗಳಿಗೆ ಭಗವಂತನು ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾದ ಆದರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಇದರ ಕುರಿತು ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ಕೆಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ವೇದಗಳ ನಿಂದೆ ಏಕೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ ಅವನು ಸಕಾಮ ಪುರುಷರನ್ನು ವೇದವಾದದಲ್ಲಿ ರತರು ಮತ್ತು ಅವಿವೇಕಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (2/42) ಹಾಗೂ ವೇದಗಳನ್ನು ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಾಧನೆಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುವವು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (2/45) ಮತ್ತು ವೇದತ್ರಯೀ ಧರ್ಮದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಸಕಾಮ ಪುರುಷರ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಅವರು ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಆವಾಗಮನದ ಚಕ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (9/21). ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ತಿಳಿಯಬೇಕು?
ಇದರ ಉತ್ತರವು - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೊಮ್ಮೆ ವೇದಗಳ ನಿಂದೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವೇದದ ನಿಂದೆಯು ಇಲ್ಲ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸಕಾಮಭಾವಕ್ಕಿಂತ ನಿಷ್ಕಾಮ-ಭಾವಕ್ಕೆ ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾದ ಮಹತ್ವಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ - ಅದಕ್ಕಿಂತ ಸಕಾಮಭಾವವನ್ನು ಕೆಳಗಿನದು ಮತ್ತು ನಾಶವಾಗುವಂಥಹ ವಿಷಯ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅದನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ತುಚ್ಛವೆಂದು ಸಿದ್ಧ ಮಾಡಿದೆ, ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಂತೆ ಅವುಗಳ ನಿಂದೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ.
ಎಲ್ಲಿ ವೇದಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ದಾಟಿಹೋಗುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡೇ ಹಾಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (8/28). ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿವೇಚನೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ವೇದಗಳ ನಿಂದೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ವೇದಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆಯೇ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಗೀತೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯದರ್ಶನ ಹಾಗೂ ಯೋಗದರ್ಶನ
ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ‘ಸಾಂಖ್ಯ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿ ಕಪಿಲರ ಮೂಲಕ ಪ್ರವರ್ತಿತ ಸಾಂಖ್ಯದರ್ಶನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೆಲವು ಜನರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಈ ಮಾತು ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಗೀತೆಯ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸಮನೆ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕ (19, 20 ಮತ್ತು 21)ಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಪುರುಷ’ ಎರಡೂ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವು ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ - ಪುರುಷ ಸಾಂಖ್ಯದರ್ಶನದ ಮುಖ್ಯ ಶಬ್ದಗಳಾಗಿವೆ ; ಇದರಿಂದ ಜನರು-ಗೀತೆಗೆ ಕಪಿಲ ಸಾಂಖ್ಯದ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅನುಮಾನಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವೂ ಕೂಡ ಕೆಲವು ಜನರು ಪಾತಂಜಲ ಯೋಗದ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಕೆಲವು ಜಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಂಖ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವು ಒಂದೇ ಕಡೆ ಆಗಿದೆ ; ಇದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಜನರು ‘ಸಾಂಖ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದಗಳು ಕ್ರಮಶಃ ಕಪಿಲಸಾಂಖ್ಯ ಹಾಗೂ ಪಾತಂಜಲ ಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರು; ಆದರೆ ಈ ಮಾತು ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಗೀತೆಯ ‘ಸಾಂಖ್ಯವು’ ಕಪಿಲರ ಸಾಂಖ್ಯವಲ್ಲ ಮತ್ತು ಗೀತೆಯ ‘ಯೋಗ’ವು ಪಾತಂಜಲ ಯೋಗವಲ್ಲ. ಕೆಳಗೆ ಬರೆದಿರುವ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
1) ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನನ್ನು ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯದರ್ಶನವು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ.
2) ಒಂದೊಮ್ಮೆ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಶಬ್ದವು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದ್ದರೂ, ಗೀತೆಯ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯದ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಕಪಿಲರ ಸಾಂಖ್ಯದ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಸಾಮ್ಯಾವಸ್ಥೆ ಇದೆ; ಆದರೆ ಗೀತೆಯ ಪ್ರಕೃತಿ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಗುಣಗಳು ಅದರ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ (14/5). ಸಾಂಖ್ಯವು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅನಾದಿ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯವೆಂದು ಒಪ್ಪಿದೆ; ಗೀತೆಯೂ ಕೂಡ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅನಾದಿ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿದರೂ (13/19) ನಿತ್ಯವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಲ್ಲ.
3) ಗೀತೆಯ ‘ಪುರುಷ’ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯದ ‘ಪುರುಷ’ನಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾನ್ ಅಂತರವಿದೆ. ಕಪಿಲ ಸಾಂಖ್ಯದ ಮತದಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು ಅನೇಕರಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೆ ಗೀತೆಯು ಸಾಂಖ್ಯ ಪುರುಷನನ್ನು ಒಂದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ (13/22, 30; 18/20).
4) ಗೀತೆಯ ಮುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯದ ‘ಮುಕ್ತಿ’ಯಲ್ಲಿಯೂ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಸಾಂಖ್ಯದ ಮತದಲ್ಲಿ ದುಃಖಗಳ ಆತ್ಯಂತಿಕ ನಿವೃತ್ತಿಯೇ ಮುಕ್ತಿಯ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ; ಗೀತೆಯ ‘ಮುಕ್ತಿ’ಯಲ್ಲಿ ದುಃಖಗಳ ಆತ್ಯಂತಿಕ ನಿವೃತ್ತಿಯಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಇದೆ (6/21, 22).
5) ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಿದ್ಧಾಂತಭೇದವಲ್ಲದೆ ಪಾತಂಜಲ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಅರ್ಥವು - ‘ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಯ ನಿರೋಧ’ ವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕರಣಾನುಸಾರ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ (ನೋಡಿರಿ ಅ 2/53ರ ಟೀಕೆ).
ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗೀತೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯದರ್ಶನ ಹಾಗೂ ಯೋಗದರ್ಶನದ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ.
ಈ ಟೀಕೆಯ ಪ್ರಯೋಜನ
ಅನೇಕ ದಿನಗಳಿಂದ - ನಾನು ನನ್ನ ಭಾವಗಳ ಅನುಸಾರ ಗೀತೆಯ ಮೇಲೆ ಒಂದು ವಿಸ್ತೃತ ಟೀಕೆಯನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕೆಂದು ಕೆಲವು ಮಿತ್ರರ ಆಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಪ್ರೇರಣೆ ಇತ್ತು. ಇದಾದರೋ ಗೀತೆಯ ಮೇಲೆ ಪೂಜ್ಯಪಾದ ಆಚಾರ್ಯರು, ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಮರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಅನೇಕ ಭಾಷ್ಯ, ಟೀಕೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯೆಗಳು ಇವೆ. ಅವೆಲ್ಲವು ಆದರಣೀಯವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಗೀತೆಯ ಮರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾಂಶ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿಯೇ ಇವೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಉಪಯೋಗಿಗಳಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸರಳ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ವೋಪಯೋಗಿಯಾಗುವಂತಹ ಟೀಕೆ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಸರ್ವಸಾಧಾರಣರ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬಂದೀತು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ತೆರೆಯಬಹುದು ಎಂದು ಮಿತ್ರರ ಹೇಳಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನೇ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ಲಾಭವಾದರೋ ಇದರಿಂದ ನನಗೇ ಆಗಬಹುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಈ ಕಾರ್ಯವು ಮೊದಲಿನಿಂದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಎಷ್ಟು ಸುಲಭವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿತ್ತೊ, ಮುಂದರಿಯುತ್ತ ಅದು ಅಷ್ಟೇ ಕಠಿಣವೆಂದು ಅನುಭವದಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.
ಯೋಗ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ ಎರಡರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ನನ್ನ ಈ ಪ್ರಯತ್ನವು ದುಃಸಾಹಸವೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ವರ್ಣದಿಂದಲಾದರೋ ನಾನು ವೈಶ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾ-ಬುದ್ಧಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಕೂಡ ನಾನು ನನ್ನನ್ನು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಅಯೋಗ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಗೀತೆಯಂತಹ ಸರ್ವಮಾನ್ಯ ಗ್ರಂಥದ ಮೇಲೆ ಟೀಕೆ ಬರೆಯಲು ಸರ್ವಥಾ ಅನಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಉಳಿಯಿತು ಭಾವಗಳ ಸಂಬಂಧದ ಮಾತು. ಭಗವಂತನ ಉಪದೇಶದ ಎಲ್ಲ ಭಾವವು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತಾದರೋ ದೂರ ಉಳಿಯಿತು, ಅದರ ಶತಾಂಶವಾದರೂ ಕೂಡ ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ನನಗಾಗಿ ದುಃಸಾಹಸವೇ ಆದೀತು. ಭಗವಂತನ ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ಯತ್ಕಿಂಚಿತ್ ಕೂಡ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ತರುವುದಾದರೋ ಇನ್ನೂ ಕಠಿಣದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನಾದರೋ ಯಾರ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತನ ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆ ಇದೆಯೋ ಆ ಜನರೇ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ತರಬಲ್ಲರು. ಸಮಗ್ರ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ತರುವುದು ದೂರ ಉಳಿಯಿತು, ಯಾವ ಜನರು ಗೀತೆಯ ಸಾಧನಾತ್ಮಕವಾದ ಯಾವುದಾದರೂ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕನುಸಾರ ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೋ ಆ ಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಧನ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕೋಟಿ-ಕೋಟಿ ಪ್ರಣಾಮಗಳು. ಗೀತೆಯ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಜನರೇ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಇರಲಿ, ನನ್ನ ಈ ಪ್ರಯಾಸವಾದರೋ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ದುಃಸಾಹಸಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ಬಾಲಚೇಷ್ಟೆಯೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೂ ಕೂಡ ಮತ್ತೆ ಈ ನೆಪದಿಂದ ಗೀತೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯದ ಯತ್ಕಿಂಚಿತ್ ವಿಮರ್ಶೆ ಆಯಿತು, ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯ ಉಪದೇಶಗಳ ಮನನವಾಯಿತು, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಚರ್ಚೆ ಆಯಿತು ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಈ ಸಮಯ ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿತು ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನನ್ನನ್ನು ಧನ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಇದರಿಂದ ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನನ್ನ ಗೀತೆಯ ಸಂಬಂಧೀ ಜ್ಞಾನವು ಬೆಳೆಯಿತು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ತಪ್ಪುಗಳೂ ಕೂಡ ತೊಳೆದು ಹೋಗಿವೆ. ಆದರೂ ತಪ್ಪುಗಳಾದರೋ ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಆಗಿರಬಹುದು; ಏಕೆಂದರೆ ಗೀತೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯದ ನೂರನೇ ಒಂದು ಅಂಶವೂ ಕೂಡ ನಾನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗೀತೆಯ ವಾಸ್ತವಿಕ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಯಾದರೋ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಅಂಶದಲ್ಲಿ - ಯಾರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನೋ ಆ ಅರ್ಜುನನು ಬಲ್ಲನು ಅಥವಾ ಯಾರು ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಯಾರಿಗೆ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯ ಪೂರ್ಣ ಅನುಭವವಾಗಿದೆಯೋ ಅವರೂ ಕೂಡ ಸ್ವಲ್ಪ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು. ನಾನಾದರೋ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಹೇಳಬಲ್ಲೆ? ಯಾವ-ಯಾವ ಪೂಜ್ಯ ಮಹಾನುಭಾವರು ಗೀತೆಯ ಮೇಲೆ ಭಾಷ್ಯ ಅಥವಾ ಟೀಕೆಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೋ ಅವರಿಗೆ ನಾನಾದರೋ ಅತ್ಯಂತ ಕೃತಜ್ಞ ಮತ್ತು ಋಣಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಟೀಕೆಯನ್ನು ಬರೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ನಾನು ಅನೇಕ ಭಾಷ್ಯಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಟೀಕೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಾ ಸಹಾಯ ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆ ಎಲ್ಲ ವಂದನೀಯ ಪುರುಷರಿಗೆ ನಾನು ಕೃತಜ್ಞತಾಪೂರ್ಣ ಹೃದಯದಿಂದ ಸಾದರ ಕೋಟಿ-ಕೋಟಿ ಪ್ರಣಾಮ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಹೌದು, ಈ ಟೀಕೆಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿಃಸಂಕೋಚವಾಗಿ ಇಷ್ಟು ಹೇಳಬಲ್ಲೆ ‘ಇದು ಸರ್ವಥಾ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಭಾವಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದಂತೂ ದೂರವೇ ಉಳಿಯಿತು ; ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನಿಂದ ತಪ್ಪುಗಳಾಗಿರಬಹುದು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅದರಿಂದ ವಿಪರೀತ ಭಾವಗಳೂ ಕೂಡ ಬಂದಿರಬಹುದು. ಆ ಎಲ್ಲ ತಪ್ಪುಗಳಿಗಾಗಿ ನಾನು ದಯಾಳುವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಗೀತಾಪ್ರೇಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ. ಏನೆಲ್ಲ ನಾನು ಬರೆದಿರುವೆನೋ ನನ್ನ ತುಚ್ಛಬುದ್ಧಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಬರೆದಿರುವೆನು ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನಾನು ಯಾವ ಬಾಲ ಚಪಲತೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆನೋ ಅದನ್ನು ವಿಜ್ಞ ಜನರು ಕ್ಷಮಿಸುವರು. ಈ ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಾವುದೇ ಆಚಾರ್ಯರ ಅಥವಾ ಟೀಕಾಕಾರರ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾರ ಖಂಡನೆಯೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಭಾವದಿಂದ ಯಾರಾದರ ವಿರುದ್ಧ ಮಾತು ಬಂದಿರಲೂಬಹುದು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಖಂಡನ-ಮಂಡನ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಬೇರೆ ಸಿದ್ಧಾಂತದೊಂದಿಗೆ ತುಲನೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶ ನನ್ನದಲ್ಲ.
ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೂ ಪೂರ್ವಾಪರದಲ್ಲಿ ವಿರೋಧ ಬರದಂತೆ ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದಷ್ಟು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇಡಲಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಟೀಕೆಯ ಗಾತ್ರವು ತುಂಬಾ ಬೆಳೆದುಹೋಗಿರುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾದರು ಈ ರೀತಿಯ ದೋಷ ಉಳಿದಿರಬಹುದಾದ ಸಂಭವವಿದೆ. ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಓದುಗರು ಈ ಪ್ರಕಾರದ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುವರು ಮತ್ತು ನನಗೂ ಕೂಡ ಸೂಚಿಸುವ ಕೃಪೆಮಾಡಿಯಾರು ಎಂದು ಆಶಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಈ ಟೀಕೆಯನ್ನು ಬರೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಅನೇಕ ಪೂಜ್ಯ ಮಹಾನುಭಾವರ, ಮಿತ್ರರ ಮತ್ತು ಬಂಧುಗಳಿಂದ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಹಾಯ ದೊರಕಿದೆ, ಇಂದಿನ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಅನುಸಾರ ಅವರ ಹೆಸರುಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ನಾನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಹಾಗೆ ಮಾಡಲು ಹೊರಟರೆ ಮೊದಲಾದರೋ ನಾನು ಅವರಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಟ್ಟಂತೆ, ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಆ ಜನರೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ಅವರನ್ನು ಹೊಗಳುವುದು ನನ್ನನ್ನೇ ಹೊಗಳಿಕೊಂಡಂತೆ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿನ ಯಾರ ಹೆಸರಿನ ಉಲ್ಲೇಖ ಮಾಡದೆ - ಆ ಜನರು ಒಂದು ವೇಳೆ ಮನೋಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಯೋಗ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಟೀಕೆಯು ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕದಾಚಿತ್ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಹೇಳುವುದು ಸಾಕಾಗಬಹುದೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ.
ವಿನೀತ - ಜಯದಯಾಳ ಗೋಯಂದಕಾ
॥ ಓಂ ಶ್ರೀ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥
ಗೀತಾ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ನ ಬಂಧೋಽಸ್ತಿ ನ ಮೋಕ್ಷೋಽಸ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮೈವಾಸ್ತಿ ನಿರಾಮಯಮ್ ।
ನೈಕಮಸ್ತಿ ನ ಚ ದ್ವಿತ್ತ್ವಂ ಸಚ್ಚಿತ್ಕಾರಂ ವಿಜೃಂಭತೇ ॥ 1 ॥
ಗೀತಾಸಾರಮಿದಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಸುನಿಶ್ಚಿತಮ್ ।
ಯತ್ರ ಸ್ಥಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಂ ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಸುನಿಶ್ಚಿತಮ್ ॥ 2 ॥
ಇದಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಮಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಗುಹ್ಯವೇದಾರ್ಥದರ್ಪಣಮ್ ।
ಯಃ ಪಠೇತ್ಪ್ರಯತೋ ಭೂತ್ವಾ ನ ಗಚ್ಛೇದ್ವಿಷ್ಣುಶಾಶ್ವತಮ್ ॥ 3 ॥
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಬಂಧನವಿಲ್ಲ, ಮೋಕ್ಷವಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ನಿರಾಮಯ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಸರ್ವತ್ರ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದ್ವೈತವಿಲ್ಲ, ದ್ವೈತವಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದನೇ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಗೀತೆಯ ಸಾರಭೂತ ಈ ಶಾಸ್ತ್ರವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಚೆನ್ನಾದ ನಿಶ್ಚಿತ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ವೇದ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿದೆ ನಾನು ಹೇಳಿದ ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವು ವೇದಗಳ ಗೂಢ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕನ್ನಡಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಾಗಿದೆ; ಯಾರು ಪವಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಇದರ ಪಾರಾಯಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಸನಾತನದೇವ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಾದ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 1-3 ॥
ಏತತ್ಪುಣ್ಯಂ ಪಾಪಹರಂ ಧನ್ಯಂ ದುಃಖಪ್ರಣಾಶನಮ್ ।
ಪಠತಾಂ ಶೃಣ್ವತಾಂ ವಾಪಿ ವಿಷ್ಣೋರ್ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಮುತ್ತಮಮ್ ॥ 4 ॥
ಅಷ್ಟಾದಶಪುರಾಣಾನಿ ನವವ್ಯಾಕರಣಾನಿ ಚ ।
ನಿರ್ಮಥ್ಯ ಚತುರೋ ವೇದಾನ್ ಮುನಿನಾ ಭಾರತಂ ಕೃತಮ್ ॥ 5 ॥
ಭಾರತೋದಧಿನಿರ್ಮಥ್ಯ ಗೀತಾನಿರ್ಮಥಿತಸ್ಯ ಚ ।
ಸಾರಮುದ್ಧೃತ್ಯ ಕೃಷ್ಣೇನ ಅರ್ಜುನಸ್ಯ ಮುಖೇ ಧೃತಮ್ ॥ 6 ॥
ಮಲನಿರ್ಮೋಚನಂ ಪುಂಸಾಂ ಗಂಗಾಸ್ನಾನಂ ದಿನೇ ದಿನೇ ।
ಸಕೃದ್ಗೀತಾಂಭಸಿ ಸ್ನಾನಂ ಸಂಸಾರಮಲನಾಶನಮ್ ॥ 7 ॥
ಗೀತಾನಾಮಸಹಸ್ರೇಣ ಸ್ತವರಾಜೋ ವಿನಿರ್ಮಿತಃ ।
ಯಸ್ಯ ಕುಕ್ಷೌ ಚ ವರ್ತೇತ ಸೋಽಪಿ ನಾರಾಯಣಃ ಸ್ಮೃತಃ ॥ 8 ॥
ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಈ ಉತ್ತಮ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ (ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರ) ಓದುವ ಮತ್ತು ಕೇಳುವವರ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತಹುದು, ಪಾಪನಾಶಕ, ಧನ್ಯವಾದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ದುಃಖಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ॥4॥ ಮುನಿವರ ಶ್ರೀವೇದವ್ಯಾಸರು ಹದಿನೆಂಟು ಪುರಾಣಗಳು, ಒಂಭತ್ತುವ್ಯಾಕರಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳನ್ನು ಮಂಥನಗೈದು ಮಹಾಭಾರತದ ರಚನೆ ಮಾಡಿದರು. ॥ 5 ॥ ಪುನಃ ಮಹಾಭಾರತರೂಪೀ ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನಗೈದು ಪ್ರಕಟವಾದ ಗೀತೆಯನ್ನು ಮಂಥನಗೈದು (ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಗೀತಾಸಾರ ರೂಪದಲ್ಲಿ) ಅದರ ಅರ್ಥದ ಸಾರವನ್ನು ತೆಗೆದು ಅದನ್ನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿಬಿಟ್ಟನು. ॥ 6 ॥ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರ ಕೊಳೆ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಗೀತಾರೂಪೀ ಗಂಗೆಯ ಜಲದಲ್ಲಿ ಒಂದೇಬಾರಿಯ ಸ್ನಾನವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಸಾರಮಲವನ್ನು ನಷ್ಟಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ॥ 7 ॥ ಗೀತೆಯ ಸಹಸ್ರ ನಾಮಗಳ ಮೂಲಕ ಯಾವ ಸ್ತವರಾಜ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅದು ಯಾರ ಕುಕ್ಷಿ (ಹೃದಯ)ಯಲ್ಲಿ ವರ್ತಮಾನವಾಗಿದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರು ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನೂ ಕೂಡ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ನಾರಾಯಣನ ಸ್ವರೂಪನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥8॥
ಸರ್ವವೇದಮಯೀ ಗೀತಾ ಸರ್ವಧರ್ಮಮಯೋ ಮನುಃ ।
ಸರ್ವತೀರ್ಥಮಯಿ ಗಂಗಾ ಸರ್ವದೇವಮಯೋ ಹರಿಃ ॥ 9 ॥
ಪಾದಸ್ಯಾಪ್ಯರ್ಧಪಾದಂ ವಾ ಶ್ಲೋಕಂ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧಮೇವ ವಾ ।
ನಿತ್ಯಂ ಧಾರಯತೇ ಯಸ್ತು ಸ ಮೋಕ್ಷಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥10॥
ಕೃಷ್ಣವೃಕ್ಷಸಮುದ್ಭೂತಾ ಗೀತಾಮೃತಹರೀತಕೀ ।
ಮಾನುಷೈಃ ಕಿಂ ನ ಖಾದ್ಯೇತ ಕಲೌ ಮಲವಿರೇಚನೀ ॥11॥
ಗಂಗಾ ಗೀತಾ ತಥಾ ಭಿಕ್ಷುಃ ಕಪಿಲಾಶ್ವತ್ಥಸೇವನಮ್ ।
ವಾಸರಂ ಪದ್ಮನಾಭಸ್ಯ ಪಾವನಂ ಕಿಂ ಕಲೌ ಯುಗೇ ॥12॥
ಗೀತಾ ಸುಗೀತಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ ಕಿಮನ್ಯೈಃ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಸ್ತರೈಃ ।
ಯಾ ಸ್ವಯಂ ಪದ್ಮನಾಭಸ್ಯ ಮುಖಪದ್ಮಾದ್ವಿನಿಃಸೃತಾ ॥13॥
ಆಪದಂ ನರಕಂ ಘೋರಂ ಗೀತಾಧ್ಯಾಯೀ ನ ಪಶ್ಯತಿ ॥14॥
ಗೀತೆಯು ಸಂಪೂರ್ಣ ವೇದಮಯಿಯಾಗಿದೆ, ಮನುಸ್ಮೃತಿಯು ಸರ್ವಧರ್ಮಮಯವಾಗಿದೆ, ಗಂಗೆಯು ಸರ್ವತೀರ್ಥಮಯಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ಸರ್ವದೇವಮಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 9 ॥ ಯಾರು ಗೀತೆಯ ಇಡೀ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕ, ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ, ಒಂದು ಚರಣ (ಕಾಲು) ಅಥವಾ ಅರ್ಧ ಚರಣವೂ ಕೂಡ ಪ್ರತಿದಿನ ಪಠಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥ 10 ॥ ಮನುಷ್ಯನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣರೂಪೀ ವೃಕ್ಷದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ಗೀತಾರೂಪೀ ಅಮೃತಮಯ ಹರಡೆಯನ್ನು ಏಕೆ ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ ! ಅದು ಸಮಸ್ತ ಕಲಿಮಲವನ್ನು ಶರೀರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹಾಕುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ॥ 11 ॥ ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಗಂಗೆ, ಗೀತಾ, ನಿಜವಾದ ಸಂನ್ಯಾಸೀ, ಕಪಿಲಾಗೋವು, ಅಶ್ವತ್ಥವೃಕ್ಷದ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರ್ವದಿನ (ಏಕಾದಶೀ ಮೊದಲಾದ) ಇವುಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪವಿತ್ರ ಮಾಡುವಂತಹ ಬೇರೆ ಯಾವ ವಸ್ತು ಇರಬಲ್ಲದು? ॥ 12 ॥ ಬೇರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಕೇವಲ ಗೀತೆಯದೇ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಗಾನ (ಪಠಣ ಮತ್ತು ಮನನ) ಮಾಡಬೇಕು, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮುಖಕಮಲದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದುದು ಅದು. ॥ 13 ॥ ಗೀತೆಯ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆಪತ್ತುಗಳ ಮತ್ತು ಘೋರ ನರಕಗಳ ದರ್ಶನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 14 ॥
॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಸ್ಕಂದಪುರಾಣೆ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನಸಂವಾದೆ ಶ್ರೀಗೀತಾಸಾರೇ ಭಗವದ್ಗೀತಾಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಂ ಸಂಪೂರ್ಣಮ್ ॥
॥ ಶ್ರೀ ಹರಿಃ ॥
ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ವಿನಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನ
ಓಂ ಅಸ್ಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಮಾಲಾಮಂತ್ರಸ್ಯ ಭಗವಾನ್ವೇದವ್ಯಾಸ ಋಷಿಃ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಃ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಃ ಪರಮಾತ್ಮಾ ದೇವತಾ ಅಶೋಚ್ಯಾನನ್ವಶೋಚಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರಜ್ಞಾವಾದಾಂಶ್ಚ ಭಾಷಸೆ ಇತಿ ಬೀಜಮ್ ॥ ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ ಇತಿ ಶಕ್ತಿಃ॥ ಅಹಂ ತ್ವಾ ಸರ್ವಪಾಪೇಭ್ಯೋ ಮೋಕ್ಷಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಮಾ ಶುಚ ಇತಿ ಕೀಲಕಮ್ ॥
ಅಥ ಕರನ್ಯಾಸಃ
ನೈನಂ ಛಿಂದಂತಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ನೈನಂ ದಹತಿ ಪಾವಕ ಇತ್ಯಂಗುಷ್ಠಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ನ ಚೈನಂ ಕ್ಲೇದಯಂತ್ಯಾಪೋ ನ ಶೋಷಯತಿ ಮಾರುತ ಇತಿ ತರ್ಜನೀಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥ ಅಚ್ಛೇದ್ಯೋಽಯಮದಾಹ್ಯೋಽಯಮಕ್ಲೇದ್ಯೋಶೋಷ್ಯ ಏವ ಚ ಇತಿ ಮಧ್ಯಮಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥ ನಿತ್ಯಃ ಸರ್ವಗತಃ ಸ್ಥಾಣುರಚಲೋಽಯಂ ಸನಾತನ ಇತ್ಯನಾಮಿಕಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥ ಪಶ್ಯ ಮೇ ಪಾರ್ಥ ರೂಪಾಣಿ ಶತಶೋಽಥ ಸಹಸ್ರಶ ಇತಿ ಕನಿಷ್ಠಿಕಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ದಿವ್ಯಾನಿ ನಾನಾವರ್ಣಾಕೃತೀನಿ ಚ ಇತಿ ಕರತಲಕರಪೃಷ್ಠಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥ ಇತಿ ಕರನ್ಯಾಸಃ ॥
ಅಥ ಹೃದಯಾದಿನ್ಯಾಸಃ
ನೈನಂ ಛಿಂದಂತಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ನೈನಂ ದಹತಿ ಪಾವಕ ಇತಿ ಹೃದಯಾಯ ನಮಃ ॥ ನ ಚೈನಂ ಕ್ಲೇದಯಂತ್ಯಾಪೋ ನ ಶೋಷಯತಿ ಮಾರುತ ಇತಿ ಶಿರಸೇ ಸ್ವಾಹಾ ॥ ಅಚ್ಛೇದ್ಯೋಽಯಮಹಾಹ್ಯೋಽಯಮಕ್ಲೇದ್ಯೋಽಶೋಷ್ಯ ಏವ ಚ ಇತಿ ಶಿಖಾಯೈ ವಷಟ್ ॥ ನಿತ್ಯಃ ಸರ್ವಗತಃ ಸ್ಥಾಣುರಚಲೋಽಯಂ ಸನಾತನ ಇತಿ ಕವಚಾಯ ಹುಮ್ ॥ ಪಶ್ಯ ಮೇ ಪಾರ್ಥ ರೂಪಾಣಿ ಶತಶೋಽಥ ಸಹಸ್ರಶ ಇತಿ ನೇತ್ರತ್ರಯಾಯಾ ವೌಷಟ್ ॥ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ದಿವ್ಯಾನಿ ನಾನಾವರ್ಣಾಕೃತೀನಿ ಚ ಇತಿ ಅಸ್ತ್ರಾಯ ಫಟ್ ॥ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥೇ ಪಾಠೇ ವಿನಿಯೋಗಃ
ಧ್ಯಾನಂ
ಪಾರ್ಥಾಯ ಪ್ರತಿಬೋಧಿತಾಂ ಭಗವತಾ ನಾರಾಯಣೇನ ಸ್ವಯಂ
ವ್ಯಾಸೇನ ಗ್ರಥಿತಾಂ ಪುರಾಣಮುನಿನಾ ಮಧ್ಯೆಮಹಾಭಾರತಮ್ ।
ಅದ್ವೈತಾಮೃತವರ್ಷಿಣೀಂ ಭಗವತೀಂ ಅಷ್ಟಾದಶಾಧ್ಯಾಯಿನೀಂ
ಅಂಬ ತ್ವಾಮನುಸಂದಧಾಮಿ ಭಗವದ್ಗೀತೇ ಭವದ್ವೇಷಿಣೀಮ್ ॥
ನಮೋಽಸ್ತು ತೇ ವ್ಯಾಸ ವಿಶಾಲಬುದ್ಧೇ ಪುಲ್ಲಾರವಿಂದಾಯತಪತ್ರನೇತ್ರ ।
ಯೇನ ತ್ವಯಾ ಭಾರತತೈಲಪೂರ್ಣಃ ಪ್ರಜ್ವಾಲಿತೋ ಜ್ಞಾನಮಯಪ್ರದೀಪಃ ॥ 2 ॥
ಪ್ರಪನ್ನಪಾರಿಜಾತಾಯ ತೋತ್ರವೇತ್ರೈಕಪಾಣಯೇ ।
ಜ್ಞಾನಮುದ್ರಾಯ ಕೃಷ್ಣಾಯ ಗೀತಾಮೃತದುಹೇ ನಮಃ ॥ 3 ॥
ಸರ್ವೋಪನಿಷದೋ ಗಾವೋ ದೋಗ್ಧಾ ಗೋಪಾಲನಂದನಃ ।
ಪಾರ್ಥೋ ವತ್ಸಃ ಸುಧೀರ್ಭೋಕ್ತಾ ದುಗ್ಧಂ ಗೀತಾಮೃತಂ ಮಹತ್ ॥ 4 ॥
ವಸುದೇವಸುತಂ ದೇವಂ ಕಂಸಚಾಣೂರಮರ್ದನಮ್ ।
ದೇವಕೀಪರಮಾನಂದಂ ಕೃಷ್ಣಂ ವಂದೇ ಜಗದ್ಗುರುಮ್ ॥ 5 ॥
ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣತಟಾ ಜಯದ್ರಥಜಲಾ ಗಾಂಧಾರನೀಲೋತ್ಪಲಾ
ಶಲ್ಯಗ್ರಾಹವತೀ ಕೃಪೇಣ ವಹನೀ ಕರ್ಣೇನ ವೇಲಾಕುಲಾ ।
ಅಶ್ವತ್ಥಾಮವಿಕರ್ಣಘೋರಮಕರಾ ದುರ್ಯೋಧನಾವರ್ತಿನೀ
ಸೋತ್ತೀರ್ಣಾ ಖಲು ಪಾಂಡವೈ ರಣನದೀ ಕೈವರ್ತಕಃ ಕೇಶವಃ ॥ 6 ॥
ಪಾರಾಶರ್ಯವಚಃಸರೋಜಮಮಲಂ ಗೀತಾರ್ಥಗಂಧೋತ್ಕಟಂ
ನಾನಾಖ್ಯಾನಕಕೇಸರಂ ಹರಿಕಥಾಸಂಬೋಧನಾಬೋಧಿತಮ್ ।
ಲೋಕೇ ಸಜ್ಜನಷಟ್ಪದೈರಹರಹಃ ಪೇಪೀಯಮಾನಂ ಮುದಾ
ಭೂಯಾದ್ಭಾರತಪಂಕಜಂ ಕಲಿಮಲಪ್ರಧ್ವಂಸಿ ನಃ ಶ್ರೇಯಸೇ ॥ 7 ॥
ಮೂಕಂ ಕರೋತಿ ವಾಚಾಲಂ ಪಂಗುಂ ಲಂಘಯತೇ ಗಿರಿಮ್ ।
ಯತ್ಕೃಪಾ ತಮಹಂ ವಂದೇ ಪರಮಾನಂದಮಾಧವಮ್ ॥ 8 ॥
ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಾವರುಣೇಂದ್ರರುದ್ರಮರುತಃ ಸ್ತುನ್ವಂತಿ ದಿವ್ಯೈಃ ಸ್ತವೈ-
ರ್ವೇದೈಃಸಾಂಗಪದಕ್ರಮೋಪನಿಷದೈರ್ಗಾಯಂತಿಯಂಸಾಮಗಾಃ ।
ಧ್ಯಾನಾವಸ್ಥಿತತದ್ಗತೇನ ಮನಸಾ ಪಶ್ಯಂತಿ ಯಂ ಯೋಗಿನೋ
ಯಸ್ಯಾಂತಂ ನ ವಿದುಃ ಸುರಾಸುರಗಣಾ ದೇವಾಯ ತಸ್ಮೈ ನಮಃ ॥ 9 ॥
॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥
ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅವಲೋಕನ ಮತ್ತು ಮಹಾಪುರುಷರ ವಚನಗಳನ್ನು ಶ್ರವಣಮಾಡಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಉಪಯೋಗೀ ಗ್ರಂಥವು ಬೇರೊಂದು ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ, ಕರ್ಮಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟು ಸಾಧನೆಗಳು ಹೇಳಲಾಗಿವೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಅಭಿರುಚಿ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯತೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಬೇಗನೆ ಆಗಬಲ್ಲದು.
ಆದುದರಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ತ್ವರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾಪುರುಷರ ಹಾಗೂ ಅವರ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚಕೋಟಿಯ ಸಾಧಕರ ಸಂಗವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಮಾಡುವ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಗೀತೆಯ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಭಾವ ಸಹಿತ ಮನನ ಮಾಡಲು ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾಣವಿರುವತನಕ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು.
ನಿವೇದಕ - ಜಯದಯಾಳ ಗೋಯಂದಕಾ
॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥
ಓಂ ಪೂರ್ಣಮದಃ ಪೂರ್ಣಮಿದಂ ಪೂರ್ಣಾತ್ಪೂರ್ಣಮುದಚ್ಯತೇ ।
ಪೂರ್ಣಸ್ಯ ಪೂರ್ಣಮಾದಾಯ ಪೂರ್ಣಮೇವಾವಶಿಷ್ಯತೇ ॥
ವಸುದೇವಸುತಂ ದೇವಂ ಕಂಸಚಾಣೂರಮರ್ದನಮ್ ।
ದೇವಕೀಪರಮಾನಂದಂ ಕೃಷ್ಣಂ ವಂದೇ ಜಗದ್ಗುರುಮ್ ॥
ನಾರಾಯಣಂ ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ನರಂ ಚೈವ ನರೋತ್ತಮಮ್ ।
ದೇವೀಂ ಸರಸ್ವತೀಂ ವ್ಯಾಸಂ ತತೋ ಜಯಮುದೀರಯೇತ್ ॥
ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆ
(ತತ್ತ್ವವಿವೇಚನೀ ಹಿಂದೀ ಟೀಕೆಯ ಕನ್ನಡಾನುವಾದ)
॥ ಅಥ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ - ಅರ್ಜುನ ವಿಷಾದಯೋಗವು ॥
ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು—ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವಕ್ಕೆ ಶ್ರೀಗೀತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಈ ಮಹಾನ್ ಉಪದೇಶ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು, ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಅದರ ಅವತರಣಿಕೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ.
ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಯೋಧರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ ನಂತರ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಬಂಧುಗಳ ನಾಶದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಮೋಹ ಜನಿತ ವಿಷಾದದ ವರ್ಣನೆಯೂ ಇದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಷಾದವೂ ಕೂಡ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಂಗವು ದೊರೆತಾಗ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯದ ಭಾವನೆಯ ಮೂಲಕ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನತ್ತ ಮುಂದಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರ ಹೆಸರನ್ನು “ಅರ್ಜುನ ವಿಷಾದಯೋಗ” ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.
ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ—ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಸಂಜಯನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ವಿವರವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಸಂಜಯನು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮಾತುಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದುದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ, ಮೂರರಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ವಿಶಾಲವಾದ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳಿ, ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಆರರವರೆಗೆ ಆ ಸೇನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಯೋಧರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಏಳರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸೇನೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾನಾಯಕರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳಿ ಎಂಟು ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ವೀರರ ಪರಾಕ್ರಮ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹತ್ತರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸೇನೆಯನ್ನು ಅಜೇಯವೆಂದೂ, ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯು ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಬಲಹೀನವೆಂದೂ ಹೇಳಿಕೊಂಡು, ಹನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವೀರರಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದನು. ಹನ್ನೆರಡರಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ ಪಿತಾಮಹರು ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದ ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರರಲ್ಲಿ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಶಂಖ, ನಗಾರಿ, ಡೋಲು, ಮೃದಂಗ ಮತ್ತು ಕೊಂಬು-ಕಹಳೆ ಮೊದಲಾದ ವಿವಿಧ ವಾದ್ಯಗಳು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಮೊಳಗಿದುದರ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕರಿಂದ ಹದಿನೆಂಟರವರೆಗೆ ಕ್ರಮಶಃ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ, ಅರ್ಜುನ, ಭೀಮಸೇನ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ನಕುಲ, ಸಹದೇವ ಹಾಗೂ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಇತರ ಸಮಸ್ತ ವಿಶಿಷ್ಟ ಯೋಧರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಆ ಶಂಖಧ್ವನಿಗಳ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದದಿಂದ ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಭೂಮಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವುದನ್ನು ಹಾಗೂ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ಹೃದಯಗಳು ನಡುಗಿದುದರ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ರಥವನ್ನು ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೊಂಡುಹೋಗುವಂತೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸೇನೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡುವವರೆಗೂ ರಥವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿರುವಂತೆ ಸಂಕೇತಗೈದು ಎಲ್ಲರನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂಬ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಒತ್ತಾಯದಂತೆ ರಥವನ್ನು ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದ ಎಲ್ಲ ವೀರರನ್ನು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಮೂವತ್ತರವರೆಗೆ ಸ್ವಜನ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು ವ್ಯಾಕುಲನಾದುದನ್ನು ಹಾಗೂ ಅರ್ಜುನನ ಶೋಕಾಕುಲ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ವಿಪರೀತ ಪರಿಣಾಮದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ಮೂವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ವಿಜಯ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಸುಖವು ತನಗೆ ಬೇಕಿಲ್ಲವೆಂಬ ಯುಕ್ತಿಪೂರ್ಣವಾದ ನೆಪಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ಆಚಾರ್ಯರೇ ಆದಿ ಸ್ವಜನರ ವರ್ಣನೆಗೈದು ಅರ್ಜುನನು - “ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದರೂ ಕೂಡ ಅಥವಾ ಮೂರು ಲೋಕದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಸಹ ಈ ಆಚಾರ್ಯರನ್ನು ಮತ್ತು ಪಿತಾ-ಪುತ್ರಾದಿ ಆತ್ಮೀಯ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ” ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಮೂವತ್ತಾರು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿ ಸ್ವಜನರು ಆತತಾಯಿಗಳಾದರೂ ಕೂಡ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಪಾಪದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಸುಖ-ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮೂವತ್ತೆಂಟು ಹಾಗೂ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಕುಲದ ನಾಶ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರದ್ರೋಹದಿಂದುಂಟಾಗುವ ಪಾಪದಿಂದ ಪಾರಾಗಲು ಯುದ್ಧಮಾಡದಿರುವುದೇ ಉಚಿತವೆಂದು ಹೇಳಿ, ನಲವತ್ತರಿಂದ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಕುಲ ನಾಶದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದೋಷಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಲವತ್ತೈದು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖಾದಿಗಳ ಲೋಭದಿಂದ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಯುದ್ಧದ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಮಹಾಪಾಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಶೋಕವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತ ಅರ್ಜುನನು ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ತಾನು ಸಾಯುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವನು. ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ನಲವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರುವ ನಿಶ್ಚಯಗೈದು ಶೋಕಮಗ್ನನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಶಸ್ತ್ರತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಸಂಜಯನು ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ—ಪಾಂಡವರ ರಾಜಸೂಯಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಪಾರ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತರವಾದ ಅಸೂಯೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವನು ಶಕುನಿಯೇ ಮೊದಲಾದವರ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನನ್ನು ದ್ಯೂತವನ್ನಾಡಲು ಕರೆದನು. ಮೋಸದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಅವನ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡನು. ಕೊನೆಗೆ ದ್ರೌಪದೀ ಸಹಿತ ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾದಿ ಐವರು ಸಹೋದರರು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ಮತ್ತು ಒಂದು ವರ್ಷ ಅಜ್ಞಾತವಾಗಿರುವುದೆಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಯಿತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಸಮಸ್ತ ರಾಜ್ಯದ ಮೇಲೆ ದುರ್ಯೋಧನನ ಆಧಿಪತ್ಯವಿರುವುದು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ರಹಸ್ಯ ಬಯಲಾಗದಿದ್ದರೆ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಪಾಂಡವರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅವರಿಗೇ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಿ ಕೊಡಲಾಗುವುದು. ಈ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದ ನಂತರ ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿಕೊಡುವಂತೆ ಕೇಳಿದಾಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಿದನು. ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿಹೇಳಲು ದ್ರುಪದದೇಶದ ಜ್ಞಾನೀ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧರಾದ ಪುರೋಹಿತರನ್ನು ಕಳಿಸಲಾಯಿತು. ಅದರೆ ಅವನು ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದುವು.
ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ರಣ ನಿಮಂತ್ರಣವನ್ನು ಕೊಡಲು ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ವಾರಕೆಗೆ ತಲುಪಿದನು, ಅದೇ ದಿನ ಅರ್ಜುನನೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿದನು. ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭವನದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವುದನ್ನು ಇಬ್ಬರೂ ನೋಡಿದರು. ಅವನು ಮಲಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ದುರ್ಯೋಧನನು ಅವನ ತಲೆಯ ಕಡೆಗಿರುವ ಒಂದು ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಕುಳಿತನು ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನು ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ನಮ್ರತೆಯಿಂದ ಅವನ ಪಾದಗಳ ಮುಂದೆ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ಎದ್ದಕೂಡಲೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನೆದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕಂಡನು, ಮತ್ತು ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡಿದಾಗ ತಲೆಯಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಕಂಡುಬಂದನು. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಇಬ್ಬರನ್ನು ಸ್ವಾಗತ-ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಅವರು ಬಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಆಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ಹೇಳಿದನು - “ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಪ್ರೇಮವಿದೆ ಹಾಗೂ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ನಿನಗೆ ಸಂಬಂಧಿಗಳಾಗಿದ್ದೇವೆ ; ಆದರೂ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಮೊದಲು ಬಂದವನು ನಾನು, ಮೊದಲು ಬಂದವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದೇ ಸಜ್ಜನರ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಇಡೀ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಇಂದು ಸಜ್ಜನರಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನು ಮತ್ತು ಗೌರವಾನ್ವಿತನಾಗಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನನಗೇ ಸಹಾಯಮಾಡಬೇಕು.” ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು - “ನೀನು ಮೊದಲು ಬಂದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ ; ಆದರೆ ನಾನು ಮೊದಲು ನೋಡಿದುದು ಅರ್ಜುನನನ್ನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ನಾನು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವೆನು. ಆದರೂ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ಕಿರಿಯರ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಪೂರೈಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಮೊದಲು ಅರ್ಜುನನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಮಾಡಬೇಕು. ನಾನು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಹಾಯಮಾಡುವೆನು. ಒಂದು ಕಡೆ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ನನ್ನ ನಾರಾಯಣೀ ಸೇನೆ ಇರುವುದು, ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಯುದ್ಧಮಾಡದಿರುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೈದ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ನಾನು ಇರುವೆನು. ನಾನು ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನಾ! ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಮೊದಲು ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಬೇಕು; ಆದುದರಿಂದ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಇಷ್ಟವೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿಕೋ!” ಆಗ ಅರ್ಜುನನು ಶತ್ರುನಾಶಕ ಭಗವಾನ್ ನಾರಾಯಣ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡನು. ಆಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅವನ ನಾರಾಯಣೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅದನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಬಹಳ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು.
ಇದಾದ ನಂತರ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕೇಳಿದನು - “ಅರ್ಜುನಾ! ನಾನು ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ಮಾಡದಿರುವಾಗ ನೀನು ಏನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಾರಾಯಣೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಿರಾಯುಧನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆ?” ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು - “ಭಗವಂತಾ! ನೀನೋರ್ವನೇ ಎಲ್ಲರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ, ಆಗ ನಾನು ಸೇನೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಏನು ಮಾಡುವುದು? ಇದಲ್ಲದೆ ನೀನು ನನ್ನ ಸಾರಥಿಯಾಗಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆ ಬಹಳ ದಿನಗಳಿಂದ ನನಗೆ ಇತ್ತು, ಈಗ ಈ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ನೀನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪೂರ್ಣಮಾಡು.” ಭಕ್ತವತ್ಸಲನಾದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಅವನ ರಥದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಓಡಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಈ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನ ಸಾರಥಿಯಾಗಿ ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಸಮಯ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಗೀತೆಯ ದಿವ್ಯೋಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡಿದನು, ಇರಲಿ.
ದುರ್ಯೋಧನನು ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನು ದ್ವಾರಕೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬಂದಮೇಲೆ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ಸೇನೆಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಸೇರಿದ್ದವೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸ್ವತಃ ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು; ಆದರೆ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟನು - “ನಾನು ಬದುಕಿರುವಾಗ ಪಾಂಡವರು ಎಂದಿಗೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರರು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಒಂದು ಸೂಜಿಮೊನೆಯಷ್ಟು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ.” (ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ - 127/22ರಿಂದ 25). ಆಗ ನ್ಯಾಯೋಚಿತವಾದ ತಮ್ಮ ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ತಾಯಿ ಕುಂತಿಯ ಆಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಪಾಂಡವರು ಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡರು.
ಯಾವಾಗ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಪೂರ್ಣ ಸಿದ್ಧತೆಯಾಯಿತೋ ಆಗ ಭಗವಾನ್ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದರು - “ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಘೋರವಾದ ಸಂಗ್ರಾಮವನ್ನು ನೋಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಾದರೆ ನಾನು ನಿನಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲೆನು.” ಅದಕ್ಕೆ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಹೇಳಿದನು - “ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಕುಲದ ಈ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡವನ್ನು ನಾನು ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಂದ ನೋಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಯುದ್ಧದ ಪೂರ್ಣ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.” ಆಗ ಮಹರ್ಷಿ ವೇದವ್ಯಾಸದೇವರು ಸಂಜಯನಿಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು - “ಈ ಸಂಜಯನು ನಿನಗೆ ಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವನು. ಯುದ್ಧದ ಸಮಸ್ತ ಘಟನಾವಳಿಗಳನ್ನು ಈ ಸಂಜಯನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಬಲ್ಲನು, ಕೇಳಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು. ಮುಂದೆ ಅಥವಾ ಹಿಂದಿನಿಂದ, ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ, ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಅಥವಾ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ, ಕ್ರಿಯಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಯಾವುದೇ ಮಾತು ಇವನಿಗೆ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಅಡಗಿರಲಾರದು. ಇವನು ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಗಿವೆಯೋ ಹಾಗೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವನು. ಇವನ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಮುಟ್ಟಲಾರವು ಮತ್ತು ಇವನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಯಾಸವಾಗದು.”
“ಯಾವುದು ಆಗಲೇ ಬೇಕೋ ಅದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಆಗಿಯೇ ತೀರುವುದು. ಈ ಸರ್ವನಾಶವನ್ನು ಯಾರೂ ಕೂಡ ತಡೆಯಲಾರರು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕ್ಕೇ ಜಯವಾಗುವುದು.”
ಮಹರ್ಷಿ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಹೊರಟುಹೋದಮೇಲೆ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಕೇಳಿದಾಗ ಸಂಜಯನು ಅವನಿಗೆ ಪೃಥ್ವಿಯ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ದ್ವೀಪಗಳ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಭಾರತವರ್ಷದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಯಾವಾಗ ಕೌರವ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಯುದ್ಧವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತೋ ಮತ್ತು ಸತತ ಹತ್ತು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಯುದ್ಧವಾದಾಗ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಥದಿಂದ ಕೆಡಹಲಾಯಿತೋ ಆಗ ಸಂಜಯನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವನಿಗೆ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಭೀಷ್ಮರು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೆಂಬ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಹೇಳಿದನು (ಮಹಾ - ಭೀಷ್ಮ - 13). ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ತುಂಬಾ ದುಃಖವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುವಂತೆ ಸಂಜಯನನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡನು. ಆಗ ಸಂಜಯನು ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ಸೇನೆಯ ವ್ಯೂಹರಚನೆ ಮೊದಲಾದುವುಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಇದಾದ ನಂತರ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ವಿಶೇಷ ವಿಸ್ತಾರದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದ ಈಗಿನವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಂಜಯನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿಂದ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಭಾರತ ಭೀಷ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಇದು ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಸಂಜಯನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-1)
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಉವಾಚ
ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ ಸಮವೇತಾ ಯುಯುತ್ಸವಃ ।
ಮಾಮಕಾಃ ಪಾಂಡವಾಶ್ಚೈವ ಕಿಮಕುರ್ವತ ಸಂಜಯ ॥
ಸಂಜಯ - ಎಲೈ ಸಂಜಯ, ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ - ಧರ್ಮಭೂಮಿಯಾದ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ - ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ, ಸಮವೇತಾಃ - ಸೇರಿದ, ಯುಯುತ್ಸವಃ - ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆ ಉಳ್ಳ, ಮಾಮಕಾಃ - ನನ್ನವರು, ಚ - ಮತ್ತು, ಏವ*, ಪಾಂಡವಾಃ - ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರು, ಕಿಮ್ - ಏನು, ಅಕುರ್ವತ - ಮಾಡಿದರು? ॥ 1 ॥
* ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ ಶಬ್ದವು ಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಕವಾಗಿಯೇ ಇದೆ.
ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಕೇಳಿದನು — ಎಲೈ ಸಂಜಯ! ಧರ್ಮಭೂಮಿಯಾದ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ ಯುದ್ಧದ
ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ನನ್ನವರು ಹಾಗೂ ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರು ಏನು ಮಾಡಿದರು? ॥ 1 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ- ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರವು ಯಾವ ಸ್ಥಳದ ಹೆಸರಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮಹಾಭಾರತ ವನಪರ್ವದ ಎಂಭತ್ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶಲ್ಯಪರ್ವದ ಐವತ್ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯ ವಿಶೇಷ ವರ್ಣನೆಯು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣಭಾಗ ಮತ್ತು ದೃಶದ್ವತೀ ನದಿಯ ಉತ್ತರಭಾಗದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅದು ಇದೆಯೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಉದ್ದ-ಅಗಲ ಐದು-ಐದು ಯೋಜನ ಇದ್ದಿತೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸ್ಥಳವು ಅಂಬಾಲಾದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ದೆಹಲಿಯಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ
ಇದೆ. ಈಗಲೂ ಕೂಡ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರವೆಂಬ ಹೆಸರುಳ್ಳ ಸ್ಥಳವು ಅಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಇದರ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು ಸಮಂತಪಂಚಕ
ಎಂದೂ ಇದೆ. ಶತಪಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಇಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ, ಇಂದ್ರ, ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮುಂತಾದ ದೇವತೆಗಳು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ್ದರೆಂದೂ, ರಾಜಾ ಕುರು ಎಂಬುವನೂ ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮರಣಹೊಂದುವವರಿಗೆ ಉತ್ತಮಗತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ವಿಷಯಗಳೂ ಇವೆ. ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದನ್ನು ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರ ಅಥವಾ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ-ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ‘ಮಾಮಕಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ‘ಪಾಂಡವಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ? ಮತ್ತು ‘ಸಮವೇತಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಯುಯುತ್ಸವಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಕಿಮ್ ಅಕುರ್ವತ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಸಮಸ್ತ ಯೋಧರ ಸಹಿತ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿ ತನ್ನ ನೂರೊಂದು ಜನ ಪುತ್ರರಿಗಾಗಿ ‘ಮಾಮಕಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮತ್ತು ‘ಪಾಂಡವಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪಾಂಡವ ಪಕ್ಷದ ಎಲ್ಲಾ ವೀರಯೋಧರ ಸಹಿತ ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾದಿ ಐವರು ಸಹೋದರರಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ‘ಸಮವೇತಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಯುಯುತ್ಸವಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಮತ್ತು ‘ಕಿಮ್ ಅಕುರ್ವತ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಕಳೆದ ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಭೀಷಣ ಯುದ್ಧದ ಪೂರ್ಣ ವಿವರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದನು. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆಂದು ಸೇರಿದ ಈ ಜನರೆಲ್ಲಾ ಯುದ್ಧಾರಂಭವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿದರು? ಯಾರು ಯಾರೊಡನೆ ಹೇಗೆ ಹೋರಾಡಿದರು? ಯಾರ ಮೂಲಕ ಯಾರು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು? ಇತ್ಯಾದಿ.
ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರು ಬಿದ್ದವರೆಗಿನ ಭೀಷಣ ಯುದ್ಧದ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಕೇಳಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇನ್ನೂ ಯುದ್ಧದ ಯಾವ ಸುದ್ದಿಯೂ ಅವನಿಗಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ‘ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ
ಪುತ್ರರ ಬುದ್ಧಿ ಸುಧಾರಿಸಿತೇನು? ಮತ್ತು ಅವರು ಪಾಂಡವರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಿಲ್ಲವೆ? ಅಥವಾ ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾದನೋ? ಅಥವಾ ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳು ನಿಂತೇ ಇವೆಯೋ? ಯುದ್ಧ ನಡೆದೇ ಇಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ನಡೆದಿದ್ದರೆ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಏನಾಯಿತು?’ ಇತ್ಯಾದಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೂಡ ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ಇಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೇ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ—ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಕೇಳಿದಾಗ ಸಂಜಯನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-2)
ಸಂಜಯ ಉವಾಚ
ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತು ಪಾಂಡವಾನೀಕಂ ವ್ಯೂಢಂ ದುರ್ಯೋಧನಸ್ತದಾ ।
ಆಚಾರ್ಯಮುಪಸಂಗಮ್ಯ ರಾಜಾ ವಚನಮಬ್ರವೀತ್ ॥
ತದಾ - ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ರಾಜಾ - ರಾಜನಾದ, ದುರ್ಯೋಧನಃ - ದುರ್ಯೋಧನನು, ವ್ಯೂಢಮ್ - ವ್ಯೂಹ
ರಚನಾಯುಕ್ತವಾದ, ಪಾಂಡವಾನೀಕಮ್ - ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿದನು, ತು - ಮತ್ತು,
ಆಚಾರ್ಯಮ್- ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ, ಉಪಸಂಗಮ್ಯ - ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ (ಈ), ವಚನಮ್ - ಮಾತನ್ನು,
ಅಬ್ರವೀತ್ - ಹೇಳಿದನು. ॥ 2 ॥
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು — ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನಾದ ದುರ್ಯೋಧನನು ವ್ಯೂಹ ರಚನಾ ಯುಕ್ತವಾದ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥ 2 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ- ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ‘ರಾಜಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ- ಸಂಜಯನು ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ‘ರಾಜಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಭಾವಗಳಿರಬಲ್ಲವು-
(ಕ) ದುರ್ಯೋಧನನು ದೊಡ್ಡ ವೀರ ಮತ್ತು ರಾಜ ನೀತಿಜ್ಞನಾಗಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಶಾಸನದ ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ದುರ್ಯೋಧನನೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು.
(ಖ) ಸಂತರು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗೌರವ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸಂಜಯನು ಸಂತ ಸ್ವಭಾವದವನಾಗಿದ್ದನು.
(ಗ) ಪುತ್ರನನ್ನು ಕುರಿತು ಗೌರವ ಸೂಚಕ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಕೇಳಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗಬಹುದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ವ್ಯೂಹರಚನಾಯುಕ್ತ ಪಾಂಡವಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ- ಪಾಂಡವ ಸೈನ್ಯದ ವ್ಯೂಹರಚನೆಯು ಎಷ್ಟು ವಿಚಿತ್ರ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತೆಂದರೆ, ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ಚಕಿತನಾಗಿ ಹೋದನು ಮತ್ತು ಅಧೀರನಾಗಿ ಸ್ವತಃ ತಾನೇ ಅದರ ಸೂಚನೆ ಕೊಡಲು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ
ಬಳಿ ಓಡಿದನು. ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ವ್ಯೂಹರಚನೆಯನ್ನು ಕಂಡು-ಕೇಳಿ ಧನುರ್ವೇದದ ಮಹಾನ್ ಆಚಾರ್ಯರಾದ
ಗುರು ದ್ರೋಣರಿಗಿಂತ ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಚಿತ್ರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ವ್ಯೂಹ ರಚನೆ ಮಾಡಲು ಪಿತಾಮಹರಿಗೆ ಸಲಹೆ ಕೊಡುವರೆಂದು ಅವನು ಯೋಚಿಸಿದನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ- ದುರ್ಯೋಧನನು ರಾಜನಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಸೇನಾಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಏಕೆ ಹೋದನು? ಅವರನ್ನೇ ತನ್ನ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಕರೆಯಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಏಕೆ ತಿಳಿಸಲಿಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ- ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೌರವ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುರು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಸ್ಥಾನವೂ ಕೂಡ ಬಹಳ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತವಾಗಿತ್ತು. ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಮುಖ ಯೋಧರು
ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಅಲ್ಲಿಂದ ಕದಲಿದರೆ ಸೈನ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರನ್ನು ತಮ್ಮ ಜಾಗದಿಂದ ಕದಲಿಸದೆ ತಾನೇ ಅವರ ಬಳಿ ಹೋಗುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ದುರ್ಯೋಧನನು ತಿಳಿದನು. ಇದೂ ಅಲ್ಲದೆ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ವಯೋವೃದ್ಧರು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವೃದ್ಧರೂ ಆಗಿರುವ ಜೊತೆಗೆ ಗುರುಗಳಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದರು. ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಅವರಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದುದರಿಂದಲೂ ಸಹ ಅವರಿಗೆ ಸಮ್ಮಾನಕೊಟ್ಟು ಅವರ ಪ್ರೀತಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗುವುದೂ ಅವನ ಇಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲಾದರೂ ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ನಮ್ರತೆಯಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಯುಕ್ತ ವ್ಯವಹಾರ
ಮಾಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ, ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪುರುಷರು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸಲು ಇತರರಿಗೆ ಗೌರವ ಕೊಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಅವನು ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹೋದುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿತ್ತು.
ಸಂಬಂಧ— ದ್ರೋಣಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ಏನೇನು ಹೇಳಿದನೋ, ಅದನ್ನು ಈಗ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-3)
ಪಶ್ಯೈತಾಂ ಪಾಂಡುಪುತ್ರಾಣಾಮಾಚಾರ್ಯ ಮಹತೀಂ ಚಮೂಮ್ ।
ವ್ಯೂಢಾಂ ದ್ರುಪದಪುತ್ರೇಣ ತವ ಶಿಷ್ಯೇಣ ಧೀಮತಾ ॥
ಆಚಾರ್ಯ- ಹೇ ಆಚಾರ್ಯ !, ತವ - ತಮ್ಮ, ಧೀಮತಾ - ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ, ಶಿಷ್ಯೇಣ - ಶಿಷ್ಯನಾದ, ದ್ರುಪದಪುತ್ರೇಣ- ದ್ರುಪದಪುತ್ರ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನ ಮೂಲಕ, ವ್ಯೂಢಾಮ್ - ವ್ಯೂಹಾಕಾರವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ, ಪಾಂಡು ಪುತ್ರಾಣಾಂ - ಪಾಂಡುಪುತ್ರರ, ಏತಾಮ್ - ಈ, ಮಹತೀಮ್ - ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾದ, ಚಮೂಮ್ - ಸೈನ್ಯವನ್ನು, ಪಶ್ಯ - ನೋಡಿರಿ ॥ 3 ॥
ಹೇ ಆಚಾರ್ಯರೇ ! ತಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಶಿಷ್ಯ ದ್ರುಪದಪುತ್ರ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನ ಮೂಲಕ ವ್ಯೂಹಾಕಾರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾಂಡುಪುತ್ರರ ಈ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿರಿ ॥ 3 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ- ‘ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು ದ್ರುಪದನ ಮಗ, ನಿಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ದುರ್ಯೋಧನನು ಯಾವ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಹೇಳಿದನು?
ಉತ್ತರ- ದುರ್ಯೋಧನನು ದೊಡ್ಡ ಚತುರ ಕೂಟ ನೀತಿಜ್ಞನಾಗಿದ್ದನು. ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರತಿಹಿಂಸೆ ಹಾಗೂ ಪಾಂಡವರ ವಿರುದ್ಧ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಕೆಟ್ಟ ಭಾವನೆ ಉಂಟಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಅವರನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನನ್ನು ದ್ರುಪದ ಪುತ್ರ ಮತ್ತು ‘ತಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಶಿಷ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಅವನು ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ-ನೋಡಿರಿ! ದ್ರುಪದನು ಮೊದಲು ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಎಷ್ಟು ದುರ್ವರ್ತನೆಯಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ! ಮತ್ತೆ ತಮ್ಮ ವಧೆಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಅವನು ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನನ್ನು ಪುತ್ರನನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದನು. ತಾವು ಎಷ್ಟೊಂದು ಸರಳ ಸ್ವಭಾವದವರು! ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು ಎಷ್ಟು ಕುಟಿಲ ತಂತ್ರಜ್ಞನೆಂದರೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಸಹ ಅವನು
ತಮ್ಮಿಂದಲೇ ಧನುರ್ವೇದದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡನು. ಮತ್ತೆ ಈಗಲೂ ಸಹ ಅವನ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿರಿ; ಅವನು ತಮ್ಮನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಎಷ್ಟು ಸುಂದರ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಂಥವನನ್ನು ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಈಗ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ ಏನೆಂಬುದನ್ನು ತಾವೇ ಯೋಚಿಸಿರಿ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕೌರವರ ಸೇನೆಯು ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷೋಹಿಣಿ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವು ಕೇವಲ ಏಳು ಅಕ್ಷೋಹಿಣಿ
ಮಾತ್ರ ಇತ್ತು. ಆದರೂ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅದನ್ನು ಬಹಳ ಭಾರಿ (ಮಹತಿ) ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು? ಮತ್ತು
ಅದನ್ನು ನೋಡಿರಿ ಎಂದು ಆಚಾರ್ಯರನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದುದು ಏಕೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾದರೂ ವಜ್ರವ್ಯೂಹದ ಕಾರಣ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು; ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿರುವ, ಸೈನ್ಯವು ವಿಶೇಷ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತಾವು ಈ ವ್ಯೂಹಾಕಾರದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿರುವ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಭಾರೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿರಿ ಮತ್ತು ನಾವು ವಿಜಯಿಗಳಾಗುವಂತಹ ಉಪಾಯವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿರಿ ಎಂದು ದುರ್ಯೋಧನನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ವ್ಯೂಹರಚನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಈಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಮಹಾರಥಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-4)
ಅತ್ರ ಶೂರಾ ಮಹೇಷ್ವಾಸಾ ಭೀಮಾರ್ಜುನಸಮಾ ಯುಧಿ ।
ಯುಯುಧಾನೋ ವಿರಾಟಶ್ಚ ದ್ರುಪದಶ್ಚ ಮಹಾರಥಃ ॥
(ಶ್ಲೋಕ-5)
ಧೃಷ್ಟಕೇತುಶ್ಚೇಕಿತಾನಃ ಕಾಶಿರಾಜಶ್ಚ ವೀರ್ಯವಾನ್ ।॥
ಪುರುಜಿತ್ಕುಂತಿಭೋಜಶ್ಚ ಶೈಬ್ಯಶ್ಚ ನರಪುಂಗವಃ ॥
(ಶ್ಲೋಕ-6)
ಯುಧಾಮನ್ಯುಶ್ಚ ವಿಕ್ರಾಂತ ಉತ್ತಮೌಜಾಶ್ಚ ವೀರ್ಯವಾನ್ ।॥
ಸೌಭದ್ರೋ ದ್ರೌಪದೇಯಾಶ್ಚ ಸರ್ವ ಏವ ಮಹಾರಥಾಃ ॥
ಅತ್ರ - ಈ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ, ಮಹೇಷ್ವಾಸಾಃ - ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಧನುಸ್ಸನ್ನುಳ್ಳವರು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಯುಧಿ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಭೀಮಾರ್ಜುನಸಮಾಃ - ಭೀಮಾರ್ಜುನರಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ, ಶೂರಾಃ - ಶೂರ-ವೀರ, ಯುಯುಧಾನಃ - ಸಾತ್ಯಕಿಯು,
ಚ - ಮತ್ತು, ವಿರಾಟಃ - ವಿರಾಟನು, ಚ - ಹಾಗೆಯೇ, ಮಹಾರಥಃ - ಮಹಾರಥಿಯಾದ, ದ್ರುಪದಃ - ದ್ರುಪದರಾಜನು.
ಧೃಷ್ಟಕೇತುಃ - ಧೃಷ್ಟಕೇತುವು, ಚ - ಮತ್ತು, ಚೇಕಿತಾನಃ - ಚೇಕಿತಾನನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ವೀರ್ಯವಾನ್ - ಬಲಶಾಲಿಯಾದ, ಕಾಶಿರಾಜಃ - ಕಾಶಿರಾಜನು, ಪುರುಜಿತ್ - ಪುರುಜಿತ್ತು, ಕುಂತಿಭೋಜಃ - ಕುಂತಿಭೋಜನು, ಚ - ಮತ್ತು, ನರಪುಂಗವಃ - ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಶೈಬ್ಯಃ - ಶೈಬ್ಯನು.
ವಿಕ್ರಾಂತಃ - ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಯುಧಾಮನ್ಯುಃ - ಯುಧಾಮನ್ಯುವು, ಚ - ಮತ್ತು, ವೀರ್ಯವಾನ್ - ಬಲಶಾಲಿಯಾದ, ಉತ್ತಮೌಜಾಃ - ಉತ್ತಮೌಜನು, ಸೌಭದ್ರಃ - ಸುಭದ್ರಾಪುತ್ರನಾದ ಅಭಿಮನ್ಯುವು, ಚ - ಹಾಗೂ, ದ್ರೌಪದೇಯಾಃ - ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಪುತ್ರರು (ಇವರು), ಸರ್ವೇ, ಏವ - ಎಲ್ಲರೂ, ಮಹಾರಥಾಃ - ಮಹಾರಥಿಗಳಾಗಿ, (ಸಂತಿ) - ಇದ್ದಾರೆ.॥4-5-6॥
ಈ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಧನುಸ್ಸುಳ್ಳ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭೀಮಾರ್ಜುನರಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಶೂರ-ವೀರ ಸಾತ್ಯಕಿಯೂ, ವಿರಾಟನೂ, ಮಹಾರಥಿಯಾದ ದ್ರುಪದರಾಜನೂ, ಧೃಷ್ಟಕೇತು ಮತ್ತು ಚೇಕಿತಾನನು ಹಾಗೂ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಕಾಶಿರಾಜನೂ, ಪುರುಜಿತ್ತು, ಕುಂತಿಭೋಜನೂ, ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶೈಬ್ಯನೂ, ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಯುಧಾಮನ್ಯುವು, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಉತ್ತಮೌಜನು, ಸುಭದ್ರಾಪುತ್ರನಾದ ಅಭಿಮನ್ಯುವು ಹಾಗೂ ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಪುತ್ರರೂ - ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಮಹಾರಥಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥4-5-6॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅತ್ರ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಅತ್ರ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯುಧಿ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ಅತ್ರ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ಅನ್ವಯ ಮಾಡದೆ ‘ಭೀಮಾರ್ಜುನ ಸಮಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ಮಾಡಿರುವುದೇಕೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಯುಧಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅತ್ರ’ ಎಂಬ ಪದದ ವಿಶೇಷ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಆಗ ಯುದ್ಧವೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಅದರ ಮೊದಲು ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದ ವರ್ಣನೆಯಾದ್ದರಿಂದ ‘ಅತ್ರ’ ಎಂಬ ಪದವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅದರೊಡನೆ ಯಾವ ವಿಶೇಷ್ಯದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಭೀಮಾರ್ಜುನ ಸಮಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ಯುಧಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅನ್ವಯ ಮಾಡಿ, ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಹಾರಥಿಕರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ ಅವರು ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ
ಮತ್ತು ಯುದ್ಧವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರಿಗೆ ಸರಿ-ಸಮಾನರೆಂಬ ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯುಯುಧಾನ, ವಿರಾಟ, ದ್ರುಪದ, ಧೃಷ್ಟಕೇತು, ಚೇಕಿತಾನ, ಕಾಶಿರಾಜ, ಪುರುಜಿತ್ತು, ಕುಂತಿಭೋಜ, ಶೈಬ್ಯ, ಯುಧಾಮನ್ಯು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮೌಜ ಇವರುಗಳು ಯಾರು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನ ಶಿಷ್ಯನಾದ ಸಾತ್ಯಕಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಸರೇ ಯುಯುಧಾನ ಎಂದಾಗಿತ್ತು (ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ-81/5-8). ಇವನು ಯಾದವ ವಂಶದ ರಾಜಾ ಶಿನಿಯ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದನು (ಮಹಾ-ದ್ರೋಣ-144/17-19). ಇವನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪರಮ ಸಹಚರನಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಬಹಳ ಬಲಶಾಲಿ ಹಾಗೂ ಅತಿರಥನಾಗಿದ್ದನು. ಇವನು ಮಹಾ ಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾಯದೇ ಯಾದವರ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು. ಯುಯುಧಾನನೆಂಬ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಯಾದವ ವಂಶದ ಯೋಧನೂ ಇದ್ದನು (ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ-152/6).
ವಿರಾಟನು ಮತ್ಸ್ಯದೇಶದ ಧಾರ್ಮಿಕ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು. ಪಾಂಡವರು ಒಂದು ವರ್ಷ ಇವನಲ್ಲಿಯೇ ಅಜ್ಞಾತವಾಸ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಅರ್ಜುನನ ಮಗ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನೊಡನೆ ಇವನ ಮಗಳು ಉತ್ತರೆಯ ವಿವಾಹವಾಗಿತ್ತು. ಇವನು ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ, ಶ್ವೇತ ಮತ್ತು ಶಂಖ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮೂರೂ ಪುತ್ರರ ಸಹಿತ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು.
ದ್ರುಪದನು ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ರಾಜಾ ಪೃಷತ್ನ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದನು. ರಾಜಾ ಪೃಷತ್ ಮತ್ತು ಭರದ್ವಾಜ ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಮೈತ್ರಿಯಿತ್ತು. ದ್ರುಪದನೂ ಸಹ ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದಾಗ ಭರದ್ವಾಜಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದನು ಇದರಿಂದ ಭರದ್ವಾಜರ ಪುತ್ರನಾದ ದ್ರೋಣರೊಡನೆಯೂ ಇವನ ಸ್ನೇಹವಾಗಿತ್ತು. ಪೃಷತ್ತನ ಪರಲೋಕ ಗಮನದ ನಂತರ ದ್ರುಪದನು ರಾಜನಾದನು. ಆಗ ಒಂದು ದಿನ ದ್ರೋಣರು ಅವನಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮಿತ್ರನೆಂದು ಹೇಳಿದರು. ದ್ರುಪದನಿಗೆ ಈ ಮಾತು ಅನುಚಿತವೆನಿಸಿತು. ಆಗ ದ್ರೋಣರು ಮನದಲ್ಲಿ ಉದ್ವಿಗ್ನಗೊಂಡು ಹೊರಟು ಬಂದರು. ದ್ರೋಣರು ಕೌರವ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ವಿದ್ಯೆಯ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಗುರುದಕ್ಷಿಣೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮೂಲಕ ದ್ರುಪದನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ತಮ್ಮ ಅಪಮಾನದ ಸೇಡನ್ನು ತೀರಿಸಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಅವನ ಅರ್ಧರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದರು. ದ್ರುಪದನು ಮೇಲ್ಮೇಲೆ ದ್ರೋಣರನ್ನು
ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕ್ಷೋಭೆ ತುಂಬಿತ್ತು. ಅವನು ದ್ರೋಣರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತಹ ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಯಾಜ
ಮತ್ತು ಉಪಯಾಜ ಎಂಬ ಋಷಿಗಳ ಮೂಲಕ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದನು. ಅದೇ ಯಜ್ಞ-ವೇದಿಯಿಂದ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ ಹಾಗೂ ಕೃಷ್ಣೆಯರ ಪ್ರಾಕಟ್ಯವಾಯಿತು. ಇದೇ ಕೃಷ್ಣೆಯು ದ್ರೌಪದಿ ಅಥವಾ ಯಾಜ್ಞಸೇನಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು ಪಾಂಡವರು ಅವಳ ಜೊತೆಗೆ ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ರಾಜಾ ದ್ರುಪದನು ದೊಡ್ಡ ಶೂರ-ವೀರನೂ, ಮಹಾರಥಿಯೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣರ ಕೈಯಿಂದ ಇವನ ಮೃತ್ಯುವಾಯಿತು (ಮಹಾ-ದ್ರೋಣ-186).
ಧೃಷ್ಟಕೇತುವು ಚೇದಿದೇಶದ ರಾಜ ಶಿಶುಪಾಲನ ಮಗನಾಗಿದ್ದನು. ಇವನು ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣರ ಕೈಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು (ಮಹಾ - ದ್ರೋಣ- 125).
ಚೇಕಿತಾನನು ವೃಷ್ಣಿವಂಶದ ಯಾದವ (ಮಹಾ-ಭೀಷ್ಮ-84/20). ಮಹಾರಥೀ, ಯೋದ್ಧಾ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಶೂರ-ವೀರನಾಗಿದ್ದನು. ಪಾಂಡವರ ಏಳು ಅಕ್ಷೋಹಿಣಿ ಸೈನ್ಯದ ಏಳು ಸೇನಾಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಈತನೂ ಒಬ್ಬನಾಗಿದ್ದನು (ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ-151). ಇವನು ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು (ಮಹಾ-ಶಲ್ಯ-12).
ಕಾಶಿರಾಜನು ಕಾಶೀಯ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಬಹುದೊಡ್ಡ ವೀರ ಮತ್ತು ಮಹಾರಥಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಇವನ
ಹೆಸರು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಬಂದಿಲ್ಲ (ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ-171ರಲ್ಲಿ). ಕಾಶಿರಾಜನ ಹೆಸರು ಸೇನಾವಿಂದು ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ ಹಂತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ಣಪರ್ವ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಕಾಶಿರಾಜನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ವರ್ಣನೆ ಇದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಅವನ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಅಭಿಭೂ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪುರುಜಿತ್ ಮತ್ತು ಕುಂತಿಭೋಜ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಕುಂತಿಯ ಸಹೋದರರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾದಿಗಳಿಗೆ ಸೋದರ ಮಾವರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು (ಮಹಾ-ಕರ್ಣ-6/22-23).
ಶೈಬ್ಯನು ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಮಾವನಾಗಿದ್ದನು. ಇವನ ಮಗಳು ದೇವಿಕಾಳೊಡನೆ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ವಿವಾಹವಾಗಿತ್ತು (ಮಹಾ-ಆದಿ-95). ಇವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಹಳ ಬಲಶಾಲಿ ಮತ್ತು ವೀರಯೋಧನಾಗಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈತನನ್ನು ‘ನರಪುಂಗವ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಯುಧಾಮನ್ಯು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮೌಜ - ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶೀಯ ರಾಜಕುಮಾರರಾಗಿದ್ದರು (ಮಹಾ-ದ್ರೋಣ-130). ಮೊದಲು ಅರ್ಜುನನ ರಥದ ಚಕ್ರಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಇವರನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು (ಮಹಾ-ಭೀಷ್ಮ-15/19). ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಬಹುಪರಾಕ್ರಮಿ ಮತ್ತು ಬಲಸಂಪನ್ನರಾದ ವೀರರಾಗಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರೊಡನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ‘ವಿಕ್ರಾಂತ’ ಮತ್ತು ‘ವೀರ್ಯವಾನ್’ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಈ ಇಬ್ಬರೂ ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದನು. (ಮಹಾ-ಸೌಪ್ತಿಕ-8/34-37).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಭಿಮನ್ಯು ಯಾರು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ತಂಗಿಯಾದ ಸುಭದ್ರೆಯೊಡನೆ ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಆಕೆಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮನ್ಯು ಜನಿಸಿದ್ದನು. ಮತ್ಸ್ಯದೇಶದ ವಿರಾಟರಾಜನ ಮಗಳಾದ ಉತ್ತರೆಯೊಡನೆ ಇವನ ವಿವಾಹವಾಗಿತ್ತು ಈತನು ತನ್ನ ತಂದೆ ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನಿಂದ ಅಸ್ತ್ರಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಇವನು ಅಸಾಧಾರಣ ವೀರನಾಗಿದ್ದನು. ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಚಕ್ರವ್ಯೂಹವನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಪಾಂಡವರ ಪಕ್ಷದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ಭೀಮ, ನಕುಲ, ಸಹದೇವ, ವಿರಾಟ, ದ್ರುಪದ, ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನರಾದಿಯಾಗಿ ಯಾರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಜಯದ್ರಥನು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ಅರ್ಜುನನು ಬೇರೆ ಕಡೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದನು. ಆ ದಿನ ವೀರಯುವಕ ಅಭಿಮನ್ಯುವು ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಆ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಅದರಲ್ಲಿ ನುಗ್ಗಿದನು ಮತ್ತು ಅಸಂಖ್ಯಾತ ವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ತನ್ನ ಅಸಾಧಾರಣ ಶೌರ್ಯದ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟನು ದ್ರೋಣರು, ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರು, ಕರ್ಣ, ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ, ಬೃಹದ್ಬಲ ಮತ್ತು ಕೃತವರ್ಮಾ - ಈ ಆರು ಮಂದಿ ಮಹಾರಥಿಕರು ಸೇರಿ ಅನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ಇವನನ್ನು ಮುತ್ತಿದರು. ಅಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಈತನು ಒಂಟಿಯಾಗಿಯೇ ಅನೇಕ
ವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಕೊನೆಗೆ ದುಃಶಾಸನನ ಮಗನು ಇವನ ತಲೆಗೆ ಬಹಳ ಜೋರಾಗಿ ಗದಾ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಅದರಿಂದ ಇವನ ಮರಣವಾಯಿತು.(ಮಹಾ- ದ್ರೋಣ-49). ರಾಜಾ ಪರೀಕ್ಷಿತನು ಇವನ ಮಗನಾಗಿದ್ದನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಪುತ್ರರು ಯಾರು - ಯಾರು?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರತಿವಿಂಧ್ಯ, ಸುತಸೋಮ, ಶ್ರುತಕರ್ಮಾ, ಶತಾನಿಕ ಮತ್ತು ಶ್ರುತಸೇನ ಈ ಐವರೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ಭೀಮ, ಅರ್ಜುನ, ನಕುಲ ಮತ್ತು ಸಹದೇವರ ಔರಸ ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವರು (ಮಹಾ-ಆದಿ-220/79-80). ಇವರನ್ನೂ ರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು (ಮಹಾ-ಸೌಪ್ತಿಕ 8).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವೇ ಏವ ಮಹಾರಥಾಃ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿಯೇ ಹತ್ತುಸಾವಿರ ಧನುರ್ಧಾರೀ ಯೋಧರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಚಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರ ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ನಿಪುಣನಾದ ಆ ಅಸಾಧಾರಣ ವೀರನನ್ನು ಮಹಾರಥೀ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಏಕೋ ದಶಸಹಸ್ರಾಣಿ ಯೋಧಯೇದ್ಯಸ್ತು ಧನ್ವಿನಾಮ್ ।
ಶಸ್ತ್ರಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರವೀಣಶ್ಚ ಮಹಾರಥ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ ॥
ದುರ್ಯೋಧನನು ಇಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ವೀರಯೋಧರೂ ಮಹಾರಥಿಕರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ - ಇದೇ ಭಾವದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ-169-172ರಲ್ಲಿ). ಪ್ರಾಯಶಃ ಈ ಎಲ್ಲಾ ವೀರರ ಪರಾಕ್ರಮದ ವರ್ಣನೆಯು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಇವರನ್ನು ಅತಿರಥರು ಮತ್ತು ಮಹಾರಥರೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಅನೇಕ ಮಹಾರಥಿಗಳಿದ್ದರು. ಅವರ ಹೆಸರನ್ನೂ ಕೂಡ ಅಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವೇ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮಾತನ್ನು ಅವರೆಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಯೋಧರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ತಮ್ಮ ಸೇನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಯೋಧರನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣರನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-7)
ಅಸ್ಮಾಕಂ ತು ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಯೇ ತಾನ್ನಿಬೋಧ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ ।
ನಾಯಕಾ ಮಮ ಸೈನ್ಯಸ್ಯ ಸಂಜ್ಞಾರ್ಥಂ ತಾನ್ ಬ್ರವೀಮಿ ತೇ ॥
ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ - ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಅಸ್ಮಾಕಮ್ - ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ತು - ಕೂಡ, ಯೇ - ಯಾರು,
ವಿಶಿಷ್ಟಾಃ - ಪ್ರಧಾನರಾದವರು, (ಸಂತಿ) - ಇದ್ದಾರೆಯೋ, ತಾನ್ - ಅವರನ್ನು (ನೀವು), ನಿಬೋಧ - ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿರಿ,
ತೇ - ತಮ್ಮ, ಸಂಜ್ಞಾರ್ಥಮ್ - ತಿಳಿವಳಿಕೆಗಾಗಿ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಸೈನ್ಯಸ್ಯ - ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ (ಯಾವ-ಯಾವ),
ನಾಯಕಾಃ - ಸೇನಾಪತಿಗಳಿದ್ದಾರೋ, ತಾನ್ - ಅವರನ್ನು, ಬ್ರವೀಮಿ - ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 7 ॥
ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಯಾವ ಪ್ರಧಾನರಾದ ಯೋಧರಿದ್ದಾರೆಯೋ ಅವರನ್ನು ನೀವು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿರಿ. ತಮ್ಮ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗಾಗಿ ನನ್ನ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾರು-ಯಾರು ಸೇನಾಪತಿಗಳಿದ್ದಾರೋ ಅವರನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ ॥ 7 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತು’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಮತ್ತು ‘ಅಸ್ಮಾಕಮ್’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗ ಗೈದು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಹ’ ಎಂಬರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ; ‘ಅಸ್ಮಾಕಮ್’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ಇದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ - ಕೇವಲ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಅಲ್ಲ ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಅನೇಕ ಮಹಾನ್ ಶೂರವೀರರಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ದುರ್ಯೋಧನನು ಹೇಳಬಯಸುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಶಿಷ್ಟಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಾರನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಡಲಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ‘ನಿಬೋಧ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ದುರ್ಯೋಧನನು ‘ವಿಶಿಷ್ಟಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಯಾರು ಅವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವೀರ, ಧೀರ,
ಬಲಶಾಲಿ, ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಸಾಹಸಿ, ಪರಾಕ್ರಮಿ, ತೇಜಸ್ವಿ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯಾ ವಿಶಾರದರಾದ ಪುರುಷರಿದ್ದರೋ ಅವರನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ‘ನಿಬೋಧ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ತನ್ನ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಅಂತಹ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಶೂರವೀರರಿಗೇನೂ ಕೊರತೆಯಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ನಾನು ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಆರಿಸಿದ ವೀರರ ಹೆಸರು
ಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ವಿಶೇಷ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ತಾವು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳಿರಿ.
ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಪ್ರಧಾನ ವೀರರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವೀರರ ಸಹಿತ ಅವರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-8)
ಭವಾನ್ ಭೀಷ್ಮಶ್ಚ ಕರ್ಣಶ್ಚ ಕೃಪಶ್ಚ ಸಮಿತಿಂಜಯಃ ।
ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ ವಿಕರ್ಣಶ್ಚ ಸೌಮದತ್ತಿಸ್ತಥೈವ ಚ ॥
ಭವಾನ್ - ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಾದ ನೀವು, ಚ - ಮತ್ತು, ಭೀಷ್ಮಃ - ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಕರ್ಣಃ - ಕರ್ಣನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಮಿತಿಂಜಯಃ - ಸಂಗ್ರಾಮವಿಜಯಿಯಾದ, ಕೃಪಃ - ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರು, ಚ - ಹಾಗೂ, ತಥಾ, ಏವ - ಹಾಗೆಯೇ, ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ - ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು, ವಿಕರ್ಣಃ - ವಿಕರ್ಣನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸೌಮದತ್ತಿ - ಸೋಮದತ್ತನ ಪುತ್ರ ಭೂರಿಶ್ರವನು ॥ 8 ॥
ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಾದ ನೀವು ಮತ್ತು ಪಿತಾಮಹರಾದ ಭೀಷ್ಮರು ಹಾಗೂ ಕರ್ಣನು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಾಮ ವಿಜಯಿಯಾದ ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರು, ಅಂತೆಯೇ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು, ವಿಕರ್ಣನು ಮತ್ತು ಸೋಮದತ್ತನ ಪುತ್ರನಾದ ಭೂರಿಶ್ರವನು - ॥ 8 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಯಾರು? ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನು ಸಮಸ್ತ ವೀರರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ‘ನೀವು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು?
ಉತ್ತರ - ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಮಹರ್ಷಿ ಭರದ್ವಾಜರ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು ಮಹರ್ಷಿ ಅಗ್ನಿವೇಶ್ಯರಿಂದ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಪರಶುರಾಮರಿಂದ ರಹಸ್ಯ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು ಇವರು ವೇದ - ವೇದಾಂಗಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರೂ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ, ಧನುರ್ವೇದ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ವಿದ್ಯೆಗಳ ಅತ್ಯಂತ ಮರ್ಮಜ್ಞರೂ, ಅನುಭವಿಗಳೂ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧಕಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿತಾಂತ ನಿಪುಣರೂ ಮತ್ತು ಪರಮ ಸಾಹಸೀ ಅತಿರಥೀ ವೀರರಾಗಿದ್ದರು. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರ, ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ವಿಚಿತ್ರ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವದನ್ನು ಇವರು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು. ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇವರು ತಮ್ಮ ಪೂರ್ಣ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಹೋರಾಡುವಾಗ ಯಾರೂ ಸಹ ಇವರನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಶರದ್ವಾನ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಕನ್ಯೆ ಕೃಪಿಯೊಡನೆ ಇವರ ವಿವಾಹವು ಆಗಿತ್ತು. ಇವರ ಮಗನೇ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು. ರಾಜಾ ದ್ರುಪದನಿಗೆ ಇವರು ಬಾಲ್ಯಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಒಂದು ಬಾರಿ ಇವರು ದ್ರುಪದನಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಿಯಮಿತ್ರನೆಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಐಶ್ವರ್ಯಮದದಿಂದ ದ್ರುಪದನು ಇವರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು - ‘‘ನನ್ನಂತಹ ಐಶ್ವರ್ಯ ಸಂಪನ್ನ ರಾಜನೊಡನೆ ನಿನ್ನಂತಹ ನಿರ್ಧನ, ದರಿದ್ರ ಮನುಷ್ಯನ ಮಿತ್ರತೆಯು
ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸಹ ಆಗಲಾರದು ;’’ ದ್ರುಪದನ ಈ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಇವರಿಗೆ ಬಹಳವಾಗಿ ಮರ್ಮವೇದನೆ ಯಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವರು ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಬಂದು ತಮ್ಮ ಭಾವಮೈದುನ ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರೊಡನೆ ಇರಲು ತೊಡಗಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ ಪಿತಾಮಹರ ಪರಿಚಯವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇವರು ಪಾಂಡವರ ಮತ್ತು ಕೌರವರ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ನಿಯುಕ್ತ ರಾದರು. ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮುಗಿದ ನಂತರ ಗುರುದಕ್ಷಿಣೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ರಾಜಾ ದ್ರುಪದನನ್ನು ಸೆರೆ ಹಿಡಿದು ತರುವಂತೆ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ವೀರವರ ಅರ್ಜುನನೇ ಗುರುಗಳ ಈ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ದ್ರುಪದನನ್ನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿ ಸಜೀವ ಸಹಿತ ಹಿಡಿದು ತಂದನು. ದ್ರೋಣರು ದ್ರುಪದನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟರು, ಆದರೆ ಭಾಗೀರಥಿಯ ಉತ್ತರಭಾಗದ ಅವನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. ಮಹಾಭಾರತಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇವರು ಐದು ದಿನಗಳ ವರೆಗೆ ಸೇನಾಪತಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದು ಬಹಳ ಘೋರವಾದ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರು. ಕೊನೆಗೆ ತಮ್ಮ ಮಗ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ
ಮರಣದ ಭ್ರಮಾತ್ಮಕ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಇವರು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಥರಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಇವರು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಇಡೀ ನಭೋ ಮಂಡಲವೆಲ್ಲಾ ತೇಜೋರಾಶಿಯಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇವರ ಜ್ಯೋತಿರ್ಮಯ ಸ್ವರೂಪದ ತೇಜಸ್ಸು ಹರಡಿತು. ಇದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು ಹರಿತವಾದ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಇವರ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದನು.
ಇಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ‘ನೀವು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಇವರನ್ನು ಲಕ್ಷಿಸಿದುದು ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಿಂದ
ದ್ರೋಣರು ತುಂಬಾ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ನನ್ನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವರು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. ವಿದ್ಯಾ ಗುರುಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆದರಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಸರ್ವ ಪ್ರಥಮ ‘ನೀವು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಇವರನ್ನು ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡದ್ದು ಯುಕ್ತಿ ಸಂಗತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭೀಷ್ಮರು ಯಾರು?
ಉತ್ತರ - ಭೀಷ್ಮರು ರಾಜಾ ಶಾಂತನುವಿನ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದರು. ಭಾಗೀರಥೀ ಗಂಗೆಯಿಂದ ಇವರ ಜನ್ಮವಾಗಿತ್ತು. ಇವರು
‘ದ್ಯೋ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಒಂಭತ್ತನೇ ವಸುವಿನ ಅವತಾರವಾಗಿದ್ದರು (ಮಹಾ - ಶಾಂತಿ - 50/26). ಇವರ ಮೊದಲ ಹೆಸರು ದೇವವ್ರತವೆಂದಿತ್ತು. ಇವರು ಸತ್ಯವತಿಯೊಡನೆ ತಮ್ಮ ತಂದೆಯ ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ
ಸತ್ಯವತಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ತುಂಬು ಯೌವನದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ವತಃ ಜೀವನ ಪರ್ಯಂತ ಎಂದಿಗೂ
ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದಿರುವ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯಪದವಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಭೀಷಣ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು; ಈ ಭೀಷಣ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದಾಗಿ ಇವರ ಹೆಸರು ಭೀಷ್ಮ ಎಂದಾಯಿತು. ತಂದೆಯ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಇವರು ಪ್ರಾಯಶಃ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರ ಪರಮಲೋಭಮಯವಾದ ಸ್ತ್ರೀಸುಖ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಸುಖಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಟ್ಟರು. ಇದರಿಂದ ಪರಮ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಇವರ ತಂದೆ ಶಾಂತನು ಇವರಿಗೆ ‘ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮೃತ್ಯುವೂ ಸಹ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾರದು’ ಎಂಬ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು.
ಇವರು ಬಾಲಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ, ಅತ್ಯಂತ ತೇಜಸ್ವೀ, ಶಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಪೂರ್ಣ ಪಾರಂಗತರು ಮತ್ತು ಅನುಭವೀ ಮಹಾನ್ ಜ್ಞಾನೀ, ಮಹಾವೀರ ಹಾಗೂ ದೃಢನಿಶ್ಚಯೀ ಮಹಾಪುರುಷರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರಲ್ಲಿ ಶೌರ್ಯ, ವೀರ್ಯ,
ತ್ಯಾಗ, ಸಹಿಷ್ಣುತೆ, ಕ್ಷಮೆ, ದಯೆ, ಶಮ, ದಮ, ಸತ್ಯ, ಅಹಿಂಸಾ, ಸಂತೋಷ, ಶಾಂತಿ, ಬಲ, ತೇಜಸ್ಸು, ನ್ಯಾಯಪ್ರಿಯತೆ,
ನಮ್ರತೆ, ಉದಾರತೆ, ಲೋಕಪ್ರಿಯತೆ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದಿತ್ವ, ಸಾಹಸ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ವಿರತಿ, ಜ್ಞಾನ, ವಿಜ್ಞಾನ, ಮಾತಾ-ಪಿತೃಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗುರುಸೇವೆ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲಾ ಸದ್ಗುಣಗಳೂ ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ವಿಕಸಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಇವರ ಜೀವನವು ಓತಪ್ರೋತವಾಗಿತ್ತು. ಇವರು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಲ್ಲವರು ಮತ್ತು ಅವನ ಏಕನಿಷ್ಠ ಪೂರ್ಣ ಶ್ರದ್ಧಾಸಂಪನ್ನರು ಮತ್ತು ಪರಮ ಪ್ರೇಮಿಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಮಹಾಭಾರತಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇವರಿಗೆ ಸರಿಸಮಾನನಾದ ಬೇರೊಬ್ಬ ಯಾವ ವೀರನೂ ಕೂಡ ಇರಲಿಲ್ಲ - ‘ನಾನು ಪಾಂಡವರೈವರನ್ನೂ ಎಂದಿಗೂ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಪ್ರತಿದಿನ ಹತ್ತುಸಾವಿರ ಯೋಧರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರುವೆನು’ ಎಂದು ಇವರು ದುರ್ಯೋಧನನ ಎದುರಿಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದರು
(ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ - 156/21). ಇವರು ಕೌರವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಪತಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದು ಹತ್ತು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಘೋರಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಶರಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಕೊಂಡೇ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮಹಾನ್ ಜ್ಞಾನೋಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಉತ್ತರಾಯಣ ಬಂದ ನಂತರ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಣನು ಯಾರು?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ಣನು ಕುಂತಿಯ ಮಗನಾಗಿದ್ದನು. ಸೂರ್ಯ ದೇವರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಕುಂತಿಯ ಕನ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇವನ ಜನ್ಮವಾಗಿತ್ತು. ಕುಂತಿಯು ಇವನನ್ನು ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ನದಿಯಲ್ಲಿ ತೇಲಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ಇವನ ಮೃತ್ಯುವಾಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ತೇಲುತ್ತಾ ಆ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯು ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಅಧಿರಥ ಹೆಸರಿನ ಸೂತನು ಇವನನ್ನು ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು, ಅವನ ಹೆಂಡತಿ ರಾಧೆಯು ಇವನ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡಿದಳು. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಅವರ ಮಗನೆಂದೇ ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟನು. ಕವಚ ಮತ್ತು ಕುಂಡಲರೂಪೀ ಧನದ ಜೊತೆಗೇ ಇವನ ಜನನವಾಗಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಅಧಿರಥನು ಇವನಿಗೆ ‘ವಸುಷೇಣ’ ಎಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ಇವನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಿಂದ ಮತ್ತು ಪರಶುರಾಮರಿಂದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು ಕಲಿತಿದ್ದನು. ಇವನು ಶಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರ ಈ ಎರಡರಲ್ಲೂ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತ ಮತ್ತು ಅನುಭವಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಇವನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಮಾನನಾಗಿದ್ದನು. ದುರ್ಯೋಧನನೊಡನೆ ಈತನಿಗೆ ಅಪಾರ ಮೈತ್ರಿ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನು ಇವನನ್ನು ಅಂಗ ದೇಶದ ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಕರ್ಣನು ತನು-ಮನದಿಂದ ಯಾವಾಗಲೂ ಅವನ ಹಿತಚಿಂತನೆಯಲ್ಲೇ ನಿರತನಾಗಿದ್ದನು. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆಂದರೆ ತಾಯಿ ಕುಂತಿ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತಿಳಿಸಿದಾಗ್ಯೂ ಕೂಡ ಇವನು ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪಾಂಡವರ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇವನ ದಾನಶೀಲತೆ ಅದ್ವಿತೀಯವಾಗಿತ್ತು. ಇವನು ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಸೂರ್ಯದೇವರ ಉಪಾಸನೆ ಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾರೇ ಏನು ಕೇಳಿದರೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಒಂದು ದಿನ ದೇವೇಂದ್ರನು ಅರ್ಜುನನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೇಷಧರಿಸಿ ಇವನ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾದ ಕವಚ-ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡನು. ಇವನು ಬಹು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಕವಚ-ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಕಳಚಿ ಕೊಟ್ಟೇಬಿಟ್ಟನು. ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಇಂದ್ರನು ಇವನಿಗೆ ಒಂದು ‘ವೀರಘಾತಿನಿ’ ಎಂಬ ಅಮೋಘವಾದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಕರ್ಣನು ಯುದ್ಧಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ಮೂಲಕವೇ ಭೀಮಸೇನನ ವೀರ ಪುತ್ರನಾದ ಘಟೋತ್ಕಚನನ್ನು ವಧಿಸಿದ್ದನು. ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ನಂತರ ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎರಡು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿದ್ದು ಇವನು ಅರ್ಜುನನ ಕೈಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರು ಯಾರು?
ಉತ್ತರ - ಇವರು ಗೌತಮ ವಂಶದ ಮಹರ್ಷಿ ಶರದ್ವಾನರ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮರ್ಮಜ್ಞರೂ ಮತ್ತು ಅನುಭವಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಸಹೋದರಿಯ ಹೆಸರು ಕೃಪಿ ಎಂದಿತ್ತು. ಶಾಂತನು ಮಹಾರಾಜನು ಕೃಪೆಮಾಡಿ ಇವರನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರ ಹೆಸರು ಕೃಪ ಮತ್ತು ಇವರ ಸಹೋದರಿಯ ಹೆಸರು ಕೃಪಿ ಎಂದಾಯ್ತು. ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರು ವೇದಶಾಸ ಬಲ್ಲವರೂ, ಧರ್ಮಾತ್ಮರೂ ಹಾಗೂ ಸದ್ಗುಣ ಸಂಪನ್ನ ಸದಾಚಾರೀ ಪುರುಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಕೌರವ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಯಾದವರಿಗೆ ಧನುರ್ವಿದ್ಯಾ ಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಮಸ್ತ ಕೌರವರ ವಂಶನಾಶವಾದ ಮೇಲೂ ಸಹ ಇವರು ಜೀವಿಸಿದ್ದರು. ಇವರು ಪರೀಕ್ಷಿತನಿಗೆ ಅಸ್ತ್ರ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿಸಿದರು. ಇವರು ಬಹಳ ವೀರರು ಮತ್ತು ಎದುರು ಪಕ್ಷದವರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇವರ ಹೆಸರಿನೊಡನೆ ‘ಸಮಿತಿಂಜಯಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಯಾರು?
ಉತ್ತರ - ಅಶ್ವತ್ಥಾಮರು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಪುತ್ರರು. ಇವರು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ನಿಪುಣರೂ ಯುದ್ಧಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣರೂ, ಬಹುದೊಡ್ಡ ಶೂರ ವೀರ ಮಹಾರಥಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರೂ ಸಹ ತಮ್ಮ ತಂದೆ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿತಿದ್ದರು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ವಿಕರ್ಣನು ಯಾರು?
ಉತ್ತರ - ದುರ್ಯೋಧನಾದಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ನೂರು ಮಂದಿ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನ ಹೆಸರು ವಿಕರ್ಣ ಎಂದಿತ್ತು. ಇವನು ಬಹಳ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ವೀರನೂ ಮಹಾರಥಿಯೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಕೌರವರ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪೀಡಿತಳಾಗಿದ್ದ ದ್ರೌಪದಿಯು ‘ನಾನು ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವಳೇ ಅಥವಾ ಅಲ್ಲವೇ?’ ಎಂದು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ವಿದುರನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ಸಭಾಸದರೆಲ್ಲರೂ ಸುಮ್ಮನಿದ್ದರು. ಆಗ ವಿಕರ್ಣನೊಬ್ಬನೇ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ನಿಂತು ‘‘ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡದಿರುವುದು ಬಹಳ ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ. ದ್ರೌಪದಿಯು ನಮ್ಮವರಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟವಳಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ’’ ಎಂದು ಬಹು ತೀವ್ರವಾದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಕ್ಕನುಕೂಲವಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದನು. (ಮಹಾ - ಸಭಾ - 67/18-25).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸೌಮದತ್ತಿಯು ಯಾರು?
ಉತ್ತರ - ಸೋಮದತ್ತನ ಮಗ ಭೂರಿಶ್ರವನನ್ನು ‘ಸೌಮದತ್ತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವನು ಶಾಂತನುವಿನ ಅಣ್ಣ ಬಾಹ್ಲೀಕನ ಮೊಮ್ಮಗನಾಗಿದ್ದನು. ಇವನು ಬಹಳ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ, ಯುದ್ಧ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲನು ಮತ್ತು ಶೂರ ವೀರಮಹಾರಥಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಇವನು ಹೆಚ್ಚಾದ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳುಳ್ಳ ಅನೇಕ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು. ಇವನು ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ಯಕಿಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಥಾ’ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ ಈ ಎರಡು ಅವ್ಯಯ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ, ವಿಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಭೂರಿಶ್ರವ ಇವರುಗಳೂ ಸಹ ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರಂತೆಯೇ ಸಂಗ್ರಾಮ ವಿಜಯಿ ಗಳಾಗಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನೂ ಈ ಎರಡು ಅವ್ಯಯಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-9)
ಅನ್ಯೇ ಚ ಬಹವಃ ಶೂರಾ ಮದರ್ಥೇ ತ್ಯಕ್ತಜೀವಿತಾಃ ।
ನಾನಾಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹರಣಾಃ ಸರ್ವೇ ಯುದ್ಧವಿಶಾರದಾಃ ॥
ಅನ್ಯೇ - ಬೇರೆಯವರೂ, ಚ - ಕೂಡ, ಮದರ್ಥೇ - ನನಗೋಸ್ಕರವಾಗಿ, ತ್ಯಕ್ತಜೀವಿತಾಃ - ಜೀವನದ ಆಸೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿರುವ, ಬಹವಃ - ಅನೇಕರಾದ, ಶೂರಾ - ಶೂರ-ವೀರರು, ನಾನಾಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹರಣಾಃ - ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತರಾದ (ಮತ್ತು), ಸರ್ವೇ - ಎಲ್ಲರೂ, ಯುದ್ಧವಿಶಾರದಾಃ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು,
(ಸಂತಿ) - ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 9 ॥
ಬೇರೆಯವರೂ ಕೂಡ ನನಗೋಸ್ಕರ ಜೀವನದ ಆಸೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿರುವ ಅನೇಕರಾದ ಶೂರವೀರರು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 9 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಶಲ್ಯ, ಬಾಹ್ಲೀಕ, ಭಗದತ್ತ, ಕೃತವರ್ಮಾ ಮತ್ತು ಜಯದ್ರಥ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾರಥಿಕರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವರೆಲ್ಲರ ಕಡೆ ಸಂಜ್ಞೆಮಾಡಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ನನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಯಾವ
ಯಾವ ಶೂರ ವೀರರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಸಿದೆನೋ ಅವರಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಯೋಧರಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ
ಖಡ್ಗ, ಗದೆ, ತ್ರಿಶೂಲ ಮುಂತಾದ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಬಾಣ, ಭರ್ಜಿ ಮುಂತಾದ ಎಸೆಯ
ಬಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಸಜ್ಜಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕುಶಲ ಮಹಾರಥಿ ಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನನಗೋಸ್ಕರ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧರಿದ್ದಾರೆ. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸಾಯುವ ವರೆಗೂ ನನ್ನ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವರೆಂದು ತಾವು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಿರಿ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ತನ್ನ ಮಹಾರಥಿಕರಾದ ಯೋಧರ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿ ಈಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳ ತುಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ನಮ್ಮ ಸೇನೆಯು ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮವಾದುದೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-10)
ಅಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ತದಸ್ಮಾಕಂ ಬಲಂ ಭೀಷ್ಮಾಭಿರಕ್ಷಿತಮ್ ।
ಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ತ್ವಿದಮೇತೇಷಾಂ ಬಲಂ ಭೀಮಾಭಿರಕ್ಷಿತಮ್ ॥
ಭೀಷ್ಮಾಭಿರಕ್ಷಿತಮ್ - ಭೀಷ್ಮ ಪಿತಾಮಹರ ಮೂಲಕ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ಅಸ್ಮಾಕಮ್ - ನಮ್ಮ, ತತ್ - ಆ, ಬಲಮ್ - ಸೇನೆಯು, ಅಪರ್ಯಾಪ್ತಮ್ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅಜೇಯವಾಗಿದೆ, ತು - ಮತ್ತು, ಭೀಮಾಭಿರಕ್ಷಿತಮ್ - ಭೀಮನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ಏತೇಷಾಮ್ - ಈ ಜನರುಗಳ, ಇದಮ್ - ಈ, ಬಲಮ್ - ಸೇನೆಯು, ಪರ್ಯಾಪ್ತಮ್ - ಗೆಲ್ಲಲು ಸುಗಮವಾಗಿದೆ. ॥10 ॥
ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರ ಮೂಲಕ ರಕ್ಷಿತವಾದ ನಮ್ಮ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಅಪರಿಮಿತವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅಜೇಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭೀಮನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುವ ಇವರುಗಳ ಈ ಸೈನ್ಯವು ಪರಿಮಿತ ಅರ್ಥಾತ್ ಗೆಲ್ಲಲು ಸುಗಮವಾಗಿದೆ. ॥ 10 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಭೀಷ್ಮ ಪಿತಾಮಹರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುವ ಮತ್ತು ಅಪರ್ಯಾಪ್ತವೆಂದು
ತಿಳಿಸಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಸಕಾರಣವಾಗಿ ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಮ್ಮ
ಸೇನೆಯು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅನೇಕ ಮಹಾರಥಿಗಳಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಶುರಾಮರಂತಹ ಯುದ್ಧ ವೀರರನ್ನೂ ಕೂಡ ಎದುರಿಸುವಂತಹ ಭೂಮಂಡಲದ ಅದ್ವಿತೀಯ ವೀರ ಭೀಷ್ಮ ಪಿತಾಮಹರಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ
ಹಾಗೂ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಗಿಂತ ನಾಲ್ಕು ಅಕ್ಷೋಹಿಣಿ ಅಧಿಕವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ
ವಿಜಯ ಪಡೆಯವುದು ಯಾರಿಗೂ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ. ಅದು ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಅಪರ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ - ಆವಶ್ಯಕತೆಗಿಂತಲೂ ಎಷ್ಟೋ ಹೆಚ್ಚು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅಜೇಯವಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದ ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವದ ಐವತ್ತೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮುಂದೆ ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿರುವಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಪ್ರಾಯಶಃ ಇದೇ ಮಹಾರಥಿಕರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿ ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮರಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅದರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟ ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ -
ಗುಣಹೀನಂ ಪರೇಷಾಂ ಚ ಬಹು ಪಶ್ಯಾಮಿ ಭಾರತ । >
ಗುಣೋದಯಂ ಬಹುಗುಣಮಾತ್ಮನಶ್ಚ ವಿಶಾಂಪತೇ ॥
(ಮಹಾ - ಉದ್ಯೋಗ - 55/67)
‘ಹೇ ಭರತವಂಶಿ ರಾಜನೇ! ನಾನು ವಿಪಕ್ಷದ ಸೇನೆಯನ್ನು ಅಧಿಕಾಂಶದಲ್ಲಿ ಗುಣಹೀನವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬಹಳ ಗುಣಸಂಪನ್ನವಾಗಿ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳನ್ನು ಉದಯ ಮಾಡುವುದೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ.’ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಸೋಲಿಗೆ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭೀಷ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಕೂಡಾ ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಮುಂದೆ ಪುನಃ ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನ ಗೀತೆಯ ಶ್ಲೋಕವನ್ನೇ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿದ್ದಾನೆ (ಮಹಾ - ಭೀಷ್ಮ - 51/6) ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟರವರೆಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆಂದರೆ -
ಏಕೈಕಶಃ ಸಮರ್ಥಾ ಹಿ ಯೂಯಂ ಸರ್ವೇ ಮಹಾರಥಾಃ ।>
ಪಾಂಡುಪುತ್ರಾನ್ ರಣೇ ಹಂತುಂ ಸಸೈನ್ಯಾನ್ ಕಿಮು ಸಂಹತಾಃ ॥
(ಭೀಷ್ಮ - 51/5)
‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿಯೇ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಸೈನ್ಯ ಸಹಿತವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳ ನಿಮ್ಮಂತಹ ಮಹಾರಥಿ ಕರು ಇರುವಲ್ಲಿ; ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಅವರನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಇದರಲ್ಲಾದರೋ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?’
ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪರ್ಯಾಪ್ತ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಮಹತ್ವವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಯೋಧರನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮೇಲಿನ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಹೀಗಾಗುವುದೂ ಉಚಿತ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಸಂಗಿಕವೂ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯನ್ನು ಭೀಮನಿಂದ ರಕ್ಷಿತ ಮತ್ತು ಪರ್ಯಾಪ್ತವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅವರ ಸೇನೆಯ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಹೇಳುವುದೇನೆಂದರೆ - ನಮ್ಮ ಸೇನೆಯ ಸಂರಕ್ಷಕರಾಗಿ ಭೀಷ್ಮರಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ಸೈನ್ಯದ ಸಂರಕ್ಷನಾಗಿ ಭೀಮನಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಶಾರೀರಿಕವಾಗಿ ಬಲವಂತನಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ಭೀಷ್ಮರ ತುಲನೆಯಲ್ಲಿ ಬರಲಾರನು ಯುದ್ಧ ಕಲಾಕುಶಲರೂ, ಶಸ್ತ್ರ - ಶಾಸ್ತ್ರನಿಪುಣರೂ, ಪರಮ ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿ ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರೆಲ್ಲಿ! ಮತ್ತು ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೌಶಲವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥೂಲಬುದ್ಧಿಯ ಭೀಮನೆಲ್ಲಿ! ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಸೇನೆಯು ಪರ್ಯಾಪ್ತ - ಪರಿಮಿತ ಶಕ್ತಿಯುತವಾದದ್ದು. ನಾವುಗಳು ಅದರ ಮೇಲೆ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲೆವು.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭೀಷ್ಮರಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಿತವಾದ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಅಜೇಯ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಂತೆ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರೇ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಮಹಾರಥಿಕರನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-11)
ಅಯನೇಷು ಚ ಸರ್ವೇಷು ಯಥಾಭಾಗಮವಸ್ಥಿತಾಃ ।
ಭೀಷ್ಮಮೇವಾಭಿರಕ್ಷಂತು ಭವಂತಃ ಸರ್ವ ಏವ ಹಿ ॥
ಚ - ಆದ್ದರಿಂದ, ಸರ್ವೇಷು - ಎಲ್ಲಾ, ಅಯನೇಷು - ವ್ಯೂಹದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ, ಯಥಾಭಾಗಮ್ - ನಿಮ್ಮ ನಿಮ್ಮ ಜಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ಅವಸ್ಥಿತಾಃ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತ, ಭವಂತಃ - ನೀವುಗಳು, ಸರ್ವೇ ಏವ - ಎಲ್ಲರೂ, ಹಿ - ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ, ಭೀಷ್ಮಮ್, ಏವ - ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರನ್ನೇ, ಅಭಿರಕ್ಷಂತು - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿರಿ. ॥ 11 ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ವ್ಯೂಹದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ನಿಮ್ಮ ಜಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನಿಸ್ಸಂದೇಹರಾಗಿ ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರನ್ನೇ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿರಿ. ॥ 11 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ತಮ್ಮ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ದುರ್ಯೋಧನನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದನು. ಆದರೂ ಭೀಷ್ಮರು - ‘ದ್ರುಪದನ ಮಗ ಶಿಖಂಡಿಯು ಮೊದಲು ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿದ್ದು, ನಂತರ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ ; ಸ್ತ್ರೀ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಈಗಲೂ ಸ್ತ್ರೀ ಎಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ ; ಸ್ತ್ರೀಜಾತಿಯ ಮೇಲೆ ವೀರಪುರುಷರು ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಎದುರಿಗೆ ಬಂದರೆ ನಾನು ಅವನ ಮೇಲೆ ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರು. ಆದುದರಿಂದ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲಾ ಒಂದು ಕಡೆ ಸೇರಿದ ನಂತರ ದುರ್ಯೋಧನನು ಮೊದಲೇ
ಎಲ್ಲಾ ಯೋಧರ ಸಹಿತ ದುಶ್ಶಾಸನನಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕೊಡುತ್ತಾ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದನು (ಮಹಾ - ಭೀಷ್ಮ - 15/14-20). ಇಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಅದೇ ಭಯದ ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಪ್ರಮುಖ ಮಹಾರಥಿಕರನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ನೀವುಗಳು ನಿಯುಕ್ತಿಗೊಂಡಿರುವ ವ್ಯೂಹದ್ವಾರದ ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದೃಢತೆಯಿಂದ ನಿಂತಿರಬೇಕು. ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ವ್ಯೂಹದ್ವಾರದ ಮೂಲಕ ಆ ಶಿಖಂಡಿಯು ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಬಂದು ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರ ಹತ್ತಿರ ಬರದಂತೆ ಪೂರ್ಣ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ವಹಿಸಬೇಕು. ಎದುರಿಗೆ ಬಂದ ಕೂಡಲೇ ಶಿಖಂಡಿಯನ್ನು ಹೊಡೆದು ಓಡಿಸಿ ಬಿಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಮಹಾರಥರು ಸಿದ್ಧರಾಗಿರಿ. ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಶಿಖಂಡಿಯಿಂದ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಪಾರುಮಾಡಿದರೆ ಮತ್ತೆ ನಮಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಮಹಾ ರಥಿಕರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದು ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರಿಗೆ ಬಹಳ ಸುಲಭದ ಮಾತಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ದುರ್ಯೋಧನನ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಮಹಾರಥಿಕರನ್ನು, ವಿಶೇಷ ರೂಪದಿಂದ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಸಂಜಯನು ನಂತರದ ಘಟನೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-12)
ತಸ್ಯ ಸಂಜನಯನ್ಹರ್ಷಂ ಕುರುವೃದ್ಧಃ ಪಿತಾಮಹಃ ।
ಸಿಂಹನಾದಂ ವಿನದ್ಯೋಚ್ಚೈಃ ಶಂಖಂ ದಧ್ಮೌ ಪ್ರತಾಪವಾನ್ ॥
ಕುರುವೃದ್ಧಃ - ಕೌರವರಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧರಾದ, ಪ್ರತಾಪವಾನ್ - ಬಹಳ ಪ್ರತಾಪಿಯಾದ, ಪಿತಾಮಹಃ - ಪಿತಾಮಹರಾದ
ಭೀಷ್ಮರು, ತಸ್ಯ - ಆ (ದುರ್ಯೋಧನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ), ಹರ್ಷಮ್ - ಹರ್ಷವನ್ನು, ಸಂಜನಯನ್ - ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತ,
ಉಚ್ಚೈಃ - ಉಚ್ಚಸ್ವರದಲ್ಲಿ, ಸಿಂಹನಾದಮ್ - ಸಿಂಹದ ಗರ್ಜನೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ, ವಿನದ್ಯ - ಗರ್ಜಿಸಿ, ಶಂಖಮ್ - ಶಂಖವನ್ನು, ದಧ್ಮೌ - ಊದಿದರು. ॥ 12 ॥
ಕೌರವರಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧರಾದ, ಬಹಳ ಪ್ರತಾಪಿಯಾದ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ಆ ದುರ್ಯೋಧನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತ ಉಚ್ಚಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಸಿಂಹದ ಗರ್ಜನೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದರು. ॥ 12 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರು ಕುರುಕುಲದಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಲೀಕನನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹಿರಿಯರಾಗಿದ್ದರು. ಕೌರವರು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರೊಡನೆ ಇವರ ಸಂಬಂಧ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಪಿತಾಮಹರ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಇವರು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಪೂಜ್ಯ ರಾಗಿದ್ದರು. ಆದುದರಿಂದ ಸಂಜಯನು ಇವರನ್ನು ಕೌರವರಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧರು ಮತ್ತು ಪಿತಾಮಹರೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ವೃದ್ಧರಾದರೂ ಕೂಡ ತೇಜಸ್ಸು, ಬಲ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷಮತೆಯಲ್ಲಿ ಇವರು ಒಳ್ಳೊಳ್ಳೆಯ ವೀರ ಯುವಕರಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನವರಾಗಿದ್ದರು. ಆದುದರಿಂದಲೇ ಇವರನ್ನು ‘ಪ್ರತಾಪವಾನ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಚಕಿತನಾದ ಮತ್ತು ಚಿಂತಾಕ್ರಾಂತನಾದ ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ನೋಡಿದರು. ಜೊತೆಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಿ ಯೋಧರಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನೂ ಮತ್ತು ದ್ರೋರ್ಣಾಚಾರ್ಯರೇ ಆದಿಯಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಮಹಾರಥಿಕರೂ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಆಗ ಪಿತಾಮಹರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಸೇನಾಪತಿಯ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ
ಸಿಂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿ ಜೋರಾಗಿ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದರು.
(ಶ್ಲೋಕ-13)
ತತಃ ಶಂಖಾಶ್ಚ ಭೇರ್ಯಶ್ಚ ಪಣವಾನಕಗೋಮುಖಾಃ ।
ಸಹಸೈವಾಭ್ಯಹನ್ಯಂತ ಸ ಶಬ್ದಸ್ತುಮುಲೋಽಭವತ್ ॥
ತತಃ - ಇದಾದನಂತರ, ಶಂಖಾಃ - ಶಂಖಗಳು, ಚ - ಮತ್ತು, ಭೇರ್ಯಃ - ನಗಾರಿಗಳು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಪಣವಾನಕ ಗೋಮುಖಾಃ - ಡೋಲು, ಮೃದಂಗ ಮತ್ತು ಕಹಳೆ ಮೊದಲಾದ ವಾದ್ಯಗಳು, ಸಹಸಾ, ಏವ - ಒಟ್ಟಿಗೇ, ಅಭ್ಯಹನ್ಯಂತ - ಮೊಳಗಿದುವು (ಅವುಗಳ), ಸಃ - ಆ, ಶಬ್ದಃ - ಶಬ್ದವು, ತುಮುಲಃ - ಬಹಳ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಅಭವತ್ - ಆಯಿತು. ॥13॥
ಇದಾದನಂತರ ಶಂಖಗಳು, ನಗಾರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಡೋಲು, ಮೃದಂಗ, ಕಹಳೆ ಮೊದಲಾದ ವಾದ್ಯಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮೊಳಗಿದವು. ಅವುಗಳ ಆ ಶಬ್ದವು ಬಹಳ ಭಯಂಕರವಾಯಿತು. ॥ 13 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರು ಸಿಂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿ, ಶಂಖವನ್ನೂದಿ ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಲ್ಲೂ ಉತ್ಸಾಹ ಹರಡಿತು ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯದ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ವಿಭಿನ್ನ ಸೇನಾನಾಯಕರ ಶಂಖ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದ ಬಗೆಬಗೆಯ ವಾದ್ಯಗಳು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಮೊಳಗಿದವು. ಅವುಗಳು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಮೊಳಗಿದುದರಿಂದ ಎಷ್ಟು ಭಯಾನಕ ಶಬ್ದವಾಯಿತೆಂದರೆ, ನಭೋ ಮಂಡಲವೆಲ್ಲಾ ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು.
ಸಂಬಂಧ — ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿದ ನಂತರ ನನ್ನ ಮತ್ತು ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರು ಏನು ಮಾಡಿದರು ಎಂದು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಅದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಸಂಜಯನು ಇದುವರೆಗೆ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪಕ್ಷದ ವಿಷಯವನ್ನೇ ಹೇಳಿದನು; ಈಗ ಪಾಂಡವರು ಏನು ಮಾಡಿದರೆಂಬುದನ್ನು ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-14)
ತತಃ ಶ್ವೇತೈರ್ಹಯೈರ್ಯುಕ್ತೇ ಮಹತಿ ಸ್ಯಂದನೇ ಸ್ಥಿತೌ ।
ಮಾಧವಃ ಪಾಂಡವಶ್ಚೈವ ದಿವ್ಯೌ ಶಂಖೌ ಪ್ರದಧ್ಮತುಃ ॥
ತತಃ - ಇದಾದ ನಂತರ, ಶ್ವೇತೈಃ - ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದ, ಹಯೈಃ - ಕುದುರೆಗಳಿಂದ, ಯುಕ್ತೇ - ಯುಕ್ತವಾದ, ಮಹತಿ,
ಸ್ಯಂದನೇ - ಉತ್ತಮ ರಥದಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿತೌ - ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಮಾಧವಃ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಪಾಂಡವಃ - ಅರ್ಜುನನು, ಏವ - ಕೂಡ, ದಿವ್ಯೌ - ಅಲೌಕಿಕವಾದ, ಶಂಖೌ - ಶಂಖಗಳನ್ನು, ಪ್ರದದ್ಮತುಃ - ಊದಿದರು. ॥ 14 ॥
ಇದಾದ ನಂತರ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಉತ್ತಮ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ಅಲೌಕಿಕವಾದ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು. ॥ 14 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನ ರಥವು ಬಹಳ ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಬಂಗಾರದಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಬಹಳ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿಯೂ ತುಂಬಾ ಗಟ್ಟಿಮುಟ್ಟಾಗಿಯೂ, ಬಹು ದೊಡ್ಡದಾಗಿಯೂ ಮತ್ತು ಪರಮ ಸುಂದರವಾಗಿಯೂ ಇತ್ತು. ಅದರ ಮೇಲೆ ಅನೇಕ ಧ್ವಜಗಳು ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಧ್ವಜಗಳಲ್ಲಿ ಗೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಪೋಣಿಸಿದ್ದರು. ಬಹಳ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲವಾದ ಚಕ್ರಗಳಿದ್ದವು. ಎತ್ತರವಾದ ಧ್ವಜವು ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿದ್ದು ಅದರ ಮೇಲೆ ಆಂಜನೇಯ ಸ್ವಾಮಿಯು ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಧ್ವಜದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ‘‘ಅದು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಿಗೂ ಒಂದು ಯೋಜನದವರೆಗೆ ಹಾರಾಡುತ್ತದೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕಾಮನಬಿಲ್ಲು ಪ್ರಕಾಶಯುಕ್ತ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಅನೇಕ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವಂತೆ ಆ ಧ್ವಜದ ಬಣ್ಣಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಇಷ್ಟೊಂದು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಭಾರವಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದು ಎಲ್ಲಿಯೂ ನಿಲ್ಲದೇ ಎಲ್ಲೂ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಮರಗಳ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲದೆ ನುಸುಳಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಮರಗಳು ಅದನ್ನು ಮುಟ್ಟಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಬಹಳ ಸುಂದರ ಸುಸಜ್ಜಿತ, ಸುಶಿಕ್ಷಿತ, ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸಬಲ್ಲ ದಿವ್ಯವಾದ ಬಿಳಿಯ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳು ಆ ರಥಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇವು ಚಿತ್ರರಥನೆಂಬ ಗಂಧರ್ವನು ಕೊಟ್ಟ ನೂರು ದಿವ್ಯಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ಸಾಯಲೇಕೆ? ಇವುಗಳು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನೂರಕ್ಕೆ ನೂರೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದವು, ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗೂ ಇವು ಪೃಥ್ವಿ, ಸ್ವರ್ಗ ಆದಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಹೋಗಬಲ್ಲಂತಹವುಗಳಾಗಿದ್ದುವು. ಇದೇ ಮಾತು ರಥಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಿತ್ತು (ಮಹಾ - ಉದ್ಯೋಗ - 56). ಖಾಂಡವವನ ದಹನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿದೇವರು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಈ ರಥವನ್ನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು (ಮಹಾ - ಆದಿ - 225). ಇಂತಹ ಮಹಾನ್ ರಥದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನರಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ವೀರ ಅರ್ಜುನರಿಬ್ಬರೂ ಭೀಷ್ಮ ಪಿತಾಮಹರೊಂದಿಗೆ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಮೂಲಕ ಊದಲ್ಪಟ್ಟ ಶಂಖಗಳ ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ರಣವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಇವರೂ ಸಹ ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡಲು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನ ಈ ಶಂಖಗಳು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣ, ತೇಜೋಮಯ ಹಾಗೂ ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದ್ದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-15)
ಪಾಂಚಜನ್ಯಂ ಹೃಷೀಕೇಶೋ ದೇವದತ್ತಂ ಧನಂಜಯಃ ।
ಪೌಂಡ್ರಂ ದಧ್ಮೌ ಮಹಾಶಂಖಂ ಭೀಮಕರ್ಮಾ ವೃಕೋದರಃ ॥
ಹೃಷೀಕೇಶಃ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, ಪಾಂಚಜನ್ಯಮ್ - ಪಾಂಚಜನ್ಯವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ, ಧನಂಜಯಃ - ಅರ್ಜುನನು, ದೇವದತ್ತಮ್ - ದೇವದತ್ತವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ (ಮತ್ತು), ಭೀಮಕರ್ಮಾ - ಭಯಾನಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ, ವೃಕೋದರಃ - ಭೀಮಸೇನನು, ಪೌಂಡ್ರಮ್ - ಪೌಂಡ್ರವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ, ಮಹಾಶಂಖಮ್ - ಮಹಾಶಂಖವನ್ನು, ದಧ್ಮೌ - ಊದಿದರು. ॥ 15 ॥
ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಪಾಂಚಜನ್ಯವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಶಂಖವನ್ನೂ, ಅರ್ಜುನನು ದೇವದತ್ತವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಶಂಖವನ್ನೂ ಮತ್ತು ಭಯಾನಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಭೀಮಸೇನನು ಪೌಂಡ್ರವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮಹಾಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದರು. ॥ 15 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನ ‘ಹೃಷೀಕೇಶ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಭಾವವೇನು? ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ‘ಪಾಂಚಜನ್ಯ’ ಶಂಖವು ಯಾರಿಂದ ದೊರಕಿತ್ತು?
ಉತ್ತರ - ‘ಹೃಷೀಕ’ ಎಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಹೆಸರು. ಅವುಗಳ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ‘ಹೃಷೀಕೇಶ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.* ಹಾಗೂ ಹರ್ಷ, ಸುಖ ಮತ್ತು ಸುಖಮಯ ಐಶ್ವರ್ಯದ ನಿಧಿಯನ್ನು ‘ಹೃಷೀಕೇಶ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. + ಭಗವಂತನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಒಡೆಯನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ, ಸುಖ ಮತ್ತು ಪರಮೈಶ್ವರ್ಯದನಿಧಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಒಂದು ಹೆಸರು ‘ಹೃಷೀಕೇಶ’ ಎಂಬುದೂ ಇದೆ. ಪಂಚಜನ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಶಂಖ ರೂಪಧಾರೀ ಒಬ್ಬ ದೈತ್ಯನನ್ನು ಕೊಂದು ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ಶಂಖರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದನು. ಅದರಿಂದ ಆ ಶಂಖದ ಹೆಸರು ‘ಪಾಂಚಜನ್ಯ’ ಎಂದಾಯಿತು (ಹರಿವಂಶ 2/33/17).
* ಹೃಷೀಕಾಣೀಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯಾಹುಸ್ತೇಷಾಮೀಶೋ ಯತೋ ಭವಾನ್ ।
ಹೃಷೀಕೇಶಸ್ತತೋ ವಿಷ್ಣೋ ಖ್ಯಾತೋ ದೇವೇಷು ಕೇಶವ ॥ (ಹರಿವಂಶ 279/46)
ವಿಷ್ಣೋ ! ಹೃಷೀಕ ಎಂದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನೀನು ಅವುಗಳ ಈಶ(ಸ್ವಾಮಿ)ನಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇಶವ! ನೀನು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ‘ಹೃಷೀಕೇಶ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೀಯೆ.
+ ಹರ್ಷಾತ್ ಸುಖಾತ್ ಸುಖೈಶ್ವರ್ಯಾತ್ ಹೃಷೀಕೇಶತ್ವಮಶ್ನುತೇ (ಮಹಾ - ಉದ್ಯೋಗ - 70/9)
ಹರ್ಷ (ಹೃಷೀ) ಸುಖ (ಕ). ಸುಖಮಯ ಐಶ್ವರ್ಯ (ಈಶ)ದ ಕಾರಣದಿಂದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೃಷೀಕೇಶ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಧನಂಜಯ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಏಕೆ ಬಂತು ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ‘ದೇವದತ್ತ’ ಎಂಬ ಶಂಖ ಎಲ್ಲಿಂದ ದೊರೆಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ರಾಜಸೂಯ ಯಜ್ಞದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಅನೇಕ ರಾಜರುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ಅಪಾರ ಧನವನ್ನು ತಂದಿದ್ದನು, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಒಂದು ಹೆಸರು ‘ಧನಂಜಯ’ ಎಂದಾಯಿತು. ‘ದೇವದತ್ತ’ ಎಂಬ ಶಂಖವನ್ನು ನಿವಾತಕವಚಾದಿ ದೈತ್ಯರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಇವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು (ಮಹಾ-ವನ-174/5). ಈ ಶಂಖದ ಶಬ್ದವು ಎಷ್ಟು ಭಯಂಕರವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಶತ್ರುಸೇನೆಯು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭೀಮಸೇನನಿಗೆ ‘ಭೀಮಕರ್ಮಾ’ ಮತ್ತು ‘ವೃಕೋದರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಹೇಗೆ ಬಂತು? ಹಾಗೂ ಅವನ ಪೌಂಡ್ರವೆಂಬ ಶಂಖವನ್ನು ‘ಮಹಾಶಂಖ’ವೆಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಭೀಮಸೇನನು ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ನೋಡುವವರ, ಕೇಳುವವರ ಮನಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಹ ಭಯಾನಕವಾಗಿದ್ದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನು ‘ಭೀಮಕರ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟನು. ಇವನ ಭೋಜನದ ಪ್ರಮಾಣವು ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಅರಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿ ಸಹ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು, ಆದುದರಿಂದ ಇವನನ್ನು ‘ವೃಕೋದರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವನ ಶಂಖವು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಆಕಾರದ್ದಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಬಹಳ ಜೋರಾದ ಶಬ್ದವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ‘ಮಹಾಶಂಖ’ ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-16)
ಅನಂತವಿಜಯಂ ರಾಜಾ ಕುಂತೀಪುತ್ರೋ ಯುಧಿಷ್ಠಿರಃ ।
ನಕುಲಃ ಸಹದೇವಶ್ಚ ಸುಘೋಷಮಣಿಪುಷ್ಪಕೌ ॥
ಕುಂತೀಪುತ್ರಃ - ಕುಂತಿಯಪುತ್ರನಾದ, ರಾಜಾ - ರಾಜಾ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರಃ - ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು, ಅನಂತವಿಜಯಮ್ - ಅನಂತ ವಿಜಯವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ (ಮತ್ತು), ನಕುಲಃ - ನಕುಲನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಸಹದೇವಃ - ಸಹದೇವನು, ಸುಘೋಷ-ಮಣಿಪುಷ್ಪಕೌ - ಸುಘೋಷ ಮಣಿಪುಷ್ಪಕಗಳೆಂಬ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು. ॥ 16 ॥
ಕುಂತಿಯ ಪುತ್ರನಾದ ರಾಜಾ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಅನಂತವಿಜಯವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮತ್ತು ನಕುಲ ಹಾಗೂ ಸಹದೇವರು ಸುಘೋಷ ಮತ್ತು ಮಣಿಪುಷ್ಪಕವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು. ॥ 16 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯುಧಿಷ್ಠಿರನನ್ನು ‘ಕುಂತೀಪುತ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ರಾಜಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪಾಂಡು ಮಹಾರಾಜನ ಐವರು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ಭೀಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನ ಇವರು ಕುಂತಿಯಿಂದ ಜನಿಸಿದವರು. ನಕುಲ ಹಾಗೂ ಸಹದೇವರು ಮಾದ್ರಿಯಿಂದ ಜನಿಸಿದವರು. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಕುಲ ಮತ್ತು ಸಹದೇವರ ಹೆಸರುಗಳೂ ಸಹ ಬಂದಿವೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಮತ್ತು ನಕುಲ - ಸಹದೇವರ ತಾಯಂದಿರು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನನ್ನು ‘ಕುಂತೀಪುತ್ರ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಈಗ ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿದ್ದರೂ
ಸಹ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಮೊದಲು ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜರುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಮುಂದೆ ಇವನೇ ರಾಜನಾಗುವನು ಮತ್ತು ಈಗಲೂ ಸಹ ಅವನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ರಾಜ ಚಿಹ್ನೆಗಳೆಲ್ಲಾ ಇವೆ ಎಂಬುದು ಸಂಜಯನಿಗೆ ನಂಬಿಕೆ ಇತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ‘ರಾಜಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-17)
ಕಾಶ್ಯಶ್ಚ ಪರಮೇಷ್ವಾಸಃ ಶಿಖಂಡೀ ಚ ಮಹಾರಥಃ ।
ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನೋ ವಿರಾಟಶ್ಚ ಸಾತ್ಯಕಿಶ್ಚಾಪರಾಜಿತಃ ॥
(ಶ್ಲೋಕ-18)
ದ್ರುಪದೋ ದ್ರೌಪದೇಯಾಶ್ಚ ಸರ್ವಶಃ ಪೃಥಿವೀಪತೇ ।
ಸೌಭದ್ರಶ್ಚ ಮಹಾಬಾಹುಃ ಶಂಖಾನ್ ದಧ್ಮುಃ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್ ॥
ಪರಮೇಶ್ವಾಸಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಧನುಸ್ಸುಳ್ಳ, ಕಾಶ್ಯಃ - ಕಾಶಿರಾಜನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಹಾರಥಃ - ಮಹಾರಥಿಯಾದ, ಶಿಖಂಡೀ- ಶಿಖಂಡಿಯು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನಃ - ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು, ಚ - ಮತ್ತು, ವಿರಾಟಃ - ವಿರಾಟರಾಜನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಪರಾಜಿತಃ - ಅಜೇಯನಾದ, ಸಾತ್ಯಕಿಃ - ಸಾತ್ಯಕಿಯು, ದ್ರುಪದಃ - ರಾಜಾ ದ್ರುಪದನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ದ್ರೌಪದೇಯಾಃ - ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಪುತ್ರರು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಹಾಬಾಹುಃ - ದೊಡ್ಡ ಭುಜಗಳುಳ್ಳ, ಸೌಭದ್ರಃ - ಸುಭದ್ರೆಯ ಪುತ್ರನಾದ ಅಭಿಮನ್ಯುವು (ಇವರೆಲ್ಲರೂ), ಪೃಥಿವೀಪತೇ - ಹೇ ! ರಾಜನೇ ! ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ, ಪೃಥಕ್-ಪೃಥಕ್ - ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ, ಶಂಖಾನ್ - ಶಂಖಗಳನ್ನು, ದಧ್ಮುಃ - ಊದಿದರು. ॥ 17-18 ॥
ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಧನುಸ್ಸುಳ್ಳ ಕಾಶಿರಾಜನು ಮತ್ತು ಮಹಾರಥಿಯಾದ ಶಿಖಂಡೀ ಹಾಗೂ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ, ರಾಜಾ ವಿರಾಟನು ಮತ್ತು ಅಜೇಯನಾದ ಸಾತ್ಯಕಿಯು, ರಾಜನಾದ ದ್ರುಪದನು, ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಸುಭದ್ರಾಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯುವು - ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಹೇ! ರಾಜನೇ! ಎಲ್ಲಕಡೆಗಳಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು. ॥ 17-18 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಾಶಿರಾಜ, ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ, ವಿರಾಟ, ಸಾತ್ಯಕಿ, ದ್ರುಪದ ಹಾಗೂ ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಅಭಿಮನ್ಯು ಇವರ ಪರಿಚಯವು ಮೊದಲೇ ಪ್ರಸಂಗಾನುಕೂಲವಾಗಿ ದೊರೆತಿದೆ. ಶಿಖಂಡಿಯು ಯಾರು ಮತ್ತು ಇವನ ಜನನ ಹೇಗಾಯ್ತು?
ಉತ್ತರ - ಶಿಖಂಡಿ ಮತ್ತು ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ ಇಬ್ಬರೂ ದ್ರುಪದ ರಾಜನ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದರು. ಶಿಖಂಡಿ ಹಿರಿಯವನು ಮತ್ತು ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು ಕಿರಿಯವನು. ಯಾವಾಗ ದ್ರುಪದ ರಾಜನಿಗೆ ಸಂತಾನವು ಇರಲಿಲ್ಲವೋ ಆಗ ಅವನು ಸಂತಾನಕ್ಕಾಗಿ ಆಶುತೋಷ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು. ಭಗವಾನ್ ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾದಾಗ ರಾಜನು ಅವನಲ್ಲಿ ಸಂತಾನವನ್ನು ಬೇಡಿದನು. ಆಗ ಶಿವನು ನಿನಗೆ ಒಂದು ಹೆಣ್ಣುಮಗುವಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆಗ ದ್ರುಪದರಾಜನು ‘ಪರಮಾತ್ಮ, ನಾನು ಹೆಣ್ಣು ಮಗುವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ನನಗೊಬ್ಬ ಗಂಡುಮಗು ಬೇಕು’ ಎಂದನು. ‘ಆ ಹೆಣ್ಣು ಮಗುವೇ ಮುಂದೆ ಗಂಡು ರೂಪನ್ನು ಪಡೆಯುವನು’ ಎಂದು ಶಿವನು ಹೇಳಿದನು. ಈ ವರಪ್ರಸಾದದ ಫಲವಾಗಿ ದ್ರುಪದನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣು ಮಗುವಿನ ಜನನವಾಯಿತು. ರಾಜನಿಗೆ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ನಂಬಿಕೆಯಿತ್ತು. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಆ ಮಗುವನ್ನು ಪುತ್ರನೆಂದು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದನು. ರಾಣಿಯೂ ಸಹ ಆ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟು ನಿಜ ಸಂಗತಿಯು ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಂಡಳು. ಅದರ ಹೆಸರನ್ನು ಸಹ ಪುರುಷರಂತೆ ‘ಶಿಖಂಡೀ’ ಎಂದಿಟ್ಟರು ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ರಾಜಕುಮಾರನಂತೆ ಉಡುಪು ತೊಡಿಸಿ, ಕ್ರಮದಂತೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ವಿದ್ಯಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿಸಿದರು. ಪ್ರಾಪ್ತವಯಸ್ಸಾದ ನಂತರ ದಶಾರ್ಣದೇಶದ ರಾಜಾ ಹಿರಣ್ಯವರ್ಮನ ಮಗಳೊಡನೆ ಅವನ ವಿವಾಹವೂ ಆಗಿ ಹೋಯಿತು. ಹಿರಣ್ಯವರ್ಮನ ಮಗಳು ಮಾವನ ಮನೆಗೆ ಬಂದಾಗ ಶಿಖಂಡಿಯು ಪುರುಷನಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು. ಆಗ ಅವಳು ಬಹಳ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತನ್ನ ದಾಸಿಯರ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ತಂದೆ ರಾಜಾ ಹಿರಣ್ಯವರ್ಮನಿಗೆ ಹೇಳಿಕಳುಹಿಸಿದಳು. ರಾಜಾ ಹಿರಣ್ಯವರ್ಮನಿಗೆ ದ್ರುಪದನ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ಕೋಪವುಂಟಾಯಿತು, ಮತ್ತು ಅವನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕೆಂದು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಈ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು ರಾಜಾ ದ್ರುಪದನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ದೇವತಾರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು. ಈ ಕಡೆ ಪುರುಷ ವೇಷಧಾರಿಯಾದ ಆ ಹೆಣ್ಣು ಮಗಳಿಗೆ ತನ್ನಿಂದ ತಂದೆಗೆ ಇಷ್ಟೊಂದು ಭಯಾನಕ ವಿಪತ್ತು ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ತುಂಬಾ ದುಃಖವಾಗಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಯಾರಿಗೂ ಹೇಳದೆ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟು ಹೋದಳು. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಣಾಕರ್ಣನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ಶ್ರೀಮಂತ ಯಕ್ಷನೊಡನೆ ಅವಳ ಭೇಟಿಯಾಯಿತು. ಯಕ್ಷನು ಕೃಪೆಮಾಡಿ ಕೆಲ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಅವಳಿಗೆ ತನ್ನ ಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಬದಲಿಗೆ ಅವಳ ಸ್ತ್ರೀತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡನು. ಈ ರೀತಿ ಶಿಖಂಡಿಯು ಸ್ತ್ರೀಯಿಂದ ಪುರುಷನಾದನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಬಂದು ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಟ್ಟನು ಹಾಗೂ ಮಾವ ಹಿರಣ್ಯವರ್ಮನಿಗೆ ತನ್ನ ಪುರುಷತ್ವದ ಪರೀಕ್ಷೆಕೊಟ್ಟು ಅವರನ್ನು ಸಮಾಧಾನ ಪಡಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಕುಬೇರನ ಶಾಪದಿಂದ ಸ್ಥೂಣಾಕರ್ಣನು ಜೀವನವಿಡೀ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿಯೇ ಇದ್ದನು. ಅದರಿಂದ ಶಿಖಂಡಿಯು ಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸ ಬೇಕಾಗಲಿಲ್ಲ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬಳಿಕ ಅವನು ಪುರುಷನಾಗಿಯೇ ಉಳಿದನು. ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರಿಗೆ ಈ ಚರಿತ್ರೆಯೆಲ್ಲಾ ಗೊತ್ತಿತ್ತು. ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ಅವನ ಮೇಲೆ ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಶಿಖಂಡಿಯೂ ಸಹ ದೊಡ್ಡವೀರ, ಮಹಾರಥೀ, ಯೋಧನಾಗಿದ್ದನು. ಇವನನ್ನು ಮುಂದೆಮಾಡಿ ಅರ್ಜುನನು ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಹೊಡೆದಿದ್ದನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಶಂಖ ಊದಿದರು ಎಂಬ ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರವಿದೆಯೇ?
ಉತ್ತರ - ‘ಸರ್ವಶಃ’ ಶಬ್ದದ ಮೂಲಕ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ, ಪಂಚಪಾಂಡವರು ಮತ್ತು ಕಾಶಿರಾಜ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಧಾನ ಯೋಧರ ಎಷ್ಟು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿತ್ತೋ ಅವರಲ್ಲದೆ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ರಥೀ, ಮಹಾರಥೀ ಮತ್ತು ಅತಿರಥೀ ವೀರರಿದ್ದರೋ ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು ಎಂದು ಸಂಜಯನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಇದೇ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನ ನಂತರ ಪಾಂಡವ ಸೈನ್ಯದ ಇನ್ನಿತರ ಶೂರರಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಶಂಖವನ್ನೂದಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಆ ಶಂಖಧ್ವನಿಯ ಪರಿಣಾಮ ಏನಾಯ್ತು? ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂಜಯ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-19)
ಸ ಘೋಷೋ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಣಾಂ ಹೃದಯಾನಿ ವ್ಯದಾರಯತ್ ।
ನಭಶ್ಚ ಪೃಥಿವೀಂ ಚೈವ ತುಮುಲೋ ವ್ಯನುನಾದಯನ್ ॥
ಚ - ಮತ್ತು, ಸಃ -ಆ, ತುಮುಲಃ -ಭಯಾನಕವಾದ, ಘೋಷಃ - ಶಬ್ದವು, ನಭಃ - ಆಕಾಶ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪೃಥಿವೀಮ್- ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು, ಏವ - ಸಹ, ವ್ಯನುನಾದಯನ್ - ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಗೊಳಿಸುತ್ತ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಣಾಮ್ - ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ಅಂದರೆ ನಿಮ್ಮ ಪಕ್ಷದವರ, ಹೃದಯಾನಿ - ಹೃದಯಗಳನ್ನು, ವ್ಯದಾರಯತ್ - ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿತು. ॥ 19 ॥
ಮತ್ತು ಆ ಭಯಾನಕವಾದ ಶಬ್ದವು ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಸಹ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಗೊಳಿಸುತ್ತ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ಅಂದರೆ ನಿಮ್ಮ ಪಕ್ಷದವರ ಹೃದಯಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿತು. ॥ 19 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ವೀರರ ಶಂಖಗಳೂ ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಮೊಳಗಿದಾಗ ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಭೂಮಿ ಎಲ್ಲಾ ವ್ಯಾಪಿಸುವಂತೆ ಅದರ ಧ್ವನಿ ಅಷ್ಟೊಂದು ವಿಶಾಲವಾಗಿ, ಆಳವಾಗಿ, ಎತ್ತರವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಭಯಂಕರವಾಗಿಯೂ ಇತ್ತು. ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯೂ ಆ ಘೋರಧ್ವನಿಯು ಹರಡಿದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯು ಪೃಥ್ವಿ ಮತ್ತು ಆಕಾಶವೆಲ್ಲ ಮೊಳಗಿತು. ಆ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಕ್ಕಳ ಮತ್ತು ಅವರ ಪಕ್ಷದ ಬೇರೆ ಯೋಧರ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಭಯ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವರ ಹೃದಯಗಳನ್ನು ಸೀಳಿ ಹಾಕಿದರೋ ಎನ್ನುವಂತಹ ವೇದನೆಯಾಯಿತು.
ಸಂಬಂಧ — ಪಾಂಡವರ ಶಂಖಧ್ವನಿಯಿಂದ ಕೌರವವೀರರು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅರ್ಜುನನ ಉತ್ಸಾಹಪೂರ್ಣ ವಚನಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-20 - 21)
ಅಥ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾನ್ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ ಕಪಿಧ್ವಜಃ ।
ಪ್ರವೃತ್ತೇ ಶಸ್ತ್ರಸಂಪಾತೇ ಧನುರುದ್ಯಮ್ಯ ಪಾಂಡವಃ ॥
ಹೃಷೀಕೇಶಂ ತದಾ ವಾಕ್ಯಮಿದಮಾಹ ಮಹೀಪತೇ ।
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ಸೇನೆಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ರಥಂ ಸ್ಥಾಪಯ ಮೇಚ್ಯುತ ॥
ಮಹೀಪತೇ - ಹೇ ರಾಜಾ!, ಅಥ - ಇದಾದನಂತರ, ಕಪಿಧ್ವಜಃ - ಕಪಿಧ್ವಜನಾದ, ಪಾಂಡವಃ - ಅರ್ಜುನನು, ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾನ್ - ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿ, ತದಾ - ಆ, ಶಸ್ತ್ರಸಂಪಾತೇ, ಪ್ರವೃತ್ತೇ - ಶಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗದ ಸಿದ್ಧತೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಧನುಃ - ಧನುಷ್ಯವನ್ನು, ಉದ್ಯಮ್ಯ - ಎತ್ತಿಕೊಂಡು, ಹೃಷೀಕೇಶಮ್ - ಹೃಷೀಕೇಶನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ, ಇದಮ್ - ಈ, ವಾಕ್ಯಮ್ - ವಚನವನ್ನು, ಆಹ - ಹೇಳಿದನು, ಅಚ್ಯುತ - ಹೇ ಅಚ್ಯುತ!, ಮೇ - ನನ್ನ, ರಥಮ್ - ರಥವನ್ನು, ಉಭಯೋಃ - ಎರಡೂ, ಸೇನಯೋಃ - ಸೇನೆಗಳ, ಮಧ್ಯೇ - ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಾಪಯ - ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಡು. ॥ 20-21 ॥
ಹೇ ರಾಜಾ! ಇದಾದನಂತರ ಕಪಿಧ್ವಜನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿದವನಾಗಿ ಆ ಶಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗ ಸಿದ್ಧತೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೃಷೀಕೇಶನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಈ ವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಹೇ ಅಚ್ಯುತನೇ! ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಡು. ॥ 20-21 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಕಪಿಧ್ವಜ’ನೆಂದು ಹೇಳಿರುವುದೇಕೆ?
ಉತ್ತರ - ಮಹಾವೀರ ಹನುಮಂತನು ಭೀಮಸೇನನಿಗೆ ಮಾತು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು (ಮಹಾ - ವನ - 151/17-18). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಅರ್ಜುನನ ರಥದ ವಿಶಾಲವಾದ ಧ್ವಜದಲ್ಲಿ ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ ತುಂಬಾ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು (ಮಹಾ - ಭೀಷ್ಮ - 52/18). ಈ ಮಾತನ್ನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಜ್ಞಾಪಿಸಲು ಸಂಜಯನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಕಪಿಧ್ವಜ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ನೋಡಿ ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗದ ಸಿದ್ಧತೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಈ ಮಾತಿನ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಮಾಡಿರಿ.
ಉತ್ತರ - ದುರ್ಯೋಧನಾದಿ ಎಲ್ಲ ಸಹೋದರರು ಕೌರವ ಪಕ್ಷದ ಸಮಸ್ತ ಯೋಧರ ಸಹಿತ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸುಸಜ್ಜಿತರಾಗಿ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವುದನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ವೀರ ರಸವು ಉಕ್ಕಿ ಬಂತು ಹಾಗೂ ಅವನೂ ಕೂಡ ಕೂಡಲೇ ತನ್ನ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಂಜಯನು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪುನಃ ‘ಹೃಷೀಕೇಶ’ ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಹೃಷೀಕೇಶ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸಂಜಯನು - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಯಾವ ಅರ್ಜುನನ ರಥದಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಗೈದು ನೀವೆಲ್ಲ ವಿಜಯದ ಆಸೆ ಪಡುತ್ತಿರುವಿರಲ್ಲಾ - ಇದು ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ! ಎಂಬುದನ್ನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ತನ್ನ ರಥವನ್ನು ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸುವಾಗ, ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ‘ಅಚ್ಯುತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿದುದರ ಕಾರಣವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರಿಗೆ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಪರಾಭವ ಅಥವಾ ಪತನ ಎಂಬುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಥವಾ ಯಾರು
ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಹಾಗೂ ಸರ್ವದಾ ಅಸ್ಖಲಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ‘ಅಚ್ಯುತ’
ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಜುನನು ಈ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಭಗವಂತನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತು ಅವನ ಸ್ವರೂಪ ಸಂಬಂಧವಾದ ತನ್ನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾ - ನೀನು ರಥವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಏನಾಯಿತು? ವಸ್ತುತಃ ನೀನು ಸದಾ ಸರ್ವದಾ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನೇ ಆಗಿರುವೆ - ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-22)
ಯಾವದೇತಾನ್ನಿರೀಕ್ಷೆಽಹಂ ಯೋದ್ಧುಕಾಮಾನವಸ್ಥಿತಾನ್ ।
ಕೈರ್ಮಯಾ ಸಹ ಯೋದ್ಧವ್ಯಮಸ್ಮಿನ್ ರಣಸಮುದ್ಯಮೇ ॥
ಯಾವತ್ - ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಅವಸ್ಥಿತಾನ್ - ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿರುವ, ಯೋದ್ಧು
ಕಾಮಾನ್ - ಯುದ್ಧದ ಅಭಿಲಾಷೆಯುಳ್ಳ, ಏತಾನ್ - ಈ ವಿಪಕ್ಷದ ಯೋಧರನ್ನು, ನಿರೀಕ್ಷೇ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತೇನೆ-
(ಏಕೆಂದರೆ), ಅಸ್ಮಿನ್ - ಈ, ರಣಸಮುದ್ಯಮೆ - ಯುದ್ಧರೂಪವಾದ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ, ಮಯಾ - ನನಗೆ, ಕೈಃ - ಯಾರ ಯಾರ, ಸಹ - ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ಯೋದ್ಧವ್ಯಮ್ - ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ಯೋಗ್ಯವೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವೆನು - (ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಕೊಂಡಿರು).
ನಾನು ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿರುವ ಯುದ್ಧದ ಅಭಿಲಾಷೆಯುಳ್ಳ ಈ ವಿಪಕ್ಷದ ಯೋಧರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ಈ ಯುದ್ಧರೂಪವಾದ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಾರ-ಯಾರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಯೋಗ್ಯವೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವೆನು. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಕೊಂಡಿರು. ॥ 22 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿರಿ.
ಉತ್ತರ - ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸುಸಜ್ಜಿತರಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಯೋಧರನ್ನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡ ಬಹುದೋ ಅಷ್ಟು ಹೊತ್ತೂ ಅಂತಹ ಉಪಯುಕ್ತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ರಣೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ - ಯುದ್ಧದ ವಿಕಟ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ನಾನು ಯಾವ-ಯಾವ ವೀರರೊಡನೆ ಹೋರಾಡ ಬೇಕಾಗುವುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-23)
ಯೋತ್ಸ್ಯಮಾನಾನವೇಕ್ಷೇಽಹಂ ಯ ಏತೇತ್ರ ಸಮಾಗತಾಃ ।
ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ ದುರ್ಬುದ್ಧೇರ್ಯುದ್ಧೇ ಪ್ರಿಯಚಿಕೀರ್ಷವಃ ॥
ದುರ್ಬುದ್ಧೇಃ - ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ - ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ, ಯುದ್ಧೇ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಿಯಚಿಕೀರ್ಷವಃ- ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ, ಯೇ - ಯಾವ ಯಾವ, ಏತೇ - ಈ ರಾಜರುಗಳು, ಅತ್ರ - ಈ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ, ಸಮಾಗತಾಃ - ಬಂದಿದ್ದಾರೋ (ಅಂತಹ), ಯೋತ್ಸ್ಯಮಾನಾನ್ - ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವವರನ್ನು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಅವೇಕ್ಷೇ - ನೋಡುವೆನು.
ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಯಾವ ಯಾವ ರಾಜರುಗಳು ಈ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೋ ಅಂತಹ ಯುದ್ಧಮಾಡುವವರನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವೆನು. ॥ 23 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನು ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು?
ಉತ್ತರ - ವನವಾಸ ಹಾಗೂ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳು ಪೂರೈಸಿದ ನಂತರ ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಅವರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಕೊಡುವ ಮಾತು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅದು ಕೌರವನಲ್ಲಿ ಇಡಗಂಟಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಅನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕಬಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಈ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದನು. ದುರ್ಯೋಧನನು ಇದುವರೆಗೂ ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಅನೇಕ ಅನ್ಯಾಯ, ಅತ್ಯಾಚಾರಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಯೇ ಇದ್ದನು. ಆದರೆ ಈ ಬಾರಿ ಅವನ ಈ ಅನ್ಯಾಯವಾದರೋ ಅಸಹನೀಯವಾಗಿತ್ತು. ದುರ್ಯೋಧನನ ಈ ಪಾಪಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ಅರ್ಜುನನು ಅವನನ್ನು ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಯಾವ ರಾಜರು ಈ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವರೋ, ಆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವವರನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವೆನು, ಎಂಬ ಅರ್ಜುನನ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪಾಪಬುದ್ಧಿಯ ದುರ್ಯೋಧನನ ಅನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಾಚಾರಗಳು ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಪ್ರಕಟ ವಾಗಿವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಸಹ ಅವನಿಗೆ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ರಾಜರುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಇವರ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಕೂಡ ದುರ್ಯೋಧನನ ಬುದ್ಧಿಯಂತೆ ದುಷ್ಟವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ - ಎಂಬ ಅರ್ಜುನನ ಭಾವವು ಇದರಿಂದ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿಯೇ ಸಮರ್ಥಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದು ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಠೀವಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ ಅವನ ಬೆನ್ನು ತಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗೂ ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಹೊರಟು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಅಹಿತವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ತಮ್ಮನ್ನು ಬಹಳ ಬಲಶಾಲಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಸುಕರಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ಇವರೆಲ್ಲ ಯಾರು ಯಾರು ಇದ್ದಾರೆಂದು ನಾನು ಸ್ವಲ್ಪ ನೋಡಬೇಕಲ್ಲವೆ? ಜೊತೆಗೆ ಇವರೆಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ವೀರರು ಮತ್ತು ಇವರು ಅನ್ಯಾಯ ಹಾಗೂ ಅಧರ್ಮದ ಪಕ್ಷವನ್ನು ವಹಿಸಿರುವವರನ್ನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಿಸದೆ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದ ನಂತರ ಭಗವಂತನು ಏನು ಮಾಡಿದನು? ಎಂಬುದನ್ನು ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-24)
ಸಂಜಯ ಉವಾಚ
ಏವಮುಕ್ತೋ ಹೃಷೀಕೇಶೋ ಗುಡಾಕೇಶೇನ ಭಾರತ ।
ಸೇನಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ರಥೋತ್ತಮಮ್ ॥
(ಶ್ಲೋಕ-25)
ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣಪ್ರಮುಖತಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಮಹೀಕ್ಷಿತಾಮ್ । 24 ॥
ಉವಾಚ ಪಾರ್ಥ ಪಶ್ಯೈತಾನ್ ಸಮವೇತಾನ್ ಕುರೂನಿತಿ ॥
ಭಾರತ - ಹೇ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ!, ಗುಡಾಕೇಶೇನ - ಅರ್ಜುನನಿಂದ, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಉಕ್ತಃ - ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ,
ಹೃಷೀಕೇಶಃ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, ಉಭಯೋಃ - ಎರಡೂ, ಸೇನಯೋಃ - ಸೈನ್ಯಗಳ, ಮಧ್ಯೇ - ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣ ಪ್ರಮುಖತಃ - ಭೀಷ್ಮ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಎದುರಿಗೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಸರ್ವೇಷಾಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಮಹೀಕ್ಷಿತಾಮ್- ರಾಜರುಗಳೆದುರಿನಲ್ಲಿ, ರಥೋತ್ತಮಮ್ - ಉತ್ತಮವಾದ ರಥವನ್ನು, ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ - ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ!, ಸಮವೇತಾನ್ - (ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ) ನೆರೆದಿರುವ, ಏತಾನ್- ಈ, ಕುರೂನ್ - ಕೌರವರನ್ನು, ಪಶ್ಯ - ನೋಡು, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಉವಾಚ - ಹೇಳಿದನು. ॥ 24-25 ॥
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು ಹೇ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ! ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಎದುರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜರುಗಳೆದುರಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ‘ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ ! ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನೆರೆದಿರುವ ಈ ಕೌರವರನ್ನು ನೋಡು’ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ॥ 24-25 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ ಇದರರ್ಥವೇನು ಮತ್ತು ಸಂಜಯನು ಅರ್ಜುನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಗುಡಾಕಾ’ ಎಂದು ನಿದ್ರೆಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸುತ್ತಾರೋ ಅವನನ್ನು ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಜುನನು ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಜಯಿಸಿದ್ದನು. ಅವನು ನಿದ್ರಿಸದೇ ಇರಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದನು. ನಿದ್ರೆಯು ಅವನನ್ನು ಕಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನೆಂದಿಗೂ ಆಲಸ್ಯಕ್ಕೆ ವಶನಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಂಜಯನು ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ - ಯಾವ ಅರ್ಜುನನು ಜಾಗರೂಕನಾಗಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಇರುತ್ತಾನೋ ಅಂತಹವನನ್ನು ನಿನ್ನ ಪುತ್ರರು ಹೇಗೆ ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲರು? ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸೇರಿರುವ ಈ ಕೌರವರನ್ನು ನೋಡು’ - ಎಂಬ ಭಗವಂತನ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಾನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ನೋಡುವೆನೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ರಥವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿಕೊಂಡಿರುವಂತೆ ನೀನು ಹೇಳಿರುವೆ. ಅದರಂತೆ ನಾನು ಎಲ್ಲರ ನಡುವೆ ಎಲ್ಲಿಂದ ನೀನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದೋ ಅಂತಹ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ರಥವನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದೇನೆ. ರಥವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ, ಈಗ ನೀನು ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿನವರೆಗಾದರೂ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡಿಕೋ - ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಇಲ್ಲಿ ‘ಕುರೂನ್ ಪಶ್ಯ’ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಕೌರವರನ್ನು ನೋಡು’ ಈ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಭಾವವನ್ನೂ ಸಹ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ - ‘ಈ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಜನರೆಲ್ಲ ಪ್ರಾಯಶಃ ನಿನ್ನ ವಂಶದವರೇ ಹಾಗೂ ಆತ್ಮೀಯ ಸ್ವಜನರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರನ್ನು ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಕೊ.’ ಎಂಬ ಭಗವಂತನ ಈ ಸಂಕೇತದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದ ಕುಟುಂಬ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸಿದನು. ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂಧುಗಳ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕರುಣಾಜನಕ ಹೇಡಿತನ ಪ್ರಕಟವಾಗಲು ಈ ಶಬ್ದಗಳು ಬೀಜ ರೂಪವಾದುವೇನೋ ಎಂಬಂತಾಯಿತು. ಅರ್ಜುನನನ್ನು ನಿಮಿತ್ತ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಲೋಕ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನೇ ಈ ಶಬ್ದಗಳ ಮೂಲಕ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡಿದನೆಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಅಲ್ಲಗಳೆದನು ಮತ್ತು ಅದರ ಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನ ಮುಖಕಮಲದಿಂದ ತ್ರಿಲೋಕಪಾವನವಾದ ದಿವ್ಯ ಗೀತಾಮೃತದ ಇಂತಹ ಪರಮ ಮಧುರವಾದ ಪ್ರವಾಹ ಹರಿಯಿತು. ಇದು ಅನಂತ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಅನಂತ ಜೀವಿಗಳ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು.
ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ಏನು ಮಾಡಿದನು? ಈಗ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-26)
ತತ್ರಾಪಶ್ಯತ್ಸ್ಥಿತಾನ್ ಪಾರ್ಥಃ ಪಿತೄ ನಥ ಪಿತಾಮಹಾನ್ ।6 ॥
ಆಚಾರ್ಯಾನ್ಮಾತುಲಾನ್ ಭ್ರಾತೄನ್ ಪುತ್ರಾನ್ ಪೌತ್ರಾನ್ ಸಖೀಂಸ್ತಥಾ ॥
ಶ್ವಶುರಾನ್ ಸುಹೃದಶ್ಚೈವ ಸೇನಯೋರುಭಯೋರಪಿ ।26 ॥
ಅಥಃ - ಇದಾದ ನಂತರ, ಪಾರ್ಥಃ - ಪಾರ್ಥನು, ತತ್ರ - ಆ, ಉಭಯೋಃ ಏವ - ಎರಡೂ, ಸೇನೆಯೋಃ - ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿತಾನ್ - ನೆರೆದಿದ್ದ, ಪಿತೄನ್ - ದೊಡ್ಡಪ್ಪ-ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರುಗಳನ್ನು, ಪಿತಾಮಹಾನ್ - ಅಜ್ಜ - ಮುತ್ತಜ್ಜಂದಿರನ್ನು,
ಆಚಾರ್ಯಾನ್- ಗುರುಗಳನ್ನು, ಮಾತುಲಾನ್ - ಸೋದರಮಾವಂದಿರನ್ನು, ಭ್ರಾತೄನ್ - ಸಹೋದರರನ್ನು,
ಪುತ್ರಾನ್ - ಮಕ್ಕಳನ್ನು, ಪೌತ್ರಾನ್- ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳನ್ನು, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಸಖೀನ್ - ಮಿತ್ರರನ್ನೂ,
ಶ್ವಶುರಾನ್ - ಮಾವಂದಿರನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸುಹೃದಃ - ಸಹೃದಯರನ್ನು, ಅಪಿ - ಸಹ, ಅಪಶ್ಯತ್ - ನೋಡಿದನು. ॥ 26 ॥
ಇದಾದ ನಂತರ ಪಾರ್ಥನು ಆ ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದ ದೊಡ್ಡಪ್ಪ - ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರನ್ನು, ಅಜ್ಜ - ಮುತ್ತಜ್ಜರನ್ನು, ಗುರುಗಳನ್ನು, ಸೋದರಮಾವಂದಿರನ್ನು, ಸಹೋದರರನ್ನು, ಮಕ್ಕಳು - ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳನ್ನು, ಹಾಗೂ ಮಿತ್ರರನ್ನು, ಮಾವಂದಿರನ್ನು ಮತ್ತು ಸಹೃದಯರನ್ನೂ ನೋಡಿದನು. ॥ 26 ಮತ್ತು 27ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಒಂದೂವರೆ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿರಿ.
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಅರ್ಜುನನು ಎರಡು ಸೇನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ವಜನರನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅವರಲ್ಲಿ ಭೂರಿಶ್ರವರೇ ಆದಿ ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನರಾದ ತಂದೆಯ ಸಹೋದರರಿದ್ದರು. ಭೀಷ್ಮ, ಸೋಮದತ್ತ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಲೀಕ ಮುಂತಾದ ಅಜ್ಜ-ಮುತ್ತಜ್ಜರಿದ್ದರು. ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು, ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರಾದಿ ಗುರುಗಳಿದ್ದರು. ಪುರುಜಿತ್, ಕುಂತೀಭೋಜ ಮತ್ತು ಶಲ್ಯರೇ ಆದಿ ಸೋದರಮಾವಂದಿರಿದ್ದರು - ಅಭಿಮನ್ಯು, ಪ್ರತಿವಿಂಧ್ಯ, ಘಟೋತ್ಕಚ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮುಂತಾದ ತನ್ನ ಮತ್ತು ಸಹೋದರರ ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮುಂತಾದವರ ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು. ಅವರು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಾಗಿದ್ದರು. ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಆಡಿದ ಅನೇಕ ಮಿತ್ರರು ಮತ್ತು ಜೊತೆಗಾರರಿದ್ದರು. ದ್ರುಪದ, ಶೈಬ್ಯ ಮುಂತಾದ ಮಾವಂದಿರಿದ್ದರು. ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಅನೇಕ ಮಂದಿ ಸಹೃದಯರಿದ್ದರು.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ನೋಡಿದ ನಂತರ ಅರ್ಜುನನು ಏನು ಮಾಡಿದನು? ಈಗ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-27)
ತಾನ್ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸ ಕೌಂತೇಯಃ ಸರ್ವಾನ್ಬಂಧೂನವಸ್ಥಿತಾನ್ ॥
ಕೃಪಯಾ ಪರಯಾವಿಷ್ಟೋ ವಿಷೀದನ್ನಿದಮಬ್ರವೀತ್ ।
ತಾನ್ - ಆ, ಅವಸ್ಥಿತಾನ್ - ಉಪಸ್ಥಿತರಾದ, ಸರ್ವಾನ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಬಂಧೂನ್ - ಬಂಧುಗಳನ್ನು, ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ- ನೋಡಿ,
ಸಃ - ಆ, ಕೌಂತೇಯಃ - ಕುಂತೀಪುತ್ರನಾದ ಅರ್ಜುನನು, ಪರಯಾ - ಅತ್ಯಂತ, ಕೃಪಯಾ - ಕರುಣೆಯಿಂದ,
ಆವಿಷ್ಟಃ- ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ವಿಷೀದನ್ - ಶೋಕಿಸುತ್ತ, ಇದಮ್ - ಹೀಗೆ, ಅಬ್ರವೀತ್ - ಹೇಳಿದನು. ॥ 27 ॥
ಅಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಿದ್ದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಕುಂತೀಪುತ್ರನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಪರವಶನಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥27ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ - 28ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಂಧುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮೊದಲಿನ ಒಂದೂವರೆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಪಿತಾ-ಪಿತಾಮಹರಾದಿಯಾಗಿ ಅನೇಕ ಪುರುಷರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಮುಗಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಅವರುಗಳ ಹೊರತು ಯಾರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ, ಶಿಖಂಡಿ ಮತ್ತು ಸುರಥ ಮುಂತಾದ ಭಾವ ಮೈದುನರು ಹಾಗೂ ಜಯದ್ರಥ ಮುಂತಾದ ಭಾವಂದಿರು ಮತ್ತು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಬಂಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸ್ವಜನರು ಎರಡು ಕಡೆಯ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ‘ನೆರೆದಿದ್ದ ಎಲ್ಲಾ ಬಂಧುಗಳು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಸಂಜಯನು ಆ ಎಲ್ಲರ ಕುರಿತು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅರ್ಜುನನು ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಪರವಶನಾಗಿದ್ದನು’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು ಯಾವಾಗ ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ತನ್ನ ಸ್ವಜನ-ಸಮುದಾಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇವರೆಲ್ಲರ ಸಂಹಾರವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದಾಗ, ಬಂಧು ಸ್ನೇಹದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಹೃದಯ ನಡುಗಿತು ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವಿರೋಧವಾದ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಕರುಣೆಯಿಂದುಂಟಾದ ಹೇಡಿತನದ ಭಾವ ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಜಾಗ್ರತವಾಯಿತು. ಇದೇ ‘ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಸಂಜಯನು ‘ಪರಯಾ ಕೃಪಯಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಹೇಡಿತನದ ಆವೇಶದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಚಿತ ವೀರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮರೆತು ಅತ್ಯಂತ ಮೋಹಿತನಾದನು. ಇದೇ ಅವನು ‘ಕರುಣಾಪರ ವಶನಾಗುವುದಾಗಿದೆ’.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದಮ್’ ಪದದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಯಾವ ವಚನವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು?
ಉತ್ತರ - ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ನಲವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಅರ್ಜುನನು ಯಾವ-ಯಾವ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಬಗ್ಯೆ ‘ಇದಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಬಂಧು ಸ್ನೇಹದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂತಾಯಿತು. ಈಗ ಎರಡೂವರೆ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಸ್ವತಃ ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-28)
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ದೃಷ್ಟ್ವೇಮಂ ಸ್ವಜನಂ ಕೃಷ್ಣ ಯುಯುತ್ಸುಂ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ ॥
(ಶ್ಲೋಕ-29)
ಸೀದಂತಿ ಮಮ ಗಾತ್ರಾಣಿ ಮುಖಂ ಚ ಪರಿಶುಷ್ಯತಿ ।
ವೇಪಥುಶ್ಚ ಶರೀರೇ ಮೇ ರೋಮಹರ್ಷಶ್ಚ ಜಾಯತೇ ॥
ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣ, ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ - (ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ) ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ, ಯುಯುತ್ಸುಮ್ - ಯುದ್ಧಾಭಿಲಾಷಿಗಳಾದ, ಇಮಮ್ - ಈ, ಸ್ವಜನಮ್ - ಸ್ವಜನ ಸಮುದಾಯವನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಗಾತ್ರಾಣಿ - ಅಂಗಾಂಗಗಳು, ಸೀದಂತಿ - ಶಿಥಿಲವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿವೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮುಖಮ್ - ಬಾಯಿ, ಪರಿಶುಷ್ಯತಿ - ಒಣಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಶರೀರೇ - ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ವೇಪಥುಃ - ನಡುಕ, ಚ - ಮತ್ತು, ರೋಮಹರ್ಷಃ- ರೋಮಾಂಚ, ಜಾಯತೇ - ಆಗುತ್ತಿದೆ. ॥ 28ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು - 29 ॥
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಕೃಷ್ಣ ! ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಯುದ್ಧಾಭಿಲಾಷಿಗಳಾದ ಈ ಸ್ವಜನ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಅಂಗಾಂಗಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಬಾಯಿ ಒಣಗುತ್ತಿದೆ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನಡುಕ ಮತ್ತು ರೋಮಾಂಚವಾಗುತ್ತಿದೆ. ॥ 28ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು 29 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮವು ಮಹಾ ಭಯಂಕರವಾಗುವುದು ಎಂಬುದೇ ಅರ್ಜುನನ ಭಾವವಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಈಗ ನನ್ನ ಕಣ್ಮುಂದೆ, ಚಿಕ್ಕ-ದೊಡ್ಡ, ನಿಕಟ-ಸಂಬಂಧಿಗಳು ಹಾಗೂ ಆತ್ಮೀಯ ಸ್ವಜನರಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮೃತ್ಯು ಮುಖರಾಗುವರು. ಈ ಮಾತನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ ನನಗೆ ಎಷ್ಟು ಮಾರ್ಮಿಕವಾದ ಬಾಧೆಯಾಗುತ್ತಿದೆಯೆಂದರೆ - ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅತಿಭಯಂಕರವಾದ ದಾಹ ಮತ್ತು ಭಯ ಉಂಟಾಗಿದೆ, ಅದರ ಕಾರಣದಿಂದ ನನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ದುರವಸ್ಥೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-30)
ಗಾಂಡೀವಂ ಸ್ರಂಸತೇ ಹಸ್ತಾತ್ತ್ವಕ್ಚೈವ ಪರಿದಹ್ಯತೇ ।
ನ ಚ ಶಕ್ನೋಮ್ಯವಸ್ಥಾತುಂ ಭ್ರಮತೀವ ಚ ಮೇ ಮನಃ ॥
ಹಸ್ತಾತ್ - ಕೈಯಿಂದ, ಗಾಂಡೀವಮ್ - ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸು, ಸ್ರಂಸತೇ - ಜಾರಿ ಬೀಳುತ್ತಿದೆ, ಚ - ಮತ್ತು,
ತ್ವಕ್- ಚರ್ಮವೂ, ಏವ - ಕೂಡ, ಪರಿದಹ್ಯತೇ - ಬಹಳವಾಗಿ ಉರಿಯುತ್ತಿದೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಮೇ -ನನ್ನ, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು,
ಭ್ರಮತಿ, ಇವ - ಭ್ರಮಿಸಿದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ, (ಅತಃ) - ಆದ್ದರಿಂದ (ನಾನು), ಅವಸ್ಥಾತುಮ್ - ನಿಂತುಕೊಂಡಿರಲು,
ಚ - ಕೂಡ, ನಶಕ್ನೋಮಿ - ಸಮರ್ಥನಾಗಿಲ್ಲ ॥ 30 ॥
ಕೈಯಿಂದ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸು ಜಾರಿ ಬೀಳುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಚರ್ಮವೂ ಸಹ ಬಹಳವಾಗಿ ಉರಿಯುತ್ತಿದೆ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಭ್ರಮಿಸಿದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿಂತುಕೊಂಡಿರಲೂ ಸಹ ಸಮರ್ಥನಾಗಿಲ್ಲ. ॥ 30 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕರುಣೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಹೇಡಿತನದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಬಹಳ ಶೋಚನೀಯವಾಯಿತು, ಅದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ನನ್ನ ಅಂಗಾಂಗಗಳೆಲ್ಲಾ ಅತ್ಯಂತ ಶಿಥಿಲವಾಗಿವೆ. ಕೈಗಳು ಎಷ್ಟು ಶಕ್ತಿಶೂನ್ಯವಾಗಿವೆ ಎಂದರೆ ಅದರಿಂದ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿ ಬಾಣ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವುದಿರಲಿ, ನಾನದನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳಲೂ ಸಹ ಶಕ್ತನಾಗಿಲ್ಲ. ಅದು ಕೈಯಿಂದ ಜಾರಿಹೋಗುತ್ತ ಇದೆ. ಯುದ್ಧದ ಮುಂದಿನ ಪರಿಣಾಮದ ಚಿಂತೆಯು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೊಂದು ಜ್ವಾಲೆ ಎಬ್ಬಿಸಿದೆಯೆಂದರೆ ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ನನ್ನ ಚರ್ಮವೂ ಸಹ ಉರಿಯುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಭೀಷಣ ಮಾನಸಿಕ ಪೀಡೆಯಿಂದಾಗಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಕೂಡಾ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲಾರ ದಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ನನ್ನ ತಲೆಯೂ ಸಹ ತಿರುಗಲಾರಂಭಿಸಿದೆ. ಇನ್ನೇನು ಈಗಲೇ ನಾನು ಮೂರ್ಛೆಹೋಗಿ ಬಿದ್ದುಬಿಡುವೆನೋ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸು ಹೇಗಿತ್ತು? ಮತ್ತು ಅದು ಅವನಿಗೆ ಹೇಗೆ ದೊರಕಿತ್ತು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸು ದಿವ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಆಕಾರವು ತಾಳೆಮರದಂತೆ ಇತ್ತು. (ಮಹಾ - ಉದ್ಯೋಗ- 161). ಗಾಂಡೀವದ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿ ಕೊಡುತ್ತಾ ಬೃಹನ್ನಳೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಅರ್ಜುನನೇ ಉತ್ತರಕುಮಾರ ನೊಡನೆ ಹೇಳಿದ್ದನು - ‘ಇದು ಅರ್ಜುನನ ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಧನುಸ್ಸು. ಇದು ಬಂಗಾರದಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದದ್ದು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ ಆಯುಧಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳದ್ದು. ಇದೇ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಮಾನವರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದನು. ಈ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ, ಅದ್ಭುತ, ಕೋಮಲ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ದಾನವರು ಮತ್ತು ಗಂಧರ್ವರು ಬಹಳ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಆರಾಧಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಪರಮ ದಿವ್ಯವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನು ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ, ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಐದುನೂರಮೂರು ವರ್ಷ, ಇಂದ್ರನು ಎಂಭತ್ತೈದು ವರ್ಷ, ಚಂದ್ರನು ಐದುನೂರು ವರ್ಷ ಮತ್ತು ವರುಣನು ನೂರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು (ಮಹಾ - ವಿರಾಟ - 43). ಇದು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಖಾಂಡವ ವನವನ್ನು ಸುಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿದೇವರು ವರುಣನಿಂದ ಕೊಡಿಸಿದ್ದರು (ಮಹಾ - ಆದಿ - 225).
ಸಂಬಂಧ — ತನ್ನ ವಿಷಾದಯುಕ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ವಿಚಾರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಯುದ್ಧವು ಅನುಚಿತವೆಂಬುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-31)
ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಚ ಪಶ್ಯಾಮಿ ವಿಪರೀತಾನಿ ಕೇಶವ ।
ನ ಚ ಶ್ರೇಯೋಽನುಪಶ್ಯಾಮಿ ಹತ್ವಾ ಸ್ವಜನಮಾಹವೇ ॥
ಕೇಶವ - ಹೇ ಕೇಶವ ! (ನಾನು), ನಿಮಿತ್ತಾನಿ - ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು, ಚ - ಸಹ, ವಿಪರೀತಾನಿ - ವಿಪರೀತವಾಗಿಯೇ,
ಪಶ್ಯಾಮಿ - ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ (ಹಾಗೂ), ಆಹವೇ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಸ್ವಜನಮ್ - ಸ್ವಜನ ಸಮುದಾಯವನ್ನು, ಹತ್ವಾ - ಕೊಂದು, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು, ಚ - ಸಹ, ನ, - ಅನುಪಶ್ಯಾಮಿ - ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 31 ॥
ಹೇ ಕೇಶವ! ನಾನು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸಹ ವಿಪರೀತವಾಗಿಯೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಕೊಂದು ಯಾವ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೂ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 31 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿಪರೀತವಾಗಿಯೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ - ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಮುಂದಿನ ಪರಿಣಾಮದ ಸೂಚನೆ ಕೊಡುವ ಶಕುನಾದಿ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷಣ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿಮಿತ್ತಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇದೇ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿ - ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಣ ಸಂಭವಿಸುವುದು, ಭೂಮಿಯು ನಡುಗುವುದು ಮತ್ತು ಆಕಾಶದಿಂದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಬೀಳುವುದು ಮುಂತಾದ ಅಪಶಕುನಗಳಿಂದಲೂ ಸಹ ಈ ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮವು ಒಳ್ಳೆಯದಾಗದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ನನ್ನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿರುವುದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನ ಸಮೂಹವನ್ನುಕೊಂದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೂ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸೋದರ ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಹಿತವಾಗುವ ಸಂಭಾವವಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ಆತ್ಮೀಯ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಜನಿತ ಕ್ಷೋಭೆಯುಂಟಾಗುವುದು. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಅವರ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಜೀವನವು ದುಃಖಮಯವಾಗುವುದು, ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯದಾಗಿ, ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಮಹಾಪಾಪ ಉಂಟಾದೀತು. ಇವೆಲ್ಲ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಿತವಾಗಲಾರದು. ಆದುದರಿಂದ ನನ್ನ ವಿಚಾರದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಉಚಿತವಾಗಲಾರದು, ಎಂಬುದೇ ಅರ್ಜುನನ ಮಾತಿನ ಭಾವವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಹಿತವಾಗುವ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ, ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿ ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನೇ ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-32)
ನ ಕಾಂಕ್ಷೇ ವಿಜಯಂ ಕೃಷ್ಣ ನ ಚ ರಾಜ್ಯಂ ಸುಖಾನಿ ಚ । ॥
ಕಿಂ ನೋ ರಾಜ್ಯೇನ ಗೋವಿಂದ ಕಿಂ ಭೋಗೈರ್ಜೀವಿತೇನ ವಾ ॥
ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣನೇ ! (ನಾನಾದರೋ), - ವಿಜಯಮ್ - ವಿಜಯವನ್ನು, ನ ಕಾಂಕ್ಷೇ - ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಚ - ಮತ್ತು,
ರಾಜ್ಯಮ್ - ರಾಜ್ಯವನ್ನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಸುಖಾನಿ - ಸುಖಭೋಗಗಳನ್ನು, ನ - ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗೋವಿಂದ - ಹೇ ಗೋವಿಂದನೇ!, ನಃ - ನಮಗೆ (ಇಂತಹ), ರಾಜ್ಯೇನ - ರಾಜ್ಯದಿಂದ, ಕಿಮ್ - ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವಿದೆ?, ವಾ - ಅಥವಾ (ಇಂತಹ), ಭೋಗೈಃ - ಭೋಗಗಳಿಂದ (ಮತ್ತು), ಜೀವಿತೇನ - ಜೀವನದಿಂದ (ಲೂ), ಕಿಮ್ - ಯಾವ (ಲಾಭವಿದೆ)? ॥ 32 ॥
ಹೇ ಕೃಷ್ಣನೇ! ನಾನಾದರೋ ವಿಜಯವನ್ನಾಗಲೀ, ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಗಲೀ ಹಾಗೂ ಸುಖವನ್ನಾಗಲೀ ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇ ಗೋವಿಂದನೇ! ನಮಗೆ ಇಂತಹ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವಿದೆ? ಅಥವಾ ಇಂತಹ ಭೋಗಗಳಿಂದಾಗಲೀ, ಜೀವನದಿಂದಾಗಲೀ ಯಾವ ಲಾಭವಿದೆ? ॥ 32 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿರಿ.
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಚಿತ್ತದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣ! ಈ ಆತ್ಮೀಯ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಸಿಗುವ ವಿಜಯ, ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖವನ್ನು ನಾನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂತಾಪವೇ ಆಗುವುದು ಎಂದು ನನಗೆ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಏತಕ್ಕೋಸ್ಕರವಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಿ ಮತ್ತು ಇವರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿ? ಇಂತಹ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳಿಂದ ಏನಾಗುವುದು? ನನ್ನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಇವರನ್ನು ಕೊಂದು ಜೀವಿಸುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಲಾಭವೂ ಇಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಸ್ವಜನರ ವಧೆಯಿಂದ ದೊರೆಯುವ ರಾಜ್ಯ-ಭೋಗಾದಿಗಳನ್ನು ಬಯಸದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-33)
ಯೇಷಾಮರ್ಥೇ ಕಾಂಕ್ಷಿತಂ ನೋ ರಾಜ್ಯಂ ಭೋಗಾಃ ಸುಖಾನಿ ಚ ।
ತ ಇಮೇಽವಸ್ಥಿತಾ ಯುದ್ಧೇ ಪ್ರಾಣಾಂಸ್ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಧನಾನಿ ಚ ॥
ನಃ - ನಾವು, ಯೇಷಾಮ್ - ಯಾರ, ಅರ್ಥೇ - ಗಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಮ್ - ರಾಜ್ಯವನ್ನು, ಭೋಗಾಃ - ಭೋಗಗಳನ್ನು ಚ - ಮತ್ತು, ಸುಖಾನಿ - ಸುಖಾದಿಗಳನ್ನು, ಕಾಂಕ್ಷಿತಮ್ - ಬಯಸುವೆವೋ, ತೇ - ಅಂತಹವರೇ (ಆದ), ಇಮೇ - ಇವರೆಲ್ಲರೂ,
ಧನಾನಿ - ಧನ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರಾಣಾನ್ - ಜೀವನದ ಆಸೆಯನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಜಿಸಿ, ಯುದ್ಧೇ - ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ
ಅವಸ್ಥಿತಾಃ - ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ॥ 33 ॥
ನಾವು ಯಾರಿಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು, ಭೋಗಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸುಖಾದಿಗಳನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇವೆಯೋ, ಅಂತಹವರೇ ಆದ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಧನ ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಆಸೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ॥ 33 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನ ಈ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸ್ವಂತಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜ್ಯ ಭೋಗ ಸುಖಾದಿಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಯಿಯಾದ ಆನಂದವೂ ಇಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಅವು ಸ್ವಯಂ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ನನ್ನ ಈ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರಾದ ಸ್ವಜರಿಗಾಗಿಯೇ ರಾಜ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ, ಆದರೆ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ತೆರಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ಮತ್ತೆ ರಾಜ್ಯ ಸುಖಾದಿಗಳು ಯಾರ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಾವು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧಮಾಡವುದು ಉಚಿತವಾಗಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಅನೌಚಿತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾಯಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ಸ್ವಜನ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಯಾರು-ಯಾರಿದ್ದಾರೆ? ಅದನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-34)
ಆಚಾರ್ಯಾಃ ಪಿತರಃ ಪುತ್ರಾಸ್ತಥೈವ ಚ ಪಿತಾಮಹಾಃ ।॥
ಮಾತುಲಾಃ ಶ್ವಶುರಾಃ ಪೌತ್ರಾಃ ಶ್ಯಾಲಾಃ ಸಂಬಂಧಿನಸ್ತಥಾ ॥
ಆಚಾರ್ಯಾಃ - ಗುರುಜನರು, ಪಿತರಃ - ದೊಡ್ಡಪ್ಪ-ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರು, ಪುತ್ರಾಃ - ಪುತ್ರರು, ಚ - ಮತ್ತು, ತಥಾ,
ಏವ - ಅದೇ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಪಿತಾಮಹಾಃ - ಅಜ್ಜಂದಿರು, ಮಾತುಲಾಃ - ಸೋದರಮಾವಂದಿರು, ಶ್ವಶುರಾಃ - ಮಾವಂದಿರು, ಪೌತ್ರಾಃ - ಪೌತ್ರರು, ಶ್ಯಾಲಾಃ - ಭಾವಮೈದುನರು, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಸಂಬಂಧಿನಃ - ಸಂಬಂಧಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆ. ॥ 34 ॥
ಗುರುಗಳೂ, ದೊಡ್ಡಪ್ಪ-ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರೂ, ಮಕ್ಕಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಅಜ್ಜಂದಿರು, ಸೋದರ ಮಾವಂದಿರೂ, ಮಾವಂದಿರೂ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು, ಭಾವಮೈದುನರೂ ಹಾಗೂ ಇನ್ನು ಅನೇಕ ಸಂಬಂಧಿಗಳೂ ಇದ್ದಾರೆ. ॥ 34 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನು ಈ ಸಂಬಂಧಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಏನು ಹೇಳಬಯಸುತ್ತಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಆಚಾರ್ಯರು, ದೊಡ್ಡಪ್ಪಂದಿರು, ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರು ಮುಂತಾದ ಸಂಬಂಧಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಶ್ಯಾಲಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ, ಶಿಖಂಡಿ ಮತ್ತು ಸುರಥರೇ ಮುಂತಾದವರನ್ನು ಹಾಗೂ ‘ಸಂಬಂಧಿನಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜಯದ್ರಥಾದಿಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡು - ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ಸಂಬಂಧಿಗಳಿಗಾಗಿಯೇ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ ; ಯಾವಾಗ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸತ್ತು ಹೋಗುವರೋ ಆಗ ರಾಜ್ಯಭೋಗಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಆಗುವುದಾದರು ಏನು? ಇಂತಹ ರಾಜ್ಯಭೋಗಗಳು ದುಃಖಕ್ಕೇ ಕಾರಣವಾಗುವುವು ಎಂದು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸಂಬಂಧ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಶೂರವೀರರೊಡನೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಇವರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅನಿಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-35)
ಏತಾನ್ನ ಹಂತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ಘ್ನತೋಽಪಿ ಮಧುಸೂದನ ।
ಅಪಿ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯರಾಜ್ಯಸ್ಯ ಹೇತೋಃ ಕಿಂ ನು ಮಹೀಕೃತೇ ॥
ಮಧುಸೂದನ - ಹೇ ಮಧುಸೂದನ ! (ನನ್ನನ್ನು), ಘ್ನತಃ ಅಪಿ - ಕೊಂದರೂ, ಸಹ, ತ್ರೈಲೋಕ್ಯರಾಜ್ಯಸ್ಯ - ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯ, ಹೇತೋಃ - ಕ್ಕೋಸ್ಕರ, ಅಪಿ - ಕೂಡ (ನಾನು), ಏತಾನ್ - ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನು, ಹಂತುಮ್ - ಕೊಲ್ಲಲು, ನ ಇಚ್ಛಾಮಿ- ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತೆ), ಮಹೀಕೃತೇ - ಪೃಥ್ವಿಯ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ (ಯಾದರೋ), ನು ಕಿಮ್ - ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ॥ 35 ॥
ಹೇ ಮಧುಸೂದನ ! ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಅಥವಾ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯ ದೊರಕಿದರೂ ಸಹ ನಾನು ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಭೂಮಂಡಲದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯಾದರೋ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ॥35॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಕೂಡ ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ; ಏಕೆಂದರೆ ಎರಡು ಸೇನೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸಂಬಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರು ಅರ್ಜುನನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದರೋ ಅವರಿಂದಲಾದರೋ ಅರ್ಜುನನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವ ಯಾವ ಕಲ್ಪನೆಯೂ ಕೂಡ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅರ್ಜುನನು ಹೀಗೆ ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು?
ಉತ್ತರ - ಆದುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ‘ಘ್ನತಃ’ ಮತ್ತು ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ. - ನನ್ನ ಪಕ್ಷದವರ ಮಾತೇನೂ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ವಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿರುವ ಸಂಬಂಧಿಗಳೂ ಸಹ ನಾನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾದರೆ ಬಹುಶಃ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಇಚ್ಛಿಸಲಾರರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರಾಜ್ಯದ ಲೋಭದಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಾವುಗಳು ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗಿ ರಾಜ್ಯದ ಆಸೆಯನ್ನೇ ಬಿಟ್ಟರೆ, ಆಗ ಕೊಲ್ಲುವ ಕಾರಣವೇನೂ ಉಳಿಯಲಾರದು. ಇಷ್ಟಾದರೂ ಸಹ ಅವರುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಕೊಲ್ಲಲು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಿದರೂ, ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದವರನ್ನೂ ಕೂಡ ನಾನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಭಾವವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ ಮತ್ತೆ ಪೃಥ್ವಿಗಾಗಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಈ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಪೃಥ್ವಿಯ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖಗಳ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ! ಇವರನ್ನು ಕೊಂದು ತ್ರೈಲೋಕದ ನಿಷ್ಕಂಟಕವಾದ ರಾಜ್ಯ ದೊರೆಯುವುದಾದರೂ ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ನಾನು ಈ ಆಚಾರ್ಯರಾದಿ ಆತ್ಮೀಯ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ನೀನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಸಹ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಏಕೆ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದರೆ ಲಾಭದ ಅಭಾವ ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳೇ ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-36)
ನಿಹತ್ಯ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ನಃ ಕಾ ಪ್ರೀತಿಃ ಸ್ಯಾಜ್ಜನಾರ್ದನ ।
ಪಾಪಮೇವಾಶ್ರಯೇದಸ್ಮಾನ್ ಹತ್ವೈತಾನಾತತಾಯಿನಃ ॥
ಜನಾರ್ದನ - ಹೇ ಜನಾರ್ದನ !, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರನ್ನು, ನಿಹತ್ಯ - ಕೊಂದು, ನಃ - ನಮಗೆ,
ಕಾ - ಯಾವ, ಪ್ರೀತಿಃ - ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಸ್ಯಾತ್ - ಉಂಟಾಗುವುದು? ಏತಾನ್ - ಈ, ಆತತಾಯಿನಃ - ಆತತಾಯಿಗಳನ್ನು, ಹತ್ವಾ - ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದಲಾದರೋ, ಅಸ್ಮಾನ್ - ನಮಗೆ, ಪಾಪಮ್ ಏವ - ಪಾಪವೇ, ಆಶ್ರಯೇತ್ - ತಟ್ಟುವುದು. ॥ 36 ॥
ಹೇ ಜನಾರ್ದನ! ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವ ಸಂತೋಷವುಂಟಾದೀತು? ಈ ಆತತಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದಲಾದರೋ ನಮಗೆ ಪಾಪವೇ ತಟ್ಟುವುದು. ॥ 36 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೊಂದರೆ ನಮಗೆ ಯಾವ ಸಂತೋಷವುಂಟಾದೀತು? ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎದುರು ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಮತ್ತು ಇವರ ಸಂಗಡಿಗರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಯಾಗದು, ಮತ್ತು ಇಚ್ಛಿತ ವಸ್ತುವು ದೊರೆಯದಿದ್ದಾಗ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಾಗುವುದಾದರೂ ಹೇಗೆ? ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ - ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸ್ಮೃತಿಕಾರರು ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರಲ್ಲ!
ಆತತಾಯಿನಮಾಯಾಂತಂ ಹನ್ಯಾದೇವಾವಿಚಾರಯನ್ ।
ನಾತತಾಯಿವಧೇ ದೋಷೋ ಹಂತುರ್ಭವತಿ ಕಶ್ಚನ (ಮನು - 8/350-51)
‘ತನಗೆ ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡಲು ಬರುವಂತಹ ಆತತಾಯಿಯನ್ನು ವಿಚಾರ ಮಾಡದೇ ಕೊಂದು ಹಾಕಬೇಕು. ಆತತಾಯಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ದೋಷವುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’
ವಸಿಷ್ಠಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಆತತಾಯಿಗಳ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ -
ಅಗ್ನಿದೋ ಗರದಶ್ಚೈವ ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಿರ್ಧನಾಪಹಃ । >
ಕ್ಷೇತ್ರದಾರಾಪಹರ್ತಾ ಚ ಷಡೇತೇ ಹ್ಯಾತತಾಯಿನಃ ॥ (3/19)
‘ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುವವನು, ವಿಷಹಾಕುವವನು, ಆಯುಧ ಹಿಡಿದು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧನಾದವನು, ಧನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವನು, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಳ್ಳುವವನು ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವನು - ಈ ಆರು ಜನರೂ ಆತತಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.’
ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಆತತಾಯಿಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಅರಗಿನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿ ಅವರು ಪಾಂಡವರನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದ್ದರು, ಭೀಮಸೇನನ ಊಟದಲ್ಲಿ ವಿಷವನ್ನು ಬೆರಸಿದ್ದರು, ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಿಗಳಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾರೆ, ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಮೋಸ ಮಾಡಿ ಪಾಂಡವರ ಸಮಸ್ತ ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು, ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಕರೆತಂದು ಆಕೆಗೆ ಘೋರ ಅಪಮಾನ ಮಾಡಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಜಯದ್ರಥನು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿದ್ದನು, ಈ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಆತತಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದರೆ ನಮಗೇ ಪಾಪಬರುವುದೆಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಿದನು?
ಉತ್ತರ - ಸ್ಮೃತಿಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಆತತಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ದೋಷವಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಆತತಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದರೆಂಬುದೂ ಸಹ ನಿರ್ವಿವಾದ ಸತ್ಯ, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೂ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬ ಸ್ಮೃತಿಕಾರರು ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ-
‘ಸ ಏವ ಪಾಪಿಷ್ಠತಮೋ ಯಃ ಕುರ್ಯಾತ್ ಕುಲನಾಶನಮ್’
‘ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡುವವನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮಹಾ ಪಾಪಿ’ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಈ ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಜ್ಞೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಯುತವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅರ್ಜುನನು ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ‘ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಕ್ಕಳು ಆತತಾಯಿಗಳಾದಾಗ್ಯೂ ಸಹ ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದವರೇ ಆಗಿರುವಾಗ ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಪಾಪವೇ ಉಂಟಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಲಾಭವಾದರೋ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಅರ್ಜುನನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಈ ಮಾತನ್ನೇ ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಹಾನಿಕಾರಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-37)
ತಸ್ಮಾನ್ನಾರ್ಹಾ ವಯಂ ಹಂತುಂ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ ಸ್ವಬಾಂಧವಾನ್ ।
ಸ್ವಜನಂ ಹಿ ಕಥಂ ಹತ್ವಾ ಸುಖಿನಃ ಸ್ಯಾಮ ಮಾಧವ ॥
ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ, ಮಾಧವ - ಹೇ ಮಾಧವನೇ !, ಸ್ವಬಾಂಧವಾನ್ - ನಮ್ಮ ಬಾಂಧವರೇ ಆದ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್- ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು, ಹಂತುಮ್ - ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕೆ, ವಯಮ್ - ನಾವು, ನ, ಅರ್ಹಾಃ - ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಸ್ವಜನಮ್ - ನಮ್ಮದೇ ಆದ ಕುಟುಂಬವನ್ನು, ಹತ್ವಾ - ಕೊಂದು (ನಾವು), ಕಥಮ್ - ಹೇಗೆ, ಸುಖಿನಃ - ಸುಖಿಗಳಾಗಿ,
ಸ್ಯಾಮ - ಆಗುವೆವು? ॥ 37 ॥
ಆದುದರಿಂದ ಹೇ ಮಾಧವನೇ! ನಮ್ಮ ಬಾಂಧವರೇ ಆದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ನಮಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಮ್ಮದೇ ಆದ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಕೊಂದು ನಾವು ಹೇಗೆ ಸುಖಿಗಳಾಗುವೆವು? ॥ 37 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಅರ್ಜುನನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ‘ನನ್ನ ಸ್ಥಿತಿ
ಹೇಗಾಗಿದೆಯೆಂದರೆ, ಯುದ್ಧಮಾಡದೇ ಇರುವ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಾನು ಇದುವರೆಗೂ ಏನೇನು ಹೇಳಿದೆನೋ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಮನದಲ್ಲಿ ಏನೇನು ವಿಚಾರಗಳು ಬರುತ್ತಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ನಮಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಟುಂಬವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಿ ನಮಗೆ ಈ ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಯಾವ ಸುಖವೂ ದೊರೆಯುವ ಸಂಭವವು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಕುಟುಂಬ ನಾಶದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದೋಷವು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಯಾವಾಗ ಈ ದೋಷದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆಗ ನೀನೇ ಇಷ್ಟೊಂದು ಯೋಚಿಸುವುದೇಕೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಅರ್ಜುನನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-38)
ಯದ್ಯಪ್ಯೇತೇ ನ ಪಶ್ಯಂತಿ ಲೋಭೋಪಹತಚೇತಸಃ ।॥
ಕುಲಕ್ಷಯಕೃತಂ ದೋಷಂ ಮಿತ್ರದ್ರೋಹೇ ಚ ಪಾತಕಮ್ ॥
(ಶ್ಲೋಕ-39)
ಕಥಂ ನ ಜ್ಞೇಯಮಸ್ಮಾಭಿಃ ಪಾಪಾದಸ್ಮಾನ್ನಿವರ್ತಿತುಮ್ ।
ಕುಲಕ್ಷಯಕೃತಂ ದೋಷಂ ಪ್ರಪಶ್ಯದ್ಭಿರ್ಜನಾರ್ದನ ॥
ಯದ್ಯಪಿ - ಒಂದು ವೇಳೆ, ಲೋಭೊಪಹತ ಚೇತಸಃ - ಲೋಭದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟಚಿತ್ತರಾದ, ಏತೇ - ಈ ಜನರು, ಕುಲಕ್ಷಯ
ಕೃತಮ್ - ಕುಲದಕ್ಷಯದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ, ದೋಷಮ್ - ದೋಷವನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಿತ್ರದ್ರೋಹೇ - ಮಿತ್ರರಿಗೆ ದ್ರೋಹಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಪಾತಕಮ್ - ಪಾಪವನ್ನು, ನ ಪಶ್ಯಂತಿ - ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ (ಆದರೂ), ಜನಾರ್ದನ - ಹೇ ಜನಾರ್ದನನೇ !, ಕುಲಕ್ಷಯಕೃತಂ - ಕುಲದನಾಶದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ, ದೋಷಮ್ - ದೋಷವನ್ನು, ಪ್ರಪಶ್ಯದ್ಭಿಃ - ತಿಳಿದಿರುವ, ಅಸ್ಮಾಭಿಃ - ನಮ್ಮಗಳಿಗೆ, ಅಸ್ಮಾತ್ - ಈ, ಪಾಪಾತ್ - ಪಾಪದಿಂದ, ನಿವರ್ತಿತುಮ್ - ಹಿಂಜರಿಯಲು,
ಕಥಮ್- ಏಕೆ, ನ ಜ್ಞೇಯಮ್ - ವಿಚಾರಮಾಡಬಾರದು? ॥ 38-39 ॥
ಒಂದು ವೇಳೆ ಲೋಭದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟಚಿತ್ತರಾದ ಈ ಜನರು ಕುಲಕ್ಷಯದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ದೋಷವನ್ನೂ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರದ್ರೋಹ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪಾಪವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಹೇ ಜನಾರ್ದನನೇ ! ಕುಲದ ನಾಶದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ದೋಷವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ನಾವುಗಳು ಈ ಪಾಪದಿಂದ ಹಿಂಜರಿಯಲು ಏಕೆ ವಿಚಾರಮಾಡಬಾರದು?
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮಾತಿನ ಭಾವವು - ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ಈ ಕಾರ್ಯವು ಅತ್ಯಂತ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅವರಿಗಾಗಿ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದು ದೊಡ್ಡ ಮಾತೇನಲ್ಲ ; ಏಕೆಂದರೆ ಲೋಭವು ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದ ವಿವೇಕವನ್ನು ನಷ್ಟ-ಭ್ರಷ್ಟವಾಗಿಸಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ಕುಲನಾಶದಿಂದ ಎಂಥೆಂಥ ಅನರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ದುಷ್ಪರಿಣಾಮ ಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿರುವ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ವೈರ ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಎಷ್ಟೊಂದು ಭಯಂಕರ ಪಾಪವೆಂಬುದು ಅವರಿಗೆ ಹೊಳೆಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾವು ಅವರಂತೆ ಲೋಭದಿಂದ ಕುರುಡರಾಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕುಲನಾಶದಿಂದಾಗುವ ದೋಷವನ್ನು ಬಹಳ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ತಿಳಿದೂ-ತಿಳಿದು ಘೋರಪಾಪದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಬೇಕು? ನಾವಾದರೋ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಇದರಿಂದ ದೂರ ಸರಿಯಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಕುಲನಾಶದಿಂದ ಯಾವ-ಯಾವ ದೋಷಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-40)
ಕುಲಕ್ಷಯೇ ಪ್ರಣಶ್ಯಂತಿ ಕುಲಧರ್ಮಾಃ ಸನಾತನಾಃ ।
ಧರ್ಮೇ ನಷ್ಟೇ ಕುಲಂ ಕೃತ್ಸ್ನಮಧರ್ಮೋಽಭಿಭವತ್ಯುತ ॥
ಕುಲಕ್ಷಯೇ - ಕುಲದನಾಶದಿಂದ, ಸನಾತನಾಃ - ಸನಾತನವಾದ, ಕುಲಧರ್ಮಾಃ - ಕುಲಧರ್ಮಗಳು, ಪ್ರಣಶ್ಯಂತಿ - ನಷ್ಟ ವಾಗುತ್ತವೆ, ಧರ್ಮೇ - ಧರ್ಮವು, ನಷ್ಟೇ - ನಾಶವಾದನಂತರ, ಕೃತ್ಸ್ನಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕುಲಮ್ - ಕುಲದಲ್ಲಿ,
ಅಧರ್ಮಃ - ಪಾಪವು, ಉತ - ಸಹ, ಅಭಿಭವತಿ - ಬಹಳವಾಗಿ ಆವರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ॥ 40 ॥
ಕುಲದ ನಾಶದಿಂದ ಸನಾತನವಾದ ಕುಲಧರ್ಮಗಳು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ, ಧರ್ಮವು ನಾಶವಾದನಂತರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಪಾಪವು ಕೂಡ ಬಹಳವಾಗಿ ಆವರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ॥ 40 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸನಾತನ ಕುಲಧರ್ಮ’ ಎಂದು ಯಾವ ಧರ್ಮಗಳಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕುಲನಾಶದಿಂದ ಆ ಧರ್ಮಗಳ ನಾಶವು ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಪರಂಪರಾಗತವಾಗಿ ನಡೆದು ಬಂದಿರುವ ಯಾವ ಶುಭ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮರ್ಯಾದೆ (ಸಂಪ್ರದಾಯ)ಗಳಿವೆಯೋ, ಯಾವುದರಿಂದ ಸದಾಚಾರವು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಕುಲದ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮದ ಪ್ರವೇಶವಾಗಲಾರದೋ, ಆ ಶುಭ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕುಲಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ‘ಸನಾತನ ಕುಲಧರ್ಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕುಲನಾಶದಿಂದ ಯಾವಾಗ ಈ ಕುಲಧರ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ ಹಿರಿಯರ - ಮುದುಕರ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೋ, ಆಗ ಅಳಿದು- ಉಳಿದ ಬಾಲಕರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಈ ಧರ್ಮಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಇರಲಾರವು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಧರ್ಮದ ನಾಶವಾದಮೇಲೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಪಾಪವೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆವರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಪಾರಾಗಲು ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿರಲು ದೇವರ ಭಯ, ಶಾಸ್ತ್ರದ ಶಾಸನ, ಕುಲಮರ್ಯಾದೆಗಳು ನಾಶವಾಗುವ ಭಯ, ರಾಜ್ಯದ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಶಾರೀರಿಕ ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕ ಅನಿಷ್ಟದ ಆಶಂಕೆ ಈ ಐದು ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರು ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಸತ್ಯವಾದರೂ ಅವು ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿವೆ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲ. ರಾಜ್ಯದ ಕಾನೂನುಗಳು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ ; ಯಾರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೋ, ಅವರು ಪ್ರಾಯಶಃ ಅವನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಶಾರೀರಿಕ ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕ ಅನಿಷ್ಟದ ಆಶಂಕೆಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ರೂಪದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಕುಲ ಮರ್ಯಾದೆಯೇ ಅಂತಹ ಒಂದು ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ - ಅದರ ಸಂಬಂಧವು ಇಡೀ ಕುಟುಂಬದೊಡನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಸಮಾಜ ಅಥವಾ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಪರಂಪರಾಗತವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಶುಭವಾದ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮರ್ಯಾದೆಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆಯೋ, ಆ ಸಮಾಜ ಅಥವಾ ಕುಲವು ಲಗಾಮಿಲ್ಲದ, ಉನ್ಮತ್ತರಾದ ಕುದುರೆಗಳಂತೆ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರಿಯಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರವು ಯಾವುದೇ ನಿಯಮವನ್ನು
ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರದು. ಅದು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಉಚ್ಛೃಂಖಲನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಸಮಾಜದ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಉಚ್ಛೃಂಖಲತೆ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೋ ಆ ಸಮಾಜ ಅಥವಾ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸರ್ವತ್ರ ಪಾಪವೇ ಹರಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಡೀ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಪಾಪವು ಹರಡಿಕೊಂಡಾಗ, ಏನಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಈಗ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-41)
ಅಧರ್ಮಾಭಿಭವಾತ್ಕೃಷ್ಣ ಪ್ರದುಷ್ಯಂತಿ ಕುಲಸ್ತ್ರಿಯಃ ।
ಸ್ತ್ರೀಷು ದುಷ್ಟಾಸು ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ ಜಾಯತೇ ವರ್ಣ ಸಂಕರಃ ॥
ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣ! ಅಧರ್ಮಾಭಿಭವಾತ್ - ಪಾಪವು ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದರಿಂದ, ಕುಲಸ್ತ್ರಿಯಃ - ಕುಲದ ಸ್ತ್ರೀಯರು,
ಪ್ರದುಷ್ಯಂತಿ - ಅತ್ಯಂತ ದೂಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ (ಮತ್ತು) ಹೇ ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ! ಸ್ತ್ರೀಷು - ಸ್ತ್ರೀಯರು, ದುಷ್ಟಾಸು - ದೂಷಿತರಾದಾಗ, ವರ್ಣಸಂಕರಃ - ವರ್ಣಸಂಕರವು, ಜಾಯತೇ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಹೇ ಕೃಷ್ಣ! ಪಾಪವು ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದರಿಂದ ಕುಲದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅತ್ಯಂತ ದೂಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಎಲೈ ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ! ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತರಾದಾಗ ವರ್ಣಸಂಕರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ॥ 41 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕುಲಧರ್ಮವು ನಾಶವಾದಾಗ, ಕುಲದ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರು ಉಚ್ಛೃಂಖಲರಾದಾಗ, ಪ್ರಾಯಶಃ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾಗತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಪಾಪವು ಅತ್ಯಂತ ಬೆಳೆದು ಇಡೀ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪಾಪವು ಹರಡಿಕೊಂಡಾಗ ಸಮಾಜದ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಮೇರೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ಬೆಲೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗಿದ್ದಾಗ ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ದೂರವೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವರು ಅದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲೂ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಾದರೂ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರೂ ಅವರ ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಅವರನ್ನು ದೂಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಸತೀ ಧರ್ಮದ, ಸಮಾಜ ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಣೆಯ ಆಧಾರವು ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ. ಸತೀತ್ವದ ಮಹತ್ವ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಪವಿತ್ರ ಕುಲದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ನಿಂದನೀಯ ವ್ಯಭಿಚಾರ ದೋಷದಿಂದ ದೂಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವರ್ಣದ ಪರಪುರುಷರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ತಂದೆ - ತಾಯಿಯರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವರ್ಣದವರಾಗಿರುವುದರಿಂದ ವರ್ಣ ಸಂಕರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಕುಲದ ಪರಂಪರಾಗತ ಪವಿತ್ರತೆಯು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ವರ್ಣಸಂಕರ ಸಂತಾನವು ಹುಟ್ಟುವುದರಿಂದ ಏನೇನು ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ? ಅವುಗಳನ್ನು ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-42)
ಸಂಕರೋ ನರಕಾಯೈವ ಕುಲಘ್ನಾನಾಂ ಕುಲಸ್ಯ ಚ ।
ಪತಂತಿ ಪಿತರೋ ಹ್ಯೇಷಾಂ ಲುಪ್ತಪಿಂಡೋದಕಕ್ರಿಯಾಃ ॥
ಸಂಕರಃ - ವರ್ಣಸಾಂಕರ್ಯವು, ಕುಲಘ್ನಾನಾಮ್ - ಕುಲಘಾತುಕರನ್ನೂ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕುಲಸ್ಯ - ಕುಲವನ್ನು,
ನರಕಾಯ, ಏವ- ನರಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲೆಂದೇ, (ಆಗುತ್ತದೆ), ಲುಪ್ತಪಿಂಡೋದಕ ಕ್ರಿಯಾಃ - ಲುಪ್ತವಾದ ಪಿಂಡ ತರ್ಪಣಾದಿಗಳಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮತ್ತು ತರ್ಪಣಗಳಿಂದ ವಂಚಿತರಾದ, ಏಷಾಮ್ - ಇವರ,
ಪಿತರಃ - ಪಿತೃಗಳು, ಹಿ - ಕೂಡ, ಪತಂತಿ - ಅಧೋಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 42 ॥
ವರ್ಣಸಾಂಕರ್ಯವು ಕುಲಘಾತುಕರನ್ನೂ ಮತ್ತು ಕುಲವನ್ನೂ ನರಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲೆಂದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಲುಪ್ತವಾದ ಪಿಂಡ ಮತ್ತು ತರ್ಪಣಾದಿಗಳಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮತ್ತು ಪಿತೃತರ್ಪಣಗಳಿಂದ ವಂಚಿತರಾದ ಇವರ ಪಿತೃಗಳು ಕೂಡ ಅಧೋಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 42 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕುಲಘಾತೀ’ ಎಂದು ಯಾರನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕುಲಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ಚ’ ಅವ್ಯಯವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಏನನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯುದ್ಧಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕುಲದ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವವರನ್ನು ‘ಕುಲಘಾತೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಕುಲಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ಚ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ - ವರ್ಣಸಂಕರ ಸಂತಾನವು ಕೇವಲ ಆ ಕುಲಘಾತುಕರನ್ನೇ ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳಿಸಲು ಕಾರಣವಾಗುವುದಲ್ಲ, ಅದು ಅವರ ಸಮಸ್ತ ಕುಲವನ್ನೇ ನರಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಲುಪ್ತವಾದ ಪಿಂಡ ಮತ್ತು ತರ್ಪಣಗಳಿಲ್ಲದೆ ಇವರ ಪಿತೃಗಳು ಕೂಡ ಅಧೋಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ.
ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಪಿಂಡದಾನ ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಮಾಡುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭೋಜನಾದಿಗಳು ‘ಪಿಂಡಕ್ರಿಯೆ’ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತರ್ಪಣದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗುವ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ‘ಉದಕಕ್ರಿಯೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ
ಸೇರಿ ‘ಪಿಂಡೋದಕ ಕ್ರಿಯಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳ ಹೆಸರೇ ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣವಾಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಕುಲ ಮರ್ಯಾದೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಮತ್ತು ಮನ್ನಿಸುವವರು ಶ್ರಾದ್ಧತರ್ಪಣಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಕುಲ
ಘಾತುಕರ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಿರುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ವರ್ಣಸಂಕರರು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮೊದಲಾದರೋ, ಶ್ರಾದ್ಧ ತರ್ಪಣಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಯಾರಾದರೂ ತಿಳಿಸಿದರೂ ಸಹ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಾದರೂ ಮಾಡಿದರಾದರೂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಅಕಾರವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಸಲ್ಲುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯಾವಾಗ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಪಿಂಡ ಮತ್ತು ಜಲ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆಗ ಅವರ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ವರ್ಣಸಂಕರಕಾರಕ ದೋಷಗಳಿಂದ ಯಾವ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ? ಈಗ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ-
(ಶ್ಲೋಕ-43)
ದೋಷೈರೇತೈಃ ಕುಲಘ್ನಾನಾಂ ವರ್ಣಸಂಕರಕಾರಕೈಃ ।
ಉತ್ಸಾದ್ಯಂತೇ ಜಾತಿಧರ್ಮಾಃ ಕುಲಧರ್ಮಾಶ್ಚ ಶಾಶ್ವತಾಃ ॥
ಏತೈಃ - ಈ, ವರ್ಣಸಂಕರಕಾರಕೈಃ - ವರ್ಣಸಂಕರಕಾರಕವಾದ, ದೋಷೈಃ - ದೋಷಗಳಿಂದ, ಕುಲಘ್ನಾನಾಮ್ - ಕುಲಘಾತುಕರ, ಶಾಶ್ವತಾಃ - ಸನಾತನವಾದ, ಕುಲಧರ್ಮಾಃ - ಕುಲಧರ್ಮಗಳು, ಚ - ಮತ್ತು, ಜಾತಿಧರ್ಮಾಃ - ಜಾತಿಧರ್ಮಗಳು, ಉತ್ಸಾದ್ಯಂತೇ - ನಷ್ಟವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತವೆ. ॥ 43 ॥
ಈ ವರ್ಣಸಂಕರಕಾರಕವಾದ ದೋಷಗಳಿಂದ ಕುಲಘಾತುಕರ ಸನಾತನವಾದ ಕುಲಧರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಜಾತಿ ಧರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ॥ 43 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ವರ್ಣಸಂಕರಕಾರಕ ದೋಷ’ಗಳಿಂದ ಯಾವ ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ವರ್ಣಸಂಕರದ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಆ ದೋಷಗಳ ವಿಷಯವನ್ನು ಮೇಲಿನ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ದೋಷಗಳು ಹೀಗಿವೆ -
(1) ಕುಲದನಾಶ, (2) ಕುಲದನಾಶದಿಂದ ಕುಲಧರ್ಮದ ನಾಶ, ಹಾಗೂ (3) ಪಾಪಗಳ ವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು (4) ಪಾಪಗಳ ವೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಕುಲಸ್ತ್ರೀಯರು ವ್ಯಭಿಚಾರಾದಿ ದೋಷಗಳಿಂದ ಕಲುಷಿತರಾಗುವುದು. ಈ ನಾಲ್ಕು ದೋಷಗಳಿಂದ ವರ್ಣಸಂಕರದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸನಾತನ ಕುಲಧರ್ಮ’ ಮತ್ತು ‘ಜಾತಿಧರ್ಮ’ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಏನು ಅಂತರವಿದೆ? ಹಾಗೂ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ
ದೋಷಗಳಿಂದ ಇವುಗಳ ನಾಶ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ವಂಶಪರಂಪರಾಗತ ಸದಾಚಾರದ ಮರ್ಯಾದೆ (ಸಂಪ್ರದಾಯ)ಗಳ ಹೆಸರೇ ‘ಸನಾತನ ಕುಲಧರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ನಲವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳೊಡನೆ ‘ಸನಾತನಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಇವುಗಳೊಡನೆ ‘ಶಾಶ್ವತಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೇದ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ‘ವರ್ಣಧರ್ಮ’ದ ಹೆಸರೇ ‘ಜಾತಿಧರ್ಮ’ ವಾಗಿದೆ. ಕುಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮರ್ಯಾದೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದ ಮತ್ತು ಆಚರಿಸುವ ಹಿರಿಯರ - ವೃದ್ಧರ ಅಭಾವವಾಗುವುದರಿಂದ ‘ಕುಲಧರ್ಮ’ಗಳು ಹಾಳಾಗಿ ಹೋದಾಗ ಮತ್ತು ವರ್ಣಸಂಕರಕಾರಕ ದೋಷಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ‘ಜಾತಿಧರ್ಮ’ವೂ ಸಹ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ವರ್ಣೇತರರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಂಕರ ಸಂತಾನದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಧರ್ಮ ಉಳಿಯಲಾರದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ವರ್ಣಸಂಕರ ಕಾರಕ ದೋಷಗಳಿಂದ ಈ ಧರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.
ಸಂಬಂಧ — ‘ಕುಲಧರ್ಮ’ ಮತ್ತು ‘ಜಾತಿಧರ್ಮ’ದ ನಾಶದಿಂದ ಯಾವ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ? ಈಗ ಇದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-44)
ಉತ್ಸನ್ನಕುಲಧರ್ಮಾಣಾಂ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಜನಾರ್ದನ ।
ನರಕೇಽನಿಯತಂ ವಾಸೋ ಭವತೀತ್ಯನುಶುಶ್ರುಮ ॥ 44 ॥
ಜನಾರ್ದನ - ಹೇ ಜನಾರ್ದನನೇ !, ಉತ್ಸನ್ನಕುಲಧರ್ಮಾಣಾಮ್ - ಯಾರ ಕುಲಧರ್ಮಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿವೆಯೋ (ಅಂತಹ), ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮ್ - ಮನುಷ್ಯರ, ಅನಿಯತಮ್ - ಅನಿಶ್ಚಿತಕಾಲದವರೆಗೆ, ನರಕೇ - ನರಕದಲ್ಲಿ, ವಾಸಃ - ವಾಸ, ಭವತಿ - ಆಗುತ್ತದೆ, ಇತಿ - ಹೀಗೆಂದು (ನಾವು), ಅನುಶುಶ್ರುಮ - ಕೇಳುತ್ತ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ॥ 44 ॥
ಹೇ ಜನಾರ್ದನನೇ! ಯಾರ ಕುಲಧರ್ಮಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿವೆಯೋ ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯರು ಅನಿಶ್ಚಿತಕಾಲದವರೆಗೆ ನರಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆಂದು ನಾವು ಕೇಳುತ್ತ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ॥ 44 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಯಾರ ‘ಕುಲಧರ್ಮಗಳು’ ಮತ್ತು ‘ಜಾತಿಧರ್ಮಗಳು’ ಹಾಳಾಗಿ ಹೋಗಿವೆಯೋ, ಸರ್ವಥಾ ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿರುವ ಆ ಜನರು ಪಾಪಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಬಹಳ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಕುಂಭೀಪಾಕ ಮತ್ತು ರೌರವ ಮೊದಲಾದ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಭೀಷಣ ಯಮಯಾತನೆಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಪರಂಪರಾಗತವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕುಲನಾಶದ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಎಂದೂ ಮಾಡಬಾರದು.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವಜನರ ವಧೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮಹಾ ಅನರ್ಥವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧದ ಉದ್ಯೋಗ ರೂಪವಾದ ತನ್ನ ಕೃತ್ಯದ ಕುರಿತು ಶೋಕವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-45)
ಅಹೋ ಬತ ಮಹತ್ಪಾಪಂ ಕರ್ತುಂ ವ್ಯವಸಿತಾ ವಯಮ್ ।
ಯದ್ರಾಜ್ಯಸುಖಲೋಭೇನ ಹಂತುಂ ಸ್ವಜನಮುದ್ಯತಾಃ ॥
ಅಹೋ - ಅಯ್ಯೋ!, ಬತ - ಕಷ್ಟವೇ!, ವಯಮ್ - ನಾವು (ಬುದ್ಧಿವಂತರಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ), ಮಹತ್ - ಮಹಾನ್,
ಪಾಪಮ್ - ಪಾಪವನ್ನು, ಕರ್ತುಮ್ - ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ, ವ್ಯವಸಿತಾಃ - ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಯತ್ - ಯಾವ, ರಾಜ್ಯಸುಖಲೋಭೇನ- ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಲೋಭದಿಂದ, ಸ್ವಜನಮ್ - ಸ್ವಜನರನ್ನು, ಹಂತುಮ್ - ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕೆ, ಉದ್ಯತಾಃ - ಉದ್ಯತರಾಗಿದ್ದೇವೆ.
ಅಯ್ಯೋ ! ಕಷ್ಟವೇ ! ಬುದ್ಧಿವಂತರಾಗಿದ್ದೂ ಸಹ ನಾವುಗಳು ಮಹತ್ತಾದ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದೇವಲ್ಲ ! ಅಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಲೋಭದಿಂದ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದ್ದೇವಲ್ಲ ! ॥ 45 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾವು ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದೇವಲ್ಲ!’ ಈ ವಾಕ್ಯದೊಡನೆ ‘ಅಹೋ’ ಮತ್ತು ‘ಬತ’ ಎಂಬ ಈ ಎರಡು ಅವ್ಯಯ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಹೋ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯವು ಇಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಬತ’ ಎಂಬುದು ಶೋಕವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಎರಡನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಮೇಲಿನ ವಾಕ್ಯದ ಮೂಲಕ ಅರ್ಜುನನು ಈ ಭಾವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ನಾವುಗಳು ಧರ್ಮಾತ್ಮರು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತರು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆಯೋ, ಮತ್ತು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಇಂತಹ ಪಾಪಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುವುದು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಉಚಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹವರೂ ಕೂಡ ಇಂತಹ ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಹಾಗೂ ದುಃಖದ ಮಾತಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಲೋಭದಿಂದ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಉದ್ಯಕ್ತರಾಗಿದ್ದೇವಲ್ಲ? - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಾವುಗಳು ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಲೋಭದಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವುದು ಬಹು ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪಾಗಿದೆ. ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ರೀತಿ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಟ್ಟ ನಂತರ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-
(ಶ್ಲೋಕ-46)
ಯದಿ ಮಾಮಪ್ರತೀಕಾರಮಶಸ್ತ್ರಂ ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಯಃ ।
ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾ ರಣೇ ಹನ್ಯುಸ್ತನ್ಮೇ ಕ್ಷೇಮತರಂ ಭವೇತ್ ॥
ಯದಿ - ಒಂದುವೇಳೆ, ಅಶಸ್ತ್ರಮ್ - ಶಸ್ತ್ರರಹಿತನೂ (ಹಾಗೂ), ಅಪ್ರತೀಕಾರಮ್ - ಎದುರಿಸದಿರುವ, ಮಾಮ್- ನನ್ನನ್ನು, ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಯಃ - ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿರುವ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು, ರಣೇ - ರಣದಲ್ಲಿ,
ಹನ್ಯುಃ- ಕೊಂದು ಹಾಕಿದರೂ, ತತ್ - ಆ (ಕೊಲ್ಲುವುದೂ ಸಹ), ಮೇ - ನನಗೆ, ಕ್ಷೇಮತರಮ್ - ಅಧಿಕ ಕಲ್ಯಾಣಕಾರಕ,
ಭವೇತ್ - ಆಗುವುದು. ॥ 46 ॥
ಒಂದು ವೇಳೆ ಶಸ್ತ್ರ ರಹಿತನೂ ಹಾಗೂ ಎದುರಿಸದೇ ಇರುವ ನನ್ನನ್ನು ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿರುವ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದುಹಾಕಿದರೂ ಆ ಸಾವು ಕೂಡ ನನಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದೀತು. ॥ 46 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯುದ್ಧದ ಘೋಷಣೆಯಾದರೂ ಕೂಡ ನಾನು ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಮತ್ತು ಆ ಜನರ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡದಿರುವಾಗ ಸಂಭವತಃ ಅವರೂ ಸಹ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಾರರು ಮತ್ತು ಈ ರೀತಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಆತ್ಮೀಯ ಜನರ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗುವುದು; ಆದರೂ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವರು ಹಾಗೆ ಮಾಡದೆ ಶಸ್ತ್ರಹೀನನಾದ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾದವನೆಂದು ತಿಳಿದು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಸಹ ಆ ಮೃತ್ಯುವೂ ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದೀತು. ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಿಂದ ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ನಾನು ಕುಲಘಾತಕ ರೂಪೀ ಭಯಾನಕ ಪಾಪದಿಂದ ಪಾರಾಗುವೆನು; ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ನನ್ನ ಸೋದರ ಸಂಬಂಧಿ ಮತ್ತು ಆತ್ಮೀಯ ಜನರ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯದಾಗಿ ಕುಲರಕ್ಷಣೆಯಿಂದಾಗುವ ಮಹಾಪುಣ್ಯ ಕರ್ಮದಿಂದ ಪರಮಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಸಹ ನನಗೆ ಸುಲಭವಾಗುವುದು. ಅರ್ಜುನನು ತಾನು ಪ್ರತೀಕಾರ ರಹಿತನಾದಾಗ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದ ಮರಣದಿಂದ ಕುಲದ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಅಂತಹ ಮರಣವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ (ಕ್ಷೇಮಕರ)ವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೊಂದು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ ನಂತರ ಅರ್ಜುನನು ಏನು ಮಾಡಿದನು? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಅರ್ಜುನನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಸಂಜಯನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-47)
ಸಂಜಯ ಉವಾಚ
ಏವಮುಕ್ತ್ವಾರ್ಜುನಃ ಸಂಖ್ಯೇ ರಥೋಪಸ್ಥ ಉಪಾವಿಶತ್ ।
ವಿಸೃಜ್ಯ ಸಶರಂ ಚಾಪಂ ಶೋಕಸಂವಿಗ್ನಮಾನಸಃ ॥
ಸಂಖ್ಯೇ - ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಶೋಕಸಂವಿಗ್ನಮಾನಸಃ - ಶೋಕದಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾದ, ಅರ್ಜುನಃ - ಅರ್ಜುನನು, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಉಕ್ತ್ವಾ - ಹೇಳಿ, ಸಶರಮ್ - ಬಾಣಸಹಿತ, ಚಾಪಮ್ - ಧನುಸ್ಸನ್ನು ವಿಸೃಜ್ಯ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ರಥೋಪಸ್ಥೇ - ರಥದ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಉಪಾವಿಶತ್ - ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟನು. ॥ 47 ॥
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು — ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶೋಕದಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿ ಬಾಣಸಹಿತ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ರಥದ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟನು. ॥ 47 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ವಿಷಾದ ಮಗ್ನನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನೊಡನೆ ಇಷ್ಟು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಬಾಣಗಳ ಸಹಿತ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಇಳಿಸಿ ಕೆಳಗೆ ಇಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟನು ಮತ್ತು ರಥದ ಹಿಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತು ಕೊಂಡು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ಕುಲನಾಶ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದಾಗುವ ಭಯಾನಕ ಪಾಪ ಹಾಗೂ ಪಾಪದ ಫಲದ ಭೀಷಣ ಚಿತ್ರವು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡಲಾರಂಭಿಸಿತು. ಅವನ ಮುಖಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದ ಹರಡಿತು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳು ಶೋಕಾಕುಲವಾದುವು.
ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ಅರ್ಜುನ ವಿಷಾದಯೋಗೋ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 1 ॥
ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪುಷ್ಪಿಕೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಮಹಾತ್ಮ್ಯೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಓಂ ತತ್ಸತ್’ ಎಂಬುದು ಭಗವಂತನ ಪವಿತ್ರವಾದ ಹೆಸರಾಗಿದೆ
(17/23). ಸ್ವಯಂ ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹಾಡಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದರ ಹೆಸರು ‘ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾ’ ಎಂದಾಗಿದೆ.
ಇದರಲ್ಲಿ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಸಾರತತ್ತ್ವಗಳು ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಇದು ಸ್ವಯಂ ಉಪನಿಷತ್ತೇ ಆಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ‘ಉಪನಿಷತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪರಮತತ್ತ್ವದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಿಸಬಲ್ಲದ್ದಾದ ಕಾರಣ
ಇದರ ಹೆಸರು ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ’ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಯೋಗದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ,
ಆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ಣವಾದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗುವುದರಿಂದ ಇದರ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರ’
ಎಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮ ಪುರುಷ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಶ್ರೇಷ್ಠ ಅರ್ಜುನರ ಸಂವಾದವಾಗಿದೆ. ಇದರ
ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಡುವ ಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ‘ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ........ಯೋಗೋ ನಾಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥
॥ ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವು ॥
ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು — ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತನಾದ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಶೋಕದ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಏಕಾಂತಿಕವಾದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಭಗವಂತನು ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಶ್ರವಣ, ಮನನ ಮತ್ತು ನಿದಿಧ್ಯಾಸನವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದ ನಂತರ ಸ್ವಧರ್ಮದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕೂಡ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಉಪದೇಶದ ಪ್ರಾರಂಭವು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಿಂದಲೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಇತರ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಿಗಿಂತ
ಇದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ’ ಎಂದು
ಇಡಲಾಗಿದೆ.
ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ— ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ಅರ್ಜುನನ ವಿಷಾದದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಎರಡನೇ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನ ಮೋಹ ಮತ್ತು ಹೇಡಿತನದಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಷಾದದ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಐದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣರೇ ಆದಿ ಪೂಜ್ಯ ಗುರುಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಿಂತ ಭಿಕ್ಷಾನ್ನದ ಮೂಲಕ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಆರರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದೋ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದೋ ಎಂಬ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯಪಟ್ಟು, ಏಳರಲ್ಲಿ ಮೋಹ ಮತ್ತು ಹೇಡಿತನದ ದೋಷಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತನಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ
ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಎಂಟರಲ್ಲಿ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯದ ನಿಷ್ಕಂಟಕವಾದ ರಾಜ್ಯವೂ ಸಹ ಶೋಕ ನಿವೃತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಲಾರದು ಎಂದು ತಿಳಿದು ವೈರಾಗ್ಯಭಾವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಒಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹತ್ತರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ವೆಂದು ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ಸುಮ್ಮನಿರುವುದನ್ನೂ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಸಂಜಯನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ, ಹನ್ನೆರಡು ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನ ನಿತ್ಯತೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾ ಹದಿನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಹದಿನೈದರಲ್ಲಿ ಆ ಸಹನಶೀಲತೆಯೇ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹದಿನಾರರಲ್ಲಿ ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ತಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಹದಿನೇಳರಲ್ಲಿ ‘ಸತ್’ ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟರಲ್ಲಿ ‘ಅಸತ್’ವಸ್ತುವಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವು ಸಾಯುವವನು ಮತ್ತು ಸಾಯಿಸುವವನು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವರನ್ನು ಅಜ್ಞಾನಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಇಪ್ಪತ್ತರಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಾದಿ ಆರು ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿರುವ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪದ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಯಾರನ್ನೂ ಸಹ ಕೊಲ್ಲುವವನೂ ಅಥವಾ ಕೊಲ್ಲಿಸುವವನೂ ಅಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಬಟ್ಟೆ ಬದಲಾಯಿಸುವ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಶರೀರಾಂತರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಇಪ್ಪತ್ಮೂರರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದರವರೆಗೆ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು
ಅಚ್ಛೇದ್ಯ, ಅದಾಹ್ಯ, ಅಕ್ಲೇದ್ಯ ಮತ್ತು ಅಶೋಷ್ಯ ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯ, ಸರ್ವಗತ, ಸ್ಥಾಣು, ಅಚಲ, ಸನಾತನ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅಂಚಿತ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಪಡುವುದು ಅನುಚಿತವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ಹುಟ್ಟುಸಾವುಗಳುಳ್ಳವನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಮತ್ತೆ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ಶರೀರಗಳ ಅನಿತ್ಯತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಸಹ ಶೋಕಿಸುವುದು ಅನುಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೋಡುವವನೂ, ಹೇಳುವವನೂ ಮತ್ತು ಕೇಳುವವನೂ ದುರ್ಲಭರೆಂದೂ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾ, ಮೂವತ್ತರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಸರ್ವಥಾ ಅವಧ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಗಾಗಿಯೂ ಶೋಕಿಸುವುದು ಅನುಚಿತವೆಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತಾರನೇ
ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧವು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಅದನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಎಲ್ಲಾ ವಿಧದಿಂದಲೂ ಅನುಚಿತವೆಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತ, ಮೂವತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವು ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಲಾಭಪ್ರದವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಲು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಮೂವತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಪದಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಸಮತ್ವವೇ ಉಪಾಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ
ಕರ್ಮ ಬಂಧನವನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕಲು ಕರ್ಮಯೋಗ ವಿಷಯಕ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ನಲವತ್ತರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ನಲವತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಯವಿಲ್ಲದ ಬುದ್ಧಿಯ ಸಕಾಮ ಪುರುಷರ ಬುದ್ಧಿಗಳ ಭೇದವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತ, ನಲವತ್ತೆರಡರಿಂದ ನಲವತ್ನಾಲ್ಕರವರೆಗೆ ಸ್ವರ್ಗಪರಾಯಣ ಸಕಾಮ ಪುರುಷರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಲವತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನಿಷ್ಕಾಮ, ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವ, ನಿತ್ಯಸತ್ತ್ವಸ್ಥ, ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಬಯಸದಿರುವವ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಸಂಯಮೀ ಆಗಲು ಹೇಳಿ ನಲವತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೇ ವೇದೋಕ್ತ ಕರ್ಮಫಲರೂಪೀ ಸುಖಭೋಗಗಳನ್ನು ಅಪ್ರಯೋಜಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ನಲವತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ಸೂತ್ರರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಲವತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ‘ಸಮತ್ವ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ, ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಸಕಾಮಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ತುಚ್ಛವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಫಲಾಪೇಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ದೀನರೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಐವತ್ತು ಮತ್ತು ಐವತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗುವಂತೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸಮಭಾವದ ಫಲವಾಗಿ ದುಃಖರಹಿತವಾದ ಪರಮಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಐವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಐವತ್ಮೂರರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವೈರಾಗ್ಯಪೂರ್ವಕ ಬುದ್ಧಿಯು ಶುದ್ಧ, ಸ್ವಚ್ಛ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಲವಾದ ಮೇಲೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಐವತ್ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯ ಪುರುಷರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೂ ಐವತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ, ಐವತ್ತಾರು, ಐವತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಹಾಗೂ ಐವತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸೂತ್ರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಐವತ್ತೈದರಿಂದ ಐವತ್ತೆಂಟರವರೆಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಮನೆಗಳ ಅಭಾವ, ಬಾಹ್ಯಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸದೆ, ಅಂತರಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಸದಾಕಾಲ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವುದು, ದುಃಖಗಳಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗದಿರುವುದು, ಸುಖಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ರಾಗ, ಭಯ ಕ್ರೋಧಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವ, ಶುಭಾಶುಭಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಉಂಟಾಗದಿರುವುದು, ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರಸರಿಸಿ
ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸದೆ ವಿಷಯಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಅದರಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಗವು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಯಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಅರವತ್ತರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅರವತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮಸಹಿತ ಭಗವತ್ಪರಾಯಣನಾಗುವಂತೆ ಹೇಳಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ಪುರುಷರ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅರವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಅರವತ್ಮೂರರಲ್ಲಿ ವಿಷಯ ಚಿಂತನದಿಂದ ಪತನವಾಗುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅರವತ್ನಾಲ್ಕು, ಅರವತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತರಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಅಂತಃಕರಣದ ಪ್ರಸನ್ನತಾರೂಪೀ ಪ್ರಸಾದವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ದುಃಖಗಳ ನಾಶ ಮತ್ತು ಬಹು ಬೇಗನೇ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಅರವತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ಅಯುಕ್ತ ಪುರುಷನಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠಬುದ್ಧಿ, ಭಗವಚ್ಚಿಂತನ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಅರವತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ವಾಯು ಮತ್ತು ನೌಕೆಯ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ, ಮನದ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯವು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಅರವತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವವನೇ ನಿಜವಾದ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯವನೆಂಬ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಅರವತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದವು ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದ ಯೋಗಿಗೆ ವಿಷಯಸುಖವು ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಎಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಜ್ಞಾನೀಮಹಾಪುರುಷನ ಮಹಿಮೆಯು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆ, ಸ್ಪೃಹೆ, ಮಮತೆ
ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿ ವಿಚರಿಸುವ ಪುರುಷರಿಗೆ ಪರಮಶಾಂತಿಯು ದೊರೆಯುವುದೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ
ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಗೀತೋಕ್ತ ಉಪದೇಶದ ಪ್ರಸ್ತಾವನಾ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸೇನೆಗಳ ಮಹಾರಥಿಗಳ ಮತ್ತು ಅವರ ಶಂಖಧ್ವನಿಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಅರ್ಜುನನ ರಥವನ್ನು ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಎರಡು ಸೇನೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸ್ವಜನಸಮುದಾಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಶೋಕ ಹಾಗೂ ಮೋಹದ ಕಾರಣ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ನಿವೃತ್ತನಾಗುವ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಿಷಾದಿಸುತ್ತಾ ಕುಳಿತು ಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಆ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಲಾಯಿತು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪುನಃ ಸಿದ್ಧನಾಗಿಸಿದನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಸಂಜಯನು ಅರ್ಜುನನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-1)
ಸಂಜಯ ಉವಾಚ
ತಂ ತಥಾ ಕೃಪಯಾವಿಷ್ಟಮಶ್ರುಪೂರ್ಣಾಕುಲೇಕ್ಷಣಮ್ ।
ವಿಷೀದಂತಮಿದಂ ವಾಕ್ಯಮುವಾಚ ಮಧುಸೂದನಃ ॥
ತಥಾ - ಆ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಕೃಪಯಾ - ಕರುಣೆಯಿಂದ, ಆವಿಷ್ಟಮ್ - ವ್ಯಾಪ್ತನಾದ (ಮತ್ತು), ಅಶ್ರುಪೂರ್ಣಾ - ಕುಲೇಕ್ಷಣಮ್ - ಕಂಬನಿ ತುಂಬಿದ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಕುಲ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾದ, ವಿಷೀದಂತಮ್ - ಶೋಕಯುಕ್ತನಾದ,
ತಮ್ - ಆ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕುರಿತು, ಮಧುಸೂದನಃ - ಭಗವಾನ್ ಮಧುಸೂದನನು, ಇದಮ್ - ಈ, ವಾಕ್ಯಮ್ - ಮಾತನ್ನು, ಉವಾಚ - ಹೇಳಿದನು. ॥ 1 ॥
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು ಆ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಕರುಣೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತನಾದ ಮತ್ತು ಕಂಬನಿ ತಂಬಿದ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಕುಲ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾದ, ಶೋಕಯುಕ್ತನಾದ ಆ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕುರಿತು ಭಗವಾನ್ ಮಧುಸೂದನನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥ 1 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಅದರೊಂದಿಗೆ ‘ತಥಾ ಕೃಪಯಾ ವಿಷ್ಟಮ್’
‘ಅಶ್ರು ಪೂರ್ಣಾಕುಲೇಕ್ಷಣಮ್’, ಮತ್ತು ‘ವಿಷೀದಂತಮ್’ - ಎಂಬ ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವಂತೆ ಶೋಕಮಗ್ನನಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಆ ಅರ್ಜುನನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಮೇಲಿನ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವರ್ಣನೆಯು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಆಗಿಹೋಗಿದೆಯೋ ಆ ಬಂಧು ಸ್ನೇಹದಿಂದುಂಟಾದ ಕರುಣಾಯುಕ್ತ ಹೇಡಿತನದ ಭಾವದಿಂದ ಯಾರು ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಯಾರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡಿವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರ ನಾಶದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಹಾಗೂ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಭಯಾನಕ ಪಾಪ ಉಂಟಾಗುವುದೆಂಬ ಭಯದಿಂದ ಶೋಕನಿಮಗ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅಂತಹ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಧುಸೂದನ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಪ್ರಯೋಗದ ಮತ್ತು ‘ವ್ಯಾಕ್ಯಮ್’ ಪದದೊಡನೆ ‘ಇದಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ‘ಮಧುಸೂದನ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಹಾಗೂ ‘ವಾಕ್ಯಮ್’ ಪದದೊಡನೆ ‘ಇದಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸೇರಿಸಿ ಸಂಜಯನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಮೊದಲು ದೇವತೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅನಾಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ‘ಮಧು’ ನಾಮಕ ದೈತ್ಯನನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದನು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಹೆಸರು ‘ಮಧುಸೂದನ’ ಎಂದಾಯಿತು. ಅಂತಹ ಭಗವಂತನೇ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಪರಾಙ್ಮುಖನಾದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಈ (ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಿರುವ) ಮಾತುಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಗೆಲುವು ಹೇಗಾದೀತು? ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಮಕ್ಕಳೂ ಕೂಡ ಅನಾಚಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅನಾಚಾರಿಗಳ ವಿನಾಶ ಮಾಡುವುದೇ ಭಗವಂತನ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳಿ ಈಗಲೂ ಸಹ ನೀನು ಸಂಧಿ* ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಉಳಿದಿರುವವರ ಸಂಹಾರ ನಿಂತುಹೋಗುವುದು.
* ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸಂಜಯನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಹತ್ತು ದಿವಸಗಳ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಹೇಳಿದನೆಂಬುದು ಜ್ಞಾಪಕವಿರಲಿ. ಆದುದರಿಂದ 'ಈಗಲಾದರೂ ಸಂಧಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಿರಿ' ಎಂಬುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು - ಉಳಿದಿರುವ ಕುಟುಂಬದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಈಗ ಹತ್ತು ದಿವಸಗಳ ನಂತರವೂ ಕೂಡ ನಿಮಗೆ ಸಂಧಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-2)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಕುತಸ್ತ್ವಾ ಕಶ್ಮಲಮಿದಂ ವಿಷಮೇ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ ।
ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮಸ್ವರ್ಗ್ಯಮಕೀರ್ತಿಕರಮರ್ಜುನ ॥
ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನ !, ತ್ವಾ - ನಿನಗೆ (ಈ), ವಿಷಮೇ - ಅಸಮಯದಲ್ಲಿ (ಅರ್ಥಾತ್ ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ), ಇದಮ್ - ಈ, ಕಶ್ಮಲಮ್ - ಮೋಹವು, ಕುತಃ - ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ, ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ - ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು?,
(ಯತಃ) - ಏಕೆಂದರೆ, ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮ್ - ಇದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರಿಂದ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುವುದಲ್ಲ, ಅಸ್ವರ್ಗ್ಯಮ್ - ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದೂ ಅಲ್ಲ ಮತ್ತು, ಅಕೀರ್ತಿಕರಮ್ - ಕೀರ್ತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದೂ ಅಲ್ಲ. ॥ 2 ॥
ಶ್ರೀಭಗವಂತ ಹೇಳಿದನು - ಹೇ ಅರ್ಜುನ! ನಿನಗೆ ಈ ಅಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ - ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಮೋಹವು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು? ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರಿಂದ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುವುದಲ್ಲ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದೂ ಅಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದೂ ಅಲ್ಲ. ॥ 2 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕಶ್ಮಲಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಇಂತಹ ಅಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈ ಮೋಹವು ನಿನಗೆ ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಬಂತು? - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಇದಮ್’ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ಕಶ್ಮಲಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮೋಹದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಶೋಕ ಮತ್ತು ಹೇಡಿತನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಮೇಲಿನ ವಾಕ್ಯದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಜರೆದು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ; ಈ ವಿಷಮ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಹೇಡಿತನಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ವಿಷಾದಿಸಲು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸರಿಯಾಗಿ ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಅವಸರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮಹಾರಥಿಕರನ್ನು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಪರಾಜಿತರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲ ನಿನ್ನಂಥ ಶೂರ ವೀರನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಉಂಟಾಗದಿರುವಂತಹ ಈ ಮೋಹ (ಕಾತರ ಭಾವ) ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು !
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ‘ಮೋಹ’ (ಕಾತರ ಭಾವ)ವನ್ನು ‘ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟ’, ‘ಅಸ್ವರ್ಗ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಅಕೀರ್ತಿಕರ’ ಎನ್ನುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ತನ್ನ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ಸಹೇತುಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅಂದರೆ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಿರುವ ಈ ಭಾವವು ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರು ಅನುಸರಿಸುವಂತಹುದಲ್ಲ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡಿಸುವಂತಹುದಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಹಬ್ಬಿಸುವಂತಹುದೂ ಅಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಮೋಕ್ಷದ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗದು, ಮತ್ತು ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ ಹಾಗೂ ಭೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯೂ ಆಗಲಾರದು. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನೀನು ಈ ಮೋಹವನ್ನು (ಕಾತರ ಭಾವವನ್ನು) ಹೇಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಂಡೆ?
(ಶ್ಲೋಕ-3)
ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ಮಾ ಸ್ಮ ಗಮಃ ಪಾರ್ಥ ನೈತತ್ತ್ವಯ್ಯುಪಪದ್ಯತೇ ।
ಕ್ಷುದ್ರಂ ಹೃದಯದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವೋತ್ತಿಷ್ಠ ಪರಂತಪ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥ !, ಕ್ಲೈಬ್ಯಮ್ - ನಪುಂಸಕತ್ವವನ್ನು, ಮಾ, ಸ್ಮ, ಗಮಃ - ಹೊಂದಬೇಡ, ತ್ವಯಿ - ನಿನಗೆ, ಏತತ್- ಇದು, ನ ಉಪಪದ್ಯತೇ - ಉಚಿತವಾದುದಲ್ಲ, ಪರಂತಪ - ಹೇ ಪರಂತಪ!, ಕ್ಷುದ್ರಮ್ ಹೃದಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್ - ಹೃದಯದ ತುಚ್ಛವಾದ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಉತ್ತಿಷ್ಠ - ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು. ॥ 3 ॥
ಹೇ ಪಾರ್ಥ ! ನಪುಂಸಕತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಬೇಡ. ನಿನಗೆ ಇದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಹೇ ಪರಂತಪ! ಹೃದಯದ ತುಚ್ಛವಾದ ಈ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲುವವನಾಗು. ॥3॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೊಡನೆ ನಪುಂಸಕತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಬೇಡ ಮತ್ತು ನಿನಗೆ ಇದು ಉಚಿತವೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ, - ಈ ಎರಡು ವಾಕ್ಯಗಳ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕುಂತಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು ‘ಪೃಥಾ’ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಅವಳು ವೀರಮಾತೆ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ದೂತನಾಗಿ ಕೌರವ- ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಸಂಧಿ ಏರ್ಪಡಿಸಲು ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ತನ್ನ ಸೋದರತ್ತೆ ಕುಂತಿಯನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದನು.
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕುಂತಿಯು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮೂಲಕ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ವೀರೋಚಿತ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಳು. ಅದರಲ್ಲಿ
ವಿದುಲಾ ಮತ್ತು ಆಕೆಯ ಪುತ್ರ ಸಂಜಯನ (ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸಂಜಯನು ಬೇರೆ) ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದ್ದಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಪಾರ್ಥ’ನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ತಾಯಿ ಕುಂತಿಯ ಆ ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಚಿತ ಸಂದೇಶದ ಜ್ಞಾಪಕ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮೇಲಿನ ಎರಡು ವಾಕ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಹೀಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ನೀನು ವೀರಜನನಿಯ ವೀರ ಪುತ್ರನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನೊಳಗೆ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಹೇಡಿತನದ
ಸಂಚಾರವು ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮಹಾರಥಿಕರ ಹೃದಯಗಳನ್ನು ನಡುಗಿಸುವಂತಹ
ನಿನ್ನ ಆ ಅತುಲ ಶೌರ್ಯ ಎಲ್ಲಿ? ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಈ ದೀನ ಸ್ಥಿತಿಯೆಲ್ಲಿ? - ಶರೀರ ರೋಮಾಂಚನಗೊಂಡಿದೆ. ಮೈ ನಡುಗುತ್ತಿದೆ. ಗಾಂಡೀವ ಜಾರಿಬೀಳುತ್ತಾ ಇದೆ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ವಿಷಾದದಿಂದ ಭ್ರಮೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ! ಇಂತಹ ಹೇಡಿತನ ಮತ್ತು ಅಂಜು ಬುರುಕುತನ ನಿನಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಂತಪ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ತನ್ನ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ತಾಪವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವವನನ್ನು ‘ಪರಂತಪ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಪರಂತಪ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸುವುದರ ಭಾವವು - ನೀನು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ತಾಪವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿರುವೆ. ನಿವಾತ ಕವಚಾದಿ ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ದಾನವರನ್ನು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲ
ನೀನು ಇಂದು ನಿನ್ನ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಹೇಡಿತನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಬದಲಿಗೆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹೀಗೇಕೆ ಸಂತೋಷ ಪಡಿಸುತ್ತಿರುವೆ?
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕ್ಷುದ್ರಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಹೃದಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಭಾವದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ನಿನ್ನಂತಹ ವೀರ ಪುರುಷರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಣಭೀರು, ಹೇಡಿಯಾದ
ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತಹ, ಶೂರಜನರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾದ ಈ ತುಚ್ಛವಾದ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಪ್ರಾದು ರ್ಭಾವವು ಯಾವರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೂಡಲೇ ಇದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ನೀನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮಲೆತು ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು - ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಗುರುಗಳೊಡನೆ ಮಾಡುವ ಯುದ್ಧವು ಅನುಚಿತವೆಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾ, ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-4)
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ಕಥಂ ಭೀಷ್ಮಮಹಂ ಸಂಖ್ಯೇ ದ್ರೋಣಂ ಚ ಮಧುಸೂದನ ।
ಇಷುಭಿಃ ಪ್ರತಿಯೋತ್ಸ್ಯಾಮಿ ಪೂಜಾರ್ಹಾವರಿಸೂದನ ॥
ಮಧುಸೂದನ - ಹೇ ಮಧುಸೂದನ !, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಸಂಖ್ಯೇ - ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಕಥಮ್ - ಯಾವಪ್ರಕಾರ, ಇಷುಭಿಃ - ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಭೀಷ್ಮಮ್ - ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರ, ಚ - ಮತ್ತು, ದ್ರೋಣಮ್ - ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ವಿರುದ್ಧ, ಪ್ರತಿಯೋತ್ಸ್ಯಾಮಿ - ಯುದ್ಧಮಾಡಲಿ?, (ಯತಃ) - ಏಕೆಂದರೆ, ಅರಿಸೂದನ - ಹೇ ಅರಿಸೂದನನೇ!, (ತೌ) - ಅವರಿಬ್ಬರೂ, ಪೂಜಾರ್ಹೌ - ಪೂಜನೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 4 ॥
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಮಧುಸೂದನ! ನಾನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ವಿರುದ್ಧ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಯುದ್ಧಮಾಡಲಿ? ಏಕೆಂದರೆ ಹೇ ಅರಿಸೂದನನೇ! ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪೂಜನೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 4 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅರಿಸೂದನ’ ಮತ್ತು ‘ಮಧುಸೂದನ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಸಂಬೋಧನೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ‘ಕಥಮ್’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮಧು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ದೈತ್ಯನನ್ನು ಕೊಂದ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ‘ಮಧುಸೂದನ’
ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ವೈರಿಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ‘ಅರಿಸೂದನ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
ಈ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಥಮ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನೀನು ಯಾವ ಭೀಷ್ಮರು ಮತ್ತು ದ್ರೋಣರೇ ಮುಂತಾದವರೊಡನೆ ನನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ, ಅವರು ದೈತ್ಯರೂ ಅಲ್ಲ, ಶತ್ರುಗಳೂ ಅಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಅವರಾದರೋ ನಮಗೆ ಪೂಜ್ಯರೂ, ಗುರುಗಳೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಗುಣಗಳ ವಿರುದ್ಧ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಗುರುಗಳೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡೆಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ? ಈ ಘೋರ ಪಾಪ ಕರ್ಮವನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ? ಎಂಬುದೇ ಈ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಷುಭಿಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಬಾಣವನ್ನು ‘ಇಷು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಷುಭಿಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು - ಯಾವ ಗುರುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹಗುರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದು ಕೂಡ ಮಹಾನ್ ಪಾತಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅವರ ಮೇಲೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ನಾನು ಅವರೊಡನೆ ಹೇಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲಿ? ನೀನು ನನ್ನನ್ನು
ಈ ಘೋರ ಪಾಪಾಚಾರದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಪ್ರವೃತ್ತನನ್ನಾಗಿಸುವೆ - ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-5)
ಗುರೂನಹತ್ವಾ ಹಿ ಮಹಾನುಭಾವಾಂಛ್ರೇಯೋ ಭೋಕ್ತುಂ ಭೈಕ್ಷ್ಯಮಪೀಹ ಲೋಕೇ ।
ಹತ್ವಾರ್ಥಕಾಮಾಂಸ್ತು ಗುರೂನಿಹೈವ ಭುಂಜೀಯ ಭೋಗಾನ್ ರುಧಿರಪ್ರದಿಗ್ಧಾನ್ ॥
ಮಹಾನುಭಾವಾನ್ - ಮಹಾನುಭಾವರಾದ, ಗುರೂನ್ - ಗುರುಜನರನ್ನು, ಅಹತ್ವಾ - ಕೊಲ್ಲದೆ (ನಾನು), ಇಹ - ಈ,
ಲೋಕೇ - ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಭೈಕ್ಷ್ಯಮ್ - ಭಿಕ್ಷೆಯ ಅನ್ನವನ್ನು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಭೋಕ್ತುಮ್ - ಉಣ್ಣುವುದು, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು (ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ), ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಗುರೂನ್ - ಗುರುಜನರನ್ನು, ಹತ್ವಾ - ಕೊಂದು, ಅಪಿ - ಕೂಡ,
ಇಹ - ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ರುಧಿರಪ್ರದಿಗ್ಧಾನ್ - ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದಿರುವ, ಅರ್ಥಕಾಮಾನ್ - ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮರೂಪೀ, ಭೋಗಾನ್, ಏವ - ಭೋಗಗಳನ್ನೇ, ತು - ಆದರೋ, ಭುಂಜೀಯ - ಭೋಗಿಸುವೆನು. ॥ 5 ॥
ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮಹಾನುಭಾವರಾದ ಗುರುಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ, ನಾನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಿಕ್ಷೆಯ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಗುರುಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದಲಾದರೋ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದಿರುವ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮರೂಪೀ ಭೋಗಗಳನ್ನೇ ಭೋಗಿಸುವೆನು. ॥ 5 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಹಾನುಭಾವಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಗುರೂನ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ದುರ್ಯೋಧನನ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯ, ಕೃಪಾಚಾರ್ಯ ಮುಂತಾದ ಅರ್ಜುನನ ಆಚಾರ್ಯರು ಹಾಗೂ ಬಾಹ್ಲೀಕ, ಭೀಷ್ಮ, ಸೋಮದತ್ತ, ಭೂರಿಶ್ರವ ಮತ್ತು ಶಲ್ಯ ಮುಂತಾದ ಹಿರಿಯರಿದ್ದರು. ಯಾರ ಭಾವವು ಬಹಳ
ಉದಾರ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿತ್ತೋ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪೂಜ್ಯ ಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಮಹಾನುಭಾವಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಗುರೂನ್’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಭೈಕ್ಷ್ಯಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಭಿಕ್ಷಾನ್ನದಿಂದ ಶರೀರ-ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವುದು ನಿಂದನೀಯವಾದರೂ ಗುರುಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಂದು ರಾಜ್ಯಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಆ ನಿಂದನೀಯ ಕರ್ಮವೇ ಎಷ್ಟೋ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಇದರ ಭಾವವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭೋಗಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ರುಧಿರಪ್ರತಿಗ್ಧಾನ್’ ಮತ್ತು ‘ಅರ್ಥಕಾಮಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿರುವ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಗುರುಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅವರನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಸಹ ಸಿಕ್ಕುವುದಾದರೂ ಏನು? ಮುಕ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ಸಿದ್ಧಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥ-ಕಾಮರೂಪೀ ತುಚ್ಛಭೋಗಗಳೇ ದೊರಕುವವು. ಈ ಗುರುಜನರ ಜೀವನದ ಮುಂದೆ ಇವುಗಳಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಬೆಲೆಯಿಲ್ಲ, ಅವುಗಳಾದರೋ ಗುರುಗಳ ಹತ್ಯೆಯ ಫಲ ಸ್ವರೂಪವಾದವುಗಳು, ಆದಕಾರಣ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಅವರ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯಲ್ಪಟ್ಟವುಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಗುರುಜನರನ್ನು ವಧಿಸುವುದು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಉಚಿತವಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅರ್ಥಕಾಮಾನ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ಗುರೂನ್’ ಎಂಬ ಪದದ ವಿಶೇಷಣವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಗುರೂನ್’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ಮಹಾನುಭಾವಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಹಾಗೆಯೇ ತಿಳಿಯ ಬಹುದಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಯಾವ ಗುರುಜನರನ್ನು ಮೊದಲು ‘ಮಹಾನುಭಾವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೋ, ಅವರನ್ನೇ ನಂತರ ‘ಅರ್ಥಕಾಮಾನ್’, ಅಂದರೆ ಧನದ ಲೋಭಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸುವಂತಹ ಕಲ್ಪನೆ ಉಚಿತವಾಗಲಾರದು. ಎರಡೂ ವಿಶೇಷಣಗಳೂ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವೆಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಅರ್ಥ- ಕಾಮಾನ್’ ಪದವನ್ನು ‘ಗುರೂನ್’ ಪದದ ವಿಶೇಷಣವಲ್ಲವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ ನಂತರವೂ ಕೂಡ ಯಾವಾಗ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗಲಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವುಂಟಾದಾಗ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು -
(ಶ್ಲೋಕ-6)
ನ ಚೈತದ್ವಿದ್ಮಃ ಕತರನ್ನೋ ಗರೀಯೋ ಯದ್ವಾಜಯೇಮ ಯದಿ ವಾ ನೋ ಜಯೇಯುಃ ।
ಯಾನೇವ ಹತ್ವಾ ನ ಜಿಜೀವಿಷಾಮಸ್ತೇಽವಸ್ಥಿತಾಃ ಪ್ರಮುಖೇ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ ॥
ಏತತ್ - ಇದನ್ನು, ಚ - ಸಹಿತ, ನ, ವಿದ್ಮಃ - ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ (ಏನೆಂದರೆ), ನಃ - ನಮಗಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು
ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವುದು ಈ ಎರಡರಲ್ಲಿ, ಕತರತ್ - ಯಾವುದು, ಗರೀಯಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಯತ್, ವಾ - ಅಥವಾ (ಇದನ್ನು ಕೂಡ ಅರಿಯೆವು ಏನೆಂದರೆ), ಜಯೇಮ - ಅವರನ್ನು ನಾವು ಗೆಲ್ಲುವೆವೋ, ಯದಿ, ವಾ - ಅಥವಾ, ನಃ - ನಮ್ಮನ್ನು (ಅವರು), ಜಯೇಯುಃ - ಗೆಲ್ಲುವರೋ (ಮತ್ತು), ಯಾನ್ - ಯಾರನ್ನು, ಹತ್ವಾ - ಕೊಂದು (ನಾವು), ನ, ಜಿಜೀವಿಷಾಮಃ - ಜೀವಿಸಿರುವುದನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ತೇ, ಏವ - ನಮ್ಮ ಆತ್ಮೀಯರಾದ ಅವರುಗಳೇ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ- ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು, ಪ್ರಮುಖೇ - ನಮ್ಮ ಎದುರು ಪ್ರತಿರ್ಸ್ಪಗಳಾಗಿ, ಅವಸ್ಥಿತಾಃ - ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ॥ 6 ॥
ನಮಗಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರವುದು, ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಅರಿಯೆವು; ಅಥವಾ ಅವರನ್ನು ನಾವು ಗೆಲ್ಲುವೆವೋ, ನಮ್ಮನ್ನು ಅವರು ಗೆಲ್ಲುವರೋ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಅರಿಯೆವು. ಮತ್ತು ಯಾರನ್ನು ಕೊಂದು ನಾವು ಜೀವಿಸಿರಲು ಇಷ್ಟಪಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರೇ ನಮ್ಮ ಆತ್ಮೀಯರಾದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು ನಮ್ಮ ಎದುರು ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ॥ 6 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಮಗಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ? ಇದು ನಮಗೆ ಅರಿಯದು’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ನಾವು ಏನು ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ? ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದೇ ಅಥವಾ ತ್ಯಜಿಸುವುದೇ? ಈ ಮಾತನ್ನು ಸಹ ನಾವು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾರೆವು. ಏಕೆಂದರೆ, ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದೇನೋ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಧರ್ಮವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದುಂಟಾಗುವ ಕುಲನಾಶವನ್ನು ಮಹಾದೋಷವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾವು ಗೆಲ್ಲುವೆವೋ ಅಥವಾ ಅವರು ನಮ್ಮನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವರೋ’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಒಂದು ಪಕ್ಷ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾದರೂ ಗೆಲವು ನಮ್ಮದಾಗುವುದೋ, ಅಥವಾ ಅವರದೋ? ಈ ಮಾತು ತಿಳಿಯದಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾರನ್ನು ಕೊಂದು ನಾವು ಬದುಕಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರೇ ನಮ್ಮ ಆತ್ಮೀಯ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು ಎದುರಿಗೆ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಗೆಲುವು ನಮ್ಮದೇ ಆಗುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಸಹ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರನ್ನು ಕೊಂದು ನಾವು ಬದುಕಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಾದ ನಮ್ಮ ಸಹೋದರರೇ ಸಾಯಲು ನಮ್ಮೆದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಒಂದು ವೇಳೆ ನಮಗೆ ಗೆಲುವು ಆಗುವುದಾದರೂ ಇವರನ್ನು ಕೊಂದ ಮೇಲೆ ಆಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಏನು ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾರೆವು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಸಮರ್ಥತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ
(ಶ್ಲೋಕ-7)
ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷೋಪಹತಸ್ವಭಾವಃ ಪೃಚ್ಛಾಮಿ ತ್ವಾಂ ಧರ್ಮಸಂಮೂಢಚೇತಾಃ ।
ಯಚ್ಛ್ರೇಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಿಶ್ಚಿತಂ ಬ್ರೂಹಿ ತನ್ಮೇ ಶಿಷ್ಯಸ್ತೇಽಹಂ ಶಾಧಿ ಮಾಂ ತ್ವಾಂ ಪ್ರಪನ್ನಮ್ ॥
ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷೋಪಹತಸ್ವಭಾವಃ - ಹೇಡಿತನರೂಪೀ ದೋಷದಿಂದ ನಷ್ಟವಾಗಿರುವ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವನೂ (ಹಾಗೂ), ಧರ್ಮಸಂಮೂಢಚೇತಾಃ - ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತ ಚಿತ್ತನಾಗಿರುವ (ನಾನು), ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನಲ್ಲಿ,
ಪೃಚ್ಛಾಮಿ - ಕೇಳುತ್ತೇನೆ (ಏನೆಂದರೆ), ಯತ್ - ಯಾವ (ಸಾಧನವು), ನಿಶ್ಚಿತಮ್ - ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿ, ಸ್ಯಾತ್ - ಇದೆಯೋ, ತತ್ - ಅದನ್ನು, ಮೇ - ನನಗಾಗಿ, ಬ್ರೂಹಿ - ಹೇಳು (ಏಕೆಂದರೆ), ಅಹಮ್ - ನಾನು,
ತೇ - ನಿನ್ನ, ಶಿಷ್ಯಃ - ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ (ಆದ್ದರಿಂದ), ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನಲ್ಲಿ, ಪ್ರಪನ್ನಮ್ - ಶರಣಾಗಿರುವ, ಮಾಮ್ - ನನಗೆ,
ಶಾಧಿ - ಉಪದೇಶಮಾಡು.
ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇಡಿತನರೂಪೀ ದೋಷದಿಂದ ನಷ್ಟವಾಗಿರುವ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವನೂ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತ ಚಿತ್ತನಾಗಿರುವ ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ - ಯಾವ ಸಾಧನವು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ನನಗಾಗಿ ಹೇಳು. ನಾನು ನಿನ್ನ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದುದರಿಂದ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿರುವ ನನಗೆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡು. ॥ 7 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷ’ ಎಂದರೇನು? ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನನ್ನು ಅದರಿಂದ ‘ಉಪಹತಸ್ವಭಾವ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಕೃಪಣ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ವಿಭಿನ್ನ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ -
1) ಯಾರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಧನವಿದ್ದರೂ ದಾನ ಮತ್ತು ಭೋಗಾದಿಗಳ ನ್ಯಾಯ ಸಂಗತ ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಒಂದು ಪೈಸೆಯನ್ನು ಖರ್ಚು ಮಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರಿಗೆ ಹಣದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು
ಪ್ರಬಲ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಲೋಭವಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಜಿಪುಣನನ್ನು ‘ಕೃಪಣ’ ಎನ್ನುವರು.
2) ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ಸಂತಜನ ಅನುಮೋದಿತ ಪ್ರಧಾನ ಲಕ್ಷ್ಯವಿದೆಯೋ ಅದು ‘ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಮರೆತು ವಿಷಯ-ಭೋಗಗಳಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವನೋ ಆ ‘ಮೂರ್ಖ’ನನ್ನೂ ಕೃಪಣನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ ಯೋ ವಾ ಏತದಕ್ಷರಂ ಗಾರ್ಗ್ಯವಿದಿತ್ವಾಽಸ್ಮಾಲ್ಲೋಕಾತ್ಪ್ರೈತಿ ಸ ಕೃಪಣಃ (ಬೃಹ.ಉ. 3/8/10)
ಹೇ ಗಾರ್ಗಿ ! ಈ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳದೆ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮರಣ ಹೊಂದುವವನು ‘ಕೃಪಣ’ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಕೂಡ ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ‘ಕೃಪಣ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. (‘ಕೃಪಣಾಃ ಫಲಹೇತವಃ’ 2/49).
3) ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೀನಸ್ವಭಾವದ ವಾಚಕವಾಗಿಯೂ ‘ಕೃಪಣ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿರುವ ‘ಕಾರ್ಪಣ್ಯ’ವು ಲೋಭದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಜಿಪುಣತೆಯೂ ಅಲ್ಲ ಮತ್ತು ಭೋಗಾಸಕ್ತಿ ರೂಪದ ಕೃಪಣತೆಯೂ ಅಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಉದಾರಿ, ದಾನಿ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಜಯೀ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ನನಗೆ ವಿಜಯ, ರಾಜ್ಯ ಅಥವಾ ಸುಖದ ಅಭಿಲಾಷೆಯಿಲ್ಲ; ಯಾರಿಗಾಗಿ ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಬೇಕಾಗಿವೆಯೋ ಆ ಆತ್ಮೀಯ ಜನರೆಲ್ಲಾ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಯಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಪೃಥ್ವಿಯ ಮಾತೇನು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಸಹ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಾನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ (1/32-35). ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಂಡಲದ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಆಪತ್ಯವೂ ಸಹ ನನ್ನನ್ನು ಶೋಕರಹಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾರವು (2/8); ಹೀಗೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇಷ್ಟೊಂದು ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿರುವವನು ಜಿಪುಣ ಅಥವಾ ಭೋಗಾಸಕ್ತನಾಗಲಾರನು. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಇಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವುದು ಈ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೂ ಸಹ ಸರ್ವಥಾ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ.ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಈ ಕಾರ್ಪಣ್ಯವು ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದ ದೈನ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹೇಡಿತನ ಮತ್ತು ಶೋಕದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಸಂಜಯನು ಪ್ರಥಮ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜನನಿಗಾಗಿ ‘ಕೃಪಯಾವಿಷ್ಟಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಈ ಕರುಣಾಜನಿತ ಹೇಡಿತನವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನೂ ‘ಕ್ಲೈಬ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಇದನ್ನೇ ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಈ ಕಾರ್ಪಣ್ಯವು ಬಂಧುಗಳ ನಾಶದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕರುಣಾಯುಕ್ತ ಹೇಡಿತನವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಆದರ್ಶ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಶೂರವೀರನಿದ್ದಾನೆ, ಅದು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿರಲಿ; ಅವನಿಗೆ ಹೇಡಿತನವು ದೋಷವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನೂ ಅದನ್ನು ‘ಕಾರ್ಪಣ್ಯ ದೋಷ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಅತುಲನೀಯ ಶೌರ್ಯ, ಪೌರುಷ, ಧೈರ್ಯ, ಚಾತುರ್ಯ, ಸಾಹಸ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಾದಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಸ್ವಭಾವವು ನಷ್ಟವಾದಂತಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಅಂಗಾಂಗಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತಿವೆ, ಬಾಯಿ ಒಣಗುತ್ತಿದೆ. ಅಂಗಗಳು ನಡುಗುತ್ತಿವೆ. ಮೈಸುಡುವಂತಾಗುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಭ್ರಮೆಗೊಂಡಂತೆ ಆಗುತ್ತಿದೆ. ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹೇಡಿತನದ ಆವೇಶದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನಲ್ಲಿನ ಈ ಸ್ವಭಾವದ ವಿರುದ್ಧಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕಂಡು ‘ನಾನು ಕಾರ್ಪಣ್ಯ ದೋಷದಿಂದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಕಳಕೊಂಡವನಂತಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಧರ್ಮಸಂಮೂಢ ಚೇತಾಃ’ ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಧರ್ಮ - ಅಧರ್ಮ ಅಥವಾ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಯಥಾರ್ಥ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ಸರ್ವಥಾ ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನನ್ನು ‘ಧರ್ಮಸಂಮೂಢಚೇತಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸು ಈಗ ಭಯಾನಕ ಧರ್ಮಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದೆ. ಅವನು ಒಂದು ಕಡೆ ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ, ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮ, ಹಕ್ಕು ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮೊದಲಾದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಅವನ ಚಿತ್ತದ ವರ್ತಮಾನ ಕಾರ್ಪಣ್ಯ ವೃತ್ತಿಯು ಯುದ್ಧದ ನಾನಾ ಭಯಾನಕ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಭಿಕ್ಷಾವೃತ್ತಿ, ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವನವಾಸದ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡ ಬಯಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಣಯ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಕೊಡದಷ್ಟು ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಕಿಂಕರ್ತವ್ಯವಿಮೂಢನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿಶ್ಚಿತಂ ಶ್ರೇಯಃ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕೌರವರ ಭೀಷ್ಮ-ದ್ರೋಣ ಕರ್ಣಾದಿ ವಿಶ್ವ ವಿಖ್ಯಾತ ಅಜೇಯ ಶೂರವೀರರಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಿತವಾದ, ತಮ್ಮ ಸೇನೆಗಿಂತ ಎಷ್ಟೋ ದೊಡ್ಡದಾದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು ಹೆದರಿ ಕೇಳುವುದು ಅಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಜಯದ ಸಂಭಾವನೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರಾಶನಾಗಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದರಲ್ಲಿದೆಯೋ, ಈ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ‘ಶ್ರೇಯಃ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಜಯ ಪರಾಜಯದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಒಂದು ನಿಶ್ಚಿತ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಎನ್ನುವ ವಿಚಾರವೂ ಇಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂಧುಸ್ನೇಹ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಬಂಧುನಾಶದಿಂದ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಪಾಪ ಸಂಭವಿಸುವುದು, ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗೆ ಮಹಾಪ್ರತಿಬಂಧಕವೆಂದು ಅವನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಹಾಗೂ ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಾನು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮ ಸಮ್ಮತವಾದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು ಎಲ್ಲಾದರೂ ಅಧರ್ಮವಾಗಿ ನನ್ನ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವ ಮಾತೇನೂ ಇಲ್ಲವಲ್ಲ!
ಎಂಬ ಭಾವನೆಯು ಬರುತ್ತಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ‘ನಿಶ್ಚಿತಶ್ರೇಯ’ದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಈ ನಿಶ್ಚಿತಶ್ರೇಯವು ಜಯ-ಪರಾಜಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದಲ್ಲ. ಇದರ ಗುರಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ರೂಪವಾದ ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತಾ! ನಾನು ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೇ ನನಗೆ ನಿಶ್ಚಿತರೂಪದಿಂದ ನನ್ನ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನವು ಯಾವುದೆಂದು ತಿಳಿಸು ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ನಾನು ನಿನ್ನ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಶರಣಾಗತನಾದ ನನಗೆ ನೀನು ಉಪದೇಶ ನೀಡು, ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಿಯ ಸ್ನೇಹಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕತತ್ತ್ವದ ಮಾತು ಬೇರೆಯಾಗಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನೊಡನೆ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧವು ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ-ನಿದ್ದೆ, ಹೋದಲ್ಲಿ-ಬಂದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಅವನೊಡನೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು, ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನು ಅವನೊಡನೆ ಸಮಾನವಾಗಿಯೇ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಇಂದು ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಇಂತಹ ಶೋಚನೀಯ ದೆಸೆಯನ್ನು ಕಂಡು-ನಾನು ವಸ್ತುತಃ ಇವನೊಡನೆ ಸಮಾನವಾಗಿರಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ ಎಂಬ ಅನುಭವವಾಯಿತು. ಸಮಾನತೆಯಲ್ಲಿ ಸಲಹೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಉಪದೇಶಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಬಲಪೂರ್ವಕ ಅನುಶಾಸನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗ ನನ್ನ ಕೆಲಸವು ಸಲಹೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ನನಗಾದರೋ ಗುರುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆ. ಅವರು ಉಪದೇಶಮಾಡಿ, ಒತ್ತಾಯ ಪೂರ್ವಕ ಅನುಶಾಸನ ಮಾಡಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಲಿ, ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಶೋಕ-ಮೋಹಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟಮಾಡಿಸಿ ನನಗೆ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ದೊರಕಿಸಿಕೊಡಲಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಗುರುಗಳು ನನಗೆ ಯಾರು ದೊರೆಯ ಬಲ್ಲರು? ಆದರೆ ಗುರುವಿನ ಉಪದೇಶಾಮೃತಧಾರೆಯು, ಯಾವಾಗ ಶಿಷ್ಯರೂಪೀ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಅಣಿಯಾಗುವುದೋ ಆಗ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅರ್ಜನನು ‘ಭಗವಂತಾ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಉಪದೇಶವನ್ನೇನೋ ಶಿಷ್ಯನು ಗುರುವಿನಿಂದ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ತನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥದ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಅಥವಾ ತನ್ನ ಸದ್ಗುರುವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ಯಿಡುತ್ತಾನೆ, ಅಂತಹವನು ಗುರುಕೃಪೆಯ ಯಥಾರ್ಥ ಲಾಭವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರನು. ಆದುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಶಿಷ್ಯತ್ವದೊಡನೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಶರಣತ್ವದ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಭಗವಂತಾ! ನಾನು ಕೇವಲ ಶಿಷ್ಯನೇ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ನಿನಗೆ ಶರಣು ಬಂದವನೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸಮರ್ಥ ಹಾಗೂ ಪರಮಶ್ರೇಷ್ಠ ನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನ ಕುರಿತು ತನ್ನನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ‘ಪ್ರಪನ್ನ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಭಾವಾರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಹೆಸರೇ ‘ಶರಣಾಗತಿ’. ‘ಆತ್ಮನಿಕ್ಷೇಪ’ ಅಥವಾ ‘ಆತ್ಮಸಮರ್ಪಣ’ವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನು, ಸರ್ವಜ್ಞ, ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅನಂತ ಗುಣಗಳ ಅಪಾರ ಸಮುದ್ರ, ಸರ್ವಾಪತಿ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಮಾಧುರ್ಯ, ಧರ್ಮ, ಶೌರ್ಯ, ಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಅನಂತ ಭಂಡಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕ್ಲೇಶ, ಕರ್ಮ, ಸಂಶಯ ಮತ್ತು ಭ್ರಮೆ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶ ಮಾಡುವವನೂ, ಪರಮಪ್ರೇಮಿ, ಪರಮ ಸಹೃದಯೀ, ಪರಮ ಆತ್ಮೀಯ, ಪರಮ ಗುರು ಮತ್ತು ಪರಮ ಮಹೇಶ್ವರ ಎಂದು ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು, ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ನಿರಾಶ್ರಯ, ನಿರಾವಲಂಬಿ, ಬುದ್ಧಿಹೀನ, ನಿರ್ಬಲ ಮತ್ತು ನಿಃಸತ್ತ್ವನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯ, ಅವಲಂಬನೆ, ಜ್ಞಾನ, ಶಕ್ತಿ, ಸತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಅತುಲನೀಯ ಶರಣಾಗತ ವತ್ಸಲತ್ವವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಮತ್ತು ಅನನ್ಯ ಭರವಸೆಯಿಂದ ನಂಬಿ ತನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಅವನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ನೆಟ್ಟನೋಟದಿಂದ ಅವನ ಮನೋನಯನಾಭಿರಾಮ ಮುಖ ಚಂದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಿರುವ ಹಾಗೂ ಜಡವಾದ ಸೂತ್ರದ ಗೊಂಬೆಯಂತೆ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವೂ ಅವನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಕುಣಿಯುತ್ತಿರುವ ಏಕಮಾತ್ರ ಉತ್ಕಟ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವನ ಅನನ್ಯಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪನ್ನನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ತಾನು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತನಾಗಬೇಕೆಂದು ಅರ್ಜುನನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ಭಾವನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಭಗವಂತಾ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನೀನು ನನಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡು’. ‘ತೇ’ ಮತ್ತು ‘ತ್ವಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಇದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಈ ಶರಣಾಗತಿಯ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಮತ್ತು ನಿಜವಾದ ಭಾವನೆಯು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅರವತ್ತೈದನೇ ಮತ್ತು ಅರವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮವಾದ ಉಪದೇಶದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಿಜವಾದ ಶರಣಾಗತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಫಲಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನನ್ನು ಆತನ ಮಾತಿನ ಪ್ರಕಾರ ನಡೆಯಲು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡಾಗಲೇ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು. ವಸ್ತುತಃ ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಗೀತೆಯ ಬೋಧನೆಯ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಉಪದೇಶದ ಉಪಕ್ರಮದ ಬೀಜವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಈ ಬೋಧನೆಯ ಸಿದ್ಧಿಯಿದೆ, ಅದೇ ಉಪಸಂಹಾರವೂ ಆಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ರೀತಿ ಉಪದೇಶ ಕೊಡಲು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡು ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗೆ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-8)
ನ ಹಿ ಪ್ರಪಶ್ಯಾಮಿ ಮಮಾಪನುದ್ಯಾದ್ಯಚ್ಛೋಕಮುಚ್ಛೋಷಣಮಿಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್ ।
ಅವಾಪ್ಯ ಭೂಮಾವಸಪತ್ನಮೃದ್ಧಂ ರಾಜ್ಯಂ ಸುರಾಣಾಮಪಿ ಚಾಧಿಪತ್ಯಮ್ ॥
ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಭೂಮೌ - ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಅಸಪತ್ನಮ್ - ನಿಷ್ಕಂಟಕ, ಋದ್ಧಮ್ - ಧನಧಾನ್ಯಸಂಪನ್ನವಾದ,
ರಾಜ್ಯಮ್ - ರಾಜ್ಯವನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸುರಾಣಾಮ್ - ದೇವತೆಗಳ, ಆಧಿಪತ್ಯಮ್ - ಒಡೆತನವು, ಅವಾಪ್ಯ - ಪ್ರಾಪ್ತವಾದರೂ, ಅಪಿ - ಸಹ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ಉಚ್ಛೋಷಣಮ್ - ಸೊರಗಿಸುವ, ಶೋಕಮ್ - ಶೋಕವನ್ನು, ಅಪನುದ್ಯಾತ್ - ದೂರಮಾಡಬಲ್ಲ, ಯತ್ - ಯಾವ ಉಪಾಯವಿದೆಯೋ (ತತ್) ಅದನ್ನು, ನ, ಪ್ರಪಶ್ಯಾಮಿ- ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 8 ॥
ಏಕೆಂದರೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಂಟಕವಾದ, ಧನಧಾನ್ಯಸಂಪನ್ನವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆತನವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಸಹ ನನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸೊರಗಿಸುತ್ತಿರುವ ಶೋಕವನ್ನು ದೂರಮಾಡಬಲ್ಲ ಯಾವ ಉಪಾಯವು ನನಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 8 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಉಪದೇಶ ಕೊಡುವಂತೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ - ನೀನು ಮೊದಲು ನನಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳಿದೆ. ಆದರೆ ಆ ಯುದ್ಧದ ಅಧಿಕಾಧಿಕ ಫಲವು ವಿಜಯ ದೊರೆತ ಮೇಲೆ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಂಟಕವಾದ ರಾಜ್ಯಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ನೋಡಿದಾಗ - ಈ ಪೃಥ್ವಿಯ ರಾಜ್ಯದ ಮಾತೇನು? ನನಗೆ ದೇವತೆಗಳ ಆಧಿಪತ್ಯ ದೊರೆತರೂ ಸಹ ಅದೂ ನನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸುತ್ತಿರುವ ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ ಈ ಭಾವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ನನ್ನ ಈ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸುತ್ತಿರುವ ಶೋಕವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಿ ನನಗೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸುಖಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವಂತಹ ಯಾವುದಾದರೂ ನಿಶ್ಚಿತ ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸು.
ಸಂಬಂಧ — ಇದಾದನಂತರ ಅರ್ಜುನನು ಏನು ಮಾಡಿದನು? ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-9)
ಸಂಜಯ ಉವಾಚ
ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ಹೃಷೀಕೇಶಂ ಗುಡಾಕೇಶಃ ಪರಂತಪ ।
ನ ಯೋತ್ಸ್ಯ ಇತಿ ಗೋವಿಂದಮುಕ್ತ್ವಾ ತೂಷ್ಣೀಂ ಬಭೂವ ಹ ॥
ಪರಂತಪ - ಹೇ ರಾಜಾ ! ಗುಡಾಕೇಶಃ - ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದ ಅರ್ಜುನನು, ಹೃಷೀಕೇಶಮ್ - ಅಂತರ್ಯಾಮಿ
ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಉಕ್ತ್ವಾ - ಹೇಳಿಕೊಂಡು, ಗೋವಿಂದಮ್ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀ ಗೋವಿಂದನಲ್ಲಿ, ನ, ಯೋತ್ಸ್ಯೇ - ‘ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’, ಇತಿ - ಎಂದು, ಹ - ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ, ಉಕ್ತ್ವಾ - ಹೇಳಿ,
ತೂಷ್ಣೀಮ್ - ಸುಮ್ಮನೆ, ಬಭೂವ - ಆಗಿಬಿಟ್ಟನು. ॥ 9 ॥
ಸಂಜಯ ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ರಾಜಾ! ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದ ಅರ್ಜುನನು ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಗೋವಿಂದನಲ್ಲಿ ‘ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿ ಸುಮ್ಮನಾದನು. ॥ 9 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತನಾಗಿ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುವಂತೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡು, ತನ್ನ ವಿಚಾರವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು ‘ನಾನು ಯದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸುಮ್ಮನಾಗಿಬಿಟ್ಟನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗೋವಿಂದ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಗೋಭಿರ್ವೇದವಾಕ್ಯೈರ್ವಿದ್ಯತೇ ಲಭ್ಯತೇ ಇತಿ ಗೋವಿಂದಃ’ ಈ ವ್ಯತ್ಪತ್ತಿಯಂತೆ ವೇದವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ
ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಹೆಸರು ‘ಗೋವಿಂದ’ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ‘ವೇದೈಶ್ಚ ಸರ್ವೈರಹಮೇವ ವೇದ್ಯಃ’ (15/15) - ‘ಸಂಪೂರ್ಣ ವೇದಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾದವನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ?’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನು ಸುಮ್ಮನಾದಾಗ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಏನು ಮಾಡಿದನು ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಸಂಜಯನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-10)
ತಮುವಾಚ ಹೃಷೀಕೇಶಃ ಪ್ರಹಸನ್ನಿವ ಭಾರತ ।
ಸೇನಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೆ ವಿಷೀದಂತಮಿದಂ ವಚಃ ॥
ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ !, ಹೃಷೀಕೇಶಃ - ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು,
ಉಭಯೋಃ - ಎರಡೂ, ಸೇನಯೋಃ - ಸೈನ್ಯಗಳ, ಮಧ್ಯೇ - ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ವಿಷೀದಂತಮ್ - ಶೋಕಿಸುತ್ತಲಿರುವ,
ತಮ್ - ಆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ, ಪ್ರಹಸನ್ ಇವ - ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ, ಇದಮ್ - ಈ, ವಚಃ - ಮಾತುಗಳನ್ನು,
ಉವಾಚ - ಹೇಳಿದನು.
ಹೇ ಭರತವಂಶದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ! ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವ ಆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥ 10 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ- ‘ಉಭಯೋಃ ಸೇನಯೋಃ ಮಧ್ಯೆ ವಿಷೀದಂತಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ತಮ್’ ಎಂಬ ಪದಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಸಂಜಯನು ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ಯಾವ ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲು ಬಹಳ ಸಾಹಸದಿಂದ ತನ್ನ ರಥವನ್ನು ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳ ಮಧ್ಯೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನೋ ಅವನೇ ಈಗ ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸ್ವಜನ ಸಮೂಹವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಮೋಹದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತ ಹೇಳಲಾರಂಭಿಸಿದನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಗುತ್ತಾ ಇರುವವನಂತೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಸಂಜಯನು ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಏನು ಹೇಳಿದನು ಎಂಬ ಮಾತಿನ ದಿಗ್ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಜುನನು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತನಾಗಿ ಉಪದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗೈದು, ನನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಕೇಳುವ ಮೊದಲೇ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ಇದು ಎಂತಹ ತಪ್ಪು ಇವನದು! ಈ ಭಾವದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನಗುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು (ಯಾವುದನ್ನು ಮುಂದೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುವುದೋ ಆ ವಚನಗಳನ್ನು) ಹೇಳಿದನು.
ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರ ಚಿಂತಾಮಗ್ನನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ತನ್ನ ಮಹಾಶೋಕದ ನಿವೃತ್ತಿಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಈ ಲೋಕ-ಪರಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯಸುಖವು ಈ ಶೋಕದ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಉಪಾಯವಲ್ಲಾ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ಅರ್ಜುನನು ಇದಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರಿಯೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನ ಶೋಕ ಮತ್ತು ಮೋಹವನ್ನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ನಾಶಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳ ವಿವೇಚನಾಪೂರ್ವಕ, ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಸಹ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾ ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-11)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಅಶೋಚ್ಯಾನನ್ವಶೋಚಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರಜ್ಞಾವಾದಾಂಶ್ಚ ಭಾಷಸೇ ।
ಗತಾಸೂನಗತಾಸೂಂಶ್ಚ ನಾನುಶೋಚಂತಿ ಪಂಡಿತಾಃ ॥ 11 ॥
ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಅಶೋಚ್ಯಾನ್ - ಯಾರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲವೋ ಅವರಿಗಾಗಿ, ಅನ್ವಶೋಚಃ - ಶೋಕಿಸುತ್ತೀಯೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರಜ್ಞಾವಾದಾನ್ - ಪಂಡಿತರಂತೆ ಮಾತುಗಳನ್ನು, ಭಾಷಸೇ - ಆಡುತ್ತೀಯೆ (ಆದರೆ), ಗತಾಸೂನ್ - ಯಾರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೋಗಿಬಿಟ್ಟಿರುವವೋ ಅವರಿಗಾಗಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಗತಾಸೂನ್ - ಯಾರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೋಗಿಲ್ಲವೋ
ಅವರಿಗಾಗಿಯೂ (ಕೂಡ), ಪಂಡಿತಾಃ - ಪಂಡಿತರಾದವರು, ನ ಅನುಶೋಚಂತಿ - ಶೋಕಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 11 ॥
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಅರ್ಜುನ ! ನೀನು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲವೋ ಅವರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆ ಹಾಗೂ ಪಂಡಿತರಂತೆ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿರುವೆ, ಆದರೆ ಯಾರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೋಗಿರುವವೋ ಅವರಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಯಾರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೋಗಿಲ್ಲವೋ ಅವರಿಗಾಗಿಯೂ ಪಂಡಿತರಾದವರು ಶೋಕಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 11 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನ ಯಾವ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನು ‘ಯಾರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬಾರದೋ ಅವರಿಗಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಪಡುತ್ತಿರುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು?
ಉತ್ತರ - ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ, ದೊಡ್ಡಪ್ಪ, ಬಂಧುಗಳು, ಬಾಂಧವರು ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯರೇ
ಮೊದಲಾದವರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಅವರ ನಾಶದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ವಿಷಾದಿಸುತ್ತಾ ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ
ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೋ, ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾದ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕುರಿತು ಶೋಕವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನೋ ಅದನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು - ‘ಯಾರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಮಾಡಬಾರದೋ ಅವರಿಗಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆ’ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನ ಉಪದೇಶ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಉಪಸಂಹಾರವು (18/66)ರಲ್ಲಿ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನ ಯಾವ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನು ‘ನೀನು ಪಂಡಿತರಂತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು?
ಉತ್ತರ - ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೊಂದರಿಂದ ನಲವತ್ನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಅರ್ಜುನನು ಕುಲನಾಶದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮಹಾಪಾಪದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಹಂಕಾರ ಪೂರ್ವಕವಾದ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ನೀಚತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಧರ್ಮಜ್ಞತೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಅನೌಚಿತ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು ‘ನೀನು ಪಂಡಿತರಂತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗತಾಸೂನ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಗತಾಸೂನ್’ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ‘ಅವರಿಗಾಗಿ ಪಂಡಿತ ಜನರು
ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಟು ಹೋಗಿವೆಯೋ ಅವರನ್ನು ‘ಗತಾಸು’ ಎಂದೂ, ಯಾರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಟು ಹೋಗಿಲ್ಲವೋ ಅವರನ್ನು ‘ಅಗತಾಸು’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗಾಗಿ ಪಂಡಿತ ಜನರು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನೀನು ನಿನ್ನ ತಂದೆ, ತಾತ ಮುಂತಾದವರು ಸತ್ತು ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವ ಪಿತೃಗಳಿಗಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಕುಲದ ನಾಶವಾಗಿ ವರ್ಣಸಂಕರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಪಿತೃಗಳು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವರು ಇತ್ಯಾದಿ ಹಾಗೂ ಇವರಾರೂ ಇಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯ-ಭೋಗಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿ ನಾವು ಏನು ಮಾಡುವೆವು ಎಂದು ಎದುರಿಗಿರುವ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರಿಗಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಏನೆಂದರೆ ಕುಲದ ಸಂಹಾರವಾಗುವುದರಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಭ್ರಷ್ಟರಾಗುವರು ಇತ್ಯಾದಿ... ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಪಂಡಿತ ಜನರು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಪಂಡಿತರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮವೊಂದೇ ನಿತ್ಯ-ಸತ್ವಸ್ತು ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯಾದ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲ. ಅದೇ ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮವಾಗಿದೆ, ಎಂದಿಗೂ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸಹ ಅದರ ನಾಶವಾಗಲಾರದು. ಶರೀರ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ ಅದು ಉಳಿಯಲಾರದು ಹಾಗೂ ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಶರೀರಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗವು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅನಿವಾರ್ಯವಾದರೂ ಸಹ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತೆ ಅವರು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಏತಕ್ಕೋಸ್ಕರವಾಗಿ ಶೋಕಪಡುವರು? ಆದರೂ ನೀನು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಾದುದರಿಂದ ಪಂಡಿತನಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಪಂಡಿತರಂತೆ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಆಡುತ್ತಿರುವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ, ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಯಾವ ಭೀಷ್ಮರೇ ಆದಿ ಸ್ವಜನರಿಗಾಗಿ ದುಃಖಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲವೋ ಅವರಿಗಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಪಡುತ್ತಿರುವೆ ಯೆಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಈ ಕುರಿತು-ಅವರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಚಿತವಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಇಚ್ಛೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ಆತ್ಮನ ನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಆತ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಪಡುವುದು ಅನುಚಿತವೆಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-12)
ನ ತ್ವೇವಾಹಂ ಜಾತು ನಾಸಂ ನ ತ್ವಂ ನೇಮೇ ಜನಾಧಿಪಾಃ ।
ನ ಚೈವ ನ ಭವಿಷ್ಯಾಮಃ ಸರ್ವೇ ವಯಮತಃ ಪರಮ್ ॥
(ಏವಂ) - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಅಹಂ - ನಾನು, ಜಾತು - ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ, ನ, ತು, ಆಸಮ್ - ಇರಲಿಲ್ಲ (ಎಂಬುದು),
ನ, ಏವ, ನ - ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ತ್ವಂ - ನೀನಾಗಲಿ, ಇಮೆ - ಜನಾಧಿಪಾಃ, ಚ - ಈ ರಾಜರುಗಳಾದರೋ, ನ, (ಆಸನ್) - ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂಬುದಿಲ್ಲ (ಅಂದರೆ ಇದ್ದರು) ಹಾಗೆಯೇ, ಅತಃ, ಪರಮ್ - ಇನ್ನು ಮುಂದೆಯೂ, ವಯಂ, ಸರ್ವೇ - ನಾವೆಲ್ಲರು, ನ, ಭವಿಷ್ಯಾಮಃ - ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದು, ನ - ಇಲ್ಲ (ಅಂದರೆ ಇರುತ್ತೇವೆ). ॥ 12 ॥
ನಾನು ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂಬುದಿಲ್ಲ (ಅಂದರೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಇದ್ದೆ). ಹಾಗೆಯೇ ನೀನಾಗಲೀ, ಈ ರಾಜರುಗಳಾಗಲೀ ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂಬುದಿಲ್ಲ (ಅಂದರೆ ಇದ್ದರು). ಹಾಗೆಯೇ ಇನ್ನು ಮುಂದೆಯೂ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದೇ ಇಲ್ಲ (ಅಂದರೆ ಇರುತ್ತೇವೆ). ॥ 12 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿ - ನೀನು ಯಾರ ನಾಶದ ಬಗ್ಗೆ ಆಶಂಕೆಪಡುತ್ತೀಯೋ ಅವರೆಲ್ಲರ ಅಥವಾ ನಿನ್ನ ನನ್ನ ಎಂದಿಗೂ ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಅಭಾವವಿಲ್ಲ. ಇಂದಿನ ಶರೀರಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಮೊದಲೂ ಸಹ ನಾವೆಲ್ಲಾ ಇದ್ದೆವು ಮತ್ತು ಮುಂದೆಯೂ ಇರುವೆವು. ಶರೀರಗಳ ನಾಶದಿಂದ ಆತ್ಮದ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಶದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಇವರೆಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ರೀತಿ ಆತ್ಮನ ನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಈಗ ಅದರ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾ ಆತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ಅನುಚಿತವೆಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-13)
ದೇಹಿನೋಽಸ್ಮಿನ್ ಯಥಾ ದೇಹೇ ಕೌಮಾರಂ ಯೌವನಂ ಜರಾ ।
ತಥಾ ದೇಹಾಂತರಪ್ರಾಪ್ತೀರ್ಧಿರಸ್ತತ್ರ ನ ಮುಹ್ಯತಿ ॥
ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ದೇಹಿನಃ - ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ, ಅಸ್ಮಿನ್, ದೇಹೇ - ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ, ಕೌಮಾರಮ್ - ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನಮ್- ಯೌವನ (ಮತ್ತು), ಜರಾ - ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ (ಆಗುತ್ತದೆಯೋ), ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ದೇಹಾಂತರಪ್ರಾಪ್ತಿಃ - ಬೇರೆ ಶರೀರವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ತತ್ರ - ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಧೀರಃ - ಧೀರ ಪುರುಷನು, ನ, ಮುಹ್ಯತಿ - ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಹೇಗೆ ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಗಳುಂಟಾಗುತ್ತವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಶರೀರವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಧೀರ ಪುರುಷನು ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 13 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ವಿಕಾರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಒಂದು ಶರೀರದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ-ಬರುವ ಸಮಯ ಅವನಿಗೆ ಕಷ್ಟವಾಗುವ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನರು ಶೋಕಿಸುವುದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಅನುಚಿತ ವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ ಮತ್ತು ಮುಪ್ಪು ಈ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಿಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ಥೂಲಶರೀರಕ್ಕೆ ಆಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಆರೋಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಒಂದು ಶರೀರದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಶರೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು - ಬರುವುದೂ ಸಹ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಿಗಲ್ಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದ್ದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅದರ ಆರೋಪವನ್ನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಅಜ್ಞಾನೀಜನರೇ ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾರೆ, ಧೀರ ಪುರುಷರು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಶರೀರದೊಡನೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನೂ ಶೋಕಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮನ ನಿತ್ಯತೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ಅನುಚಿತವೆಂಬುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ-ಆತ್ಮನು ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಡನೆ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗಗಳಿಂದ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶೋಕಪಡದೇ ಇರಲು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಯೋಗ - ವಿಯೋಗಾದಿಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಆಜ್ಞೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-14)
ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಸ್ತು ಕೌಂತೇಯ ಶೀತೋಷ್ಣ ಸುಖದುಃಖದಾಃ ।
ಆಗಮಾಪಾಯಿನೋಽನಿತ್ಯಾಸ್ತಾಂಸ್ತಿತಿಕ್ಷಸ್ವ ಭಾರತ ॥
ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರನೇ ! ಶೀತೋಷ್ಣ ಸುಖದುಃಖದಾಃ - ಚಳಿ-ಸೆಕೆ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ, ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಃ ತು - ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗವಾದರೋ, ಆಗಮಾಪಾಯಿನಃ - ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲವಾದುದು (ಮತ್ತು), ಅನಿತ್ಯಾಃ - ಅನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ (ಆದ್ದರಿಂದ), ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಅರ್ಜುನ !,
ತಾನ್ - ಅವುಗಳನ್ನು (ನೀನು), ತಿತಿಕ್ಷಸ್ವ - ಸಹಿಸಿಕೋ. ॥ 14 ॥
ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರನೆ! ಶೀತೋಷ್ಣಗಳನ್ನೂ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನೂ ಕೊಡುವಂತಹ ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗವಾದರೋ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲೈ ಅರ್ಜುನ! ಅವುಗಳನ್ನು ನೀನು ಸಹಿಸಿಕೋ. ॥ 14 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಃ’ ಈ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಅಳತೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಅದರ ಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ‘ಮಾತ್ರಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಮಾತ್ರಾ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅಂತಃಕರಣ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧ ಅಥವಾ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ‘ಸ್ಪರ್ಶ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಃಕರಣ ಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ ಮುಂತಾದವುಗಳ ವಿಷಯಗಳೊಡನೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೋ ಅವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ‘ಶೀತೋಷ್ಣ ಸುಖದುಃಖದಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶೀತ-ಉಷ್ಣ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖ ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ದ್ವಂದ್ವಗಳ ಉಪಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ‘ಶಿತೋಷ್ಣ ಸುಖದುಃಖದಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು - ಆ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಡನೆ ಸಂಯೋಗ ಹೊಂದಿದಾಗ ಶೀತ-ಉಷ್ಣ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಅನುಕೂಲತೆ - ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಮುಂತಾದ ಸಮಸ್ತ ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯತ್ವಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳ ಸಂಗದಿಂದ ನೀನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ವಿಕಾರಯುಕ್ತನಾಗಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಡನೆ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ, ವಿನಾಶಶೀಲ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳವಂತೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಂತಹ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀಡಿ ಭಗವಂತನು - ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳೊಡನೆ ಇರುವ ಸಂಯೋಗವು ಕ್ಷಣ ಭಂಗುರ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸುಖವು ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಅವುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೋ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವುಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ-ಶೋಕಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಡ. ಬಂಧು ಬಾಂಧವರ ಸಂಯೋಗವೂ ಕೂಡ ಇದರಲ್ಲಿಯೇ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಅನ್ಯ ವಿಷಯಗಳಂತೆ ಅವರುಗಳೊಡನೆ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದ ಪರಿಣಾಮ ಸ್ವರೂಪವಾದ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಇವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಲಾಭವೇನು? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-15)
ಯಂ ಹಿ ನ ವ್ಯಥಯಂತ್ಯೇತೇ ಪುರುಷಂ ಪುರುಶರ್ಷಭ ।
ಸಮದುಃಖಸುಖಂ ಧೀರಂ ಸೋಮೃತತ್ವಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ॥
ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಪುರುಶರ್ಷಭ - ಹೇ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೆ !, ಸಮದುಃಖಸುಖಮ್ - ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ, ಯಮ್ - ಯಾವ, ಧೀರಮ್ - ಧೀರ, ಪುರುಷಮ್ - ಪುರುಷನನ್ನು, ಏತೇ - ಇವು (ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗವು), ನ ವ್ಯಥಯಂತಿ - ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಅಮೃತತ್ವಾಯ - ಮೋಕ್ಷಪಡೆಯಲು,
ಕಲ್ಪತೇ - ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥ 15 ॥
ಏಕೆಂದರೆ, ಹೇ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ಧೀರ ಪುರುಷನನ್ನು ಈ ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗವು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಿ’ ಎಂಬುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಹಿ’ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಹೇತು(ಕಾರಣ) ಎಂಬರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಡನೆ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈ ಮಾತನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪುರುಶರ್ಷಭ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಋಷಭ’ ಎಂಬುದು ‘ಶ್ರೇಷ್ಠ’ತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಹೆಚ್ಚು ಶೂರ-ವೀರ ಹಾಗೂ ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನನ್ನು ‘ಪುರುಶರ್ಷಭ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಪುರುಶರ್ಷಭ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಭಗವಂತನು - ನೀನು ದೊಡ್ಡ ಶೂರ-ವೀರನಾಗಿರುವೆ, ಸಹನ-ಶೀಲತೆಯು ನಿನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಗುಣವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಧೀರಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಧೀರಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪುರುಷನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಕೆಲವೆಡೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾದವನನ್ನು ‘ಧೀರ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಧೀರಮ್’ ಪದವು ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಪಕ್ವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿರುವ ಸಾಧಕನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಮದುಃಖಸುಖಮ್’ ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಧೀರ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅಂದರೆ ಯಾವ ಪುರುಷನಿಗೆ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳು ಸಮವಾಗಿರುವುವೋ, ಅವುಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಆ ದ್ವಂದ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಭೇದ ಬುದ್ಧಿಯು ಉಳಿದಿಲ್ಲವೋ ಅವನೇ ‘ಧೀರ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನೇ ಇವುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏತೇ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ‘ನ ವ್ಯಥಯಂತಿ’ ಎಂಬುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವಿಷಯಗಳೊಡನೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಯಾವ ಸಂಯೋಗವಿದೆಯೋ, ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏತೇ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ ಮತ್ತು ‘ನ ವ್ಯಥಯಂತಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ-ಶೋಕಗಳನ್ನು ಪಡದಿರುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಯಾವಾಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ - ಯಾವುದೇ ಇಂದ್ರಿಯದ, ಯಾವುದೇ ಭೋಗಗಳೊಡನೆ ಸಂಯೋಗವು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವನನ್ನು ವ್ಯಾಕುಲನನ್ನಾಗಿ ಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೀತಿಯ ವಿಕಾರವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಾರದಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುವುದೋ ಆಗ ಅವನು ಧೀರ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವ ಉಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದಂತಹ ಸಮಭಾವವುಳ್ಳ ಪುರುಷನು ಮೋಕ್ಷರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ
ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಅಪರೋಕ್ಷ ಭಾವದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹನ್ನೆರಡನೇ ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮದ ನಿತ್ಯತೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದನು. ಹಾಗೂ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಡನೆ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಆತ್ಮ ಏಕೆ ನಿತ್ಯವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ಸಂಯೋಗವು ಏಕೆ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ? ಇದರ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವಸ್ತುಗಳ ವಿವೇಚನೆಯ ರೀತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ-
(ಶ್ಲೋಕ-16)
ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವೋ ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ ।
ಉಭಯೋರಪಿ ದೃಷ್ಟೋಂಽತಸ್ತ್ವನಯೋಸ್ತತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ ॥
ಅಸತಃ - ಅಸದ್ವಸ್ತುವಿಗಾದರೋ, ಭಾವಃ - ಇರುವಿಕೆಯು (ಅಸ್ತಿತ್ವವು), ನ ವಿದ್ಯತೇ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ತು - ಮತ್ತು, ಸತಃ - ಸದ್ವಸ್ತುವಿಗೆ, ಅಭಾವಃ - ಅಭಾವವೆಂಬುದು, ನ, ವಿದ್ಯತೇ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ, (ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ), ಅನಯೋಃ, ಉಭಯೋಃ, ಅಪಿ - ಈ ಎರಡರ, ಅಂತಃ -ತತ್ವವು, ತತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ - ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ,
ದೃಷ್ಟಃ - ನೋಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ॥ 16 ॥
ಅಸದ್ವಸ್ತುವಿಗಾದರೋ ಇರುವಿಕೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸದ್ವಸ್ತುವಿಗೆ ಅಭಾವವೆಂಬುದಿಲ್ಲ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಇವೆರಡರ ತತ್ತ್ವವೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ನೋಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ॥ 16 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಸತಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಸತಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾದ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಜಡವರ್ಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅದು ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮುಂದೆಯೂ ಇರಲಾರದು; ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಭೀಷ್ಮಾದಿ ಸ್ವಜನರ ಶರೀರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಜಡವಸ್ತುವಿನ ನಾಶದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಶೋಕಿಸುವುದಾದರೆ ನಿನ್ನ ಈ ಶೋಕವು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸತಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅದರ ಅಭಾವವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸತಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅದು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿದ್ದು ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ‘ಅದರ ಅಭಾವವಿಲ್ಲ’. ಈ ಮಾತಿನಿಂದ - ಎಂದಿಗೂ ಯಾವ ಕಾಲಕ್ಕೂ ಯಾವುದೇ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಅದರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಅಥವಾ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದು ಯಾವಾಗಲೂ ಏಕರಸವಾಗಿ, ಅಖಂಡವಾಗಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಆತ್ಮರೂಪದಿಂದ, ಭೀಷ್ಮಾದಿಗಳ ನಾಶದ ಆಶಂಕೆಗೈದು ಶೋಕಪಡುವುದಾದರೂ ಸಹ ನೀನು ಶೋಕಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಯೋಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಉಭಯೋಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ತತ್ತ್ವದರ್ಶೀ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರ’ ಮೂಲಕ ಅವುಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೋಡಲ್ಪಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅನಯೋಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಉಭಯೋಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ‘ಅಸತ್’ ಮತ್ತು ‘ಸತ್’ ಈ ಎರಡರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿತಿರುವ ಮಹಾಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಇವೆರಡರ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡುವುದೆಂದರೆ - ಯಾವ ವಸ್ತುವು ಪರಿವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೋ, ಯಾವುದು ಸದಾಕಾಲ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದು ಅಸತ್ ಆಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಸತ್ ವಸ್ತುವು ಇರುವ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ನಾಶ ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಸಹ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದು ಸದಾಕಾಲ ವಿದ್ಯಮಾನ ವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಸತ್ ಆಗಿದೆ - ಅರ್ಥಾತ್ ಸತ್ಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಅಭಾವವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವುದೇ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಇವೆರಡರ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸತ್’ ತತ್ತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ‘ಅದರ ಅಭಾವವಿರುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ‘ಸತ್’ ತತ್ತ್ವವು ಯಾವುದು? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-17)
ಅವಿನಾಶಿ ತು ತದ್ವಿದ್ಧಿ ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್ ।
ವಿನಾಶಮವ್ಯಯಸ್ಯಾಸ್ಯ ನ ಕಶ್ಚಿತ್ಕರ್ತುಮರ್ಹತಿ ॥
ಅವಿನಾಶಿ - ನಾಶರಹಿತ, ತು - ಎಂದು (ನೀನು), ತತ್ - ಅದನ್ನು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ಏನ - ಯಾವುದರಿಂದ,
ಇದಮ್ - ಈ, ಸರ್ವಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ ದೃಶ್ಯ ಜಗತ್ತು, ತತಮ್ - ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಅಸ್ಯ - ಈ, ಅವ್ಯಯಸ್ಯ - ಅವಿನಾಶಿಯ, ವಿನಾಶಮ್ - ವಿನಾಶವನ್ನು, ಕರ್ತುಮ್ - ಮಾಡಲು, ಕಶ್ಚಿತ್ - ಯಾರೂ ಕೂಡ, ನ, ಅರ್ಹತಿ - ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ॥ 17 ॥
ಯಾವುದರಿಂದ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ದೃಶ್ಯ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ನಾಶರಹಿತವಾದುದೆಂದು ತಿಳಿ. ಈ ಅವಿನಾಶಿಯ ವಿನಾಶವನ್ನು ಮಾಡಲು ಯಾರೂ ಕೂಡ ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ॥ 17 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಇದಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಯಾವುದರಿಂದ
ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಯಾವುದರಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಅವಿನಾಶಿ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನಸ್ಸು, ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿ ಮತ್ತು ಭೋಗ ಸ್ಥಾನ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಜಡ ವರ್ಗದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಇದಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಡವರ್ಗವು ಚೇತನ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ‘ಸತ್’ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಾನು ಲಕ್ಷಣನಾಗಿಸಿದ್ದನೋ ಹಾಗೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳು ಯಾವ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ‘ಸತ್’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರೋ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಅವಿನಾಶೀ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಅವಿನಾಶಿಯನ್ನು ವಿನಾಶಮಾಡಲು ಯಾರೂ ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಆಕಾಶದಿಂದ ಮೋಡಗಳು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ, ಈ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ
ಮೂಲಕ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಾ ಜಡವರ್ಗವು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಕೂಡ ಈ ಪರಮಾತ್ಮ
ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲಾರದು. ಆದುದರಿಂದ ಸದಾ ಸರ್ವದಾ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಇದೇ ಏಕಮಾತ್ರ ‘ಸತ್’ ತತ್ತ್ವ
ವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ರೀತಿ ಸತ್ ತತ್ತ್ವದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ‘ಅಸತ್’ ವಸ್ತು ಯಾವುದು? ಎಂಬ ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-18)
ಅಂತವಂತ ಇಮೇ ದೇಹಾ ನಿತ್ಯಸ್ಯೋಕ್ತಾಃ ಶರೀರಿಣಃ ।
ಅನಾಶಿನೋಽಪ್ರಮೇಯಸ್ಯ ತಸ್ಮಾದ್ಯುಧ್ಯಸ್ವ ಭಾರತ ॥
ಅನಾಶಿನಃ - ನಾಶರಹಿತನು, ಅಪ್ರಮೇಯಸ್ಯ - ಅಪ್ರಮೇಯನು, ನಿತ್ಯಸ್ಯ - ನಿತ್ಯಸ್ವರೂಪನು, ಶರೀರಿಣಃ - ಜೀವಾತ್ಮನ,
ಇಮೇ - ಈ ಎಲ್ಲ, ದೇಹಾಃ - ಶರೀರಗಳು, ಅಂತವಂತಃ - ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳೆಂದು, ಉಕ್ತಾಃ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ,
ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಅರ್ಜುನನೇ !, ಯುದ್ಧ್ಯಸ್ವ - ಯುದ್ಧಮಾಡು. ॥ 18 ॥
ಈ ನಾಶರಹಿತನೂ, ಅಪ್ರಮೇಯನೂ, ನಿತ್ಯಸ್ವರೂಪನೂ ಆಗಿರುವ ಜೀವಾತ್ಮನ ಈ ಎಲ್ಲ ಶರೀರಗಳು ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಅರ್ಜುನನೇ! ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡು. ॥ 18 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಮೇ’ ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ದೇಹಾಃ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ‘ಅಂತವಂತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಇಮೇ’ ಪದದೊಡನೆ ‘ದೇಹಾಃ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಸತ್ತಿನ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ್ನು ‘ಅಂತವಂತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ
ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳು ನಾಶಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿನ ಶರೀರ ಮತ್ತು
ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಇಲ್ಲದೆಯೂ ಪ್ರತೀತವಾಗುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳು ಕೂಡ ಇಲ್ಲದೆಯೇ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರತೀತವಾಗುತ್ತಾ ಇವೆ; ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಸತ್ತೇ (ಅಸ್ತಿತ್ವ) ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವುಗಳ ನಾಶವಾಗುವುದು
ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇಹಾಃ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನ ಮತ್ತು ‘ಶರೀರಿಣಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಏಕವಚನದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಏಕೆ
ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಆತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ. ಶರೀರಗಳ ಭೇದದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಭೇದಪ್ರತೀತವಾಗುತ್ತದೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭೇದವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶರೀರಿಣಃ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರೊಡನೆ ‘ನಿತ್ಯಸ್ಯ’, ‘ಅನಾಶಿನಃ’, ‘ಅಪ್ರಮೇಯಸ್ಯ’ ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಹಾಗೂ ಶರೀರಗಳೊಡನೆ ಅದರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸತ್’ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜಡವರ್ಗವು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆಯೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದೇ ತತ್ತ್ವದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶರೀರಿಣಃ’ ಪದವಿದೆ, ಹಾಗೂ ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗವು ಆ ‘ಸತ್’ ತತ್ತ್ವದೊಡನೆ ಇದರ ಏಕತೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ‘ಶರೀರೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹಾಗೂ ಶರೀರಗಳೊಡನೆ ಇದರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯಾವುದು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವವರು, ಅವುಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಆತ್ಮರು ಕಂಡು ಬರುತ್ತಾರೋ ಅವು ವಸ್ತುತಃ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಚೇತನ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ನಿದ್ದೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಪ್ನದ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸ್ವಪ್ನದ ಸಮಸ್ತ
ನಾನಾತ್ವವು ನಿದ್ರಾಜನಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಎಚ್ಚರವಾದ ಮೇಲೆ ಪುರುಷನೊಬ್ಬನೇ ಇರುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿಯೂ
ಸಹ ಸಮಸ್ತ ನಾನಾತ್ವವು ಅಜ್ಞಾನ ಜನಿತವಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನಾನಂತರ ಯಾವ ನಾನಾತ್ವವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹೇತುವಾಚಕವಾದ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಗೈದು ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹೇತುವಾಚಕವಾದ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಶರೀರ ನಾಶಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ, ಅದರ ನಾಶ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ ನಿತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದರ ನಾಶವು ಎಂದಿಗೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತು ಸಿದ್ಧವಾದಾಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಹಿಂದೆ ಮುಂದೆ ನೋಡಬಾರದು; ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮನ ನಿತ್ಯತೆಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು - ‘ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಅದು ನನಗಾಗಿ ಕ್ಷೇಮಕರವೇ ಆದೀತು’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನೋ, ಅದರ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ಸಾಯುವವ ಅಥವಾ ಸಾಯಿಸುವವ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅದರ ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-19)
ಯ ಏನಂ ವೇತ್ತಿ ಹಂತಾರಂ ಯಶ್ಚೈನಂ ಮನ್ಯತೇ ಹತಮ್ ।
ಉಭೌ ತೌ ನ ವಿಜಾನೀತೋ ನಾಯಂ ಹಂತಿ ನ ಹನ್ಯತೇ ॥*
* ಹಂತಾ ಚೇನ್ಮನ್ಯತೇ ಹಂತುಗ್ಂ ಹತಶ್ಚೇನ್ಮನ್ಯತೇ ಹತಮ್ ಉಭೌ ತೌ ನ ವಿಜಾನೀತೋ ನಾಯಗ್ಂ ಹಂತಿ ನ ಹನ್ಯತೇ ॥ (ಕಠ. ಉ. 1/2/19)
ಯಃ - ಯಾರು, ಏನಮ್ - ಈ ಆತ್ಮನನ್ನು, ಹಂತಾರಮ್ - ಕೊಲ್ಲುವವನೆಂದು, ವೇತ್ತಿ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಚ - ಹಾಗೂ,
ಯಃ - ಯಾರು, ಏನಮ್ - ಇವನನ್ನು, ಹತಮ್ - ಸತ್ತವನೆಂದು, ಮನ್ಯತೇ - ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೋ, ತೌ - ಅವರು, ಉಭೌ - ಇಬ್ಬರೂ, ನ, ವಿಜಾನೀತಃ - ತಿಳಿದವರಲ್ಲ (ಏಕೆಂದರೆ), ಅಯಮ್ - ಈ ಆತ್ಮನು (ವಾಸ್ತವವಾಗಿ), ನ, ಹಂತಿ - ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು),
ನ, ಹನ್ಯತೇ - ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 19 ॥
ಯಾರು ಈ ಆತ್ಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೂ ಯಾರು ಇವನು ಸತ್ತವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ - ಅವರಿಬ್ಬರೂ ತಿಳಿದವರಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಆತ್ಮನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವುದೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾರಿಂದಲೂ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ॥ 19 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಆತ್ಮನು ಸಾಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಯಾರನ್ನೂ ಸಾಯಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಹಾಗಾದರೆ ಸಾಯುವವ ಮತ್ತು ಸಾಯಿಸುವವನು ಯಾರು?
ಉತ್ತರ - ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದ ವಿಯೋಗವನ್ನು ‘ಸಾಯುವುದು’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸಾಯುವುದು ಸ್ಥೂಲಶರೀರವಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ‘ಅಂತವಂತ ಇಮೇ ದೇಹಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ
ರೀತಿ ಮನಸ್ಸು - ಬುದ್ಧಿ ಸಹಿತ ಯಾವ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದ ಪ್ರಾಣ ವಿಯೋಗವಾಗಿಸುವುದನ್ನು ಸಾಯಿಸುವುದು ಎಂದು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವುದೂ ಕೂಡ ಶರೀರವೇ ಆಗಿದೆ ಆತ್ಮನಲ್ಲ; ಆದರೆ ಶರೀರದ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾರೋಪ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅಜ್ಞಾನಿ ಜನರು ಆತ್ಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವ (ಕರ್ತಾ)ನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ (3/27). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಆ ಕರ್ಮ ಫಲಗಳು ಅನುಭವಿಸ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ - ಆತ್ಮಾ ಯಾರಿಂದಲೂ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕುರಿತು ಆತ್ಮನು ಯಾರ ಮೂಲಕವೂ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾರಣವಿದೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಅದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-20)
ನ ಜಾಯತೇ ಮ್ರಿಯತೇ ವಾ ಕದಾಚಿನ್ನಾಯಂ ಭೂತ್ವಾ ಭವಿತಾ ವಾ ನ ಭೂಯಃ ।
ಅಜೋ ನಿತ್ಯಃ ಶಾಶ್ವತೋಽಯಂ ಪುರಾಣೋ ನ ಹನ್ಯತೇ ಹನ್ಯಮಾನೇ ಶರೀರೇ ॥
ಅಯಮ್ - ಈ ಆತ್ಮನು, ಕದಾಚಿತ್ - ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ, ನ, ಜಾಯತೇ - ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ವಾ - ಮತ್ತು, ನ,
ಮ್ರಿಯತೇ - ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ, ವಾ - ಹಾಗೂ, ಭೂತ್ವಾ - ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿ, ಭೂಯಃ - ಮತ್ತೆ, ಭವಿತಾ, ನ - ಇರುತ್ತಾನೆಂಬುದೂ ಇಲ್ಲ, (ಏಕೆಂದರೆ), ಅಯಮ್ - ಇವನು, ಅಜಃ - ಜನ್ಮರಹಿತನು, ನಿತ್ಯಃ - ನಿತ್ಯನು, ಶಾಶ್ವತಃ - ಸನಾತನನು (ಮತ್ತು),
ಪುರಾಣಃ - ಪುರಾತನನಾಗಿ(ಇದ್ದಾನೆ), ಶರೀರೇ - ಶರೀರವು, ಹನ್ಯಮಾನೇ - ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಸಹ (ಇವನು),
ನ, ಹನ್ಯತೇ - ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 20 ॥
ಈ ಆತ್ಮನು ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಇರುತ್ತಾನೆಂಬುದೂ ಇಲ್ಲ ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವನು ಜನ್ಮರಹಿತನೂ ನಿತ್ಯನೂ, ಸನಾತನನೂ ಮತ್ತು ಪುರಾತನನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಶರೀರವು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಕೂಡ ಇವನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 20 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನ ಜಾಯತೇ ಮ್ರಿಯತೇ’ ಈ ಎರಡು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇವುಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿನಾಶ ರೂಪೀ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯದ ಎರಡು ವಿಕಾರಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಆದಿ ಆರು ವಿಕಾರಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಇದಾದನಂತರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಕಾರದ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಶಬ್ದಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮುಂತಾದ ಆರು ವಿಕಾರಗಳು ಯಾವುವು ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯಾವ ಶಬ್ದಗಳ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - (1) ಉತ್ಪತ್ತಿ (ಹುಟ್ಟುವುದು), (2) ಅಸ್ತಿತ್ವ (ಹುಟ್ಟಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಇರುವುದು), (3) ವೃದ್ಧಿ (ಬೆಳೆಯುವುದು), (4) ವಿಪರಿಣಾಮ (ರೂಪಾಂತರ ಹೊಂದುವುದು), (5) ಅಪಕ್ಷಯ (ಕ್ಷೀಣಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಕುಗ್ಗುವುದು) ಮತ್ತು (6) ವಿನಾಶ (ಸಾಯುವುದು) - ಇವು ಆರು ವಿಕಾರಗಳಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅಜಃ’ (ಅಜನ್ಮಾ) ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ‘ಉತ್ಪತ್ತಿ’ ರೂಪ ವಿಕಾರದ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅಯಂ ಭೂತ್ವಾ ಭೂಯಃ ನ ಭವಿತಾ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಹುಟ್ಟಿ ಮತ್ತೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಸತ್ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ‘ಅಸ್ತಿತ್ವ’ ರೂಪವಿಕಾರದ, ‘ಪುರಾಣಃ’ (ಚಿರಕಾಲೀನ ಮತ್ತು ಸದಾ ಏಕರಸವಾಗಿರುವಂತಹುದು) ಎಂದು ಹೇಳಿ, ‘ವೃದ್ಧಿ’ ರೂಪವಿಕಾರದ, ‘ಶಾಶ್ವತಃ’ (ಸದಾ ಒಂದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ) ಎಂದು ಹೇಳಿ, ವಿಪರಿಣಾಮದ, ‘ನಿತ್ಯಃ’ (ಅಖಂಡ ಸತ್ತೆಯುಳ್ಳ) ಎಂದು ಹೇಳಿ, ‘ಕ್ಷಯ’ದ ಮತ್ತು ‘ಶರೀರೇ ಹನ್ಯಮಾನೇ ನ ಹನ್ಯತೇ’ (ಶರೀರನಾಶದಿಂದ ಇದರ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂದು ಹೇಳಿ ‘ವಿನಾಶ’ದ, ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು - ಆತ್ಮನು ಯಾರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವುದೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾರ
ಮೂಲಕ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ವಿಕಾರ ರಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅವನು ಏಕೆ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು
ಯಾರನ್ನೂ ಏಕೆ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ? ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-21)
ವೇದಾವಿನಾಶಿನಂ ನಿತ್ಯಂ ಯ ಏನಮಜಮವ್ಯಯಮ್ ।
ಕಥಂ ಸ ಪುರುಷಃ ಪಾರ್ಥ ಕಂ ಘಾತಯತಿ ಹಂತಿ ಕಮ್ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನನೆ !, ಯಃ - ಯಾವ, ಪುರುಷಃ - ಪುರುಷನು, ಏನಮ್ - ಈ ಆತ್ಮವನ್ನು, ಅವಿನಾಶಿನಮ್- ನಾಶರಹಿತನು, ನಿತ್ಯಮ್ - ನಿತ್ಯನು, ಅಜಮ್ - ಅಜನ್ಮನು (ಮತ್ತು), ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವ್ಯಯನು (ಎಂದು), ವೇದ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಆ (ಪುರುಷನು), ಕಥಮ್ - ಹೇಗೆ, ಕಮ್ - ಯಾರನ್ನು, ಘಾತಯತಿ - ಕೊಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ (ಮತ್ತು), (ಕಥಮ್) - ಹೇಗೆ, ಕಮ್ - ಯಾರನ್ನು, ಹಂತಿ - ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ? ॥ 21 ॥
ಹೇ ಪೃಥಾಪುತ್ರನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ ! ಯಾವ ಪುರುಷನು ಈ ಆತ್ಮನನ್ನು ನಾಶರಹಿತನೂ, ನಿತ್ಯನೂ ಅಜನ್ಮನೂ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಯನೆಂದೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಆ ಪುರುಷನು ಹೇಗೆ ಮತ್ತು ಯಾರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ, ಯಾರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ? ॥ 21 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು - ಯಾವ ಪುರುಷನು ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಯಾರು ಆತ್ಮನು, ಅಜನ್ಮಾ, ಅವಿನಾಶಿ, ಅವ್ಯಯ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಎಂಬ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ತಂದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೋ ಅವನು ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾರನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ? ಅರ್ಥಾತ್ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಬೇರೆ ಶರೀರದ ನಾಶಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನು-ನಾನು ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಕೊಲ್ಲತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಅಥವಾ ಬೇರೆಯವರ ಮೂಲಕ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಕೊಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು? ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಆತ್ಮ ತತ್ತ್ವವಿದೆ. ಯಾವುದು ಸಾಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಾಯಿಸಲ್ಪಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಯಾರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಕೊಲ್ಲಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಸಾಯುವುದು, ಸಾಯಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಾಯಿಸಲ್ಪಡುವುದು ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾರೋಪಿತವಾಗಿದೆ, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾರಿಗಾಗಿಯೂ ಯುವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಶೋಕಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. - ಆತ್ಮನು ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ - ಅದರ ನಾಶ ಎಂದಿಗೂ ಆಗವುದಿಲ್ಲ, ಆದುದರಿಂದ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶರೀರವು ನಾಶವಾಗುವಂತಹುದು, ಅದರ ನಾಶ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಶೋಕಿಸುವುದು ಸರಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸರ್ವಥಾ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಆತ್ಮನ ಒಂದು ಶರೀರದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದಿ ಮತ್ತೊಂದು ಶರೀರದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಪಡುವುದು ಹೇಗೆ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ? ಇದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-22)
ವಾಸಾಂಸಿ ಜೀರ್ಣಾನಿ ಯಥಾ ವಿಹಾಯ ನವಾನಿ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ನರೋಽಪರಾಣಿ ।
ತಥಾ ಶರೀರಾಣಿ ವಿಹಾಯ ಜೀರ್ಣಾನ್ಯನ್ಯಾನಿ ಸಂಯಾತಿ ನವಾನಿ ದೇಹೀ ॥ 22 ॥
ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ನರಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಜೀರ್ಣಾನಿ - ಹಳೆಯ, ವಾಸಾಂಸಿ - ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು, ವಿಹಾಯ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಅಪರಾಣಿ - ಬೇರೆಯ, ನವಾನಿ - ಹೊಸದಾದ (ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು) ಗೃಷ್ಣಾತಿ - ಧರಿಸುತ್ತಾನೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ದೇಹಿ - ಜೀವಾತ್ಮನು, ಜೀರ್ಣಾನಿ - ಹಳೆಯದಾದ, ಶರೀರಾಣಿ - ಶರೀರಗಳನ್ನು, ವಿಹಾಯ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಅನ್ಯಾನಿ - ಬೇರೆಯಾದ, ನವಾನಿ - ಹೊಸ (ಶರೀರಗಳನ್ನು), ಸಂಯಾತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 22 ॥
ಹೇಗೆ ಮನುಷ್ಯನು ಹಳೆಯದಾದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬೇರೆಯ, ಹೊಸದಾದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಜೀವಾತ್ಮನು ಹಳೆಯದಾದ ಶರೀರಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬೇರೆಯಾದ ಹೊಸ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 22 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಹಳೆಯ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹೊಸ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸವುದರಲ್ಲಿ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಉದಾಹರಣೆಯು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸಾರ್ಥಕವಾಗಬಲ್ಲುದು?
ಉತ್ತರ - ಹಳೆಯ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹೊಸ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆಯವುದರಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೇ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ, ವಿವೇಕಿಗಳಿಗಲ್ಲ. ತಾಯಿಯು ಮಗುವಿನ ಹಳೆಯ ಕೊಳೆ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಚ್ಚುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಹೊಸತನ್ನು ತೊಡಿಸುವಾಗ ಅದು ಅಳುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ತಾಯಿ ಅದರ ಅಳುವನ್ನು ಗಮನಿಸದೆ ಅದರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿಯೇ ಬಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನೂ ಸಹ ಜೀವಿಯ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಅಳುವನ್ನು ಏನನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಉದಾಹರಣೆ ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಶರೀರಗಳೊಡನೆ ‘ಜೀರ್ಣಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ ; ಆದರೆ ವೃದ್ಧನಾದ
ಮೇಲೆಯೇ (ಶರೀರ ಹಳೆಯದಾದಾಗಲೇ) ಮನುಷ್ಯನ ಮೃತ್ಯುವಾಗುವುದೆಂಬ ಯಾವ ನಿಮಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಬೆಳೆಯುವ ವಯಸ್ಸಿನ ಯುವಕರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳೂ ಕೂಡ ಸಾಯುವುದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದಲೂ ಈ ಉದಾಹರಣೆ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವೆಂದು ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ.
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜೀರ್ಣಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಂಭತ್ತು ಅಥವಾ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಆಯಸ್ಸಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯವಲ್ಲ. ಪ್ರಾರಬ್ಧ ವಶದಿಂದ ಯುವಕ ಅಥವಾ ಬಾಲಕ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿ ಮರಣವನ್ನಪ್ಪುತ್ತದೋ ಅದೇ ಅದರ ಆಯುಸ್ಸು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಯುಸ್ಸಿನ ಸಮಾಪ್ತಿಯ ಹೆಸರೇ ಜೀರ್ಣಾವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉದಾಹರಣೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ವಾಸಾಂಸಿ’ ಮತ್ತು ‘ಶರೀರಾಣಿ’ ಎಂದು ಎರಡು ಪದಗಳೂ ಬಹುವಚನಾಂತವಾಗಿವೆ. ಬಟ್ಟೆ ಬದಲಾಯಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನಾದರೋ ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಮೂರು- ನಾಲ್ಕು ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲನು; ಆದರೆ ದೇಹಿ ಅಂದರೆ ಜೀವಾತ್ಮನಾದರೋ ಒಂದೇ ಹಳೆಯ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಒಂದೇ ಹೊಸ ಶರೀರವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಅನೇಕ ಶರೀರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿ ಬಹುವಚನದ ಪ್ರಯೋಗ ಅನುಚಿತವೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲವೇ?
ಉತ್ತರ - (ಕ) ಜೀವಾತ್ಮನು ಇದುವರೆಗೆ ಎಷ್ಟು ಶರೀರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೋ ತಿಳಿಯದು ಮತ್ತು ಎಷ್ಟು
ಹೊಸತನ್ನು ಧರಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೂ ಮುಂದೆಯೂ ಸಹ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನಿಗೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಎಷ್ಟೊಂದು ಅಸಂಖ್ಯ ಹಳೆಯ ಶರೀರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಹೊಸ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾ ಇರುವನೋ ತಿಳಿಯದು. ಆದುದರಿಂದ ಬಹುವಚನದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
(ಖ) ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಎಂಬ ಭೇದಗಳಿಂದ ಶರೀರಗಳು ಮೂರು ಇವೆ. ಯಾವಾಗ ಜೀವಾತ್ಮನು ಈ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಈ ಮೂರು ಶರೀರಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ (ಪ್ರಕೃತಿ) ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ವ, ರಜ, ತಮ ಈ ಮೂರು ಗುಣಮಯ ವ್ಯಷ್ಟಿಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣ ಶರೀರವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಸ್ವಭಾವವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರ ಸಹಿತವಾಗಿಯೇ ಈ ಜೀವಾತ್ಮನು ಈ ಶರೀರದಿಂದ ಹೊರಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮಕ್ಕನುರೂಪವಾಗಿಯೇ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣಭೇದದಿಂದ ಮೂರು ಶರೀರಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಬಹುವಚನದ ಪ್ರಯೋಗವು ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆತ್ಮನಾದರೋ ಅಚಲವಾಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಗಮನಾಗಮನವಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಅಂದ ಮೇಲೆ ದೇಹಿಯು ಬೇರೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವ ಮಾತು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆತ್ಮಾ, ಅಚಲ ಮತ್ತು ಅಕ್ರಿಯವಾದ ಕಾರಣ ಅದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಗಮನಾ
ಗಮನವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹೇಗೆ ಕೊಡವನ್ನು ಒಂದು ಮನೆಯಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಮನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ಒಳಗಡೆಯ ಆಕಾಶದ ಅರ್ಥಾತ್ ಘಟಾಕಾಶವು ಕೂಡ ಕೊಡದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಗಮನಾಗಮನದಂತೆ ಕಂಡು ಬರುವುದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದ ಗಮನಾಗಮನವಾಗುವುದರಿಂದ ಅದರ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆತ್ಮನಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಗಮನಾಗಮನವು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಜನರಿಗೆ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕೋಸ್ಕರವಾಗಿ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಗಮನಾಗಮನದ ಔಪಚಾರಿಕವಾದ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇಹಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ದೇಹಾಭಿಮಾನೀ ಚೇತನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇಹದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅದರಲ್ಲೂ ಸಹ ಗಮನಾಗಮನವಾಗುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದೇಹಿಯು ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ವಸ್ತ್ರಗಳಿಗಾಗಿ ‘ಗೃಹ್ಣಾತಿ’ ಹಾಗೂ ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸಂಯಾತಿ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದೆ. ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಕೆಲಸ ವಾಗುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಪ್ರಯೋಗ ಏಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ‘ಗೃಹ್ಣಾತಿ’ಯ ಮುಖ್ಯ ಅರ್ಥವು ‘ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ’ ಮತ್ತು ‘ಸಂಯಾತಿ’ಯ ಮುಖ್ಯ ಅರ್ಥ ‘ಹೋಗುವುದು’, ಆಗಿದೆ. ವಸ್ತ್ರಗಳು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಗೃಹ್ಣಾತಿ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸಂಯಾತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನರಃ’ ಮತ್ತು ‘ದೇಹೀ’ - ಈ ಎರಡು ಪದಗಳು ಏಕೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ? ಒಂದರಿಂದಲೇ ಕೆಲಸವಾಗುತ್ತಿತ್ತಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ‘ನರಃ’ ಪದವು ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ದೇಹಿ’ ಪದವು ಸಮಸ್ತ ಜೀವ ಸಮುದಾಯದ
ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಎರಡೂ ಸಾರ್ಥಕವಾಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದು ಅಥವಾ ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಮನುಷ್ಯರೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಬೇರೆ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲ. ಆದರೆ ಒಂದು ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರೊಂದು ಶರೀರಕ್ಕೆ ಗಮನಾಗಮನವು ಎಲ್ಲಾ ದೇಹಾಭಿಮಾನೀ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬಟ್ಟೆಗಳೊಡನೆ ‘ನರಃ’ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಶರೀರಗಳೊಡನೆ ‘ದೇಹೀ’ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಂದು ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರೊಂದು ಶರೀರವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗವುದರಲ್ಲಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ಅನುಚಿತವೆಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ, ಈಗ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವು ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯವಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಪುನಃ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕಾರಂತರದಿಂದ ಅದರ ನಿತ್ಯತೆ, ನಿರಾಕಾರತೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾ ಅದರ ವಿನಾಶದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಶೋಕಿಸುವುದು ಅನುಚಿತವೆನ್ನುವುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-23)
ನೈನಂ ಛಿಂದಂತಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ನೈನಂ ದಹತಿ ಪಾವಕಃ ।
ನ ಚೈನಂ ಕ್ಲೇದಯಂತ್ಯಾಪೋ ನ ಶೋಷಯತಿ ಮಾರುತಃ ॥
ಏನಮ್ - ಈ ಆತ್ಮನನ್ನು, ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ - ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ನ, ಛಿಂದಂತಿ - ಕತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏನಮ್ - ಇದನ್ನು, ಪಾವಕಃ- ಅಗ್ನಿಯು,
ನ, ದಹತಿ - ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏನಮ್ - ಇದನ್ನು, ಆಪಃ - ಜಲವು, ನ, ಕ್ಲೇದಯಂತಿ - ತೋಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು,
ಮಾರುತಃ - ವಾಯುವು, ನ, ಶೋಷಯತಿ - ಒಣಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 23 ॥
ಈ ಆತ್ಮವನ್ನು ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲಾರವು, ಇದನ್ನು ಬೆಂಕಿಯು ಸುಡಲಾರದು, ಇದನ್ನು ಜಲವು ನೆನೆಯಿಸಲಾರದು ಮತ್ತು ವಾಯುವು ಒಣಗಿಸಲಾರದು. ॥ 23 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಗುರು ಜನರನ್ನು ಮತ್ತು ಸಹೋದರ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವ ಸಂದೇಹದಿಂದ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು
ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವೀ ಮುಂತಾದ ನಾಲ್ಕು ಭೂತಗಳೂ ಆತ್ಮನನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಅಸಮರ್ಥವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ನಿರ್ವಿಕಾರ ವಾದ ಆತ್ಮದ ನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ನಿರಾಕಾರತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಶರೀರವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದರೂ ಆತ್ಮ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅಗ್ನ್ಯಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲಕ ಶರೀರವನ್ನು ಸುಟ್ಟರೂ ಆತ್ಮ ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ, ವರುಣಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಶರೀರವನ್ನು ನೆನೆಯಿಸಿದರೂ ಆತ್ಮ ತೋಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ವಾಯವ್ಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಶರೀರವನ್ನು ಒಣಗಿಸಿದರೂ ಸಹ ಆತ್ಮ ಒಣಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರವು ಅನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಕಾರ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ, ಆತ್ಮ ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರಾಕಾರವಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಾದಿ ಪೃಥ್ವೀತತ್ತ್ವದ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ಗಾಳಿ, ಬೆಂಕಿ ಮತ್ತು ನೀರುಗಳ ಮೂಲಕ ಅದರ ನಾಶಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-24)
ಅಚ್ಛೇದ್ಯೋಽಯಮದಾಹ್ಯೋಽಯಮಕ್ಲೇದ್ಯೋಽಶೋಷ್ಯ ಏವ ಚ ।
ನಿತ್ಯಃ ಸರ್ವಗತಃ ಸ್ಥಾಣುರಚಲೋಽಯಂ ಸನಾತನಃ ॥
ಅಯಮ್ - ಈ ಆತ್ಮವು, ಅಚ್ಛೇದ್ಯಃ - ಅಚ್ಛೇದ್ಯನಾಗಿದೆ, ಅಯಮ್ - ಈ ಆತ್ಮವು, ಅದಾಹ್ಯಃ - ಅದಾಹ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅಕ್ಲೇದ್ಯಃ - ಅಕ್ಲೇದ್ಯವಾಗಿದೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಏವ - ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ, ಅಶೋಷ್ಯಃ - ಅಶೋಷ್ಯನಾಗಿದೆ, ಅಯಮ್ - ಈ ಆತ್ಮವು,
ನಿತ್ಯಃ - ನಿತ್ಯವೂ, ಸರ್ವಗತಃ - ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯೂ, ಅಚಲಃ - ಅಚಲವೂ, ಸ್ಥಾಣುಃ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದೂ (ಮತ್ತು),
ಸನಾತನಃ - ಸನಾತನವಾಗಿದೆ. ॥ 24 ॥
ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಆತ್ಮವು ಅಚ್ಛೇದ್ಯವೂ ಅದಾಹ್ಯವೂ, ಅಕ್ಲೇದ್ಯವೂ ಮತ್ತು ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಅಶೋಷ್ಯವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಈ ಆತ್ಮವು ನಿತ್ಯವೂ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯೂ, ಅಚಲವೂ, ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದು ಸನಾತನವಾಗಿದೆ. ॥ 24 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಪೂರ್ವ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು ; ಆದರೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನೇ ಎರಡನೇ ಬಾರಿ ಅಚ್ಛೇದ್ಯ, ಅದಾಹ್ಯ, ಅಕ್ಲೇದ್ಯ ಮತ್ತು ಅಶೋಷ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಶಸ್ತ್ರಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ನಾಶವಾಗದೇ ಇರುವ ಕಾರಣವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆತ್ಮವು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುವ, ಸುಡಲ್ಪಡುವ, ತೋಯಿಸಲ್ಪಡುವ ಮತ್ತು ಒಣಗಿಸಲ್ಪಡುವಂತಹ ವಸ್ತುವಲ್ಲ. ಅದು ಅಖಂಡ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ಏಕರಸ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಾದಿ ಯಾವುದೂ ಕೂಡ ಸಮರ್ಥವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಚ್ಛೇದ್ಯಾದಿ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಆತ್ಮನ ನಿತ್ಯತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಪುನಃ ಅವನನ್ನು ನಿತ್ಯ, ಸರ್ವಗತ ಮತ್ತು ಸನಾತನ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಚ್ಛೇದ್ಯಾದಿ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಅವಿನಾಶಿತ್ವ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೋ ಅದಾದರೋ ಆಕಾಶದಲ್ಲೂ ಸಹ ಸಿದ್ಧವಾಗ ಬಲ್ಲದು; ಏಕೆಂದರೆ ಆಕಾಶವು ಅನ್ಯ ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳಿಗೆ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಪೃಥ್ವೀತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡಲಾರದು, ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಡಲ್ಪಡಲಾರದು. ನೀರಿನಿಂದ ತೋಯಿಸಲ್ಪಡಲಾರದು ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನಿಂದ ಒಣಗಿಸಲಾಗದು. ಆತ್ಮನ ಅವಿನಾಶಿತ್ವವು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ - ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಅದನ್ನು ನಿತ್ಯ, ಸರ್ವಗತ ಮತ್ತು ಸನಾತನ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆಕಾಶವು ನಿತ್ಯವಾದುದಲ್ಲ ; ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಾ ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಅದು ನಾಶವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮವು ಎಂದಿಗೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದು ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆಕಾಶವು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದುದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಾ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿದೆ. ಆಕಾಶವು ಸನಾತನ, ಯಾವಾಗಲೂ ಇರುವಂತಹುದು, ಅನಾದಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಆತ್ಮವು ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶಬ್ದಗಳ ಮೂಲಕ ಆಕಾಶಕ್ಕಿಂತ ಆತ್ಮದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆತ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಣು ಮತ್ತು ಅಚಲ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಚಲನೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಾಡುವಿಕೆ ಈ ಎರಡೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಅಭಾವ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿದ್ದು ನಡುಗುತ್ತಿರುವುದು ‘ಅಲ್ಲಾಡುವಿಕೆ’ ಮತ್ತು ಒಂದು ಜಾಗದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಜಾಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ‘ಚಲನೆ ಯಾಗಿದೆ’. ಈ ಎರಡೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಾವವಾಗಿದೆ. ಅದು ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಚಲಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿದೆ, ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಳವೂ ಅದರಿಂದ ಬರಿದಾಗಿಲ್ಲ.
(ಶ್ಲೋಕ-25)
ಅವ್ಯಕ್ತೋಽಯಮಚಿಂತ್ಯೋಽಯಮವಿಕಾರ್ಯೋಽಯ ಮುಚ್ಯತೇ ।
ತಸ್ಮಾದೇವಂ ವಿದಿತ್ವೈನಂ ನಾನುಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥
ಅಯಮ್ - ಈ ಆತ್ಮವು, ಅವ್ಯಕ್ತಃ - ಅವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ, ಅಯಮ್ - ಈ ಆತ್ಮವು, ಅಚಿಂತ್ಯಃ - ಅಚಿಂತ್ಯವಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ಅಯಮ್ - ಈ ಆತ್ಮವು, ಅವಿಕಾರ್ಯಃ - ವಿಕಾರರಹಿತವೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ (ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ!), ಏನಮ್ - ಈ ಆತ್ಮವನ್ನು, ಏವಮ್ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ವಿದಿತ್ವಾ - ತಿಳಿದು (ನೀನು), ಅನುಶೋಚಿತುಮ್ - ಶೋಕಿಸಲು, ನ, ಅರ್ಹಸಿ - ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್, ನೀನು ಶೋಕಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ॥ 25 ॥
ಈ ಆತ್ಮವು ಅವ್ಯಕ್ತವೂ, ಅಚಿಂತ್ಯವೂ, ಮತ್ತು ವಿಕಾರರಹಿತವೂ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇ ಅರ್ಜುನೇ ! ಈ ಆತ್ಮವನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನೀನು ಶೋಕಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿನಗೆ ಶೋಕಿಸುವುದು ಉಚಿತವಾದುದಲ್ಲ. ॥ 25 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆತ್ಮವನ್ನು ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ ಮತ್ತು ‘ಅಚಿಂತ್ಯ’ ಎನ್ನುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆತ್ಮವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕವೂ ಸಹ ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅದು ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಷಯವೂ ಸಹ ಅಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ‘ಅಚಿಂತ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆತ್ಮವನ್ನು ‘ಅವಿಕಾರ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆತ್ಮವನ್ನು ‘ಅವಿಕಾರ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವ್ಯಕ್ತ ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತಲೂ ಅದರ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅವು ತಮ್ಮ ಕಾರಣರೂಪವಾದ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ವಿಷಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾರವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಸಹ ಅವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಅಚಿಂತ್ಯವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅದು ನಿರ್ವಿಕಾರ ವಾಗಿಲ್ಲ ; ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಕಾರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೂ ವಿಕಾರ ಉಂಟಾಗವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಆತ್ಮವು ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಆತ್ಮವನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನೀನು ಶೋಕಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ’ ಈ
ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಿತ್ಯ, ಸರ್ವಗತ, ಅಚಲ, ಸನಾತನ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅಚಿಂತ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ, ಮೇಲೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸಲಾಗದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮವನ್ನು ಅಜನ್ಮಾ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಪಡುವುದು ಅನುಚಿತವೆಂಬುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮವನ್ನು ಔಪಚಾರಿಕ ರೂಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವವನು-ಸಾಯುವವನು ಎಂದು ತಿಳಿದರೂ ಕೂಡ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-26)
ಅಥ ಚೈನಂ ನಿತ್ಯಜಾತಂ ನಿತ್ಯಂ ವಾ ಮನ್ಯಸೇ ಮೃತಮ್ ।
ತಥಾಪಿ ತ್ವಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ನೈವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥
ಅಥ, ಚ - ಆದರೆ, ಒಂದು ವೇಳೆ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಏನಮ್ - ಈ ಆತ್ಮವನ್ನು, ನಿತ್ಯಜಾತಮ್ - ಸದಾ ಹುಟ್ಟುವವನು, ವಾ - ಹಾಗೂ, ನಿತ್ಯಮ್ - ಸದಾ, ಮೃತಮ್ - ಸಾಯುವವನೂ, ಮನ್ಯಸೇ - ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ತಥಾಪಿ - ಆದರೂ ಕೂಡ, ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ ! (ನೀನು), ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಶೋಚಿತುಮ್ - ಶೋಕಿಸುವುದಕ್ಕೆ,
ನ, ಅರ್ಹಸಿ - ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ॥ 26 ॥
ಆದರೂ ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಈ ಆತ್ಮವನ್ನು ಸದಾ ಹುಟ್ಟುವವನು ಹಾಗೂ ಸದಾ ಸಾಯುವವನೂ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ ! ನೀನು ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ॥ 26 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಥ’ ಮತ್ತು ‘ಚ’ ಇವೆರಡು ಅವ್ಯಯಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿವೆ? ಮತ್ತು ಇವುಗಳೊಡನೆ ‘ನೀನು ಇದನ್ನು ಸದಾ ಹುಟ್ಟುವವನು ಮತ್ತು ಸದಾ ಸಾಯುವವನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವೆಯಾದರೂ ಕೂಡ ನೀನು ದುಃಖಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಥ’ ಮತ್ತು ‘ಚ’ ಇವೆರಡೂ ಅವ್ಯಯಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಔಪಚಾರಿಕ ಸ್ವೀಕೃತಿಯ ಬೋಧಕವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳೊಡನೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ವಾಸ್ತವವಾಗಿಯೂ ಆತ್ಮನು ಹುಟ್ಟುವವನೂ ಅಲ್ಲ- ಸಾಯುವವನೂ ಅಲ್ಲ-ಇದೇ ಮಾತು ಯಥಾರ್ಥವಾದುದು. ಆದರೂ ಕೂಡ ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಈ ಆತ್ಮನನ್ನು ಸದಾ ಹುಟ್ಟುವವನು, ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶರೀರದ ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಹ ರೂಪದಿಂದ ಸದಾ ಹುಟ್ಟುವವನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವೆಯಾದರೂ ಹಾಗೆಯೇ ಸದಾ ಸಾಯುವವನು ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶರೀರದ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಹ ರೂಪದಿಂದ ಸದಾ ಸಾಯುವವನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವೆಯಾದರೆ ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆಯೂ ಸಹ ನೀನು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ (ಇದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟರಿಂದ ನಲವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೂ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ) ಶೋಕ
ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-27)
ಜಾತಸ್ಯ ಹಿ ಧ್ರುವೋ ಮೃತ್ಯುರ್ಧ್ರುವಂ ಜನ್ಮ ಮೃತಸ್ಯ ಚ ।
ತಸ್ಮಾದಪರಿಹಾರ್ಯೇಽರ್ಥೇ ನ ತ್ವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥
ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ (ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ), ಜಾತಸ್ಯ - ಹುಟ್ಟಿದವನ, ಮೃತ್ಯುಃ - ಮರಣವು, ಧ್ರುವಃ - ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮೃತಸ್ಯ - ಸತ್ತವನ, ಜನ್ಮ - ಜನನವು, ಧ್ರುವಮ್ - ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ (ಕೂಡ-ಈ), ಅಪರಿಹಾರ್ಯೇ - ಪರಿಹಾರೋಪಾಯವಿಲ್ಲದ, ಅರ್ಥೇ - ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಶೋಚಿತುಮ್ - ಶೋಕಪಡಲು, ನ, ಅರ್ಹಸಿ - ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ॥ 27 ॥
ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದವನ ಮರಣವು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತವನ ಜನನವು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಈ ಪರಿಹಾರೋಪಾಯವಿಲ್ಲದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಶೋಕಪಡಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ॥ 27 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಿ’ ಎಂಬುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಹಿ’ ಹೇತು (ಕಾರಣ) ಎಂಬರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ಭಗವಂತನು ಶೋಕಿಸುವುದನ್ನು ಅನುಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೋ ಅದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ಯುಕ್ತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆ ಮಾತನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾರ ಜನ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನ ಮೃತ್ಯು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. - ಈ ಮಾತೇನೋ ಸರಿಯಾಗಿದೆ ; ಏಕೆಂದರೆ
ಹುಟ್ಟಿದವರು ಯಾವಾಗಲೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಬಲ್ಲರು. ಆದರೆ ಯಾರು ಸತ್ತಿರುವರೋ ಅವರ ಜನ್ಮ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ? ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರು ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಿಲ್ಲ - ಇದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. (4-9; 5/17; 8/15; 16, 21 ಇತ್ಯಾದಿ).
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ಭಗವಂತನ ಈ ಮಾತಾದರೋ -
ಯಾರು ಆತ್ಮನ ಜನನ - ಮರಣವು ನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೋ ಆ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದಾಗಿದೆ. ಆತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ಯಾರು ಮರಣ ಧರ್ಮದವರಿದ್ದಾರೋ ಅವರ ಜನ್ಮವು ನಿಶ್ಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಮುಕ್ತಿಯಾಗಲಾರದು. ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಿಯುಂಟೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನು ಹುಟ್ಟುವವನಲ್ಲ-ಸಾಯುವವನಲ್ಲ ಎಂಬುದೂ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ, ಹುಟ್ಟು-ಸಾವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಅಜ್ಞಾನ ಜನಿತವಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಹಾಗೂ ‘ಅಪರಿಹಾರ್ಯೇ ಅರ್ಥೇ’ ಎಂಬುದರ ಭಾವವೇನು? ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ಅನುಚಿತವೇಕೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದವು ಹೇತು ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ‘ಅಪರಿಹಾರ್ಯೇ ಅರ್ಥೇ’ ಇದರಿಂದ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಆತ್ಮನ ಜನನ ಮತ್ತು ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಕಾರಣ, ಆ ಮಾತು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ತಿರುಗುಮುರುಗಾಗುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ; ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಹರಿಸಲಾಗದ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ಸರಿಯಾಗಲಾರದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಕೂಡ ನೀನು ಶೋಕಿಸುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಯಾವ ಆತ್ಮವನ್ನು ನಿತ್ಯ, ಅಜನ್ಮ, ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವರೋ ಮತ್ತು ಸದಾ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವುಗಳುಳ್ಳವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವರೋ ಅವರಿಬ್ಬರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿಂದಲೂ ಆತ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ಸರಿಯಾಗಲಾರದು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿಯೂ ಸಹ ಶೋಕಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-28)
ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನೀ ಭೂತಾನಿ ವ್ಯಕ್ತಮಧ್ಯಾನಿ ಭಾರತ ।
ಅವ್ಯಕ್ತನಿಧನಾನ್ಯೇವ ತತ್ರ ಕಾ ಪರಿದೇವನಾ ॥
ಭಾರತ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ !, ಭೂತಾನಿ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನಿ - ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಅಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದವು (ಮತ್ತು), ಅವ್ಯಕ್ತನಿಧನಾನಿ, ಏವ - ಸತ್ತನಂತರವೂ ಅಪ್ರಕಟವಾಗುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ (ಕೇವಲ), ವ್ಯಕ್ತಮಧ್ಯಾನಿ - ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ (ಮತ್ತೆ), ತತ್ರ - ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಕಾ - ಏಕೆ, ಪರಿದೇವನಾ - ಶೋಕಿಸುವುದು? ॥ 28 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಅಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದುವು ಮತ್ತು ಸತ್ತನಂತರವೂ ಅಪ್ರಕಟವಾಗು ವಂತಹವೇ ಆಗಿವೆ, ಕೇವಲ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ, ಮತ್ತೆ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಶೋಕಿಸುವುದು? ॥ 28 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭೂತಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಅದರೊಡನೆ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನಿ’ ‘ಅವ್ಯಕ್ತ ನಿಧನಾನಿ’ ಮತ್ತು ‘ವ್ಯಕ್ತಮಧ್ಯಾನಿ’ - ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಭೂತಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅದರೊಡನೆ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಜನನದ ಮೊದಲು ಈಗಿನ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರಗಳೊಡನೆ ಇವುಗಳ ಸಂಬಂಧ ವಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ ; ‘ಅವ್ಯಕ್ತನಿಧನಾನಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ - ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಸತ್ತನಂತರವೂ ಸಹ ಸ್ಥೂಲಶರೀರಗಳೊಡನೆ ಇವುಗಳ ಸಂಬಂಧವು ಇರಲಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಮತ್ತು ‘ವ್ಯಕ್ತಮಧ್ಯಾನಿ’ ಯಿಂದ - ಕೇವಲ ಹುಟ್ಟಿದಾಗಿನಿಂದ ಮೃತ್ಯುಪರ್ಯಂತರದ ಮಧ್ಯದ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇವು ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಇವುಗಳ ಸಂಬಂಧವು ಶರೀರಗಳೊಡನೆ ಇದೆ, ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಶೋಕಿಸುವುದು? ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಹೇಗೆ ಸ್ವಪ್ನದ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಸ್ವಪ್ನಕಾಲದ ಮೊದಲು ಅಥವಾ ನಂತರ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಕೇವಲ ಸ್ವಪ್ನಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅದರ ಸಂಬಂಧವಿರುವಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೋ, ಅದೇ ರೀತಿ ಯಾವ ಶರೀರಗಳೊಡನೆ ಕೇವಲ ನಡುವಿನ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೋ ಅದು ಶಾಶ್ವತ ಸಂಬಂಧವಲ್ಲ. ಅವುಗಳಿಗಾಗಿ ಏಕೆ ಶೋಕಿಸಬೇಕು? ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾಭಾರತದ ಸ್ತ್ರೀಪರ್ವದ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಿದುರನೂ ಸಹ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ -
ಅದರ್ಶನಾದಾಪತಿತಾಃ ಪುನಶ್ಚಾದರ್ಶನಂ ಗತಾಃ ।
ನೈತೇ ತವ ನ ತೇಷಾಂ ತ್ವಂ ತತ್ರ ಕಾ ಪರಿದೇವನಾ ॥ 13 ॥
ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರನ್ನು ನೀನು ತನ್ನವರೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಿರುವಿಯೋ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಅದರ್ಶನದಿಂದ ಬಂದವರಾಗಿದ್ದರು. ಅಂದರೆ ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಅಪ್ರಕಟರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಪುನಃ ಅದರ್ಶನವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು. ಆದುದರಿಂದ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಇವರು ನಿನ್ನವರಲ್ಲ ಮತ್ತು ನೀನೂ ಇವರವನಲ್ಲ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಶೋಕಿಸುವುದೇಕೆ?
ಸಂಬಂಧ — ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಬೋಧವಾದ ಕಾರಣ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸಿಕೊಡಲು ಭಗವಂತನು ಮೇಲಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು ; ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದ ದರ್ಶನ, ವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣದ ಅಲೌಕಿಕತೆ ಮತ್ತು ದುರ್ಲಭತೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-29)
ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ಪಶ್ಯತಿ ಕಶ್ಚಿದೇನಮಾಶ್ಚರ್ಯವದ್ವದತಿ ತಥೈವ ಚಾನ್ಯಃ ।
ಆಶ್ಚರ್ಯವಚ್ಚೈನಮನ್ಯಃ ಶೃಣೋತಿ ಶ್ರುತ್ವಾಪ್ಯೇನಂ ವೇದ ನ ಚೈವ ಕಶ್ಚಿತ್॥*
* ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದೊಡನೆ ಹೋಲುವಂತಹ ಮಂತ್ರವು ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿಯಿದೆ -
ಶ್ರವಣಾಯಾಪಿ ಬಹುಭಿರ್ಯೋ ನ ಲಭ್ಯಃ ಶೃಣ್ವಂತೋಽಪಿ ಬಹವೋ ಯಂ ನ ವಿದ್ಯುಃ ।
ಆಶ್ಚರ್ಯೋ ವಕ್ತಾ ಕುಶಲೋಽಸ್ಯ ಲಬ್ಧಾಽಽಶ್ಚರ್ಯೋ ಜ್ಞಾತಾ ಕುಶಲಾನು ಶಿಷ್ಟಃ ॥ (1/2/7)
ಯಾವ (ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವು) ಬಹಳಷ್ಟು ಜನರಿಗೆ ಕೇಳಲೂ ಸಹ ದೊರಕವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೇಳಿದ ಅನೇಕರು ಅದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಾರರು. ಆ ಆತ್ಮದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವವರು ಕೆಲವರು ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯ ಪುರುಷರೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಅದನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ನಿಪುಣ ಪುರುಷರೂ ಸಹ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬರೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ ಸಹ ಯಾರೋ ಕುಶಲ ಆಚಾರ್ಯರ ಮೂಲಕ ಉಪದೇಶ ಪಡೆದ ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯ ಪುರುಷನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ.
ಕಶ್ಚಿತ್ - ಯಾರೋ ಒಬ್ಬ ಮಹಾಪುರುಷನು ಮಾತ್ರ, ಏನಮ್ - ಈ ಆತ್ಮವನ್ನು, ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ - ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ, ಪಶ್ಯತಿ- ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ತಥಾ, ಏವ - ಹಾಗೆಯೇ, ಅನ್ಯಃ - ಬೇರೆ ಯಾರೋ ಮಹಾಪುರುಷನು (ಇದರ ತತ್ವವನ್ನು), ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ - ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ, ವದತಿ - ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಅನ್ಯಃ - ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಯಾರೋ (ಅಧಿಕಾರಿ ಪುರುಷನೇ), ಏನಮ್ - ಇದನ್ನು, ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ - ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ, ಶೃಣೋತಿ - ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕಶ್ಚಿತ್ - ಕೆಲವರಾದರೋ, ಶ್ರುತ್ವಾ, ಅಪಿ - ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ, ಏನಮ್ - ಇದನ್ನು, ನ, ಏವ ವೇದ - ಅರಿಯಲಾರರು. ॥ 29 ॥
ಯಾರೋ ಒಬ್ಬ ಮಹಾಪುರುಷನೇ ಈ ಆತ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಯಾರೊ ಮಹಾಪುರುಷನೇ ಇದರ ತತ್ವವನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೆ ಯಾರೋ ಅಧಿಕಾರಿ ಪುರುಷನು ಇದನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವರಾದರೋ ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಇದನ್ನು ಅರಿಯಲಾರರು. ॥ 29 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನೇ ಇದನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಆತ್ಮವು ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ನೋಡುವವನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ವಿರಳವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತು ಅವನು ಅದನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹೇಗೆ ಮನುಷ್ಯನು ಲೌಕಿಕ ದೃಶ್ಯವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಇದಂ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನೋಡು ತ್ತಾನೋ ಆತ್ಮದರ್ಶನವು ಹಾಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ; ಆತ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವುದು ಅದ್ಭುತ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ. ಯಾವಾಗ ಏಕಮಾತ್ರ ಚೇತನ ಆತ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಯಾವುದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವು ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಮೂಲಕವೇ ತನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತದೆ. ಆ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ದ್ರಷ್ಟಾ, ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ದರ್ಶನ ಈ ತ್ರಿಪುಟಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅದು ನೋಡುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಯಾರೋ ಮಹಾಪುರುಷನೇ ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಆತ್ಮ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಬ್ರಹ್ಮನಿಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಇತರರಿಗೆ ತಿಳಿಯಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾರರು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ ಯಾವ ಮಹಾಪುರುಷರು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಹಳ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಮತ್ತು ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರೇ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲರು ಮತ್ತು ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದೂ ಸಹ ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಹೇಗೆ ಯಾರಿಗಾದರೂ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಲೌಕಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುವುದೋ, ಆ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆತ್ಮದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಅಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ. ಎಷ್ಟೇ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸಲಾದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಉದಾಹರಣೆಯೂ ಪೂರ್ಣ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಅದರ ಯಾವುದೋ ಒಂದಂಶವನ್ನೇ ಉದಾಹರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಸ ಲಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಸದೃಶವಾದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಈ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಉದಾಹರಣೆಯೂ ಪೂರ್ಣರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗಬಲ್ಲದು? ಆದಾಗ್ಯೂ ವಿಧಿಮುಖ ಮತ್ತು ನಿಷೇಧಮುಖ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯ ಸಂಕೇತಗಳ ಮೂಲಕ ಮಹಾಪುರುಷರು ಅದರ ಕಡೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದೇ ಅವರು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವು ವಾಣಿಯ ವಿಷಯವಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಾರದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಇದನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ’- ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಈ ಆತ್ಮದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೇಳುವ ಸದಾಚಾರಿಯು ಶುದ್ಧಚಿತ್ತದವನೂ, ಶ್ರದ್ಧಾವಂತನೂ, ಆಸ್ತಿಕ ಪುರುಷನೂ ಕೂಡ ಕೇವಲ ವಿರಳನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಕೇಳುವುದೂ ಸಹ ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ಇದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅವನು ಮೊದಲು ಸತ್ಯ, ಸುಖರೂಪವುಳ್ಳದ್ದು ಮತ್ತು ರಮಣೀಯವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದನೋ ಹಾಗೂ ಯಾವ ಶರೀರಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದನೋ, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅನಿತ್ಯ, ನಾಶವುಳ್ಳವು, ದುಃಖರೂಪಿ ಮತ್ತು ಜಡವಾಗಿದ್ದು ಹಾಗೂ ಆತ್ಮವು ಅವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದದ್ದು ಎಂದೂ ಕೇಳಿ ಅವನಿಗೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ತತ್ತ್ವವು ಮೊದಲು ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದಾಗಲೀ ಅಥವಾ ತಿಳಿದದ್ದಾಗಲೀ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಲೌಕಿಕ ವಸ್ತುವಿನೊಡನೆ ಅದರ ಸಮಾನತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಅದು ತುಂಬಾ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನು ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತನ್ಮಯನಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ
ಮತ್ತು ಕೇಳಿ ಮುಗ್ಧನಂತೆ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ವೃತ್ತಿಗಳು ಬೇರೆ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ - ಇದೇ ಅವನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ಕೇಳುವುದಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹಲಕೆಲವರು ಕೇಳಿಯೂ ಸಹ ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿಕಭಾವ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರ ಬುದ್ಧಿ ಶುದ್ಧ
ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಸಹ ಸಂಶಯ ಮತ್ತು ವಿಪರೀತ ಭಾವನೆಯ ಕಾರಣ ಇದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರನು; ಆದುದರಿಂದ ಈ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಅನಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಬಹಳ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್’ ಈ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಆತ್ಮದ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿಯೋ ಅಥವಾ ಅದನ್ನು ನೋಡುವವ, ಹೇಳುವವ ಮತ್ತು ಕೇಳುವವರ ಕುರಿತು ಇದೆಯೇ ಅಥವಾ ನೋಡುವುದು ವರ್ಣಿಸುವುದು, ಶ್ರವಣಿಸುವುದು - ಈ ಕ್ರಿಯೆಗಳದ್ದೋ?
ಉತ್ತರ - ‘ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು ಮೊದಲಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ; ಕ್ರಿಯಾ ವಿಶೇಷಣವಾದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಭಾವ ಕರ್ತೃ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಬರುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದ ದರ್ಶನ, ವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣದ ಅಲೌಕಿಕತೆ ಮತ್ತು ದುರ್ಲಭತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ
ಗೈದು, ಈಗ ಆತ್ಮವು ನಿತ್ಯವೂ ಅವಧ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ ; ಆದುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಾಗಿಯೂ ಶೋಕಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ -
ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಪ್ರಕರಣದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-30)
ದೇಹೀ ನಿತ್ಯಮವಧ್ಯೋಽಯಂ ದೇಹೇ ಸರ್ವಸ್ಯ ಭಾರತ ।
ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ನ ತ್ವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸೀ ॥
ಭಾರತ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ !, ಅಯಮ್ - ಈ, ದೇಹೀ - ಆತ್ಮವು, ಸರ್ವಸ್ಯ - ಎಲ್ಲರ, ದೇಹೇ - ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ, ನಿತ್ಯಮ್ - ಸದಾ, ಅವಧ್ಯಃ - ಅವಧ್ಯವಾಗಿದೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಈ ಕಾರಣದಿಂದ, ಸರ್ವಾಣಿ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಭೂತಾನಿ - ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿ,
ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಶೋಚಿತುಮ್ - ಶೋಕಿಸಲು, ನ, ಅರ್ಹಸಿ - ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ॥ 30 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ ! ಈ ಆತ್ಮವು ಎಲ್ಲರ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ಅವಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ॥ 30 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ‘ಆತ್ಮವು ಎಲ್ಲರ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸದಾ ಅವಧ್ಯವಾಗಿದೆ’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಎಷ್ಟೊಂದು ಶರೀರಗಳಿವೆಯೋ ಆ ಎಲ್ಲಾ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಆತ್ಮವು ಇದೆ. ಶರೀರಗಳ ಭೇದದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಭೇದ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಭೇದವೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಆ ಆತ್ಮವು ಸದಾಕಾಲ ಅವಧ್ಯವಾಗಿದೆ ಅದನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನದಿಂದ ಯಾರೂ ಸಹ ನಾಶಮಾಡಲಾರರು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇತುವಾಚಕವಾದ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮವು ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಲು ಯಾರೂ ಸಹ ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ - ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಾಗಿಯೂ ಶೋಕಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವಾಗ ಅದರ ನಾಶವು ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನದಿಂದಲೂ ಆಗಲಾರದೋ, ಆಗ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಮಾಡಲು ಅವಕಾಶವು ಎಲ್ಲಿದೆ? ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಯಾರದೇ ನಾಶದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಶೋಕಮಾಡಬೇಡ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅನೇಕ ಯುಕ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ನಿತ್ಯ, ಶುದ್ಧ, ಬುದ್ಧ, ಸಮ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತಾ ಆತ್ಮದ ಏಕತ್ವ, ನಿತ್ಯತ್ವ, ಅವಿನಾಶಿತ್ವ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಗೈದು ಹಾಗೂ ಶರೀರಗಳನ್ನು ವಿನಾಶಶೀಲವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಆತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಅಥವಾ ಶರೀರಗಳಿಗಾಗಿ ಅಥವಾ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನ ವಿಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದನ್ನು ಅನುಚಿತವೆಂಬುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ಜೊತೆಗೇ ಪ್ರಸಂಗಾನುಸಾರವಾಗಿ ಆತ್ಮವು ಹುಟ್ಟುವುದು - ಸಾಯುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಸಹ ಶೋಕಿಸುವುದರ ಅನೌಚಿತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಈಗ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಶೋಕಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲವೆಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-31)
ಸ್ವಧರ್ಮಮಪಿ ಚಾವೇಕ್ಷ್ಯ ನ ವಿಕಂಪಿತುಮರ್ಹಸಿ ।
ಧರ್ಮ್ಯಾದ್ಧಿ ಯುದ್ಧಾಚ್ಛ್ರೇಯೋಽನ್ಯತ್ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥
ಚ - ಹಾಗೂ, ಸ್ವಧರ್ಮಮ್ - ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು, ಅವೇಕ್ಷ್ಯ - ನೋಡಿ, ಅಪಿ - ಸಹ (ನೀನು), ವಿಕಂಪಿತುಮ್- ಭಯಪಡಲು,
ನ ಅರ್ಹಸಿ - ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ ಅಂದರೆ ನೀನು ಭಯಪಡಬಾರದು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ - ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದವನಿಗೆ,
ಧರ್ಮ್ಯಾತ್ - ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ, ಯುದ್ಧಾತ್ - ಯುದ್ಧದಿಂದ (ಮಿಗಿಲಾದ), ಅನ್ಯತ್ - ಬೇರೆ (ಯಾವ),
ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವು, ನ, ವಿದ್ಯತೇ - ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ. ॥ 31 ॥
ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ನೋಡಿದರೂ ನೀನು ಭಯಪಡಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ ಅಂದರೆ ನೀನು ಭಯಪಡಬಾರದು ಏಕೆಂದರೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದವನಿಗೆ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವು ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ॥ 31 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗ ಗೈದು ಭಗವಂತನು ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ಅಂದರೆ ಆತ್ಮವನ್ನು ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಶರೀರಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಶೋಕಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಯುದ್ಧಾದಿಗಳಿಂದ ಭಯಭೀತನಾಗುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ, ಈ ಮಾತಾದರೋ ನಾನು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸಿಯೇ ಇದ್ದೇನೆ; ಅದಲ್ಲದೆ ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ನಿನ್ನ ವರ್ಣ ಧರ್ಮದತ್ತ ನೋಡಿದರೂ ಕೂಡ ನೀನು ಭಯಭೀತನಾಗಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗದಿರುವುದೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ (18/43).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹಿ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಹೇತುವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಏಕೆ ಭಯ-ಭೀತನಾಗಬಾರದು ಇದರ ಪುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಯುದ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವು ಇಲ್ಲ.’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಯಾವ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭವು ಅನೀತಿ ಅಥವಾ ಲೋಭದ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಅನ್ಯಾಯದ ಆಚರಣೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆದರೆ ಯಾವುದು ಧರ್ಮ ಸಂಗತವಾಗಿದೆಯೋ, ಕರ್ತವ್ಯದ ರೂಪದಿಂದ ದೊರೆತಿರುವುದೋ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾನುಕೂಲವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವುದೋ ಅಂತಹ ಯುದ್ಧವೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಬೇರೆ ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ. ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ಬೇರೆಯಾವ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಧರ್ಮವೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮಮಯ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ ಇಚ್ಛಾನು ಸಾರವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗ ಅಥವಾ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-32)
ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಚೋಪಪನ್ನಂ ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರಮಪಾವೃತಮ್ ।
ಸುಖಿನಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಃ ಪಾರ್ಥ ಲಭಂತೇ ಯುದ್ಧಮೀದೃಶಮ್ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ !, ಯದೃಚ್ಛಯಾ - ತನ್ನಿಂದತಾನೇ, ಉಪಪನ್ನಮ್ - ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ, ಚ - ಮತ್ತು,
ಅಪಾವೃತಮ್ - ತೆರೆದಿರುವ, ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರಮ್ - ಸ್ವರ್ಗದ ದ್ವಾರರೂಪವಾಗಿರುವ, ಈದೃಶಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರದ,
ಯುದ್ಧಮ್ - ಯುದ್ಧವನ್ನು, ಸುಖಿನಃ - ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾದ, ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಃ - ಕ್ಷತ್ರಿಯರೇ, ಲಭಂತೇ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 32 ॥
ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ ! ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಮತ್ತು ತೆರೆದಿರುವ ಸ್ವರ್ಗದ ದ್ವಾರರೂಪದಂತಿರುವ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೇ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ॥ 32 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಅವನ ತಾಯಿಯಾದ ಕುಂತಿಯು ಹಸ್ತಿನಾಪುರದಿಂದ ಬರುವಾಗ ಯಾವ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹೇಳಿಕಳಿಸಿದ್ದಳೋ ಅದನ್ನು ಪುನಃ ಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕುಂತಿಯು ಭಗವಂತನೊಡನೆ ಹೇಳಿದ್ದಳು
ಏತದ್ಧನಂಜಯೋ ವಾಚ್ಯೋ ನಿತ್ಯೋದ್ಯುಕ್ತೋ ವೃಕೋದರಃ ।
ಯದರ್ಥಂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾ ಸೂತೆ ತಸ್ಯ ಕಾಲೋಽಯಮಾಗತಃ ।। (ಮಹಾ. ಉದ್ಯೋಗ. 137/9-10)
ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಯಾವ’ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯ - ಮಾತೆಯು ಪುತ್ರನಿಗೆ ಜನ್ಮಕೊಡುತ್ತಾಳೋ ಅದರ ಸಮಯ ಈಗ ಎದುರಾಗಿದೆ ಎಂದು ಧನಂಜಯ (ಅರ್ಜುನ)ನಿಗೂ ಮತ್ತು ಸದಾ ನಡು ಕಟ್ಟಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿರುವ ಭೀಮನಿಗೂ ನೀನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯುದ್ಧಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಯದೃಚ್ಛಯೋಪಪನ್ನಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅದನ್ನು ‘ಅಪಾ ವೃತಮ್ ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಯದೃಚ್ಛಯೋಪಪನ್ನಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು - ನೀನು ತಿಳಿದೂ ತಿಳಿದೂ ಈ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ನೀವುಗಳಾದರೋ ಸಂಧಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಹಳ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದಿರಿ, ಆದರೆ ಯಾವಾಗ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ನ್ಯಾಸರೂಪದಿಂದ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ ನಿಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಕೊಡಲು ದುರ್ಯೋಧನನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ - ಸೂಜಿಮೊನೆಯಷ್ಟು ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಸಹ ನಾನು ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು* ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು. (ಮಹಾ. ಉದ್ಯೋಗ. 127/25). ಆಗ ನೀವುಗಳು ಬಾಧ್ಯರಾಗಿ ಯುದ್ಧದ ಏರ್ಪಾಡುಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಯುದ್ಧವು ನಿಮಗಾಗಿ ‘ಯದೃಚ್ಛಯೋಪಪನ್ನಮ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದೆ ತನ್ನಿಂದತಾನೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ‘ಅಪಾವೃತಮ್ ಸ್ವರ್ಗ ದ್ವಾರಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು - ಇದು ತೆರೆದಿರುವ ಸ್ವರ್ಗದ ಬಾಗಿಲಾಗಿದೆ, ಇಂತಹ ಧರ್ಮಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾಯುವ ಮನುಷ್ಯನು
ನೇರವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಕೂಡ ಅಡ್ಡಿಮಾಡಲಾರರು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
* ಯಾವದ್ಧಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಯಾ ಸೂಚ್ಯಾ ವಿಧ್ಯೇದಗ್ರೇಣ ಕೇಶವ । ತಾವದಪ್ಯ ಪರಿತ್ಯಾಜ್ಯಂ ಭೂಮೇರ್ನಃ ಪಾಂಡವಾನ್ ಪ್ರತಿ ॥
ಸಂಬಂಧ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧರ್ಮಮಯಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಲಾಭವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ ನಂತರ ಈಗ ಅದನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಹಾನಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾನೆ -
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಇಂತಹ ಧರ್ಮಮಯ ಯುದ್ಧವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಕರ್ತವ್ಯರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತ ವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ತೆರೆದ ಸ್ವರ್ಗದ ದ್ವಾರವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಸಿಗಲಾರದು. ಇದಾದರೋ ಕೆಲವೇ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ ನಿಮಗೆ ಇಂತಹ ಧರ್ಮಯುದ್ಧವು ಒದಗಿದುದು ನಿಮ್ಮ ದೊಡ್ಡ ಸೌಭಾಗ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನೀನು ಇದರಿಂದ ಹಿಂದೆಗೆಯಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧರ್ಮಮಯಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಲಾಭವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ ನಂತರ ಈಗ ಅದನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಹಾನಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-33)
ಅಥ ಚೇತ್ತ್ವಮಿಮಂ ಧರ್ಮ್ಯಂ ಸಂಗ್ರಾಮಂ ನ ಕರಿಷ್ಯಸಿ ।
ತತಃ ಸ್ವಧರ್ಮಂ ಕೀರ್ತಿಂ ಚ ಹಿತ್ವಾ ಪಾಪಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥
ಅಥ, ಚೇತ್ - ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದು ವೇಳೆ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಇಮಮ್, ಧರ್ಮ್ಯಮ್ ಸಂಗ್ರಾಮಮ್ - ಈ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ, ಯುದ್ಧವನ್ನು, ನ, ಕರಿಷ್ಯಸಿ - ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ತತಃ - ಆದರೆ, ಸ್ವಧರ್ಮಮ್ - ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು,
ಕೀರ್ತಿಮ್- ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು, ಹಿತ್ವಾ - ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಪಾಪಮ್ - ಪಾಪವನ್ನು, ಅವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ. ॥ 33 ॥
ಏಕೆಂದರೆ, ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಈ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ॥ 33 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಥ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಥ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಾಂತರದಲ್ಲಿದೆ. ಈಗ ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಕರ್ತವ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಂಗ್ರಾಮಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಇಮಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಧರ್ಮ್ಯಂ’ ಎಂಬ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಸ್ವಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕೀತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಈ ಯುದ್ಧವು ಧರ್ಮಮಯವಾದ ಕಾರಣ ಅವಶ್ಯವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ.
ಈ ಮಾತನ್ನು ನಿನಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇಷ್ಟಾದರೂ ಕೂಡ ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಯುದ್ಧ
ಮಾಡದೇ ಹೋದರೆ ನಿನ್ನ ಮೂಲಕ ‘ಸ್ವಧರ್ಮದ ತ್ಯಾಗ’ ಆಗುವುದು ಮತ್ತು ನಿವಾತಕವಚಾದಿ ದಾನವರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದ ಕಾರಣದಿಂದ ಹಾಗೂ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹರಡಿರುವ ನಿನ್ನ ಮಹತ್ತಾದ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋದೀತು. ಇದಲ್ಲದೆ ಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿನಗೆ ಪಾಪವೂ ಉಂಟಾಗುವುದು; ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಯಾವ ಪಾಪದ ಭಯದಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿರುವಿಯೋ ಮತ್ತು ಭಯಭೀತನಾಗಿರುವೆಯೋ ಇದು ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿರುವನು.
(ಶ್ಲೋಕ-34)
ಅಕೀರ್ತಿಂ ಚಾಪಿ ಭೂತಾನಿ ಕಥಯಿಷ್ಯಂತಿ ತೇಽವ್ಯಯಾಮ್ ।
ಸಂಭಾವಿತಸ್ಯ ಚಾಕೀರ್ತಿರ್ಮರಣಾದತಿರಿಚ್ಯತೇ ॥
ಚ - ಹಾಗೂ, ಭೂತಾನಿ - ಎಲ್ಲ ಜನರೂ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಅವ್ಯಯಾಮ್ - ಬಹುಕಾಲದವರೆಗೆ ಇರುವ,
ಅಕೀರ್ತಿಮ್ - ಅಪಕೀರ್ತಿಯನ್ನು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಕಥಯಿಷ್ಯಂತಿ - ಆಡಿಕೊಳ್ಳುವರು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಂಭಾವಿತಸ್ಯ - ಮರ್ಯಾದಸ್ಥನಿಗೆ, ಅಕೀರ್ತಿಃ - ಅಪಕೀರ್ತಿಯು, ಮರಣಾತ್ - ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ, ಅತಿರಿಚ್ಯತೇ - ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ.
ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಬಹುಕಾಲದವರೆಗೆ ಇರುವ ನಿನ್ನ ಅಪಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಆಡಿಕೊಳ್ಳುವರು ಮತ್ತು ಮರ್ಯಾದಸ್ಥನಿಗೆ ಈ ಅಪಕೀರ್ತಿಯು ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿದೆ. ॥ 34 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ‘ಎಲ್ಲ ಜನರು ಬಹಳಕಾಲದವರೆಗೆ ನಿಲ್ಲುವಂತಹ ನಿನ್ನ ಅಪಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವರು’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಕೇವಲ ಸ್ವಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿಯ ನಾಶವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ನಿನಗೆ ಪಾಪತಟ್ಟುವುದು, ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ; ಜೊತೆಗೆ ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಿನ್ನ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಮಾಡುವರು. ಆ ಅಪಕೀರ್ತಿಯು ಕೆಲವೇ ದಿವಸಗಳು ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಅದು ಅನಂತಕಾಲದವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಯುದ್ಧದ ತ್ಯಾಗವು ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾದುದೆಂದು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಾನನೀಯ ಪುರುಷನಿಗೆ ಅಪಕೀರ್ತಿಯು ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಹಾಗೊಂದು ವೇಳೆ - ಅಪಕೀರ್ತಿಯಿಂದ ನಮಗಾಗುವ ಹಾನಿಯಾದರೂ ಏನು? ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿಯುವುದಾದರೆ ಅಂತಹ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಯಾವ ಪುರುಷನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಯಾರಿಗೆ ಬಹಳ ಜನರು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೋ, ಅಂತಹ ಪುರುಷನಿಗೆ ಅಪಕೀರ್ತಿಯು ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ದುಃಖವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವಾಗ ಅಂತಹ ಅಪಕೀರ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ನೀನು ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿಯೇ ದೊಡ್ಡ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಖ್ಯಾತನಾಗಿರುವೆ. ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಪಾತಾಳದವರೆಗೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಲ್ಲೂ ನಿನಗೆ ಗೌರವವಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-35)
ಭಯಾದ್ರಣಾದುಪರತಂ ಮಂಸ್ಯಂತೇ ತ್ವಾಂ ಮಹಾರಥಾಃ ।
ಯೇಷಾಂ ಚ ತ್ವಂ ಬಹುಮತೋ ಭೂತ್ವಾ ಯಾಸ್ಯಸಿ ಲಾಘವಮ್ ॥
ಚ - ಮತ್ತು, ಏಷಾಮ್ - ಯಾರ (ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ), ತ್ವಮ್ - ನೀನು ಮೊದಲು, ಬಹುಮತಃ - ಬಹುಸಮ್ಮಾನಿತ,
ಭೂತ್ವಾ - ಆಗಿದ್ದರೂ (ಈಗ), ಲಾಘವಮ್ - ಲಘುತ್ವವನ್ನು, ಯಾಸ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ (ಆ), ಮಹಾರಥಾಃ - ಮಹಾರಥರು, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನನ್ನು, ಭಯಾತ್ - ಭಯದ ಕಾರಣದಿಂದ, ರಣಾತ್ - ಯುದ್ಧದಿಂದ, ಉಪರತಮ್ - ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿದವನೆಂದು, ಮಂಸ್ಯಂತೇ - ತಿಳಿಯುವರು. ॥ 35 ॥
ಮತ್ತು ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಮೊದಲು ಬಹಳ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾಗಿದ್ದೆಯೋ ಅವರು ನಿನ್ನನ್ನು ತುಚ್ಛವಾಗಿ ಕಾಣುವರು; ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಆ ಮಹಾರಥರು ನಿನ್ನನ್ನು ಭಯದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿದವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವರು. ॥ 35 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಬಹಳ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾಗಿದ್ದು ಈಗ ಲಘುತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣ ಮತ್ತು ಶಲ್ಯ ಮೊದಲಾದರು ಹಾಗೂ ವಿರಾಟ, ದ್ರುಪದ, ಸಾತ್ಯಕಿ ಮತ್ತು ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನರಾದಿ ಮಹಾರಥಿಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೋ ನಿನ್ನನ್ನು
ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಶೂರ-ವೀರ ಮಹಾನ್ ಯೋದ್ಧಾ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿರುತ್ತಾರೋ, ಯುದ್ಧವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು ವುದರಿಂದ ನೀನು ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೀಳಾಗಿ ಹೋಗುವೆ, ಅವರು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೇಡಿಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವರು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಹಾರಥಿಕರು ನಿನ್ನನ್ನು ಭಯದಿಂದಾಗಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿದವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವರು’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮಹಾರಥಿಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೀಳಾಗಿ ಹೋಗುವನೆಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನೆಂದರೆ - ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಸ್ವಜನ ಸಮುದಾಯದ ಮೇಲೆ ದಯೆತೋರಿಸಿ ಅಥವಾ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಪಾಪವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದರ ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ಎಂದು ಆ ಮಹಾರಥಿಕರು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಾರರು; ಅರ್ಜುನನು ಭಯಭೀತನಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯುದ್ಧದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವರು. ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿರುವುದು ನಿನಗಾಗಿ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಉಚಿತವಲ್ಲ.
(ಶ್ಲೋಕ-36)
ಅವಾಚ್ಯವಾದಾಂಶ್ಚ ಬಹೂನ್ ವದಿಷ್ಯಂತಿ ತವಾಹಿತಾಃ ।
ನಿಂದಂತಸ್ತವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ತತೋ ದುಃಖತರಂ ನು ಕಿಮ್ ॥
ತವ - ನಿನ್ನ, ಅಹಿತಾಃ - ವೈರಿಗಳು, ತವ - ನಿನ್ನ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್ - ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು, ನಿಂದಂತಃ - ನಿಂದಿಸುತ್ತ
(ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆ), ಬಹೂನ್ - ಬಹಳವಾಗಿ, ಅವಾಚ್ಯವಾದಾನ್ - ಹೇಳಬಾರದ ಮಾತುಗಳನ್ನು, ಚ - ಕೂಡ, ವದಿಷ್ಯಂತಿ - ಹೇಳುವರು, ತತಃ - ಅದಕ್ಕಿಂತ, ದುಃಖತರಮ್ - ಹೆಚ್ಚನದಾದ ದುಃಖವು, ನು - ಮತ್ತೆ, ಕಿಮ್ - ಯಾವುದಿರಬಹುದು? ॥ 36 ॥
ನಿನ್ನ ವೈರಿಗಳು ನಿನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತ ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಬಾರದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಹೇಳುವರು; ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದಾದ ದುಃಖವು ಮತ್ತೆ ಯಾವುದಿರಬಹುದು? ॥ 36 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ - ಎಲ್ಲ ಜನರು ನಿನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವರು, ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು; ಪುನಃ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳು ನಿನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಆಡಬಾರದ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ಕೂಡಾ ಆಡುವರು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆಯೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮೂವತ್ನಾಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯರ ಮೂಲಕ ಯಾವಾಗಲೂ ಮಾಡುವಂತಹ ನಿಂದೆಯ ವರ್ಣನೆ ಯಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿ ಶತ್ರುಗಳ ಮೂಲಕ ನಿನ್ನ ಮುಖಕ್ಕೆ ಹೊಡೆದಂತೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುವ ನಿಂದಾಯುಕ್ತ ದುರ್ವಚನಗಳ ಮಾತು ಇದೆ. ಆ ನಿಂದೆಯಾದರೋ ಕೇವಲ ಮಾನನೀಯ ಪುರುಷರಿಗಾಗಿಯೆ ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖದಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ತನ್ನ ಮುಖದ ಮೇಲೆ ಶತ್ರುಗಳ ದುರ್ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಸಹ ಭಯಂಕರ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವುದೇನೆಂದರೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ನಿಂದೆಯಾದೀತು ಮತ್ತು ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾರು ಇಂದಿನ ತನಕ ದೊಡ್ಡ ಶೂರವೀರನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೋ ಅವರೇ ಹೇಡಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯತೊಡಗುವರು, ಇಷ್ಟೇ ಮಾತಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾರು ನಿನ್ನ ಅಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವವರಿದ್ದಾರೋ ನಿನ್ನ ಹಾನಿಯಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ಹರ್ಷವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ನಿನ್ನ ವೈರಿಗಳಾದ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ನಿನ್ನ ಬಲ, ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ ಕುಶಲತೆ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಅಸಹ್ಯಕರವಾದ ನಾನಾತರದ ವಾಗ್ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಸುರಿಸುವರು. ಅರ್ಜುನನು ಯಾವ ಕಾಲದ ವೀರನು! ಅವನಾದರೋ ಜನ್ಮತಃ ನಪುಂಸಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ;! ಅವನ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಪೌರುಷಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ! ಎಂದು ಅವರು ಆಡಿಕೊಳ್ಳುವರು.
ಪ್ರಶ್ನೆ-‘ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖವು ಮತ್ತೇನಾಗಬಲ್ಲದು’; ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಘಟನೆಯ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಮಹಾ ದುಃಖಮಯವೆಂದು ಸಿದ್ಧ ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖವು ನಿನಗೆ ಇನ್ನೇನಿರಬಹುದು; ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ನೀನು ಯಾವ ಯುದ್ಧದ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಖವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವಿಯೋ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ದುಃಖವಿದೆಯೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವೆಯೋ - ಇದು ನಿನ್ನ ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖವಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಹಾನಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ ನಂತರ ಈಗ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಿಂದ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದ ಆಗುವ ಲಾಭವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗೆಂದು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-37)
ಹತೋ ವಾ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ಸ್ವರ್ಗಂ ಜಿತ್ವಾ ವಾ ಭೋಕ್ಷ್ಯಸೇ ಮಹೀಮ್ ।
ತಸ್ಮಾದುತ್ತಿಷ್ಠ ಕೌಂತೇಯ ಯುದ್ಧಾಯ ಕೃತನಿಶ್ಚಯಃ ॥
ವಾ - ಒಂದೋ ನೀನು (ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ), ಹತಃ - ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟು, ಸ್ವರ್ಗಮ್ - ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ,
ವಾ- ಅಥವಾ (ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ), ಜಿತ್ವಾ - ಗೆದ್ದು, ಮಹೀಮ್ - ಪೃಥ್ವಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು, ಭೋಕ್ಷ್ಯಸೇ - ಭೋಗಿಸುವೆ,
ತಸ್ಮಾತ್ - ಈ ಕಾರಣದಿಂದ, ಕೌಂತೇಯ - ಹೆ ಅರ್ಜುನನೇ ! (ನೀನು), ಯುದ್ಧಾಯ - ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ,
ಕೃತನಿಶ್ಚಯಃ - ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ, ಉತ್ತಿಷ್ಠ - ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು. ॥ 37 ॥
ಒಂದೋ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ ಅಥವಾ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದರೆ ಪೃಥ್ವಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವೆ ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ! ನೀನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು. ॥ 37 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು - ನನಗಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದು ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಜಯವು ನಮಗಾಗುವುದೋ ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ಶತ್ರುಗಳಿಗೋ? ಇದರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ನಾನು ಮಾಡಲಾರೆ; ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಾಯುವುದರಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಲಾಭವನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಜಯವುಂಟಾಗಿ ನೀನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಸಹ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತೇ ಆಗುತ್ತದೆ ; ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ದೊರೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಒಂದು ವೇಳೆ ವಿಜಯಿಯಾದರೆ ಭೂಮಂಡಲದ ರಾಜ್ಯಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಎರಡೂ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ನಿನಗಾದರೋ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಟಿಬದ್ಧನಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾಗು ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯುದ್ಧದ ಫಲವು ರಾಜ್ಯಸುಖ ಅಥವಾ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ತನಕ ತಿಳಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನಾದರೋ - ಈ ಲೋಕದ ರಾಜ್ಯದ ಮಾತೇನು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿಯೂ ನಾನು ನನ್ನ ಕುಲನಾಶವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಆದುದರಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ರಾಜ್ಯಸುಖ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-38)
ಸುಖದುಃಖೇ ಸಮೇ ಕೃತ್ವಾ ಲಾಭಾಲಾಭೌ ಜಯಾಜಯೌ ।
ತತೋ ಯುದ್ಧಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ ನೈವಂ ಪಾಪಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥
ಜಯಾಜಯೌ - ಜಯ-ಪರಾಜಯ, ಲಾಭಾಲಾಭೌ - ಲಾಭ-ಹಾನಿ (ಮತ್ತು), ಸುಖದುಃಖೇ - ಸುಖ-
ದುಃಖಗಳನ್ನು, ಸಮೇ - ಸಮಾನವಾಗಿ, ಕೃತ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ತತಃ - ಅನಂತರ, ಯುದ್ಧಾಯ - ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ,
ಯುಜ್ಯಸ್ವ - ಸಿದ್ಧನಾಗು, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ (ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಿಂದ ನೀನು), ಪಾಪಮ್ - ಪಾಪವನ್ನು,
ನ, ಅವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ - ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 38 ॥
ಜಯ-ಪರಾಜಯ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಅನಂತರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗು, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನೀನು ಪಾಪವನ್ನು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 38 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜಯ-ಪರಾಜಯ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಜಯ-ಪರಾಜಯ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಭೇದಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವುಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಅಥವಾ ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗದಿರುವುದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅದರ ನಂತರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗು-ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಒಂದು ವೇಳೆ ನಿನಗೆ ರಾಜ್ಯಸುಖವೂ, ಸ್ವರ್ಗಾಪೇಕ್ಷೆಯೂ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಯುದ್ಧ ದಿಂದಾಗುವ ವಿಷಮ ಭಾವವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಸಮವಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಅನಂತರ ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡಬೇಕು. ಇಂತಹ ಯುದ್ಧವು ಶಾಶ್ವತವಾದ ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಪಾಪವು ತಟ್ಟವುದಿಲ್ಲ’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಮಹಾಪಾಪಕರ್ಮ ವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದನು. ಜೊತೆಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿರುವುದೇ ಉಚಿತವೆನ್ನುವುದನ್ನೂ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದನು. ಆ ಮಾತುಗಳ ಉತ್ತರವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. (1/36, 39, 45). ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೂ ಸಹ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಪಾಪತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ ನೀನು ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಬಂಧನ ರೂಪೀ ಪಾಪದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುವೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಹಾಗೂ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಮತಾ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಈಗ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-39)
ಏಷಾ ತೇಽಭಿಹಿತಾ ಸಾಂಖ್ಯೇ ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋಗೇ ತ್ವಿಮಾಂ ಶೃಣು ।
ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಯುಕ್ತೋ ಯಯಾ ಪಾರ್ಥ ಕರ್ಮಬಂಧಂ ಪ್ರಹಾಸ್ಯಸಿ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ!, ಏಷಾ - ಈ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ತೇ - ನಿನಗಾಗಿ, ಸಾಂಖ್ಯೇ - ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಅಭಿಹಿತಾ - ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ತು - ಮತ್ತು (ಈಗ ನೀನು), ಇಮಾಮ್ - ಇದನ್ನು, ಯೋಗೇ - ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಶೃಣು - ಕೇಳು, ಯಯಾ - ಯಾವ, ಬುದ್ಧ್ಯಾ - ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಯುಕ್ತಃ - ಯುಕ್ತನಾಗಿ (ನೀನು), ಕರ್ಮಬಂಧಂ- ಕರ್ಮಗಳ ಬಂಧನವನ್ನು, ಪ್ರಹಾಸ್ಯಸಿ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವೆ ಅಂದರೆ ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟಮಾಡಿಬಿಡುವೆ. ॥39॥
ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ ! ಈ ಬುದ್ಧಿಯು ನಿನಗೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಮತ್ತು ಈಗ ನೀನು ಅದನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳು. ಇಂತಹ ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ನೀನು ಕರ್ಮಗಳ ಬಂಧನವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ ಅಂದರೆ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವೆ. ॥ 39 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಏಷಾ’ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ಬುದ್ಧಿಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಈ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಿನಗಾಗಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಯಿತು’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯಾವ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ಯುದ್ಧಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೋ, ಅದೇ ಸಮತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏಷಾ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ಬುದ್ಧಿಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ‘ಏಷಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಅತ್ಯಂತ ನಿಕಟವರ್ತೀವಸ್ತುವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು - ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಈ ಸಮಭಾವವು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಆತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿವೇಕದ ಮೂಲಕ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ವರ್ಣಾಶ್ರಮೋಚಿತ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು’ - ಈ ಎಲ್ಲಾ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೇಳಿ ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಈ ಸಮಭಾವದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಆತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಮ ಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಯಾವಾಗ ಆತ್ಮದ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಭೇದವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗಿಂತ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಭೇದ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಉಂಟಾಗಬಹುದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಮರಣಹೊಂದುವ ಮತ್ತು ಜೀವಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಭ್ರಮಾತ್ಮಕವಾದ ಈ ವಿಷಮಭಾವ ಅಥವಾ ಭೇದ ಬುದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಶೋಕವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಆ ಶೋಕದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಲು ಸಂಕೇತ ಮಾಡಿದನು ಹನ್ನೆರಡು ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನ ನಿತ್ಯತ್ವ ಮತ್ತು ಅಸಂಗತ್ವದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ - ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸಾಯುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಜೀವಿಸಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವು ಕಂಡುಬರುವುದೋ ಇದು ಅಜ್ಞಾನಜನಿತವಾಗಿದೆ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಧೀರಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಈ ಭೇದ-ಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಆತ್ಮನು ಸಮ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಂತರ ಶೀತ-ಉಷ್ಣ, ಸುಖ-ದುಃಖ ಮೊದಲಾದ ದ್ವಂದ್ವಗಳ ಮೂಲಕ ಭೇದ-ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಶಬ್ದಾದಿ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯ-ಸಂಯೋಗಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ಇರುವಂತೆ ಹೇಳಿದನು (2/14) ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಪುರುಷನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆ ಗೈದು ಅವನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು (2/15). ಇದಾದ ನಂತರ ಸತ್ಯಾಸತ್ಯ ವಸ್ತುವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವಂತೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು (2/16.18). ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ಸಾಯುವವನು-ಸಾಯಿಸುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವ ರನ್ನು ಅಜ್ಞಾನಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಿ, ಆತ್ಮನ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ, ಅಕರ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾ ಶರೀರಗಳ ನಾಶದಿಂದ ಆತ್ಮನ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಜೀವನ-ಮರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಮಭಾವವನ್ನು ಗೈದು ನೀನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಾಗಿಯೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ಶೋಕಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ (2/19-30) ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಸತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳ ವಿವೇಚನೆಯ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಸಮತೆಯ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಮಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈಗ ‘ನೀನು ಇದನ್ನು ಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳು’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಇಮಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವೂ ಕೂಡ ಆ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಮಭಾವ ರೂಪೀ ಬುದ್ಧಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಅದೇ ಸಮಭಾವವು, ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಇರಬೇಕು ಮತ್ತು ಆ ಸಮತೆಯ ಫಲವೇನು - ಈ ಎಲ್ಲಾ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಅವುಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಜಾಗರೂಕನಾಗಿರು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಇದೇ ಮಾತು ಇರುವುದಾದರೆ ಮೂವತ್ತೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಪ್ರಕರಣದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆ ಪ್ರಕರಣವು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ - ನೀನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿರುವೆ, ಯುದ್ಧ ನಿನ್ನ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಅದರ ತ್ಯಾಗವು ನಿನಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಲಾಭಪ್ರದವಾದುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ - ಯಾವಾಗ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗದಂತೆ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಈ ಎರಡೂ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಸಮಭಾವದ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳೊಡನೆ ದೇಹಲೀದೀಪನ್ಯಾಯ (ಹೊಸ್ತಿಲ ದೀಪ)ದಿಂದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಬಂಧಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅದರ ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಈ ಜೀವನು ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಜೀವಾತ್ಮನು ಪದೇ-ಪದೇ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನನ-ಮರಣ ರೂಪೀ ಸಂಸಾರಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ತಿರುಗಿಸಲು ಕಾರಣೀ ಭೂತವಾದ ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಚಿತ ಸಂಸ್ಕಾರ ಸಮುದಾಯದ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಕರ್ಮಬಂಧಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಧಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯ ತ್ಯಾಗ ಗೈದು ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ಅಂದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾದಾಗ ಈ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಹಾಗೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಫಲವುಂಟು ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಷ್ಟಪಡಿಸುವುದು ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹುರಿದ ಬೀಜದಂತೆ ಗೈಯುವುದು. ಇದೇ ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಬಂಧನವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗೈದು ಈಗ ಅದರ ರಹಸ್ಯಪೂರ್ಣ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-40)
ನೇಹಾಭಿಕ್ರಮನಾಶೋಽಸ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯವಾಯೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ ।
ಸ್ವಲ್ಪಮಪ್ಯಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ತ್ರಾಯತೇ ಮಹತೋ ಭಯಾತ್ ॥
ಇಹ - ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ, ಅಭಿಕ್ರಮನಾಶಃ - ಉಪಕ್ರಮ ಎಂದರೆ ಬೀಜದ ನಾಶವು, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಆಗುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ಪ್ರತ್ಯವಾಯಃ - ವಿರುದ್ಧವಾದ ಫಲರೂಪೀ ದೋಷವು (ಕೂಡ), ನ, ವಿದ್ಯತೇ - ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ (ಅಲ್ಲದೆ), ಅಸ್ಯ - ಈ ಕರ್ಮಯೋಗ ರೂಪೀ, ಧರ್ಮಸ್ಯ - ಧರ್ಮದ, ಸ್ವಲ್ಪಮ್, ಅಪಿ - ಸ್ವಲ್ಪವಾದ ಸಾಧನವಾದರೂ, ಮಹತಃ, ಭಯಾತ್ - ಮಹಾನ್ ಭಯದಿಂದ, ತ್ರಾಯತೇ - ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ॥ 40 ॥
ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಉಪಕ್ರಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಬೀಜದ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಫಲರೂಪೀ ದೋಷವೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗರೂಪೀ ಧರ್ಮದ ಸ್ವಲ್ಪವಾದ ಸಾಧನವೂ ಕೂಡ ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯುರೂಪವಾದ ಮಹಾನ್ ಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ॥ 40 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಉಪಕ್ರಮದ ನಾಶವು ಇಲ್ಲ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯ ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡಿ ಅದು ಪೂರ್ಣ ಗೊಳ್ಳುವ ಮುನ್ನವೇ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಟ್ಟರೆ, ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ರೈತನೊಬ್ಬ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಬೀಜ ಬಿತ್ತಿ ಅದರ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ನೀರು ಹಾಯಿಸದೇ ಹೋದರೆ ಆ ಬೀಜಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೋ; ಆ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆರಂಭವು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಮತ್ತು ಅವು ಸಾಧಕನನ್ನು ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪುನಃ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. (6/43-44). ಇದರ ವಿನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಸತ್ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (17/27).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯವಾಯ ಅಂದರೆ ವಿರುದ್ಧ ಫಲ ಸ್ವರೂಪವಾದ ದೋಷವೂ ಇಲ್ಲ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಎಲ್ಲಿ ಕಾಮನಾಯುಕ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತವೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅದರ ಒಳ್ಳೆಯ ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟಫಲಗಳು ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯವಾಯ ಅರ್ಥಾತ್ ವಿಪರೀತ ಫಲಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ದೈವ, ಪಿತೃ, ಮನುಷ್ಯ ಮೊದಲಾದವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೊರತೆಯುಂಟಾದರೆ ಅವರು ಕುಪಿತರಾಗುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟವೂ ಉಂಟಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಸ್ವಾರ್ಥರಹಿತವಾದ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಸೇವೆ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಪಾಲನೆ ಯಲ್ಲಿ ಕೊರತೆಯಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅದರ ವಿಪರೀತ ಫಲಸ್ವರೂಪೀ ಅನಿಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಹೇಗೆ ರೋಗ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಸೇವಿಸಿದ ಔಷಧವು ಅನುಕೂಲವಾಗದಿದ್ದರೆ ರೋಗವನ್ನು ನಿವಾರಿಸದೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತಾಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯ ಪರಿಣಾಮವು ವಿಪರೀತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (6/40). ಅರ್ಥಾತ್ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅದು ಪೂರ್ಣವಾಗದೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪರಮ ಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿಸದೆ ಹೋದರೂ ಸಹ ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪೂರ್ವಕೃತ ಪಾಪಗಳ ಫಲ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಅಥವಾ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಆನುಷಂಗಿಕ ಹಿಂಸಾದಿಗಳ ಫಲ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳೇ ಮುಂತಾದ ಯೋನಿಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ನರಕವಾಸವನ್ನು ಅನುಭವಿಸ ಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪೂರ್ವಕೃತ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾದ ಈ ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದ ಸುಖಭೋಗಗಳಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿರಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಆ ಪುರುಷನು ಪುಣ್ಯವಂತರ ಉತ್ತಮ ಲೋಕವನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕಾಲ ನಿವಾಸಗೈದು ಪುನಃ ವಿಶುದ್ಧ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮತಾಳುತ್ತಾನೆ ಅಥವಾ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಮೊದಲಿನ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಪುನಃ ಆ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ (6/41 ರಿಂದ 44).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರತ್ಯವಾಯೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ - ಇದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ - ಅಡೆತಡೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಹೀಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಏನು ಆಪತ್ತಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳ ಹಾಗೂ ಪ್ರಮಾದೀ, ವಿಷಯೀ ಮತ್ತು ನಾಸ್ತಿಕ ಪುರುಷರ ಸಂಗ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ - ಅಡೆತಡೆಗಳು ಉಂಟಾಗಬಹುದು ; ಆದರೆ ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮದ ಪರಿಣಾಮವು ಕೆಟ್ಟದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಪರೀತ ಫಲ ಸ್ವರೂಪೀ ದೋಷ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಈ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಸ್ಯ’ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಧರ್ಮಸ್ಯ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದೆಯೋ ಅದೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಉತ್ತಮ ಕ್ರಿಯೆಯ ಹೆಸರು ‘ಕರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಮ ಭಾವದ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ (2/48). ಆದುದರಿಂದ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭ-ಮೋಹ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದು ಸಮತಾಪೂರ್ವಕ ತನ್ನ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದೇ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಸಮತ್ವ ಯೋಗ, ಬುದ್ಧಿಯೋಗ, ತದರ್ಥಕರ್ಮ, ಮದರ್ಥಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಮತ್ಕರ್ಮ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ ರೂಪೀ ಧರ್ಮದ ಸ್ವಲ್ಪಮಾತ್ರ ಸಾಧನವೂ ಸಹ ಮಹಾಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯು ತನ್ನ ಪೂರ್ಣಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತತ್ಕ್ಷಣವೇ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದರ ಪೂರ್ಣಸಾಧನೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುವುದಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಲ್ಪ ಆಂಶಿಕವಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮತ್ವದ ಅಚಲ ಸ್ಥಿತಿಯುಂಟಾಗದೆ ಮನುಷ್ಯನ ಮೂಲಕ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾತ್ರ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆಯು ಸಮಭಾವದಿಂದ ಆದರೆ ಮತ್ತು ಆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾತ್ರ ಸಮಭಾವವು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದರೆ, ಆಗಲಾದರೋ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ; (2/72) ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಅದು ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪುನಃ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಸಿ ಕೊಡುತ್ತದೆ (6/41-45). ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಸಮಯಾನುಸಾರವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ತೀರ್ಥಸೇವನೆ ಮತ್ತು ವ್ರತ-ಉಪವಾಸ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳೂ ಸಹ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಲಾರವು ಮತ್ತು ಸಮಭಾವನೆಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ ಭಿಕ್ಷಾಟನೆ, ಯುದ್ಧ, ಕೃಷಿ, ವ್ಯಾಪಾರ, ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಮುಂತಾದ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಭಾವಪೂರ್ಣವಾದರೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವಂತಹವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮ’ಕ್ಕಿಂತ ‘ಭಾವ’ದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿನ ಸಾಧನವು ವೃದ್ಧಿಯಾದಾಗ ಮಹಾಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವುದಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಸ್ವಲ್ಪದ ಮಹತ್ವವೇನುಳಿಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದ ಪರಿಣಾಮವು ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅದು ತನ್ನ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಸಿದ್ಧಿಮಾಡದ ಹೊರತು ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದರ ಬೇರೊಂದು ಫಲವು ಉಂಟಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನನ್ನು ಪೂರ್ಣ ನಿಷ್ಕಾಮನನ್ನಾಗಿಸಿ ಅವನ ಉದ್ಧಾರವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತದೆ - ಇದೇ ಅದರ ಮಹತ್ವವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಾಧನೆಯೂ ಸಹ ಮಹಾಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವಂತಹುದಾದರೆ, ಆಗ ಅದರ ಪೂರ್ಣ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾತ್ರ ಸಾಧನೆಯೂ ಕೂಡ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವುದೇನೂ ಸರಿ - ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಮಯದ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ ; ಅದು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವುದೋ ಅಥವಾ ಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲೋ ತಿಳಿಯದು ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಾಧನೆಯು ಕ್ರಮಶಃ ವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿ ಪೂರ್ಣವಾದ ಮೇಲೆಯೇ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡೀತು. ಆದುದರಿಂದ ಬೇಗನೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲ ಮನುಷ್ಯರಾದರೋ ತತ್ಪರತೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದೊಡನೆ ಪೂರ್ಣ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಸಮತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮಹಾನ್ ಭಯವನ್ನು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಯವು ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅನಂತ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಪುನಃ ಪುನಃ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ - ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ಮಹಾನ್ ಭಯವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಹುಟ್ಟು - ಸಾವುಗಳ ರೂಪೀ ಮಹಾ ಭಯವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರ ಸಾಗರವೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (12/7). ಹೇಗೆ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಅಲೆಗಳು ಇರುತ್ತವೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಸಂಸಾರ ಸಾಗರದಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವಿನ ಅನಂತ ಅಲೆಗಳು ಏಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಶಾಂತವಾಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಬೇಕಾದರೆ ಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳನ್ನಾದರೂ ಎಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ತ್ವದ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಎಷ್ಟೊಂದು ಬಾರಿ ಸಾಯಬೇಕಾಗುವುದು? ಇದರ ಗಣತಿಯನ್ನು ಯಾರೂ ಕೂಡ ಮಾಡಲಾರರು. ಇಂತಹ ಈ ಮೃತ್ಯು ರೂಪೀ ಸಂಸಾರ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಪಾರಾಗುವುದು, ಅಂದರೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಜನನ-ಮರಣಗಳಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ಈ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತವಾದ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮದೊಡನೆ ಸೇರಿಸಿ ಬಿಡುವುದೇ ಮಹಾನ್ಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಅದರ ಆಚರಣೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿನ ಪರಮ ಆವಶ್ಯಕವಾದ ಸಿದ್ಧ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಸ್ಥಾಯೀ ಸಮಬುದ್ಧಿಯ, ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾದ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಗಳ, ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-41)
ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿರೇಕೇಹ ಕುರುನಂದನ ।
ಬಹುಶಾಖಾ ಹ್ಯನಂತಾಶ್ಚ ಬುದ್ಧಯೋಽವ್ಯವಸಾಯಿನಾಮ್ ॥
ಕುರುನಂದನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ ! ಇಹ - ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ, ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ - ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಕವಾದ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಏಕಾ (ಭವತಿ) - ಒಂದೇ ಇರುತ್ತದೆ (ಆದರೆ), ಅವ್ಯವಸಾಯಿನಾಮ್ - ಅಸ್ಥಿರವಾದ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ವಿವೇಕ ಹೀನ ಸಕಾಮರಾದ ಮನುಷ್ಯರ, ಬುದ್ಧಯಃ - ಬುದ್ಧಿಗಳು, ಹಿ - ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ, ಬಹುಶಾಖಾ - ಬಹು ಭೇದವುಳ್ಳವುಗಳಾಗಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅನಂತಾಃ - ಅನಂತ (ವಾಗಿರುತ್ತವೆ). ॥ 41 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಕವಾದ ಬುದ್ಧಿಯು ಒಂದೇ ಇರುತ್ತದೆ ಆದರೆ, ಅಸ್ಥಿರವಾದ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ, ವಿವೇಕಹೀನ, ಸಕಾಮರಾದ ಮನುಷ್ಯರ ಬುದ್ಧಿಗಳು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಬಹುಭೇದವುಳ್ಳವುಗಳಾಗಿ ಅನಂತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ॥41॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಬುದ್ಧಿಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅದು ಒಂದೇ ಇರುತ್ತದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಚಲ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರ ನಿಶ್ಚಯವೇ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆಯೋ, ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿರುವುದರ ಫಲವು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಸ್ಥಾಯೀ ಸಮಭಾವರೂಪೀ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಬುದ್ಧಿಃ’ ಪದವಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಇದೇ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಆ ಬುದ್ಧಿಯು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ, ಎಂದು ಹೇಳಿ - ಇದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಏಕಮಾತ್ರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ನಿಶ್ಚಯವಿರುತ್ತದೆ. ನಾನಾ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯಗಳಿಗೆ ಇದರ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಮಬುದ್ಧಿ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವ್ಯವಸಾಯಿನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಬಹಳ ಭೇದಗಳುಳ್ಳದ್ದು ಮತ್ತು ಅನಂತವಾದದ್ದು ಎಂದು ತಿಳಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ವಿಷಮಭಾವದ ಕಾರಣ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ಮೋಹಿತವಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಆ ವಿವೇಕಹೀನ ಭೋಗಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಅವ್ಯವಸಾಯಿನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಅವರ ಬುದ್ಧಿಗಳು ಅನೇಕ ಭೇದಗಳುಳ್ಳವು ಮತ್ತು ಅನಂತವಾದದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಉದ್ದೇಶಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಯಾರೋ ಒಬ್ಬರು ಯಾವುದೋ ಭೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಯಾವುದೋ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರಾದರೆ, ಬೇರೆಯವರು ಅದರಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಯಾವುದೋ ಬೇರೆಯೇ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಅವರು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ವಿಷಮಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವರನ್ನು ಪ್ರಿಯರಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರನ್ನು ಅಪ್ರಿಯರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಒಂದೇ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಕೆಲವು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರಿಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಿಷಮ ಬುದ್ಧಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಭೇದಗಳಿರುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಧಾರಣಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಕಾ ಬುದ್ಧಿಯ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರ ಬುದ್ಧಿಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಕಾಮ ಭಾವವನ್ನೂ ತ್ಯಾಜ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರ ಸ್ವಭಾವ, ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಆಚಾರ-ವ್ಯವಹಾರಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-42)
ಯಾಮಿಮಾಂ ಪುಷ್ಪಿತಾಂ ವಾಚಂ ಪ್ರವದಂತ್ಯವಿಪಶ್ಚಿತಃ ।
ವೇದವಾದರತಾಃ ಪಾರ್ಥ ನಾನ್ಯದಸ್ತೀತಿ ವಾದಿನಃ ॥
(ಶ್ಲೋಕ-43)
ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ ಸ್ವರ್ಗಪರಾ ಜನ್ಮಕರ್ಮಫಲಪ್ರದಾಮ್ ।
ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಬಹುಲಾಂ ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಗತಿಂ ಪ್ರತಿ ॥
(ಶ್ಲೋಕ-44)
ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಪ್ರಸಕ್ತಾನಾಂ ತಯಾಪಹೃತಚೇತಸಾಮ್ ।
ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಮಾಧೌ ನ ವಿಧೀಯತೇ ॥
ಪಾರ್ಥ-ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ-ಯಾರು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ವೇದವಾದರತಾಃ-ಯಾರು ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವ ವೇದವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನಿಡುತ್ತಾರೋ, ಸ್ವರ್ಗಪರಾಃ-ಯಾರ ಬುದ್ದಿಯಲ್ಲಿ
ಸ್ವರ್ಗವೇ ಪರಮ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆಯೋ, ಅನ್ಯತ್- ಎರಡನೆಯ (ಯಾವ ವಸ್ತುವು ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದುದು), ನ, ಅಸ್ತಿ-ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಇತಿ-ಎಂಬುದಾಗಿ, ವಾದಿನಃ-ಹೇಳುವವರಿದ್ದಾರೆಯೋ, ಅವಿಪಶ್ಚಿತಃ-
ಆ ಅವಿವೇಕೀ ಜನರು, ಇಮಾಮ್-ಈ ಪ್ರಕಾರದ, ಯಾಮ್-ಯಾವ, ಪುಷ್ಪಿತಾಮ್-ಪುಷ್ಪಿತವಾದ ಎಂದರೆ ತೋರಿಕೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ವಾಚಮ್-ವಾಣಿಯನ್ನು, ಪ್ರವದಂತಿ-ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (ಯಾವ ವಾಣಿಯು), ಜನ್ಮಕರ್ಮಫಲಪ್ರದಾಮ್- ಜನ್ಮರೂಪ-ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು (ಮತ್ತು), ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಗತಿಂ ಪ್ರತಿ-ಭೋಗ ಹಾಗೂ
ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ, ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷ ಬಹುಲಾಮ್-ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಬಹಳಷ್ಟು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು
ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ, ತಯಾ-ಆ ವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ, ಅಪಹೃತ ಚೇತಸಾಮ್-ಯಾರ ಚಿತ್ತವು ಅಪಹರಿಸ
ಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ, ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯ ಪ್ರಸಕ್ತಾನಾಮ್- ಯಾರು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಆ ಪುರುಷರಿಗೆ, ಸಮಾಧೌ-ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ, ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ-ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಃ-ಬುದ್ಧಿಯು,
ನ, ವಿಧೀಯತೇ- ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 42-43-44 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ಯಾರು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಯಾರು ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವ ವೇದವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನಿಡುತ್ತಾರೋ, ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗವೇ ಪರಮಪ್ರಾಪ್ಯವಸ್ತುವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಬೇರೊಂದು ವಸ್ತುವೇ ಇಲ್ಲ - ಹೀಗೆ ಹೇಳುವವರಿದ್ದಾರೋ ಆ ಅವಿವೇಕಿ ಜನರು ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಯಾವ ಪುಷ್ಪಿತವಾದ ಎಂದರೆ ತೋರಿಕೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಾಣಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೋ, ಅದು ಜನ್ಮ-ರೂಪೀ-ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿಯೂ ಮತ್ತು ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ, ಬಹಳಷ್ಟು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆಯೋ ಆ ವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ ಯಾರ ಚಿತ್ತವು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ, ಯಾರು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ
ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೋ - ಆ ಪುರುಷರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 42-43-44 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ ಶಬ್ದವು ಭೋಗಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ಆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಅವುಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಯಾರು ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೋ, ಯಾರು ಅವುಗಳ ಬೆನ್ನುಹತ್ತಿ ತನ್ನ ಮನುಷ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಮರೆತಿರುತ್ತಾರೋ, - ಅಂತಹ ಭೋಗಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವೇದವಾದರತಾಃ’ ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಗಳ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಾನ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಫಲಗಳೂ ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ವೇದದ ಆ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಸಲಾಗಿರುವ ಫಲ ರೂಪೀ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತಿ ಇದೆಯೋ ಆ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವೇದ ವಾದರತಾಃ’ ಪದವಿದೆ. ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನಕುರಿತು ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವಂತಹ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುವ ಯಾವ ವಚನಗಳಿವೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಡುವ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವೇದವಾದರತಾಃ’ ಪದವಲ್ಲಾ ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಡುವವರು ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವರು ‘ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಪರಮ ಪುರುಷಾರ್ಥವಾಗಿದೆ, ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದುದು ಮತ್ತೇನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳ ವಾಸ್ತವಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ವೇದಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದು ಪರಮೇಶ್ವರನೊಬ್ಬನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (15/15). ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ವೇದೋಕ್ತ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುವ ಆ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ವೇದವಾದರತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ವರ್ಗಪರಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇ ಪರಮ ಪ್ರಾಪ್ಯವಸ್ತುವೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲವೆ ಇಲ್ಲ, ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿರುವವರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಸ್ವರ್ಗಪರಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ನಾನ್ಯದಸ್ತೀತಿವಾದಿನಃ’ ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ -ಅವಿವೇಕೀ ಜನರು ಭೋಗಗಳಲ್ಲೇ ರತರಾಗಿ ಮುಳುಗಿಹೋಗಿರುವರೋ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮೊದಲಾದ ಈ ಲೋಕದ ಸುಖ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಪರಲೋಕದ ಸುಖಗಳಲ್ಲದೆ ಮೋಕ್ಷಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸ ಬೇಕಾದಂತಹ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೇ ಅವರು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಪರಮ ಧ್ಯೇಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ವೇದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನೂ ಅವರು ಹೀಗೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ಇದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ವರ್ಣನೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಚಾರವನ್ನೂ ಕೂಡ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ‘ನಾನ್ಯದಸ್ತೀತಿವಾದಿನಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ‘ಅವಿಪಶ್ಚಿತಃ’ ವಿವೇಕ ಹೀನರೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅವರನ್ನು ವಿವೇಕಹೀನರೆಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು - ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವರು ಸತ್ಯಾಸತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ವಿವೇಚನೆಮಾಡಿ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ವಿವೇಕ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಾಚಮ್’ ಶಬ್ದದೊಡನೆ ‘ಇಮಾಮ್’, ‘ಯಾಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಪುಷ್ಪಿತಾಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಇಮಾಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಯಾಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ಪಂಡಿತರೆಂದುಕೊಳ್ಳುವ ಮನುಷ್ಯರು-ಸ್ವರ್ಗ ಭೋಗಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಇತರರಿಗೂ ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಜನ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ಮಫಲ ಕೊಡುವಂತಹ ಯಾವ ವೇದವಾಣಿಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನೂ ಅವರು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಆ ವಾಣಿಯೇ ಅವರ ಮತ್ತು ಅವರ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳುವವರ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ, ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ‘ಪುಷ್ಪಿತಾಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ - ಆ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ನಾಶವಾಗುವಂತಹ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಇರುವ ಕ್ಷಣಿಕ ಸುಖವನ್ನೇ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಅದು ಮುತ್ತುಗದ ಹೂವಿನಂತೆ ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ತುಂಬಾ ರಮಣೀಯ ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮನುಷ್ಯರು ಅದರ ಪ್ರಲೋಭನೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಬುದ್ಧಿಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಯಾರ ಚಿತ್ತವು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪುಷ್ಪಿತವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುವ ಆ ಪುರುಷರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯಿರುವುದಿಲ್ಲ - ಈ ಮಾತುಗಳ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಲವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೇಳಲಾಗಿವೆಯೋ ಅದೇ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಬುದ್ಧಿಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ‘ಸಮಾಧೀಯತೇ ಅಸ್ಮಿನ್ ಬುದ್ಧಿಃ ಇತಿ ಸಮಾಧಿಃ’ ಈ ವ್ಯತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ - ಆ ಮನುಷ್ಯರ ಮನಸ್ಸು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಯಾವಾಗಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಚಂಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ವಾರ್ಥಪರಾಯಣರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ; ಆದುದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾದ ಸ್ಥಿರ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿಯಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು
ಇಲ್ಲದಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮೊದಲು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ
ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-45)
ತ್ರೈಗುಣ್ಯವಿಷಯಾ ವೇದಾ ನಿಸ್ತ್ರೖಗುಣ್ಯೋ ಭವಾರ್ಜುನ ।
ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವೋ ನಿತ್ಯಸತ್ವಸ್ಥೋ ನಿರ್ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ಆತ್ಮವಾನ್ ॥
ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ !, ವೇದಾಃ - ವೇದಗಳು (ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ), ತ್ರೈಗುಣ್ಯ ವಿಷಯಾಃ - ಮೂರೂ
ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪವಾದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತವೆ (ಆದ್ದರಿಂದ
ನೀನು), ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯಃ - ಆ ಭೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಹೀನನಾಗಿ, ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವಃ - ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ, ನಿತ್ಯಸತ್ವಸ್ಥಃ - ನಿತ್ಯವಸ್ತುವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ನಿರ್ಯೋಗಕ್ಷೇಮಃ - ಯೋಗ
ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಬಯಸದವನು ಮತ್ತು, ಆತ್ಮವಾನ್ - ಸ್ವಾಧೀನ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳವನು, ಭವ - ಆಗು. ॥ 45 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ! ವೇದಗಳು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪವಾದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತವೆ ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಆ ಭೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಹೀನನಾಗಿ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ, ನಿತ್ಯ ವಸ್ತುವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ‘ಯೋಗಕ್ಷೇಮ’ವನ್ನು ಬಯಸದವನೂ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧೀನ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳವನೂ ಆಗು. ॥ 45 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತ್ರೈಗುಣ್ಯವಿಷಯಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ವೇದಗಳನ್ನು ‘ತ್ರೈಗುಣ್ಯವಿಷಯಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ - ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ‘ತ್ರೈಗುಣ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯಮಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಉಪಾಯ ಭೂತವಾದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತ್ರೈಗುಣ್ಯ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವಿದೆ. ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಅಂಗ-ಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳ ಸಹಿತ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆಯಿದೆಯೋ ಅದಕ್ಕೆ ‘ತ್ರೈಗುಣ್ಯ ವಿಷಯಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ವೇದಗಳನ್ನು ‘ತ್ರೈಗುಣ್ಯ ವಿಷಯಾಃ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ - ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಕಾಂಡದ ವರ್ಣನೆ ಅಧಿಕವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ವೇದಗಳು ‘ತ್ರೈಗುಣ್ಯ ವಿಷಯ’ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯ’ ಆಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಸಾಧನಭೂತವಾದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗುವುದೇ ‘ನಿಸೈಗುಣ್ಯ’ನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದು ‘ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯ’ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡಲಾರನು (3/5). ಈ ಶರೀರವಾದರೋ ಮೂರು ಗುಣಗಳದ್ದೇ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದರ ತ್ಯಾಗವು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದ್ವಂದ್ವ’ ಎಂದು ಯಾವುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸುಖ-ದುಃಖ, ಲಾಭ-ನಷ್ಟ, ಕೀತಿ-ಅಪಕೀರ್ತಿ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನ ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಮೊದಲಾದ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧೀ ಜೋಡಿ ವಸ್ತುಗಳ ಹೆಸರು ದ್ವಂದ್ವವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಸಮನಾಗಿರುವುದು, ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಚಲಿತ ಅಥವಾ ಮೋಹಿತನಾಗದಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರುವುದೇ ದ್ವಂದ್ವರಹಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿತ್ಯಸತ್ತ್ವ’ ಎಂದರೇನು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಿತ್ಯಸತ್ತ್ವ-ಸತ್ಯವಸ್ತುವಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ನಿತ್ಯ, ಅವಿನಾಶೀ, ಸರ್ವಜ್ಞ, ಪರಮಪುರುಷ, ಪರಮೇಶ್ವರನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ಚಿಂತನೆಮಾಡುತ್ತಾ ಅವನಲ್ಲಿ ದೃಢಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದೇ ನಿತ್ಯವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿತ್ಯಸತ್ತ್ವಸ್ಥಃ’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒಂದು ವೇಳೆ ನಿರಂತರ ಸತ್ತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಂತಹ ಅರ್ಥವೂ ಸಹ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಹಾನಿಯ ಯಾವ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಭಾವವಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಕೊನೆಯ ಪರಿಣಾಮವು ಸಮಸ್ತ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯೋಗಕ್ಷೇಮ’ ಎಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನಿರ್ಯೋಗಕ್ಷೇಮನಾಗೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಪ್ರಾಪ್ತವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಯೋಗವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ವಸ್ತುವಿನ ರಕ್ಷಣೆಯ ಹೆಸರು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದೆ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ನಂತರವೂ ಕೂಡ ಶರೀರ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯೋಗಕ್ಷೇಮದಲ್ಲಿ ವಾಸನೆ ಇರಬಲ್ಲುದು. ಆದುದರಿಂದ ಆ ವಾಸನೆಯನ್ನೂ ಸಹ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ನಿರ್ಯೋಗ ಕ್ಷೇಮ’ನಾಗೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನೀನು ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗು, ಯಾವುದನ್ನು ಸಹ ಪಡೆಯುವ ಅಥವಾ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ಬಯಸುವವನಾಗಬೇಡ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆತ್ಮವಾನ್’ ಎಂದು ಯಾರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಆತ್ಮವಾನ್’ ಆಗಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಎಲ್ಲಿಯ ತನಕ ಮನುಷ್ಯನ ವಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವು ತನ್ನದಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಅವನು ‘ಆತ್ಮವಾನ್’ ಅಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾರು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವನೋ, ಅವನನ್ನು ‘ಆತ್ಮವಾನ್’ ಅಂದರೆ ಆತ್ಮಉಳ್ಳವನೆಂದು ಹೇಳಬೇಕು. ಯಾರು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲವೋ ಅವನಿಗೆ ‘ಸಮತ್ವಯೋಗ’ವು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾರ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿವೆಯೋ, ಅವನು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಸಮತ್ವಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಆತ್ಮವಾನ್’ ಆಗಲು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ - ಎಲ್ಲಾ ವೇದಗಳೂ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ನೀನು ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪದ ಎಲ್ಲಾ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ಅದರ ಫಲಸ್ವರೂಪ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನದ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-46)
ಯಾವಾನರ್ಥ ಉದಪಾನೇ ಸರ್ವತಃ ಸಂಪ್ಲುತೋದಕೇ ।
ತಾವಾನ್ ಸರ್ವೇಷು ವೇದೇಷು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ವಿಜಾನತಃ ॥
ಸರ್ವತಃ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ, ಸಂಪ್ಲುತೋದಕೇ - ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಜಲಾಶಯವು,
(ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಸತಿ) - ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಮೇಲೆ, ಉದಪಾನೇ - ಚಿಕ್ಕ ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ (ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ),
ಯಾವಾನ್ - ಎಷ್ಟು, ಅರ್ಥಃ - ಪ್ರಯೋಜನ, (ಅಸ್ತಿ) - ಇರುತ್ತದೆಯೋ, ವಿಜಾನತಃ - ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತತ್ವಶಃ ತಿಳಿದಿರುವ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ - ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ, ಸರ್ವೇಷು - ಸಮಸ್ತವಾದ, ವೇದೇಷು - ವೇದಗಳಲ್ಲಿ,
ತಾವಾನ್ - ಅಷ್ಟೇ (ಪ್ರಯೋಜನವಿರುತ್ತದೆ). ॥46 ॥
ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಜಲಾಶಯವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಮೇಲೆ ಚಿಕ್ಕ ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಯೋಜನವಿರುತ್ತದೆಯೋ, ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತತ್ವಶಃ ತಿಳಿದಿರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೇ ಪ್ರಯೋಜನ ವಿರುತ್ತದೆ. (ಹೇಗೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಆನಂದಕ್ಕಾಗಿ ವೇದಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.) ॥ 46 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜಲಾಶಯದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜಲಾಶಯದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನೀಮಹಾತ್ಮರುಗಳ ಆತ್ಯಂತಿಕ ತೃಪ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅಮೃತ ಸಮಾನವಾದ ಸ್ವಾದಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಗುಣಕಾರೀ ಅಗಾಧ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಜಲಾಶಯ ಸಿಕ್ಕಿರುತ್ತದೋ, ಅವನಿಗೆ ಹೇಗೆ ನೀರಿಗಾಗಿ ಕೊಳ, ಬಾವಿ, ಸರೋವರ ಮುಂತಾದ ಚಿಕ್ಕ ಚಿಕ್ಕ ಜಲಾಶಯಗಳಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಜಲವಿಷಯವಾದ ಎಲ್ಲಾ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳೂ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಅಂತೆಯೇ ಯಾವ ಪುರುಷನು ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಯಾರಿಗೆ ಪರಮಾನಂದದ ಸಮುದ್ರವಾದ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಆನಂದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ವೇದೋಕ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ಪೂರ್ಣಕಾಮ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯತೃಪ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವೇದೋಕ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ‘ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯ’ನಾಗಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವ ಜಲಾಶಯದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಜಲದ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಯೋಜನ ವಾಗುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟನ್ನು ಅವನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿದ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ವೇದಗಳ ಅಂಶಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ - ಹೀಗೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ತೊಂದರೆಯೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಂತಹ ಅರ್ಥವೂ ಕೂಡ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಹಾನಿಯ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅರ್ಥದ ಭಾವ ಇನ್ನೂ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡ ಜ್ಞಾನಿಪುರುಷನಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಗಬೇಕಾದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. (3/18).
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಎರಡು
ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು
ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-
(ಶ್ಲೋಕ-47)
ಕರ್ಮಣ್ಯೇವಾಧಿಕಾರಸ್ತೇ ಮಾ ಫಲೇಷು ಕದಾಚನ ।
ಮಾ ಕರ್ಮ ಫಲಹೇತುರ್ಭೂರ್ಮಾ ತೇ ಸಂಗೋಽಸ್ತ್ವ ಕರ್ಮಣಿ ॥
ತೇ - ನಿನಗೆ, ಕರ್ಮಣಿ, ಏವ - ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ, ಅಧಿಕಾರಃ - ಅಧಿಕಾರವಿದೆ (ಅದರ),
ಲೇಷು- ಫಲಗಳಲ್ಲಿ, ಕದಾಚನ - ಎಂದಿಗೂ, ಮಾ - ಇಲ್ಲ (ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು), ಕರ್ಮಫಲಹೇತುಃ - ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಕ್ಕೆ
ಕಾರಣ, ಮಾ, ಭೂಃ - ಆಗಬೇಡ (ಹಾಗೂ), ತೇ - ನಿನಗೆ, ಅಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ (ಕೂಡ),
ಸಂಗಃ - ಆಸಕ್ತಿಯು, ಮಾ, ಅಸ್ತು - ಇಲ್ಲದೆ, ಇರಲಿ. ॥ 47 ॥
ನಿನಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ಅದರ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾಗಬೇಡ. ಅರ್ಥಾತ್ ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆ ಇಲ್ಲದೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡು. ಹಾಗೂ, ನಿನಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಿರಲಿ. ॥ 47 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮಣಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ನಿನಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ಮ ವಿಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಣಿ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಪಾಪ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಕರ್ಮಣಿ’ ಎಂಬ ಪದವಿಲ್ಲ ; ಏಕೆಂದರೆ ಪಾಪ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳಲ್ಲಾದರೋ ಅವನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಅನಧಿಕೃತ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅಂತಹ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ನರಕಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನುಣ್ಣಿಸಿ ಶಿಕ್ಷೆಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿನಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಭಾವಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. (1) ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಜೀವನಿಗೆ ಹೊಸಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಅವನು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳ ಬಲ್ಲನು. ನಿನಗೆ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯಶರೀರ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಈ ಅಧಿಕಾರದ ಸದುಪಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. (2) ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಅವನು ಸ್ವತಂತ್ರನಲ್ಲ. ಅವನು ಅಹಂಕಾರ ಪೂರ್ವಕ ಹಟದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟರೂ ಸಹ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಾರನು (3/5). ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವು ಅವನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ (3/33, 18/59, 60). ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಂದ ಆ ಅಧಿಕಾರದ ದುರುಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದಿಂದಲೂ ಆ ಶಾಸ್ತ್ರಾಜ್ಞೆಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದಲೂ ಅವನು ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು. ಅವುಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಮಾಡಬಾರದು. (3) ಸರಕಾರದ ಮೂಲಕ ಜನರಿಗೆ ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅಥವಾ ಪ್ರಜೆಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ನಿಯಮವನ್ನೂ ಸಹ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಯಾವನಾದರೂ ಆ ಅಧಿಕಾರದ ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನೂ ಕಿತ್ತುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಂತೆ ಜೀವನಿಗೆ ಜನನ-ಮರಣರೂಪೀ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ಮತ್ತು ಇತರರಿಗೆ ಹಿತವನ್ನುಂಟು ಮಾಡಲು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಈ ಮನುಷ್ಯ-ಶರೀರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಇದರ ಮೂಲಕ ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಅಧಿಕಾರದ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದಿ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವನು ಶಿಕ್ಷೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅವನಿಂದ ಆ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನನ್ನು ಪುನಃ ಹಂದಿ, ನಾಯಿ ಮೊದಲಾದ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ತಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಅಧಿಕಾರದ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಎಂದೂ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಸ್ವತಂತ್ರನಲ್ಲ ; ಅವನ ಎಂತಹ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಯಾವ ಫಲವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಆ ಫಲವು ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ, ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದೊರೆಯುವುದು? ಇದು ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ತಿಳಿಯದು ಮತ್ತು ಅವನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಬೇಕಾದಾಗ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಅದರಿಂದ ಪಾರಾಗಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸುವುದೇ ಒಂದು, ಅದಾಗುವುದೇ ಮತ್ತೊಂದು! ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸುಯೋಗ ದೊರೆಯುವುದು ಅವರ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಲ್ಲ. ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಯೋಗ - ವಿಯೋಗಗಳನ್ನು ಅವರು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬಲವಂತವಾಗಿ ನಡೆದುಹೋಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸುವುದು ಸರ್ವಥಾ ವಿಧಾತನ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಯಾವ ಉಪಾಯವೂ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಪುತ್ರೇಷ್ಟಿ ಮುಂತಾದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಯಜ್ಞಾನುಷ್ಠಾನಗಳು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಅವುಗಳ ಫಲ ದೊರೆಯುವುದರ ನಿಶ್ಚಿತ ವಿಧಾನವಿದೆ ಮತ್ತು ಅಂತಹ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರು ಮಾಡಬಲ್ಲರು ; ಆದರೆ ಅವರ ಈ ವಿಹಿತ ಫಲವೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಮಾಡುವವನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ವಸ್ತುಗಳು, ಧನೈಶ್ವರ್ಯ, ಮಾನ-ಮರ್ಯಾದೆ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳು ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲಿ. - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಚ್ಛಿಸುವುದು ಒಂದು ಬಗೆಯ ಅಜ್ಞಾನವೇ ಆಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಅತ್ಯಂತ ತುಚ್ಛವೂ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಪಕಾಲ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅನಿತ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಾಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನಾದರೋ ಯಾವುದೇ ಫಲದ ಕಾಮನೆ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹಾಗಾದರೆ ಮುಕ್ತಿಯ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಾರದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮುಕ್ತಿಯ ಕಾಮನೆಯು ಶುಭೇಚ್ಛೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಅದು ಮುಕ್ತಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಈ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಕೂಡ ಉಂಟಾಗದಿರುವುದೇ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಮರ್ಮವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳದೆ ಈ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಮತ್ತು ಈಶ್ವರಾಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಹೇತುರಹಿತವಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದು ಬಹಳ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವುದು ಅನುಚಿತವಲ್ಲ. ಮುಕ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿರುವುದರಿಂದ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮುಕ್ತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು, ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾವವು ಕೂಡ ಅಡಗಿರುವ ಮುಕ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮಫಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು’ ಎಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಫಲದ ಕಾರಣ ಆಗಬೇಡವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ವಾಸನಾ, ಆಸೆ ಸ್ಪೃಹೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಕರ್ಮಫಲಕ್ಕೆ ಹೇತುವಾಗುವುದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ; ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವರಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ (18/12). ಆದುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಫಲದ ಹೇತುವಾಗದಿರುವಂತೆ ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಪರಮ ಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ನೀನು ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಗೈದು ನಿನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಮಾಡು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳಿಗೂ ಸಹ ಕಾರಣ ನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮ ಫಲಗಳಿಗೂ ಕಾರಣನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಫಲಕೊಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪಾಪ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಲು ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದ ಮೇಲೆ ಹೊಸ ಪಾಪಗಳಾದರೋ ಅವನಿಂದ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮೊದಲು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾಪವು ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಭಸ್ಮವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಫಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ಅವನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವುಗಳ ಫಲಕ್ಕೂ ಕಾರಣನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳೂ ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ (4/23) ಮತ್ತು ಅವನು ಅನಾಮಯ ಪದವನ್ನು (ಮುಕ್ತಿ) ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (2-51).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ನಿನಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಿರಲಿ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ವಿರುದ್ಧವಾದ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದು ಕರ್ಮಾಧಿಕಾರದ ದುರುಪಯೋಗವಾಗುವುದೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಸಾರ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದು ಅವಶ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದೂ ಸಹ ಆ ಅಧಿಕಾರದ ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ನ್ಯಾಯ ಸಮ್ಮತವಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಮೋಹವಶನಾಗಿ ಇವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ತಾಮಸ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ (18/7) ಮತ್ತು ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ಲೇಶದ ಭಯದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ರಾಜಸತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ (18/8). ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಮಾಡದ ಹೊರತು ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಪಡೆಯಲಾರನು (3-4). ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ನಿನಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ - ನೀನು ಕರ್ಮಫಲಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಾರದು, ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಬಾರದು. ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ಕೂಡ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಹಾಗಾದರೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ-ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-48)
ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಧನಂಜಯ ।
ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ ಸಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ ॥
ಧನಂಜಯ - ಹೇ ಧನಂಜಯನೇ ! (ನೀನು), ಸಂಗಮ್ - ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಜಿಸಿ (ಹಾಗೂ),
ಸಿದ್ಧ್ಯ ಸಿದ್ಧ್ಯೊಃ - ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, ಸಮಃ - ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನು, ಭೂತ್ವಾ - ಆಗಿ, ಯೋಗಸ್ಥಃ - ಸಮತ್ವ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಕುರು - ಮಾಡು, ಸಮತ್ವಮ್ - ಸಮತ್ವ(ವೇ), ಯೋಗಃ - ಯೋಗ, ಉಚ್ಯತೇ - ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ॥ 48 ॥
ಹೇ ಧನಂಜಯನೇ ! ನೀನು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡು, ಸಮತ್ವವೇ ಯೋಗವೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ॥ 48 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾದ ಮೇಲೆ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವಾದರೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಬಂದೇ ಬಿಡುತ್ತದೆ ; ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದಾಗುವ ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿಗಳ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗುವುದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರಬಲ್ಲನು. ಈ ದೋಷಗಳು ಇರುವಾಗ ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ಇರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗುವ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ಣವಾಗದೆ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಅನುಕೂಲ- ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದರಿಂದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಅಭಾವವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಮತ್ತು ಸಮತೆಯ ಪರಸ್ಪರ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧವಿದೆ ಹಾಗೂ ಪರಸ್ಪರ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸಹಾಯಕವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದು ಕೊಂಡು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಮತ್ವದ ಹೆಸರೇ ಯೋಗವಾದಾಗ ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವ ಮಾತು ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೆ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರಲು ಬೇರೆ ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮದ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಲೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಅಟಲ ಸ್ಥಿತಿ ಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮಭಾವವು ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಎಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು - ಕೇವಲ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಸಮತ್ವವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಕೆಲಸವಾಗದು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವಾಗಲೂ ಕೂಡ ನಿನಗೆ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ, ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅದರ ಫಲದಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಮಭಾವವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರಬೇಕೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಮತ್ವವೇ ಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ‘ಯೋಗ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ-ಯೋಗವು ಸಮತೆಯ ಹೆಸರಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಸಾಧನದ ಮೂಲಕ ಸಮತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ‘ಯೋಗಿ’ಯಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಾಗಲು ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು - ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ, ಸಕಾಮ ಭಾವದ ನಿಂದನೆ ಮತ್ತು ಸಮ
ಭಾವರೂಪೀ ಬುದ್ಧಿಯೋಗದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅದರ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-49)
ದೂರೇಣ ಹ್ಯವರಂ ಕರ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾದ್ಧನಂಜಯ ।
ಬುದ್ಧೌ ಶರಣಮನ್ವಿಚ್ಛ ಕೃಪಣಾಃ ಫಲಹೇತವಃ ॥
ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾತ್ - ಬುದ್ಧಿಯೋಗಕ್ಕಿಂತ, ಕರ್ಮ - ಸಕಾಮ ಕರ್ಮ, ದೂರೇಣ - ಅತ್ಯಂತ, ಅವರಮ್ - ಕೆಳಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ, (ಅತಃ) - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಧನಂಜಯ - ಹೇ ಧನಂಜಯನೇ ! (ನೀನು), ಬುದ್ಧೌ - ಸಮಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ(ಯೇ), ಶರಣಮ್ - ರಕ್ಷಣೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನು, ಅನ್ವಿಚ್ಛ - ಹುಡುಕು ಅರ್ಥಾತ್ ಬುದ್ಧಿಯೋಗದ ಆಶ್ರಯವನ್ನೇಪಡೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಫಲಹೇತವಃ - ಫಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾಗುವವರು, ಕೃಪಣಾಃ - ಅತ್ಯಂತ ದೀನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 49 ॥
ಈ ಸಮತ್ವರೂಪವಾದ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ಧನಂಜಯನೇ! ನೀನು ಸಮಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿಯೇ ರಕ್ಷಣೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹುಡುಕು ಅರ್ಥಾತ್ ಬುದ್ಧಿಯೋಗದ ಆಶ್ರಯವನ್ನೇ ಪಡೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಫಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾಗುವವರು ಅತ್ಯಂತ ದೀನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 49 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾತ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಕರ್ಮಯೋಗದ್ದೋ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ್ದೋ?
ಉತ್ತರ - ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಸಮಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಲಾಗುವ, ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾತ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೇ ತ್ವಿಮಾಂ ಶೃಣು’ ಅಂದರೆ ಈಗ ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಈ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಯೋಗವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿ ಯೋಗಾತ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ ಯೋಗ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಫಲಾಪೇಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಕೃಪಣರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತ ಪುರುಷರ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮ ಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ; ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತ ಪುರುಷರು ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ‘ಅನಾಮಯ’ ಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (2/51). ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾತ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರಕರಣದ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಅನಾಮಯ ಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನಾದರೋ ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ಮದ ಕರ್ತೃವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂದ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ಫಲತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಎಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ?
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬುದ್ಧಿಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಶ್ರೇಣಿಯದು ಎಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಭಾವವೇನು? ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಆಪತ್ತೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳಗಿನ ಶ್ರೇಣಿಯದೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಭಗವಂತನು - ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ನಾಶವಾಗುವಂತಹ ಕ್ಷಣಿಕ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಫಲವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳಂತೆ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ನಿಷಿದ್ಧ-ಕರ್ಮ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲವು ಮಹಾ ದುಃಖಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳ ತುಲನೆಯನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯೋಗದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬುದ್ಧೌ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅದರ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವಂತೆ ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಸಮಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಕರಣ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೋ, ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧೌ’ ಪದವಿದೆ; ಅದರ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವಂತೆ ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಕುಳಿತಾಗ-ನಿಂತಾಗ, ತಿರುಗಾಡುವಾಗ, ಮಲಗಿದಾಗ-ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವಾಗ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿರು. ಇದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸುಗಮವಾದ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮಫಲಕ್ಕೆ ಹೇತುವಾಗುವವರು ಅತ್ಯಂತ ದೀನರಾಗಿದ್ದಾರೆ’, ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಫಲ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಕಾರಣರಾಗುವ ಮನುಷ್ಯರೇ ದೀನರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ದಯೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಹಾಗಾಗಬಾರದು.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಮತೆಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನಿತ್ತು ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಸಮತಾರೂಪೀ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಪುರುಷರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಲು ಪುನಃ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-50)
ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತೋ ಜಹಾತೀಹ ಉಭೇ ಸುಕೃತದುಷ್ಕೃತೇ ।
ತಸ್ಮಾದ್ಯೋಗಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್ ॥
ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಃ - ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ (ಪುರುಷನು), ಸುಕೃತದುಷ್ಕೃತೇ - ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಪ, ಉಭೇ - ಎರಡನ್ನೂ,
ಇಹ -ಇದೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಜಹಾತಿ - ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವುಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ (ನೀನು), ಯೋಗಾಯ - ಸಮತ್ವರೂಪೀ ಯೋಗದಲ್ಲಿ, ಯುಜ್ಯಸ್ವ - ತೊಡಗು (ಈ), ಯೋಗಃ - ಸಮತ್ವರೂಪೀ ಯೋಗ (ವೇ), ಕರ್ಮಸು - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಕೌಶಲಮ್ - ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ - ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ
ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದುವ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ॥ 50 ॥
ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನು ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳೆರಡನ್ನೂ ಇದೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್, ಅವುಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಸಮತ್ವರೂಪೀ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗು. ಈ ಸಮತ್ವರೂಪೀ ಯೋಗವೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ॥ 50 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನು ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳೆರಡನ್ನೂ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಪಾಪ ಕರ್ಮಗಳು ಎಷ್ಟು ಇವೆಯೋ ಅವು ಸಂಸ್ಕಾರ ರೂಪದಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಂಚಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಇದೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ - ಅರ್ಥಾತ್ ಈ ವರ್ತಮಾನ ಜನ್ಮದಲ್ಲೇ ಅವನು ಆ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಹ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ಪುನರ್ಜನ್ಮರೂಪೀ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡಲಾರವು ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಲೋಕ ಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ (4/23). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನ ಕ್ರಿಯಮಾಣ, ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪಾಪಕರ್ಮ ಗಳಾದರೋ ಅವನ ಮೂಲಕ ಸ್ವರೂಪದಿಂದಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರ-ವಿಹಿತ ಪುಣ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಕರ್ಮಗಳೂ ‘ಅಕರ್ಮ’ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ (4/20). ಆದುದರಿಂದ ಅವುಗಳೂ ಕೂಡ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತ್ಯಾಗವೇ ಆಗಿದೆಯೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಸಮತ್ವ ರೂಪೀ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗು’, ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಯೋಗಿಯು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನೂ ಕೂಡ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಬೇಕು - ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಸಮತ್ವರೂಪೀ ಯೋಗವೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಕರ್ಮವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಇರಲಾರನು. ಏನಾದರೊಂದನ್ನು ಅವನು ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಅಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಲು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಒಳ್ಳೆಯ ಯುಕ್ತಿಯು ಸಮತ್ವ ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಇದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವುಗಳ ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ವೇ ಕುಶಲತೆ ಆಗಿದೆ. ಸಾಧನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ಸಮತ್ವದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-51)
ಕರ್ಮಜಂ ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾ ಹಿ ಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಮನೀಷಿಣಃ ।
ಜನ್ಮಬಂಧವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಾಃ ಪದಂ ಗಚ್ಛಂತ್ಯನಾಮಯಮ್ ॥
ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾಃ - ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತರಾದ, ಮನೀಷಿಣಃ - ಜ್ಞಾನಿಗಳು, ಕರ್ಮಜಮ್ - ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ, ಫಲಮ್ - ಫಲವನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಜನ್ಮಬಂಧವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಾಃ - ಜನ್ಮರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ, ಅನಾಮಯಮ್ - ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಪದಮ್ - ಪರಮಪದವನ್ನು, ಗಚ್ಛಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥ 51 ॥
ಏಕೆಂದರೆ, ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದಯುಕ್ತರಾದ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಜನ್ಮರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಪರಮಪದವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥ 51 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಹೇತುವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ, ಆ ಮಾತನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ‘ಮನೀಷಿಣಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮಭಾವದ ಅಚಲ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗಿರುವಂತಹ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಅವರನ್ನು ‘ಮನೀಷಿಣಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಭಾವ ಯುಕ್ತರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವನ್ನು ಸಫಲಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವರೇ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತರು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮುಕ್ತಿಯ ದ್ವಾರರೂಪಿಯಾದ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡಿರುವವರು ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲ (5/22) ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆ ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಜನ್ಮರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಮತ್ವರೂಪೀ ಯೋಗದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವರ ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ, ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುವ ಮತ್ತು ಸಾಯುವ ಚಕ್ರದಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಯಾಗುವುದೇ ಅವರು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಫಲಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಜನ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ (13-21). ಆ ಆಸಕ್ತಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಗಲಾರದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಂತಹ ಪುರುಷರು ನಿರ್ವಿಕಾರ (ಅನಾಮಯ), ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ಕ್ಲೇಶಗಳ, ಶುಭಾ-ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ದೋಷಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ, ಯಾವುದು ಈ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದು ಭಗವಂತನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಿನ್ನವಾದ ಭಗವಂತನ ಪರಮಧಾಮವಾಗಿದೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿದ ಮನುಷ್ಯನು ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಪರಮಧಾಮದ ವಾಚಕವಾಗಿ, ‘ಅನಾಮಯ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪರಮಧಾಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು, ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನ ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರದ ಅಥವಾ ಸಗುಣ ಸಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು, ಪರಮಗತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು ಅಥವಾ ಅಮೃತತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು - ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಮಾತಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ, ಸಾಧಕರ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಭೇದವಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯ ಮೂಲಕ ಅನಾಮಯ ಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು; ಇದರ
ಕುರಿತು ಅನಾಮಯ ಪರಮಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ನನಗೆ ಯಾವಾಗ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಆಗಬಹುದು ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-52)
ಯದಾ ತೇ ಮೋಹಕಲಿಲಂ ಬುದ್ಧಿರ್ವ್ಯತಿತರಿಷ್ಯತಿ ।
ತದಾ ಗಂತಾಸಿ ನಿರ್ವೇದಂ ಶ್ರೋತವ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರುತಸ್ಯ ಚ ॥
ಯದಾ - ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಮೋಹಕಲಿಲಮ್ - ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರನ್ನು,
ವ್ಯತಿತರಿಷ್ಯತಿ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ದಾಟಿ ಬಿಡುವುದೋ, ತದಾ - ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ (ನೀನು), ಶ್ರುತಸ್ಯ - ಕೇಳಿರುವ, ಚ - ಮತ್ತು, ಶ್ರೋತವ್ಯಸ್ಯ - ಕೇಳಿಬರುವ (ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕ ಸಂಬಂಧವಾದ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳಿಂದ),
ನಿರ್ವೇದಮ್ - ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು, ಗಂತಾಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ. ॥ 52 ॥
ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ದಾಟಿಬಿಡುವುದೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಕೇಳಿರುವ, ಕೇಳಿಬರುವ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕ ಸಂಬಂಧವಾದ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ॥ 52 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೋಹಕಲಿಲ’ ಎಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯು ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾರಾಗಿಹೋಗುವುದು ಎಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಸ್ವಜನ-ಬಾಂಧವರ ವಧೆಯ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಸ್ನೇಹವಶನಾದ ಅರ್ಜುನನ ಹೃದಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮೋಹವು ಉಂಟಾಗಿತ್ತೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಶ್ಮಲ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೋಹಕಲಿಲ’ ದಿಂದ ಅದನ್ನೇ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ‘ಮೋಹಕಲಿಲ’ದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ‘ಧರ್ಮಸಮ್ಮೂಢ ಚೇತಾಃ’ ಆಗಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದನು. ಈ ‘ಮೋಹಕಲಿಲ’ವು ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದ ಆವರಣದಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ‘ಮಲ’ ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಅದು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತಗುರಿಯವರೆಗೆ ತಲುಪಿಸಗೊಡದೆ ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಸಿಲುಕಿಸಿಡುತ್ತದೆ. ಸತ್ಸಂಗದಿಂದ ಉಂಟಾದ ವಿವೇಕದ ಮೂಲಕ ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡು ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕ ಭಗವತ್ಪರಾಯಣನಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಆವರಣಯುಕ್ತ ಮಲದೋಷವು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವುದೇ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರಿನಿಂದ ಪಾರಾಗಿ ಹೋಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶ್ರುತ’ ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೋತವ್ಯ’ ಎಂಬ ಈ ಎರಡು ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಯಾವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಎಷ್ಟೊಂದು ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಾದಿಗಳು ಇಂದಿನವರೆಗೂ ನೋಡಲು-ಕೇಳಲು ಮತ್ತು ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿವೆಯೋ ಅವುಗಳ ಹೆಸರು ‘ಶ್ರುತ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ನೋಡಬಹುದಾದ, ಕೇಳಬಹುದಾದ ಮತ್ತು ಅನುಭವಿಸಲ್ಪಡುವುದೋ ಅವುಗಳನ್ನು ‘ಶ್ರೋತವ್ಯ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುವುದೇ ಅವುಗಳಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಮೋಹವು ನಾಶವಾದ ನಂತರ ಯಾವಾಗ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸರಿಯಾದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೋ ಆಗ ನಿನಗೆ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಗಳ ಸಮಸ್ತ ಕ್ಷಣಿಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುವುದು ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-53)
ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಾ ತೇ ಯದಾ ಸ್ಥಾಸ್ಯತಿ ನಿಶ್ಚಲಾ ।
ಸಮಾಧಾವಚಲಾ ಬುದ್ಧಿಸ್ತದಾ ಯೋಗಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥ 53 ॥
ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಾ - ಬಗೆ ಬಗೆಯ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾಗಿರುವ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಯದಾ - ಯಾವಾಗ, ಸಮಾಧೌ - ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ, ನಿಶ್ಚಲಾ - ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ (ಮತ್ತು), ಅಚಲಾ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿ,
ಸ್ಥಾಸ್ಯತಿ - ನಿಲ್ಲುವುದೋ, ತದಾ - ಆಗ (ನೀನು), ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗವನ್ನು, ಅವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನೊಡನೆ ನಿನ್ನ ನಿತ್ಯಸಂಯೋಗವು ಉಂಟಾಗುವುದು. ॥ 53 ॥
ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾಗಿರುವ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಯಾವಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಚಲ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದೋ ಆಗ ನೀನು ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನೊಡನೆ ನಿನ್ನ ನಿತ್ಯಸಂಯೋಗವು ಉಂಟಾಗುವುದು. ॥ 53 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶ್ರುತಿ ವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಾ ಬುದ್ಧಿ’ಯ ಸ್ವರೂಪವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಗಳ ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತತೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದು ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಈಗ ಒಂದು ಮಾತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಂಡರೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಮಾತು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತ ಮತ್ತು ಅನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಕವಾದ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಾ ಬುದ್ಧಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಕ್ಷೇಪ ದೋಷವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರಿನಿಂದ ಪಾರಾದ ಕಾರಣ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ವಿರಕ್ತವಾದ ಬುದ್ಧಿಯು ಯಾವ ವಿಕ್ಷೇಪ ದೋಷದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತವಾಗುವುದೋ ಮತ್ತು ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಾಯೀ ರೂಪದಿಂದ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ನಿಂತುಬಿಡುವುದೋ ಇದೇ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಲ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ಪರಮಾತ್ಮನೊಡನೆ ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣ ಸಂಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ಮಲ - ವಿಕ್ಷೇಪ - ಆವರಣ ದೋಷಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿ ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲ ರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾದ ಬುದ್ಧಿಯ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇದಾದ ನಂತರ ಅರ್ಜುನನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಇದೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಐವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ಯೋಗದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಮತ್ವ ಎಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ; ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಲ್ಲಿ ಯೋಗರೂಪೀ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ’ ಉಂಟಾದ ನಂತರ ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವ ಯೋಗದ ಮಾತು ಇದೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗಿ’ ಶಬ್ದಗಳು ಕೆಳಗೆ ಬರೆದ ಕೆಲವು ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಸಾರವಾಗಿ ಪ್ರಸಂಗಾನುಕೂಲ ವಿಭಿನ್ನ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ.
‘ಯೋಗ’
1) ಕರ್ಮಯೋಗ - ಅ. 6/3; ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
2) ಧ್ಯಾನಯೋಗ - ಅ. 6/19; ಗಾಳಿಬೀಸದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿರುವ ದೀಪದ ಜ್ಯೋತಿಯಂತೆ ಚಿತ್ತದ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಥಿರತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ಧ್ಯಾನ ಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
3) ಸಮತ್ವಯೋಗ - ಅ. 2/48; ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಯ ನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ಸಮತ್ವ ಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
4) ಭಗವತ್ಪ್ರಭಾವರೂಪೀಯೋಗ - ಅ. 9/5; ಇದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಜನಕವಾದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ವರ್ಣನೆ ಯಿರುವುದರಿಂದ ಇದು ಶಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಪ್ರಭಾವದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
5) ಭಕ್ತಿಯೋಗ - ಅ. 14/26; ನಿರಂತರ ಅವ್ಯಭಿಚಾರೀ ರೂಪದಿಂದ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದರ ಉಲ್ಲೇಖವಿರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
6) ಅಷ್ಟಾಂಗಯೋಗ - ಅ.4/28; ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ’ ಅಥವಾ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಎರಡೂ ಶಬ್ದಗಳೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಯಾವ ಸಾಧನೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಈ ಎರಡು ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಅಷ್ಟಾಂಗ ಯೋಗ’ವೆಂದೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸರಿಯೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.
7) ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ - ಅ.13/24 ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದ ವಿಶೇಷಣದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ಇದು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಪ್ರಸಂಗಾನುಸಾರ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
‘ಯೋಗೀ’
1) ಈಶ್ವರ - ಅ.10/17; ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಸಂಬೋಧನೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಶಬ್ದವು ದೇವರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
2) ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿ - ಅ. 6/32; ತನ್ನಂತೆಯೇ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡುವುದರ ವರ್ಣನೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಶಬ್ದವು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
3) ಸಿದ್ಧಭಕ್ತ - ಅ.12/14; ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿಯು ಅರ್ಪಿತವೆಂದು ಹೇಳಿದ ಕಾರಣ ಹಾಗೂ ‘ಮದ್ಭಕ್ತ’ದ ವಿಶೇಷಣವಾದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಶಬ್ದವು ಸಿದ್ಧಭಕ್ತನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
4) ಕರ್ಮಯೋಗೀ - ಅ.5/11; ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಆತ್ಮಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಶಬ್ದವು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
5) ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೀ - ಅ.5/24; ಅಭೇದ ರೂಪದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಇದರ ಫಲವಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದು ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
6) ಭಕ್ತಿಯೋಗೀ - ಅ.8/14; ಅನನ್ಯ ಚಿತ್ತದಿಂದ ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯ ಉಲ್ಲೇಖವಿರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಶಬ್ದವು ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
7) ಸಾಧಕಯೋಗೀ - ಅ.6/45; ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಪರಮಗತಿ ದೊರೆಯುವ ಉಲ್ಲೇಖವಿರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಶಬ್ದವು ಸಾಧಕಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
8) ಧ್ಯಾನಯೋಗೀ - ಅ.6/10; ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು ಆತ್ಮವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸಂಲಗ್ನಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರೇರಣೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಶಬ್ದವು ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
9) ಸಕಾಮಕರ್ಮಿ - ಅ.8/25 ; ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರುವ ಉಲ್ಲೇಖವಿರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಶಬ್ದವು ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಯಾವಾಗ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ದಾಟಿ ಹೋಗುವುದೋ ಹಾಗೂ ನೀನು ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಿಂದ ವಿರಕ್ತನಾಗುವೆಯೋ, ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ನಿಂತುಬಿಡುವುದೋ ಆಗ ನೀನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಸಿದ್ಧಯೋಗಿಯ ಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-54)
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ ಕಾ ಭಾಷಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಥಸ್ಯ ಕೇಶವ ।
ಸ್ಥಿತಧೀಃ ಕಿಂ ಪ್ರಭಾಷೇತ ಕಿಮಾಸೀತ ವ್ರಜೇತ ಕಿಮ್ ॥
ಕೇಶವ - ಹೇ ಕೇಶವನೇ!, ಸಮಾಧಿಸ್ಥಸ್ಯ - ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ, ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ - ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನ,
ಕಾ, ಭಾಷಾ - ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು? (ಅವನು), ಸ್ಥಿತಧೀಃ - ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನು, ಕಿಮ್ - ಹೇಗೆ, ಪ್ರಭಾಷೇತ - ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕಿಮ್ - ಹೇಗೆ, ಆಸೀತ - ಕುಳಿತಿರುತ್ತಾನೆ, ಕಿಮ್ - ಹೇಗೆ, ವ್ರಜೇತ - ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ? ॥ 54 ॥
ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದನು — ಹೇ ಕೇಶವನೇ! ಸಮಾಧಿಸ್ಥನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು? ಆ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯ ಪುರುಷನು ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಹೇಗೆ ಕುಳಿತಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ? ॥ 54 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೇಶವ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕ, ಅ, ಈಶ ಮತ್ತು ವ ಈ ನಾಲ್ಕು ಸೇರಿ ‘ಕೇಶವ’ ಪದವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕ - ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಅ - ವಿಷ್ಣು, ಈಶ - ಶಿವ, ಈ ಮೂರೂ ಯಾರ ವ - ವಪು (ಶರೀರ) ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿರುವುದೋ ಅವನನ್ನು ಕೇಶವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನ ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಕೇಶವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧನೆಗೈದು - ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸರ್ವಜ್ಞ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಿಯೆ; ಆದುದರಿಂದ ನೀನೇ ನನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಯಥಾರ್ಥ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ಸಮಾಧಿಸ್ಥಸ್ಯ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಚಲಭಾವದಿಂದ ನೆಲೆನಿಲ್ಲುವುದೋ ಆಗ ನೀನು ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ - ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು - ಯಾರು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೋ ಮತ್ತು ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಅಚಲ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಸಿದ್ಧಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ‘ಸಮಾಧಿಸ್ಥಸ್ಯ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅವಸ್ಥೆಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತ ಸಿದ್ಧಪುರುಷನ ಅಕ್ರಿಯ-ಅವಸ್ಥೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕೋ ಅಥವಾ ಸಕ್ರಿಯ-ಅವಸ್ಥೆಯೇ?
ಉತ್ತರ - ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಅರ್ಜುನನೂ ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಿಂ ಪ್ರಭಾಷೇತ’ ಮತ್ತು ‘ಕಿಂ ವ್ರಜೇತ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಸಕ್ರಿಯದ ಮತ್ತು ‘ಕಿಮಾಸೀತ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅಕ್ರಿಯದ ಎರಡು ಮಾತನ್ನೂ ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಾಷಾ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ವಾಣೀ’ ಎಂದು ಮಾಡದೆ ‘ಲಕ್ಷಣ’ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ ಪುರುಷನ ವಾಣಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಕಿಂ ಪ್ರಭಾಷೇತ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನು ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಾಷಾ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ವಾಣೀ’ ಎಂದು ಮಾಡದೆ ‘ಭಾಷ್ಯತೇ ಕಥ್ಯತೇ ಅನಯಾ ಇತಿ ಭಾಷಾ’ ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ವಸ್ತುಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗುವುದೋ ಆ ಲಕ್ಷಣದ ಹೆಸರು ‘ಭಾಷಾ’ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಈ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಗನುಸಾರ ‘ಭಾಷಾ’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಲಕ್ಷಣ’ವೆಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಚಲಿತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲೂ ಸಹ ‘ಪರಿಭಾಷಾ’ ಶಬ್ದವು ಲಕ್ಷಣದ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಾಷಾ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯ ಪುರುಷನು ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ? ಹೇಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ? ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ನಡೆಯುವ ಮಾತು ಇದೆಯೋ ಅಥವಾ ಮತ್ತೇನಾದರೂ ವಿಶೇಷತೆ ಇದೆಯೋ?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದ ಸಿದ್ಧಪುರುಷನ ಎಲ್ಲಾ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವುದು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಹಾಗೂ ನಡೆಯುವುದೂ ಸಹ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವುದು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ನಡೆಯುವುದರ ವಿಷಯವಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಅವನ ವಚನಗಳು ಮನಸ್ಸಿನ ಯಾವ ಭಾವಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ? ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ - ವ್ಯವಹಾರ ರಹಿತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಮತ್ತು ನಡೆಯುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಅವನ ಆಚರಣೆಯು ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? - ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದ ಸಿದ್ಧಯೋಗಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ನಾಲ್ಕು
ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ; ಈ ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.
ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಂಗವಶಾತ್ ಬೇರೆ ಮಾತನ್ನು ಸಹ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮೊದಲನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ
ಉತ್ತರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-55)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಪ್ರಜಹಾತಿ ಯದಾ ಕಾಮಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ಪಾರ್ಥ ಮನೋಗತಾನ್ ।
ಆತ್ಮನ್ಯೇವಾತ್ಮನಾ ತುಷ್ಟಃ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ತದೋಚ್ಯತೇ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ !, ಯದಾ - ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (ಈ ಪುರುಷನು), ಮನೋಗತಾನ್ - ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ,
ಸರ್ವಾನ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕಾಮಾನ್ - ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು, ಪ್ರಜಹಾತಿ - ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೋ (ಮತ್ತು),
ಆತ್ಮನಾ - ಆತ್ಮನಿಂದ, ಆತ್ಮನಿ ಏವ - ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ, ಯೇ, ತುಷ್ಟಃ - ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ತದಾ - ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (ಅವನು),
ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಃ - ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 55 ॥
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ! ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಪುರುಷನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನಿಂದ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 55 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕಾಮಾನ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥದ ಸಂಯೋಗ ಅಥವಾ ವಿಯೋಗದ ಯಾವುದೇ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಮಂದ ಅಥವಾ ತೀವ್ರವಾದ ಕಾಮನೆಗಳು ಮನುಷ್ಯರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಾನ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕಾಮಾನ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸನಾ, ಸ್ಪೃಹಾ, ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ತೃಷ್ಣಾ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಭೇದಗಳಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗುವುದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ವಾಸನಾ, ಸ್ಪೃಹಾ, ಇಚ್ಛಾ ಮತ್ತು ತೃಷ್ಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಏನು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಶರೀರ, ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಮಾನ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮುಂತಾದ ಅನುಕೂಲವಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇರಬೇಕೆಂದು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಲು ಯಾವ ರಾಗ- ದ್ವೇಷಜನಿತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾಮನೆ ಇದೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಸ್ವರೂಪ ವಿಕಸಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ‘ವಾಸನಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದೇ ಅನುಕೂಲಕರ ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವದ ಅರಿ ವಾದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬಗೆಯ ಒಂದು ಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಇಂತಹ ಒಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ, ಅದಿಲ್ಲದೆ ಕೆಲಸ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ - ಈ ಅಪೇಕ್ಷಾರೂಪವಾದ ಕಾಮನೆಯ ಹೆಸರು ‘ಸ್ಪೃಹಾ’ ಎಂದಿದೆ. ಇದು ವಾಸನೆಗಿಂತ ಕಾಮನೆಯ ಹೆಚ್ಚು ವಿಕಸಿತ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತುಗಳ ಅಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅವುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲಗಳ, ವಿನಾಶದ ಅಥವಾ ಸಿಗದಿರುವ ಪ್ರಕಟ ಕಾಮನೆಯ ಹೆಸರು ‘ಇಚ್ಛೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ಣವಿಕಸಿತ ರೂಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು, ಹಣ ಮೊದಲಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ಅವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಯಾವ ಇಚ್ಛೆ ಇದೆಯೋ ಅದನ್ನು ‘ತೃಷ್ಣಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಕಾಮನೆಯ ತುಂಬಾ ಸ್ಥೂಲರೂಪವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮಾನ್’ ಎಂಬುದರೊಂದಿಗೆ ‘ಮನೋಗತಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಕಾಮನೆಯ ವಾಸಸ್ಥಾನ ಮನಸ್ಸಾಗಿದೆ (3/40) ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಯಾವಾಗ ಮನಸ್ಸು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಾಮನೆಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುವವರೆಗೆ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿಲ್ಲವೆಂದೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆತ್ಮನಿಂದ ಆತ್ಮನಲ್ಲೇ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳೂ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದ ಮೇಲೆ ಸಮಸ್ತ ದೃಶ್ಯಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ ನಿತ್ಯ, ಶುದ್ಧ, ಬುದ್ಧ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅದರಲ್ಲೇ ನಿತ್ಯ ತೃಪ್ತನಾಗುವುದೇ ಆತ್ಮನಿಂದ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ. ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ತೃಪ್ತಿರಾಗುವ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ -ಮಾಡುತ್ತಾ ಯೋಗಿಗೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಆ ಯೋಗಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು - ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಎಷ್ಟು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ ಮುಂದಿನ ಮೂರೂ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಭಾವವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲಾದರೋ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಆ ಒಂದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವಿದೆ. ಆದರೆ ಬೇರೆ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಈ ಎರಡನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-56)
ದುಃಖೇಷ್ವನುದ್ವಿಗ್ನಮನಾಃ ಸುಖೇಷು ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ ।
ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಃ ಸ್ಥಿತಧೀರ್ಮುನಿರುಚ್ಯತೇ ॥
ದುಃಖೇಷು - ದುಃಖಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆ, ಅನುದ್ವಿಗ್ನಮನಾಃ- ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸುಖೇಷು - ಸುಖಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲು, ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ - ಯಾರು ಸರ್ವಥಾ ನಿಸ್ಪೃಹರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ (ಹಾಗೂ),
ವೀತರಾಗ ಭಯಕ್ರೋಧಃ - ಯಾರ ರಾಗ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆಯೋ (ಅಂತಹ),
ಮುನಿಃ - ಮುನಿಯು, ಸ್ಥಿತಧೀಃ - ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯವನೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 56 ॥
ದುಃಖಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸುಖಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರು ಸರ್ವಥಾ ನಿಸ್ಪೃಹರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ ಹಾಗೂ ಯಾರ ರಾಗ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆಯೋ ಅಂತಹ ಮುನಿಯು ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯವನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 56 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದುಃಖೇಷು ಅನುದ್ವಿಗ್ನಮನಾಃ’ ಎಂಬುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. - ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೋ, ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದಂತಹ ಆ ಮಹಾ ಪುರುಷನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ದುಃಖಗಳ ಮಾತೇನು, ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ದುಃಖಗಳೂ ಸಹ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಲಾರವು (6/22). ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಶರೀರವು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುವುದು. ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಅತ್ಯಂತ ಛಳಿ-ಬಿಸಿಲು, ಮಳೆ ಮತ್ತು ಸಿಡಿಲು ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದಾಗುವ ಶಾರೀರಿಕ ಪೀಡೆ, ಅತಿ ಉತ್ಕಟವಾದ ರೋಗದಿಂದುಂಟಾದ ವ್ಯಥೆ, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾದ ವಸ್ತುಗಳ ಆಕಸ್ಮಿಕ ವಿಯೋಗ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾರಣವಾದ ದೊಡ್ಡ ಅಪಮಾನ, ತಿರಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ನಿಂದೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದು, ಇವಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಸಹ ಎಷ್ಟೆಷ್ಟು ಮಹಾ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳಿವೆಯೋ ಅವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಒಂದುಗೂಡಿ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸಹ ಉದ್ವೇಗವನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಲಾರವು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಸರ್ವಥಾ ಉದ್ವೇಗದ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ; ಒಂದು ವೇಳೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಮೂಲಕ ಶಾರೀರಿಕ ಅಥವಾ ವಾಚಿಕವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಉದ್ವೇಗ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಅದು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವೇ ಅಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸುಖೇಷು ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹಾರೂಪೀ ದೋಷದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವನು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಸದಾಕಾಲ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ (12/13;14/24). ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಬಹುದೊಡ್ಡ ದುಃಖವು ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಲಾರದೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಸುಖವೂ ಸಹ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸ್ಪೃಹೆಯ ಭಾವವನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡಲಾರದು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹಾರೂಪೀ ದೋಷವು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಂದ ಶರೀರ ಅಥವಾ ವಾಣಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಸ್ಪೃಹೆಯ ಭಾವ ತೋರಿಬಂದರೆ ಅದು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹೆಯೇ ಅಲ್ಲ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವೀತರಾಗಭಯ ಕ್ರೋಧಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಸ್ಥಿರ ಬುದ್ಧಿ ಯೋಗಿಯ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. - ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಯಾವುದೇ ಘಟನೆಯಿಂದ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಉಂಟಾಗಲಾರದು, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಭಯವಾಗಲೀ, ಕ್ರೋಧವಾಗಲೀ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸಹ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ವಾಣಿಯೂ ಕೂಡ ಆಸಕ್ತಿ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ ಮೊದಲಾದ ಭಾವಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿ ಶಾಂತ ಮತ್ತು ಸರಳವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಮಾತಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲಕ ಆಸಕ್ತಿ, ಭಯ ಅಥವಾ ಕ್ರೋಧದ ಭಾವ ತೋರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಅಥವಾ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ವಾಣಿಯನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಮಸ್ತ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿಸಿ ಮಾತಾಡುವುದಾದರೋ ಯಾವುದೇ ಧೈರ್ಯಯುಕ್ತ, ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಸಂಭವವಿದೆ ; ಆದರೆ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರಗಳಾಗದೇ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನು ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಅವನ ವಾಣಿಯ ಬಾಹ್ಯ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸದೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾವಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ - ಸ್ಥಿರ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಿಯ ವಾಣಿಯೂ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಂತಹ ಮುನಿಯು ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಯೋಗಿಯೇ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ‘ಮುನಿ’ ಅರ್ಥಾತ್ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಯಮವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವವನು ಮತ್ತು ಅವನೇ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕಾರಗಳು ತುಂಬಿರುವವನು ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಯಮಿಯಾದರೂ ಸಹ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯವನಾಗಲಾರನು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-57)
ಯಃ ಸರ್ವತ್ರಾನಭಿಸ್ನೇಹಸ್ತತ್ತತ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶುಭಾಶುಭಮ್ ।
ನಾಭಿನಂದತಿ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥
ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, ಸರ್ವತ್ರ - ಸರ್ವತ್ರ, ಅನಭಿಸ್ನೇಹಃ - ಸ್ನೇಹರಹಿತನಾಗಿದ್ದು, ತತ್, ತತ್ - ಆಯಾಯಾ, ಶುಭಾಶುಭಮ್ - ಶುಭ ಅಥವಾ ಅಶುಭ (ವಸ್ತು)ವನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪಡೆದುಕೊಂಡು, ನ, ಅಭಿನಂದತಿ - ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ನ, ದ್ವೇಷ್ಟಿ - ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಸ್ಯ - ಅವನ, ಪ್ರಜ್ಞಾ - ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ॥ 57 ॥
ಯಾವ ಪುರುಷನು ಸರ್ವತ್ರ ಸ್ನೇಹರಹಿತನಾಗಿದ್ದು ಆಯಾಯಾ ಶುಭಾಶುಭ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವು ದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ॥ 57 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವತ್ರ ಅನಭಿಸ್ನೇಹಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಸ್ನೇಹದ ಅರ್ಥಾತ್ ಮಮತಾಪೂರ್ವಕ ಆಗುವ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಆಸಕ್ತಿಯ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು, ಸಹೋದರರು, ಮಿತ್ರರು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದವರಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೋ, ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತ ನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಚನದಲ್ಲೂ ಮೋಹಯುಕ್ತ ಸ್ನೇಹದ ಭಾವಗಳು ಒಸರುತ್ತವೋ ಹಾಗೆ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಪ್ರೇಮ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ವಾಣಿಯೂ ಸಹ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ದೋಷದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತವಾಗಿ, ಶುದ್ಧ-ಪ್ರೇಮಮಯ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ಎಲ್ಲಾ ವಿಕಾರಗಳಿಗೂ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯ ಅಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಾ ವಿಕಾರಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶುಭಾಶುಭಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದರೊಡನೆ ‘ತತ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದನ್ನು ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯಗಳು, ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲಗಳು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಅವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶುಭಾಶುಭಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಯೋಗಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಭಾವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯಾವುದು ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶರೀರಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುವುದೋ ಅದನ್ನು ಶುಭವೆಂದೂ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವುದನ್ನು ಅಶುಭವೆಂದೂ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶುಭಾಶುಭಮ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಇದರೊಡನೆ ‘ತತ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ - ಇಂತಹ ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ವಸ್ತುಗಳು ಅನಂತವಾಗಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ-ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನೊಡನೆ ಆ ಯೋಗಿಯ ಸಂಯೋಗವಾಗುತ್ತದೋ ಆಯಾಯ ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಭಾವವು ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನ ಅಭಿನಂದತಿ’ ಎಂಬುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶುಭಾಶುಭ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಶುಭ ಅರ್ಥಾತ್ ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಯೋಗವಾದಾಗ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹರ್ಷವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ಹರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನರಾಗಿ ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಆ ವಸ್ತುವನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯ ಯೋಗಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತುಗಳೊಡನೆ ಸಂಯೋಗವಾದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಹರ್ಷದ ವಿಕಾರವುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ (5/20). ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಮಾತೂ ಸಹ ಹರ್ಷದ ವಿಕಾರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಶೂನ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಯಾವುದೇ ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತು ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಹರ್ಷಗರ್ಭಿತವಾಗಿ ಹೊಗಳುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನ ಶರೀರ ಅಥವಾ ವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಹರ್ಷದ ಭಾವವು ಪ್ರಕಟ ಪಡಿಸಲಾದರೆ ಅಥವಾ ಹೊಗಳಿಕೆಯಾದರೆ ಅದು ಹರ್ಷದ ವಿಕಾರವಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹರ್ಷವಾಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಅವರು ಅವುಗಳನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕ್ಷೋಭೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅವರು ಆ ವಸ್ತುವನ್ನು ದ್ವೇಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿಂದೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ ಯೋಗಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಸ್ತುವಿನ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಯೋಗವಾದಾಗಲೂ ಕೂಡ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ದ್ವೇಷಭಾವವುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಉದ್ವೇಗ ಅಥವಾ ವಿಕಾರ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಅಂತಃಕರಣವು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮ, ಶಾಂತ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ (5/20). ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಸ್ತು ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ದ್ವೇಷದಿಂದ ನಿಂದನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಮಹಾಪುರುಷರ ವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ ಒಂದು ವೇಳೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ ಅಥವಾ ವಸ್ತುವನ್ನು ಎಲ್ಲಾದರೂ ಕೆಟ್ಟದೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟರೆ, ಅಥವಾ ಅವರ ನಿಂದೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರೆ, ಅದು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ನಿಂದೆಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ದ್ವೇಷ ಭಾವವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಯಾವ ಮಹಾಪುರುಷನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ, ಯಾವುದೇ ಘಟನೆಗಳಿಂದ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರಗಳು ಎಂದಿಗೂ ಸಹ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹವರನ್ನು ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯ ಯೋಗೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ವಿಷಯವಾದರೋ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿಲ್ಲ ; ಮತ್ತೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ‘ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇದಾದರೋ - ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ವಿಷಯವಲ್ಲವೆಂದು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿಯಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಮಾತಿನ ವಿಷಯವಾಗಿದ್ದರೆ ಆಗ ಡಾಂಭಿಕ ಅಥವಾ ಪಾಖಂಡಿ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಬಾಯಿಪಾಠ ಮಾಡಿ ಬಹುಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾವಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆಯಿದೆ. ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿರುವ ಮಾನಸಿಕ ಭಾವಗಳಿಗನುಸಾರವಾಗಿ, ಆ ಭಾವಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಯಾವ ವಾಣಿಯು ಇರುತ್ತದೆಯೋ ಅದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಣಿಯ ಸ್ಪಷ್ಟ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳದೆ ಮಾನಸಿಕ ಭಾವಗಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ‘ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಯೋಗಿಯು ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ?’ ಎಂಬ ಎರಡನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ‘ಅವನು ಹೇಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ?’ ಎಂಬ ಮೂರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅವನ ವಶದಲ್ಲಿರುವುವು ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿರಹಿತವಾಗಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದೇ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಪುರುಷನು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ - ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-58)
ಯದಾ ಸಂಹರತೇ ಚಾಯಂ ಕೂರ್ಮೋಽಂಗಾನೀವ ಸರ್ವಶಃ ।
ಇಂದ್ರಿಯಾಣೀಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥
ಚ - ಮತ್ತು, ಕೂರ್ಮಃ - ಆಮೇಯು, ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ, ಅಂಗಾನಿ - ತನ್ನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಇವ - ಹೇಗೆ ಒಳಕ್ಕೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ (ಹಾಗೆಯೇ), ಯದಾ - ಯಾವಾಗ, ಅಯಮ್ - ಈ ಪುರುಷನು, ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಃ- ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಹರತೇ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ (ಆಗ), ತಸ್ಯ - ಅವನ, ಪ್ರಜ್ಞಾ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ (ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು)
ಮತ್ತು ಆಮೆಯು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಒಳಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಯಾವಾಗ ಈ ಪುರುಷನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆಯೋ ಆಗ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ॥ 58 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆಮೆಯಂತೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಆಮೆಯು ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಾಧಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾರು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೋ; ಯಾವುದೇ ಇಂದ್ರಿಯವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಭೋಗಗಳ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗದಂತೆ ಮಾಡುವುದು, ಹಾಗೂ ಆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯು ಉಳಿಯದಂತೆ ಮಾಡುವುದೇ ಆಮೆಯಂತೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಮೇಲಿನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಸ್ಥೂಲ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದರೂ ಕೂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳು ವಿಷಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ಓಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮನೋರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾರೋ; ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಶಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಷಯೋಪಭೋಗದಿಂದ ಕೂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ - ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಷಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಉಳಿಯದಂತೆ ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡಿವೆಯೋ, ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡ ತನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಯಾರು ಸರ್ವಥಾ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿರುವನೋ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲವೋ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿಷಯ ಸೇವನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬಭಾವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು
ಹೇಳಿ ಈಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಶಂಕೆಗಳ ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಇಂದ್ರಿಯ
ಸಂಯಮಕ್ಕಿಂತ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮದ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-59)
ವಿಷಯಾ ವಿನಿವರ್ತಂತೇ ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ ।
ರಸವರ್ಜಂ ರಸೋಽಪ್ಯಸ್ಯ ಪರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿವರ್ತತೇ ॥
ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ - (ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ) ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸದಿರುವ, ದೇಹಿನಃ - ಪುರುಷನಲ್ಲಿ (ಕೂಡ ಕೇವಲ), ವಿಷಯಾಃ - (ಕೇವಲ) ವಿಷಯಗಳೇ, ವಿನಿವರ್ತಂತೇ - ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. (ಆದರೆ) ರಸವರ್ಜಮ್ - ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿನ
ಆಸಕ್ತಿಯು ನಿವೃತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಸ್ಯ - ಈ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಪುರುಷನಲ್ಲಿ, ರಸಃ, ಅಪಿ - ಆಸಕ್ತಿ ಕೂಡ, ಪರಮ್ - ಪರಮಾತ್ಮನ,
ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾದ್ದರಿಂದ, ನಿವರ್ತತೇ - ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವೃತ್ತಿಹೊಂದುತ್ತದೆ.
ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸದಿರುವ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಕೇವಲ ವಿಷಯಗಳಾದರೋ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತವೆ ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಆಸಕ್ತಿಯು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಪುರುಷನ ಆಸಕ್ತಿಯು ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿವೃತ್ತಿಹೊಂದುತ್ತದೆ. ॥ 59 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ದೇಹಿನಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾರು ಭೋಜನವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿರುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ‘ನಿರಾಹಾರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಷಯಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭೋಜನ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಕೇವಲ ರಸನೇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯವೇ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ ಮತ್ತು ಗಂಧದ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯದ ಯಾವ ವಿಷಯವಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಅದರ ಆಹಾರವಾಗಿದೆ - ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯಾರು ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾನೋ ಅಂತಹ ದೇಹಾಭಿಮಾನಿ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ದೇಹಿನಃ’ ಪದವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂತಹ ಪುರುಷರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಕೇವಲ ವಿಷಯಗಳಾದರೋ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಆಸಕ್ತಿ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಅಜ್ಞಾನಿಯೂ ಕೂಡ ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಆಮೆಯಂತೆ ತನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ತೊಲಗಿಸಿಬಿಡಬಲ್ಲನು ; ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಆಸಕ್ತಿಯ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳು ವಿಷಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ಓಡುತ್ತಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿಸಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳಗೆ ಬರೆದಿರುವ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ ಈ ಮಾತು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ರೋಗ ಅಥವಾ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯದಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ವಿಷಯದ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಹೇಗೆ ಯಾವಾಗ ಯಾವ ವಿಷಯವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಆ ವಿಷಯದ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ಆಗಬಲ್ಲದು; ಆದರೆ ಆ ನಿವೃತ್ತಿಯು ಹಠ, ಭಯ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಇದ್ದೇ ಇರುವುದು, ಇಂತಹ ನಿವೃತ್ತಿಯಿಂದ ವಸ್ತುತಃ ಆಸಕ್ತಿಯು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಲಾದು. ಡಾಂಭಿಕ ಮನುಷ್ಯನು ಜನರಿಗೆ ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಹತ್ತೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೇನೋ ವಿಷಯಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಅವನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. (3/6); ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಆಸಕ್ತಿಯು ಮೊದಲಿನಂತೆಯೇ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಭೌತಿಕ ಸುಖಗಳ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಅಣಿಮಾದಿ ಸಿದ್ಧಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಷಯ ಸುಖಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಧ್ಯಾನಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸಮಾಧಿಯ ದೆಸೆಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತಾನೆ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಸಹ ಅವುಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡದೇ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಸಕ್ತಿಯು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ವಿಷಯಗಳೇನೋ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಬಲ್ಲವು, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಆಸಕ್ತಿಯು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ರಸ’ದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಆಸ್ವಾದನೆ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಉಪಭೋಗ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ‘ಅವನ ರಸ ನಿವೃತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ’, ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒಂದುವೇಳೆ - ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗಿಯಾದರೂ ಕೂಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವುಗಳ ಉಪಭೋಗದ ಆನಂದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಯಾವ ಆಪತ್ತಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೀಗೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಆದರೆ ಈ ರೀತಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳ ಆಸ್ವಾದನೆಯು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ರಸ’ದ ಅರ್ಥ ಆಸಕ್ತಿ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಈ ಮಾತು ಅದರಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳ ಉಪಭೋಗವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಹಠ, ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವಿಚಾರಗಳ ಮೂಲಕವೂ ಸಹ ತಡೆಯಬಹುದಾಗಿದೆ ; ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಆದ ಮೇಲೆಯೇ ಅದರ ಮೂಲ ಆಸಕ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ನಾಶವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ಸಾರ್ಥಕತೆ ಇದೆ, ವಿಷಯಗಳ ಉಪಭೋಗವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತೊಲಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ರಸ’ದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮೇಲಿನಂತೆ ಮಾಡಿರುವುದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ‘ಇದರ ಆಸಕ್ತಿಯು ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ’, ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ‘ಅಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ಪ್ರಕರಣ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೋ ಆ ಸ್ಥಿತ ಪ್ರಜ್ಞ ಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಯೋಗಿಗೆ ಪರಮಾನಂದಸಾಗರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾದ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಆಸಕ್ತಿಗೆ ಕಾರಣ ಅವಿದ್ಯೆಯಾಗಿದೆ* ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾದ ಮೇಲೆಯೇ ಆ ಅವಿದ್ಯೆಯ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಮೋಹವಶಾತ್ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖದ ಆಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಆ ಭೊಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿದೆ; ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭೊಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವು ಲೇಶಾಂಶವೂ ಸಹ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಸುಖವು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೋ ಅದು ಕೂಡ ಆ ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಆನಂದದ ಯಾವುದೋ ಒಂದಂಶದ ಆಭಾಸ ಮಾತ್ರವೇ ಇದೆ. ಅಂಧಕಾರದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಿನುಗುವ ನಕ್ಪತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾಶದ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಪ್ರಕಾಶವು ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶದ್ದೇ ಆಭಾಸವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದ ಬಳಿಕ ಅವುಗಳ ಪ್ರಕಾಶವು ಲುಪ್ತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಸವಾಗುವ ಸುಖವು, ಆನಂದಮಯ ಪರಮಾತ್ಮನ ಆನಂದದ ಆಭಾಸವಾಗಿದೆ ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆ ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ ಅವನಿಗೆ ಆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖದ ಪ್ರತೀತಿಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. (2/69) ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಆಸಕ್ತಿಯು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಒಂದು ಅತ್ಯದ್ಭುತ ಅಲೌಕಿಕ ದಿವ್ಯ ಆಕರ್ಷಕವಸ್ತುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವುದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ತನ್ನತನವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಲ್ಲವಾಗಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನತೆ, ಮುಗ್ಧತೆ ಮತ್ತು ತನ್ಮಯತೆ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ವಸ್ತುವಿನ ಚಿಂತನೆ ಯಾರು ಮಾಡುವರು? ಆದುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಸಕ್ತಿಯು ಉಳಿಯದ ಕಾರಣ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಸಂಯಮದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ವಿಷಯಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಯೇ ಆಗುವುದಲ್ಲ ಮೂಲಸಹಿತ ಆಸಕ್ತಿಯೂ ಸಹ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ಅವನ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ.
* ಅವಿದ್ಯಾಸ್ಮಿತಾರಾಗದ್ವೇಷಾಭಿನಿವೇಶಾಃ ಕ್ಲೇಶಾಃ । (ಯೋಗ. 2/3)
ಅಜ್ಞಾನ, ಚಿಜ್ಜಡಗ್ರಂಥಿ ಅಂದರೆ ಜಡ ಮತ್ತು ಚೇತನದ ಐಕ್ಯತೆಯಂತೆ ಪ್ರತೀತವಾಗುವುದು, ಆಸಕ್ತಿ, ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಮರಣ - ಭಯ - ಈ ಐದಕ್ಕೂ ‘ಕ್ಲೇಶ’ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆ ಇದೆ.
ಅವಿದ್ಯಾಕ್ಷೇತ್ರಮುತ್ತರೇಷಾಮ್ --------- (ಯೋಗ. 2/4)
ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಐದರಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ನಾಲ್ಕಕ್ಕೂ ಅವಿದ್ಯೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವಿದ್ಯೆಯಿಂದಲೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಆಸಕ್ತಿಯ ನಾಶ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮವಾಗದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಹಾನಿಯಿದೆ? ಇದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-60)
ಯತತೋ ಹ್ಯಪಿ ಕೌಂತೇಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಿಪಶ್ಚಿತಃ ।
ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಮಾಥೀನಿ ಹರಂತಿ ಪ್ರಸಭಂ ಮನಃ ॥
ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಹಿ - ಆಸಕ್ತಿಯು ನಾಶವಾಗದಿರುವ ಕಾರಣ, ಪ್ರಮಾಥೀನಿ - ಈ ಪ್ರಮಥನ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಯತತಃ - ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವ, ವಿಪಶ್ಚಿತಃ - ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ, ಪುರುಷಸ್ಯ - ಪುರುಷನ,
ಮನಃ - ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಪ್ರಸಭಮ್ - ಬಲವಂತವಾಗಿ, ಹರಂತಿ - ಅಪಹರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ॥ 60 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನನಾ ! ಆಸಕ್ತಿಯು ನಾಶವಾಗದಿರುವ ಕಾರಣ ಈ ಪ್ರಮಥನ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಪುರುಷನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕೂಡ ಬಲವಂತನಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ॥ 60 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ದೇಹಲೀದೀಪ (ಹೊಸ್ತಿಲ ದೀಪ) ನ್ಯಾಯದಂತೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದೊಡನೆ ಹಾಗೂ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದೊಡನೆಯೂ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಪುರುಷನ ವಿಷಯಗಳು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಸಕ್ತಿಯ (ರಾಗ) ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ’, ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ರಾಗದ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗದಿರುವುದರಿಂದ ಏನು ಹಾನಿಯಿದೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು, ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ - ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಆ ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅವನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಮನಸಹಿತ ಬುದ್ಧಿ ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಈ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಎರಡೂ ಶ್ಲೋಕಗಳೊಡನೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ಪ್ರಮಾಥೀನಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಪ್ರಮಾಥೀನಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗ ಗೈದು-ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗು ವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುವುದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ವಿಷಯ ಸುಖದ ಪ್ರಲೋಭನಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಿ ಅದನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮನವನ್ನು ಮಂಥನ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತತಃ’ ಮತ್ತು ‘ವಿಪಶ್ಚಿತಃ’ - ಎಂಬ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳೊಡನೆ ‘ಪುರುಷಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಪುರುಷನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಶ್ರವಣ-ಮನನದಿಂದ ಮತ್ತು ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರಗಳಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ದೋಷಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಕೂಡ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೋ, ಆದರೆ ಯಾರ ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿಯು ನಾಶವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲವೋ, ಇಂತಹ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲ ಸಾಧಕನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತತಃ’ ಮತ್ತು ‘ವಿಪಶ್ಚಿತಃ’ - ಎಂಬ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳೊಡನೆ ‘ಪುರುಷಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ; ಇವುಗಳೊಡನೆ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಈ ಪ್ರಮಥನಶೀಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಂತಹ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಹಾಗೂ ವಿವೇಕೀ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲ ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಕೂಡಾ ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತವನ್ನಾಗಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ ಅಂದಮೇಲೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಆದುದರಿಂದ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನೂ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು
ತಿಳಿಸುತ್ತಾ, ಪುನಃ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮವನ್ನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಾವಸ್ಥೆಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-61)
ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಯುಕ್ತ ಆಸೀತ ಮತ್ಪರಃ ।
ವಶೇ ಹಿ ಯಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥
ತಾನಿ - ಆ, ಸರ್ವಾಣಿ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ಸಂಯಮ್ಯ - ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಯುಕ್ತಃ - ಸಮಾಹಿತ ಚಿತ್ತನಾಗಿ, ಮತ್ಪರಃ - ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ, ಆಸೀತ - ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಿ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಯಸ್ಯ - ಯಾವ ಪುರುಷನ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ವಶೇ - ವಶದಲ್ಲಿ (ಇರುತ್ತವೆಯೋ), ತಸ್ಯ - ಅವನ, ಪ್ರಜ್ಞಾ - ಬುದ್ಧಿಯು,
ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ॥ 61 ॥
ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತನಾಗಿ ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ, ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಿ. ಏಕೆಂದರೆ, ಯಾವ ಪುರುಷನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆಯೋ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ॥ 61 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಡನೆ ‘ಸರ್ವಾಣಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸರ್ವಾಣಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೇ ಇರುವ ಒಂದು ಇಂದ್ರಿಯವೂ ಕೂಡ ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸು
ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಿ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡುತ್ತದೆ (2/67). ಆದುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಪುರುಷನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತ’ ಮತ್ತು ‘ಭಗವತ್ಪರಾಯಣ’ನಾಗಿ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಕೂಡ ಒಂದು ವೇಳೆ ಮನಸ್ಸು ವಶವಾಗದಿದ್ದರೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ವಿಷಯ-ಚಿಂತನೆಯಾಗಿ ಸಾಧಕನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರಲಾರವು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಮಾಹಿತ ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪರಾಯಣನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (6/14). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಬಹುಬೇಗನೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗಿರುವವೋ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಸಂಯಮಿತ-ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪರಾಯಣ ನಾಗಿ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಆ ಮಾತಿನ ಕಾರಣರೂಪವಾಗಿ ಈ ಉತ್ತರಾರ್ಧದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮಿತವಾಗಿಸಿ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಇದರ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ - ಯಾರ ಮನ ಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗಿವೆಯೋ ಅದೇ ಸಾಧಕನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ; ಯಾರ ಮನಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲವೋ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಲಾರದು. ಆದುದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪರಮಾವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಮನಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪರಾಯಣ ನಾಗದಿದ್ದರೆ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ? ಈ ಮಾತನ್ನು ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-62)
ಧ್ಯಾಯತೋ ವಿಷಯಾನ್ ಪುಂಸಃ ಸಂಗಸ್ತೇಷೂಪಜಾಯತೇ ।
ಸಂಗಾತ್ಸಂಜಾಯತೇ ಕಾಮಃ ಕಾಮಾತ್ಕ್ರೋಧೋಽಭಿಜಾಯತೇ ॥
ವಿಷಯಾನ್ - ವಿಷಯಗಳನ್ನು, ಧ್ಯಾಯತಃ - ಚಿಂತನಮಾಡುವ, ಪುಂಸಃ - ಪುರುಷನಿಗೆ, ತೇಷು - ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ,
ಸಂಗಃ - ಆಸಕ್ತಿ, ಉಪಜಾಯತೇ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ (ಮತ್ತು), ಸಂಗಾತ್ - ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ, ಕಾಮಃ - (ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ) ಕಾಮನೆ, ಸಂಜಾಯತೇ - ಉತ್ಪತ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಕಾಮಾತ್ - ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ (ವಿಘ್ನ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ),
ಕ್ರೋಧಃ - ಕ್ರೋಧವು, ಅಭಿಜಾಯತೇ - ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 62 ॥
ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವ ಪುರುಷನಿಗೆ ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದಾಗಿ ಆ ವಿಷಯಗಳ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವುಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಕ್ರೋಧವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖ ಮತ್ತು ರಮಣೀಯ ಬುದ್ಧಿ ಇದ್ದು ಮನಸ್ಸು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಅವನ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅವನ ಮನದ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲೇ ಅವನ ಆಸಕ್ತಿಯು ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಕೈ ಮೀರಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿಚಲಿತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಪುರುಷರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತಯೇ?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿರುವ ಪುರುಷರಿಗಾದರೋ ವಿಷಯಚಿಂತನದಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿವರ್ತತೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಅಂತಹ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಇವರಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುವುದೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಬಲವಾದ ಇಚ್ಛೆ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕಾಮನೆಯು ಉಂಟಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ಆ ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಘ್ನಗಳು ಉಪಸ್ಥಿತವಾದಾಗ ಆ ವಿಘ್ನಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ದ್ವೇಷಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗಿ ಕ್ರೋಧ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-63)
ಕ್ರೋಧಾದ್ಭವತಿ ಸಮ್ಮೋಹಃ ಸಮ್ಮೋಹಾತ್ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಮಃ ।
ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶಾದ್ಬದ್ಧಿನಾಶೋ ಬುದ್ಧಿನಾಶಾತ್ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ॥
ಕ್ರೋಧಾತ್ - ಕ್ರೋಧದಿಂದ, ಸಮ್ಮೋಹಃ - ಅತ್ಯಂತ ಮೂಢಭಾವವು, ಭವತಿ - ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ,
ಸಮ್ಮೋಹಾತ್ - ಮೂಢಭಾವದಿಂದ, ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಮಃ - ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶಾತ್ - ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯುಂಟಾಗುವುದರಿಂದ, ಬುದ್ಧಿನಾಶಃ - ಬುದ್ಧಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಯು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ (ಮತ್ತು),
ಬುದ್ಧಿನಾಶಾತ್ - ಬುದ್ಧಿನಾಶವಾಗುವುದರಿಂದ (ಈ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ), ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ - ಪತನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥ 63 ॥
ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಮೂಢಭಾವವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಮೂಢಭಾವದಿಂದ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯುಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಯು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿನಾಶವಾಗುವುದರಿಂದ ಈ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಜಾರಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ॥ 63 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅತ್ಯಂತ ಮೂಢ ಭಾವದ ಸ್ವರೂಪವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧದ ವೃತ್ತಿ ಜಾಗೃತವಾದಾಗ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕಶಕ್ತಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಹ ಹಿಂದೂ-ಮುಂದೂ ಯೋಚಿಸಲಾರನು; ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮದ ಬಗ್ಗೆ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಗಮನವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಮ್ಮೋಹ ಅರ್ಥಾತ್ ಅತ್ಯಂತ ಮೂಢಭಾವದ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಮ್ಮೋಹದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ‘ಸ್ಮೃತಿ ವಿಭ್ರಮ’ ಎಂಬುದರ ಸ್ವರೂಪವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವಾಗ ಕ್ರೋಧದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಮೂಢಭಾವವು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಅವನ ಸ್ಮರಣಶಕ್ತಿ ಕಂಗೆಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೊಡನೆ ನನಗೆ ಎಂತಹ ಸಂಬಂಧವಿದೆ? ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಏನು ಮಾಡಬಾರದು? ನಾನು ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿ ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದೆನೋ ಮತ್ತು ಈಗ ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ? ಎಂಬ ಲಕ್ಷ ಅವನಿಗೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಯೋಚಿಸಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಅವನು ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತರಲಾರನು. ಅವನ ಸ್ಮೃತಿಯು ಛಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಸಮ್ಮೋಹದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸ್ಮೃತಿ-ವಿಭ್ರಮದ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸ್ಮೃತಿ - ವಿಭ್ರಮದಿಂದ ಬುದ್ಧಿನಾಶವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಆ ಬುದ್ಧಿನಾಶದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಪತಿತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಭ್ರಮ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ - ಅಕರ್ತವ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಬುದ್ಧಿಯು ನಾಶವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಹೀಗಾಗುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ - ಅವನ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಕಟುತ್ವ, ಕಠೋರತೆ, ಹೇಡಿತನ, ಹಿಂಸೆ, ಪ್ರತಿ ಹಿಂಸೆ, ದೀನತೆ, ಜಡತೆ ಮತ್ತು ಮೂಢತೆ ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳು ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಪತನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಬೇಗನೇ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಅವನ ಅಧಃ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತ ನಂತರ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ನೀಚಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ ; ಇದೇ ಬುದ್ಧಿನಾಶದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಪತನವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನದ ಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ,
ಈಗ ಭಗವಂತನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಯೋಗಿ ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ?, ಎಂಬ ಈ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾ ಮೊದಲ
ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗಿರುವಂತಹ ಸಾಧಕನ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸಲ್ಪಡುವ
ಪ್ರಕಾರ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-64)
ರಾಗದ್ವೇಷವಿಯುಕ್ತೈಸ್ತು ವಿಷಯಾನಿಂದ್ರಿಯೈಶ್ಚರನ್ ।
ಆತ್ಮವಶ್ಯೈರ್ವಿಧೇಯತ್ಮಾ ಪ್ರಸಾದಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥
ತು - ಆದರೆ, ವಿಧೇಯಾತ್ಮಾ - ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ತನ್ನ ಅಧೀನವಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಾಧಕನು, ಆತ್ಮವಶೈಃ - ತನ್ನ
ವಶದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ, ರಾಗದ್ವೇಷವಿಯುಕ್ತೈಃ - ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತವಾದ, ಇಂದ್ರಿಯೈಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ
ಮೂಲಕ, ವಿಷಯಾನ್ - ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ, ಚರನ್ - ವಿಚರಿಸುತ್ತ, ಪ್ರಸಾದಮ್ - ಅಂತಃಕರಣದ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು,
ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 64 ॥
ಆದರೆ, ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ತನ್ನ ಅಧೀನವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷರಹಿತವಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತಾ ಅಂತಃಕರಣದ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥64॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲದಿರುವಂತಹ ವಿಷಯೀ ಮನುಷ್ಯನ ಅವನತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವಂತಹ ವಿರಕ್ತ ಸಾಧಕನ ಉನ್ನತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭೇದದ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಧೇಯಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಎಂತಹ ಸಾಧಕನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ ಸಾಧಕನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಧೇಯಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂತಹ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅವರ ವಶದಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ ; ಆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ತುಂಬಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಉಚಿತ-ಅನುಚಿತಗಳ ವಿಚಾರಮಾಡದೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಮತ್ತು ಭೋಗಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಗೈದು ಸುಖಿ-ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ; ಅವನಿಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸುಖದ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧಕನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅವನ ವಶದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಅಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾದ ಯೋಗ್ಯತೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಲ್ಲದೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ನೋಡುವುದು-ಕೇಳುವುದು, ತಿಂಡಿ-ತೀರ್ಥ, ನಿಲ್ಲುವುದು-ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಮಾತನಾಡುವುದು-ತಿಳಿಸುವುದು, ತಿರುಗಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಲಗುವುದು-ಏಳುವುದು ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವ್ಯವಹಾರವು ನಿಯಮಿತ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಹಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವನ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭ ಮೊದಲಾದ ವಿಕಾರಗಳ ಅಭಾವವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅವನು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತವಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗದೇ ರಾಗದ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಯಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುವುದರಿಂದ ಪ್ರಸಾದವು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಿರ ಬುದ್ಧಿಯುಂಟಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ-ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ನಾಶಸಂಭವವೆಂದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಎರಡೂ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿರೋಧ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೋ ಅದರ ಸಮನ್ವಯ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲುದು?
ಉತ್ತರ - ಎರಡರಲ್ಲೂ ಯಾವ ವಿರೋಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ರಾಗ- ದ್ವೇಷದ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತವಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳ ಸೇವನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಕಾಮದ ಅಧಿಷ್ಠಾನವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಲ್ಲದೆಯೂ ಕೂಡ ಮನ ಅಥವಾ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ ರಾಗದ್ವೇಷಗಳು ಇರಬಲ್ಲವು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ ಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿಯೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಅಭಾವದ ಮಾತಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಡನೆ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗವಾಗದಿರುವುದು ಅಂದರೆ ಹೊರಗಿನ ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತವಾಗುವುದು - ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸಹಾಯಕವಾಗಿ ಯಾವುದಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮೂರೂ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯ - ತ್ಯಾಗಕ್ಕಿಂತ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮಕ್ಕಿಂತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು ವಿಶೇಷ ಉಪಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ತ್ಯಾಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯ ತನಕ ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ಪೂರ್ಣ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಲಾರದು ಮತ್ತು ಯಾವ ಸಿದ್ಧಿಯೂ ದೊರೆಯಲಾರದು ಹಾಗೂ ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡದೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮವಾಗಲಾರದು ಎಂಬ ಮಾತೂ ಸಹ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆ-ಸೇವೆ, ಜಪ ಮತ್ತು ವಿವೇಕ-ವೈರಾಗ್ಯಗಳೇ ಆದಿ ಬೇರೆ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮವಾದ ಮೇಲೆ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಯಾರ ವಶವಾಗಿರುವವೋ ಅವನು ಬಯಸಿದಾಗ, ಬಯಸಿದ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯ ತ್ಯಾಗಕ್ಕಿಂತ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ತ್ಯಾಗವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮದಿಂದ ವಿಷಯಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮವಿಲ್ಲದೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ತ್ಯಾಗವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲವೆಂಬ ಮಾತೂ ಸಹ ಇಲ್ಲ. ಸತ್ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ವಿಚಾರಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳ ಅನಿತ್ಯತೆಯ ಅರಿವಾಗುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಈಶ್ವರ ಕೃಪೆ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ನಾಶವಾಗಬಲ್ಲದು. ಮತ್ತು ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಪುರುಷನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಬಾಹ್ಯರೂಪದಿಂದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಹೋದರೂ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗುವುದು ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಸಾದಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಲ್ಲದೆ ವ್ಯವಹರಿಸುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಅಂತಃ ಕರಣವು ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸುಖ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯ ಅನುಭವವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ (18/37). ಆ ಸುಖ-ಶಾಂತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಸಾದಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಈ ಸುಖ-ಶಾಂತಿಯ ಕಾರಣ ರೂಪೀ ಅಂತಃ ಕರಣದ ಪವಿತ್ರತೆಯು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತುವು ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವಂತಹದಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದನ್ನೂ ಸಹ ಪ್ರಸಾದವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ‘ಪ್ರಸನ್ನಚೇತಸಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಸಾದಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅಂತಃಕರಣದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಸರಿಯೆಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-65)
ಪ್ರಸಾದೇ ಸರ್ವದುಃಖಾನಾಂ ಹಾನಿರಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ ।
ಪ್ರಸನ್ನಚೇತಸೋ ಹ್ಯಾಶು ಬುದ್ಧಿಃ ಪರ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ ॥
ಪ್ರಸಾದೇ - ಅಂತಃಕರದಲ್ಲಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ, ಅಸ್ಯ - ಇವನ, ಸರ್ವದುಃಖಾನಾಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ ದುಃಖಗಳ, ಹಾನಿಃ - ಅಭಾವವು, ಉಪಜಾಯತೇ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ (ಮತ್ತು ಆ), ಪ್ರಸನ್ನಚೇತಸಃ - ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಆಶು, ಹಿ - ಶೀಘ್ರವಾಗಿಯೇ, ಪರ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿ
ಒಬ್ಬ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 65 ॥
ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಇವನ ಸಂಪೂರ್ಣ ದುಃಖಗಳ ಅಭಾವವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಬುದ್ಧಿಯು ಶೀಘ್ರವೇ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 65 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಂತಃಕರಣದ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ದುಃಖಗಳ ಅಭಾವ ಹೇಗೆ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ದುಃಖ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಪಾಪಗಳ ನಾಶವಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣವು ಶುದ್ಧವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೂ ಶುದ್ಧವಾದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿಯೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ದುಃಖಗಳ ಅಭಾವವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದು ನ್ಯಾಯ ಸಂಗತವೇ ಆಗಿದೆ (18/36-37).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವದುಃಖಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಅಭಾವವುಂಟಾಗುವು ದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅನುಕೂಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಯಾವ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ, ಆಧಿದೈವಿಕ ಮತ್ತು ಆಧಿಭೌತಿಕಗಳ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ದುಃಖಗಳು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೋ, ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ದುಃಖಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ, ಸಾತ್ವಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ ಅನುಭವವಾದ ನಂತರ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದಿಂದ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ದುಃಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸದಾ ಆನಂದದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ದುಃಖಗಳ ಅಭಾವವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪ್ರಸನ್ನ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಯೋಗಿಯ ಬುದ್ಧಿಯು ಬಹು ಬೇಗನೇ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಅಂತಃಕರಣವು ಪವಿತ್ರವಾದ ಮೇಲೆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಆ ಸುಖ-ಶಾಂತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾರದು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದ ವೃತ್ತಿಗಳು ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ತೊಲಗಿಬಿಡುತ್ತವೆ. ಮತ್ತು ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಬಹುಬೇಗನೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಸಿದ್ಧಪುರುಷನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿತ್ತು. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದರ ಫಲವು ಪ್ರಸಾದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಸ್ಥಿರವಾಗುವುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವು ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಸಾಧಕನ ಸಂಬಂಧವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನು ಸಾಧಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ಸಿದ್ಧನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸುಗಮವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ಸಾಧಕನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಕೊನೆಗೆ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಸಿದ್ಧನಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಪೂರ್ಣ ಉತ್ತರವಾದರೋ ಆ ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ಅದರ ಪೀಠಿಕೆಯ ಆರಂಭವು ಇವೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅನಾಸಕ್ತಭಾವದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವ್ಯವಹರಿಸುವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸುಖ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಾವಸ್ಥೆ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಗೆಲ್ಲದಿರುವ ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಸುಖ-ಶಾಂತಿಯ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಗದಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ವಿಚಲಿತವಾಗುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-66)
ನಾಸ್ತಿ ಬುದ್ಧಿರಯುಕ್ತಸ್ಯ ನ ಚಾಯುಕ್ತಸ್ಯ ಭಾವನಾ ।
ನ ಚಾಭಾವಯತಃ ಶಾಂತಿರಶಾಂತಸ್ಯ ಕುತಃ ಸುಖಮ್ ॥
ಅಯುಕ್ತಸ್ಯ - ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲದಿರುವ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ, ಬುದ್ಧಿಃ - ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು,
ನ, ಅಸ್ತಿ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು (ಆ), ಅಯುಕ್ತಸ್ಯ - ಅಯುಕ್ತನಾದ ಮನುಷ್ಯನ (ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ), ಭಾವನಾ - ಭಾವನೆ (ಯು), ನ - (ಇರುವುದು) ಇಲ್ಲ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಅಭಾವಯತಃ - ಭಾವನಾಹೀನ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ, ಶಾಂತಿಃ - ಶಾಂತಿಯು,
ನ - ಸಿಗುವುದು ಇಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ಅಶಾಂತಸ್ಯ - ಶಾಂತಿರಹಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ, ಸುಖಮ್ - ಸುಖವು, ಕುತಃ - ಹೇಗೆ (ಸಿಗಬಲ್ಲದು)?
ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲದಿರುವ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಆ ಅಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಾವನೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಭಾವನಾಹೀನನಾದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಶಾಂತಿಯು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿರಹಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸುಖವು ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಲ್ಲದು? ॥ 66 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಯುಕ್ತಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದಿರುವ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವಂತಹ ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಅವಿವೇಕೀ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಯುಕ್ತಸ್ಯ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಯುಕ್ತನಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯಿರುವುದಿಲ್ಲ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ನಲವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ‘ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿ’ ಅವನಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ; ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ವಿಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಮಾಡಲಾರನು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಯುಕ್ತನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಾವನೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿರುವ ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ‘ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿ’ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಎನ್ನುವುದು ಹಾಗಿರಲಿ! ಅವನಲ್ಲಿ ಭಾವನೆಯೂ ಸಹ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದು ದೂರವೇ ಉಳಿಯಿತು, ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಸಹ ಮಾಡಲಾರನು. ಅವನ ಮನಸ್ಸು ನಿರಂತರವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೇ ರಮಿಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಾವನಾಹೀನ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಶಾಂತಿಯು ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ’ - ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾನಂದ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯ ಸಮುದ್ರನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಆಗದೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅಯುಕ್ತನ ಮನಸ್ಸು ಯಾವಾಗಲೂ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅವನಲ್ಲಿ ರಾಗ, ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭ ಈರ್ಷ್ಯಾದಿಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾವಾಗಲೂ ಬೇಗುದಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕುಲತೆಯು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶಾಂತಿರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸುಖವು ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಲ್ಲದು?’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವಾಗದೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಉಪಾಯದಿಂದಲೂ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಸುಖವು ದೊರೆಯಲಾರದು. ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ನಿದ್ರೆ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಯಾವ ಸುಖವು ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಾದರೋ ದುಃಖ ಹೇತುವಾದ್ದರಿಂದ ವಸ್ತುತಃ ದುಃಖವೇ ಆಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-67)
ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಹಿ ಚರತಾಂ ಯನ್ಮನೋಽನು ವಿಧೀಯತೇ ।
ತದಸ್ಯ ಹರತಿ ಪ್ರಜ್ಞಾಂ ವಾಯುರ್ನಾವಮಿವಾಂಭಸಿ ॥
ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಇವ - ಹೇಗೆ, ಅಂಭಸಿ - ನೀರಿನಲ್ಲಿ (ಚಲಿಸುವ), ನಾವಮ್ - ನಾವೆಯನ್ನು, ವಾಯುಃ - ವಾಯುವು,
ಹರತಿ - ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೋ (ಹಾಗೆಯೇ), ಚರತಾಮ್ - ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಚರಿಸುತ್ತ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ,
ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು, ಯತ್ - ಯಾವ (ಇಂದ್ರಿಯದ), ಅನು - ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ವಿಧೀಯತೇ - ಇರುತ್ತದೆಯೋ, ತತ್ - ಆ
(ಒಂದೇ ಇಂದ್ರಿಯವು), ಅಸ್ಯ - ಈ (ಅಯುಕ್ತ ಪುರುಷ) ನ, ಪ್ರಜ್ಞಾಮ್ (ಹರತಿ) - ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ. ॥ 67 ॥
ಏಕೆಂದರೆ - ಹೇಗೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವ ನಾವೆಯನ್ನು ವಾಯುವು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ - ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯದ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆಯೋ ಆ ಒಂದೇ ಇಂದ್ರಿಯವು ಈ ಅಯುಕ್ತಪುರುಷನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ. ॥ 67 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಅಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲವಾದ ಬುದ್ಧಿ, ಭಾವನೆ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸುಖಗಳು ಇರು ವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲು ಅವೆಲ್ಲವುಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾವದ ದ್ಯೋತಕ ಹೇತುವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಇದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಚಲಿಸುವ ದೋಣಿ ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯ ಉದಾಹರಣೆ ಕೊಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ದೃಷ್ಟಾಂತದಲ್ಲಿ ದೋಣಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯಿದೆ, ಗಾಳಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಇರುತ್ತದೋ ಆ ಇಂದ್ರಿಯ ಇದೆ, ಜಲಾಶಯದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರರೂಪೀ ಸಮುದ್ರವಿದೆ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಾದಿ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳ ಸಮುದಾಯವಿದೆ. ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ನೆಲೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ನೌಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಬಲವಾದ ಗಾಳಿಯು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ - ಒಂದಾದರೋ ಅದರ ದಾರಿ ತಪ್ಪಿಸಿ ನೀರಿನ ಭಯಂಕರ ಅಲೆ ಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡಿಸುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಅಗಾಧವಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಒಂದು ವೇಳೆ ಚತುರನಾದ ಅಂಬಿಗನು ಆ ಗಾಳಿಯ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತನಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಮತ್ತೆ ಆ ಗಾಳಿಯು ಆ ನೌಕೆಯನ್ನು ದಾರಿ ತಪ್ಪಿಸಲಾರದು, ಅಲ್ಲದೆ ಅದನ್ನು ನೆಲೆಗೆ ತಲುಪಿಸಲು ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಒಂದು ವೇಳೆ ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸಿದರೂ ಸಹ ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ನೌಕೆಯನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ದೂರಗೊಳಿಸಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಯೋಚಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು, ಇದೇ ಭೀಷಣ ಅಲೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಳಲಾಡಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಅವನ ಅಧಃಪತನ ಮಾಡಿಸಿ ಬಿಡುವುದೇ ಅದನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಿ ಬಿಡುವುದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿರುವವನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅವು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ನೌಕೆಯನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನೆಡೆಗೆ ತಲುಪಿಸಲು ಸಹಾಯಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಅರವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳದೇ, ಒಂದೇ ಇಂದ್ರಿಯದ ಮೂಲಕ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಸೇರಿ ಮನುಷ್ಯನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುವುವು ಇದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯದೊಡನೆ ಮನಸ್ಸು ಇರುವುದೋ ಆ ಒಂದೇ ಇಂದ್ರಿಯವು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಸಿ ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ಕರ್ಣೇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ವಶವಾದ ಜಿಂಕೆ, ಸ್ಪರ್ಶೇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ವಶವಾದ ಆನೆ, ನೇತ್ರೇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ವಶವಾದ ಪತಂಗ, ರಸನೇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ವಶವಾದ ಮೀನು ಮತ್ತು ಘ್ರಾಣೇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ವಶವಾದ ದುಂಬಿಯು - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೇವಲ ಒಂದೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ವಶವಾದ ಕಾರಣ ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಮನುಷ್ಯನ ಬುದ್ಧಿಯು ಕೂಡಾ ಒಂದೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ಮೂಲಕವೇ ವಿಚಲಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತ್’ ಮತ್ತು ‘ತತ್’ಗಳ ಸಂಬಂಧವು ‘ಮನಸ್ಸಿ’ನೊಡನೆ ಏಕೆ ತಿಳಿಯಬಾರದು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ನಿರ್ಧಾರಣೆ ಷಷ್ಠೀ’ ಇದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಇಂದ್ರಿಯದೊಡನೆ ಮನಸ್ಸು ಸೇರಿರುತ್ತದೋ ಅದರೊಡನೆ ‘ಯತ್’ ಪದದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಯತ್’ ‘ತತ್’ ಪದದ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ತತ್’ ಪದದ ಸಂಬಂಧವೂ ಕೂಡ ಇಂದ್ರಿಯದೊಡನೆ ಉಂಟಾಗುವುದು, ‘ಅನು ವಿಧೀಯತೆ’ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ‘ಅನು’ ಎಂಬುದು ಉಪಸರ್ಗವಲ್ಲ, ಕರ್ಮ ಪ್ರವಚನೀಯ ಸಂಜ್ಞಕ ಅವ್ಯಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಯತ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಕರ್ತೃ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ‘ವಿಧೀಯತೆ’ಯ ಕರ್ಮಭೂತ ‘ಮನಃ’ ಎಂಬ ಪದವೂ ಕರ್ತೃರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತ್’ ಮತ್ತು ‘ತತ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳ ಸಂಬಂಧವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಡನೆಯೇ ಇದೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವೆಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂಟಿಯಾದ ಮನಸ್ಸು ಅಥವಾ ಒಂಟಿಯಾದ ಇಂದ್ರಿಯವೇ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲವೋ?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸಿನ ಜೊತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯವು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲಾರದು. ಆದರೆ ಮನವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಲ್ಲದೆ ಒಂಟಿಯಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಬಲ್ಲದು.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಯುಕ್ತ ಪುರುಷನ ಬುದ್ಧಿಯು ವಿಚಲಿತವಾಗುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಪುನಃ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಅವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಸಂಯಮದ ವಿಶೇಷ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-68)
ತಸ್ಮಾದ್ಯಸ್ಯ ಮಹಾಬಾಹೋ ನಿಗೃಹೀತಾನಿ ಸರ್ವಶಃ ।
ಇಂದ್ರಿಯಾಣೀಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥
ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ !, ಯಸ್ಯ - ಯಾವ ಪುರುಷನ,
ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ, ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ನಿಗೃಹೀತಾನಿ - ನಿಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ, ತಸ್ಯ - ಅವನ, ಪ್ರಜ್ಞಾ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ॥ 68 ॥
ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ ! ಯಾವ ಪುರುಷನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ನಿಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ, ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ॥ 68 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ - ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲದ ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿಸಿ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ, ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ - ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಹಾಬಾಹೋ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಭುಜಗಳು ಉದ್ದವಾಗಿಯೂ, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿಯೂ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿವೆಯೋ ಅವನನ್ನು ‘ಮಹಾಬಾಹು’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಪರಾಕ್ರಮದ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ನೀನು ಮಹಾ ಶೂರ-ವೀರನಾಗಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ನಿನಗೆ ದೊಡ್ಡ ಮಾತಲ್ಲ, ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸರ್ವಪ್ರಕಾರದಿಂದ ‘ನಿಗೃಹೀತ್’ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶ್ರೋತ್ರಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಶಬ್ದಾದಿ ಎಷ್ಟು ವಿಷಯಗಳಿವೆಯೋ ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಡೆತಡೆ ಗಳಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿ ಹೋಗುವುದೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಜೀವನು ಈ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಈ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತಡೆದುಬಿಡುವುದು, ಅವುಗಳ ವಿಷಯಲೋಲುಪತೆಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಬದಲಿಸಿಬಿಡುವುದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಭಾವಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು-ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವುದು - ಇದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುವವವೋ ಆ ಪುರುಷನು ಯಾವಾಗ ಧ್ಯಾನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಯಾವುದೇ ಇಂದ್ರಿಯವೂ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾರದು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸೂಕ್ಷ್ಮವೃತ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಾರದು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತದ್ರೂಪದಂತೆ ಆಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವ್ಯುತ್ಥಾನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ) ಯಾವಾಗ ಅವನು ನೋಡುವುದು-ಕೇಳುವುದು ಮುಂತಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವು ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ನಿಯಮಿತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಣ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಲಾರವು. ಅಲ್ಲದೆ ಮನಸ್ಸನ್ನೇ ಅನುಕರಿಸುತ್ತವೆ. ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನು ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯದ ಮೂಲಕ ಎಷ್ಟು ಸಮಯದವರೆಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವಾದ ಯಾವ ವಿಷಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ಇಂದ್ರಿಯ ಅಷ್ಟೇ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಅದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಇಂದ್ರಿಯವು ಯಾವುದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾರದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣ ಆದಿಪತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆಯೋ ಅವುಗಳ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಿ ಅವುಗಳನ್ನು ತನಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆಯೋ - ಇದೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯಿಂದ ನಿಗ್ರಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಐವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿನ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ; ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಹರತೆ’ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿಗೃಹೀತಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಐವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ‘ಕಿಮಾಸೀತ’-‘ಹೇಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಈ ಮೂರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನ ಅಕ್ರಿಯಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಆಮೆಯ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ‘ಸಂಹರತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ‘ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವುದನ್ನು’ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಬಾಹ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನ ಮೂಲಕವೂ ಸಹ ಸಾಧ್ಯವಿದೆ; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಯ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮವೂ ಸಹ ಈ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವ ಜೊತೆಗೇ ಸೇರಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅವಸ್ಥೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಗೃಹೀತಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ವಿಷಯಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಮೇಲೆಯೇ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು-ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಇಂತಹ ನಿಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿ’ ಉಪಸರ್ಗ ಮತ್ತು ‘ಸರ್ವಶಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದಲೂ ಸಹ ಇದೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡರ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಂತರವು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಲ್ಲಿ ಅಕ್ರಿಯಾವಸ್ಥೆಯ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದ ಸಾಧಾರಣ ಅವಸ್ಥೆಯ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ - ಇದೇ ಎರಡರಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ,’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವ?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಶಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲದವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಸಂಯಮ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಲಾಭವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮನಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮದ ವಿಶೇಷ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು. ಹಾಗಾದರೆ ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು-ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ ಸಂಯಮಿ ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಏನು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ - ಈ ಮಾತನ್ನು ರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ಹಗಲಿನ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಅವರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-69)
ಯಾ ನಿಶಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ತಸ್ಯಾಂ ಜಾಗರ್ತಿ ಸಂಯಮೀ ।
ಯಸ್ಯಾಂ ಜಾಗ್ರತಿ ಭೂತಾನಿ ಸಾ ನಿಶಾ ಪಶ್ಯತೋ ಮುನೇಃ ॥
ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ, ಯಾ - ಯಾವುದು, ನಿಶಾ - ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆಯೋ,
ತಸ್ಯಾಮ್ - ಆ ನಿತ್ಯ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪವಾದ ಪರಮಾನಂದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಸಂಯಮೀ - ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾದ ಯೋಗಿಯು,
ಜಾಗರ್ತಿ - ಎಚ್ಚೆತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ (ಮತ್ತು), ಯಸ್ಯಾಮ್ - ಯಾವ ನಾಶವಾಗುವಂತಹ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ,
ಭೂತಾನಿ- ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಜಾಗ್ರತಿ - ಎಚ್ಚರಿರುತ್ತವೆ, ಪಶ್ಯತಃ - ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ವವನ್ನು ಅರಿತಿರುವ,
ಮುನೇಃ - ಮುನಿಗೆ ಅದು ನಿಶಾ - ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿ ಯಾವುದು ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ನಿತ್ಯಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪವಾದ ಪರಮಾನಂದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾದ ಯೋಗಿಯು ಎಚ್ಚರಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ನಾಶವಾಗುವ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತವೆಯೋ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ವವನ್ನು ಅರಿತಿರುವ ಮುನಿಗೆ ಅದು ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ॥ 69 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಯಮೀ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ-ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದಿರುವವನ, ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾದವನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಯಮೀ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ ; ಏಕೆಂದರೆ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೋಸ್ಕರವಾಗಿಯೇ ‘ಪಶ್ಯತಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಅರ್ಥ ಜ್ಞಾನಿ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಯಾವುದಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಯೋಗಿಯು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ಹಗಲಿನಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಇದೆ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯ ರೂಪಕವಾಗಿ ಸಾಧಾರಣ ಅಜ್ಞಾನಿ ಮನುಷ್ಯರ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯ ಅರ್ಥ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ನಂತರ ಆಗುವ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲ ; ಆದರೆ ಪ್ರಕಾಶಪೂರ್ಣವಾದ ಹಗಲನ್ನು ಗೂಬೆಯು ತನ್ನ ಕಣ್ಣಿನ ದೋಷದಿಂದ ಹೇಗೆ ಅಂಧಕಾರಮಯವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅನಾದಿಸಿದ್ಧ ಅಜ್ಞಾನದ ಪರದೆಯಿಂದ ಅಂತಃಕರಣರೂಪೀ ನೇತ್ರಗಳ ವಿವೇಕ - ವಿಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಪ್ರಕಾಶನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಆವರಿಸಿರುವ ಕಾರಣ ಅವಿವೇಕೀ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶಮಯ, ನಿತ್ಯಬೋಧ, ಪರಮಾನಂದಮಯ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ನೋಡಲಾರನು. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಪರಮಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಆನಂದದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಹಗಲಿನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ಪರಮಾತ್ಮನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ರಹಸ್ಯ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯೇ ಆಗಿದೆ ಅಂದರೆ ಅದು ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಆ ದಿಸೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವದಾ ಮಲಗಿದ್ದಾರೆ ; ಅವರಿಗೆ ಆ ಪರಮಾನಂದದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನೂ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ, ಈ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ರಾತ್ರಿಯಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರಾತ್ರಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತ ಸಂಯಮೀ ಪುರುಷನಿಗೆ ಹಗಲಿನಂತಿದೆ. ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನಿಗೆ ಯಾವ ಆ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿರಂತರ ಅದರಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದೇ ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಜಾಗ್ರತನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಜಾಗೃತವಾಗಿರುವುದೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಲ್ಲಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದ ಮುನಿಗೆ ಅದು ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಹಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಭೋಗಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲ ನಾಶಯುಕ್ತ, ಕ್ಷಣಿಕ, ಅನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ದುಃಖರೂಪವಾಗಿವೆ; ಆದಾಗ್ಯೂ ಸಹ ಅನಾದಿಸಿದ್ಧ ಅಂಧಕಾರಮಯ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಾಗಿ ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರು ಅವುಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖರೂಪೀ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ ; ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವಿಷಯಭೋಗಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮತ್ತಾವ ಸುಖವೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ; ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭೋಗಾಸಕ್ತರಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದು - ಇದೇ ಆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ. ಇದು ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವಿಷಯಭೋಗಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಹಾಗೂ ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸುಖವು ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಅಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಂಧಕಾರಮಯವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೂ ಕೂಡ ಅಜ್ಞಾನೀ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಇದನ್ನೇ ಹಗಲೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಇದರಲ್ಲಿಯೇ - ಹೇಗೆ ಯಾರೋ ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಪ್ನದ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನಾನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದೇನೆಂದು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿತ ಜ್ಞಾನಿಯ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸ್ವಪ್ನದಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಪ್ನಜಗತ್ತಿನೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಯಾರಿಗೆ ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಜ್ಞಾನಿಯು ಈ ದೃಶ್ಯಜಗತ್ತಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇದರ ಅಧಿಷ್ಠಾನರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನಿಗಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷಯಾನಂದವು ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಾತ್ರಿಯ ರೂಪಕದಿಂದ ಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮಾನದಿಂದ, ಜ್ಞಾನಿಯು ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನಿ ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-70)
ಆಪೂರ್ಯಮಾಣಮಚಲಪ್ರತಿಷ್ಠಂ ಸಮುದ್ರಮಾಪಃ ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಯದ್ವತ್ ।
ತದ್ವತ್ಕಾಮಾ ಯಂ ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಸರ್ವೇ ಸ ಶಾಂತಿಮಾಪ್ನೋತಿ ನ ಕಾಮಕಾಮೀ ॥
ಯದ್ವತ್ - ಹೇಗೆ, ಆಪಃ - (ನಾನಾ ನದಿಗಳ), ಜಲವು (ಯಾವಾಗ), ಆಪೂರ್ಯಮಾಣಮ್ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ, ಅಚಲಪ್ರತಿಷ್ಠಮ್ - ಅಚಲವಾದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯುಳ್ಳ, ಸಮುದ್ರಮ್ - ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ (ಅದನ್ನು ವಿಚಲಿತವಾಗಿಸದೆ), ಪ್ರವಿಶಂತಿ - ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತವೆಯೋ, ತದ್ವತ್ - ಹಾಗೆಯೇ, ಸರ್ವೇ - ಎಲ್ಲ, ಕಾಮಾಃ - ಭೋಗಗಳು, ಯಮ್ - ಯಾವ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ (ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾದ ವಿಕಾರವನ್ನೂ ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡದೆಯೇ), ಪ್ರವಿಶಂತಿ - ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತವೆಯೋ, ಸಃ - ಆ ಪುರುಷನು, ಶಾಂತಿಮ್ - ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು, ಆಪ್ನೋತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ನ, ಕಾಮಕಾಮೀ - ಭೋಗಗಳನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 70 ॥
ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನಾ ನದಿಗಳ ಜಲವು ಯಾವಾಗ ಎಲ್ಲಕಡೆಯಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಅಚಲ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯುಳ್ಳ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ, ಅದನ್ನು ವಿಚಲಿತವಾಗಿಸದೆಯೇ ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾದ ವಿಕಾರವನ್ನೂ ಉಂಟುಮಾಡದೆಯೇ ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತವೆ ಆ ಪುರುಷನು ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ- ಭೋಗಗಳನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 70 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಜ್ಞಾನಿಯೊಡನೆ ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ಜಡವಸ್ತುವಿನ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಪುರುಷನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆದಾಗ್ಯೂ ಉಪಮೆಯ ಮೂಲಕ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಯಾವುದೋ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಸಮುದ್ರವು ‘ಆಪೂರ್ಯ-ಮಾಣಮ್’ ಅಂದರೆ ಅಗಾಧ ಜಲರಾಶಿಯಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವುದೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಅನಂತ ಆನಂದದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹೇಗೆ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ನೀರಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ಇಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನಿಗೂ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖ-ಭೋಗಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ಸ್ವಲ್ಪಮಾತ್ರವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ಆಪ್ತಕಾಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಸ್ಥಿತಿಯು ಅಚಲವಾಗಿದೆಯೋ, ಅತ್ಯಂತ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಬಿರುಗಾಳಿ, ಚಂಡಮಾರುತ ಬಂದರೂ ಅಥವಾ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹಗಳು ಅದರೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿದರೂ ಸಹ ಅದು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಗಡಿಯನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಯೋಗಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಕೂಡ ಸರ್ವಥಾ ಅಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗಗಳು ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಂಚವೂ ಸಹ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿ ಅಚಲವಾಗಿ ಮತ್ತು ಏಕರಸವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವೇ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಕಾಮಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನೀರಿನಂತೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವೇ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಕಾಮಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ‘ಕಾಮ್ಯಂತ ಇತಿ ಕಾಮಾಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮನೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದೋ ಅದರ ಹೆಸರು ಕಾಮವೆಂದಾಗುತ್ತದೆ - ಈ ವ್ಯತ್ಪತ್ತಿಗೇ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಇಚ್ಛೆಗಳ ವಾಚಕವಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಗಳಾದರೋ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವೇ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಅವುಗಳು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಲ್ಲವು? ಆದುದರಿಂದ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ನೀರಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸಹ ಅನೇಕ ನದಿಗಳ ಜಲಪ್ರವಾಹಗಳು ಅದರೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ನದಿ ಮತ್ತು ಸರೋವರಗಳಂತೆ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನೆರೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ವಿಚಲಿತಗೊಂಡು ಮೇರೆಯನ್ನು ಮೀರುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಜಲಪ್ರವಾಹಗಳೆಲ್ಲವೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕೃತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡದೆಯೇ ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ; ಅದರಂತೆಯೇ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಹ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಡನೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗವಾಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ಭೋಗಗಳು ಅವನಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ ಶೋಕ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ-ಮೋಹ, ಭಯ ಮತ್ತು ಉದ್ವೇಗ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರವನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಅವನ ಅಚಲ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆಯಿಂದ ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಲಾರವು. ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಕಿಂಚಿ ನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡದೇ ಅವನ ಪರಮಾನಂದಮಯ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತದ್ರೂಪಗೊಂಡು ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನೀರಿನಂತೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಲ್ಲಿ ಅವುಗಳು ಸೇರಿಹೋಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅವನೇ ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಭೋಗಾಪೇಕ್ಷೆಯುಳ್ಳವನಲ್ಲ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಯಾರು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಪ್ತಕಾಮನಾಗಿದ್ದನೋ, ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಭೋಗದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ಕೊಂಚವೂ ಸಹ ಇಲ್ಲವೋ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳು ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬಂದು ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಸ್ವತಃ ಯಾವುದೇ ಭೋಗದ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನೇ ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದಿಗೂ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ವಿಕ್ಷೇಪವಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯು ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲುದು? ಅಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಹೆಜ್ಜೆ ಹೆಜ್ಜೆಗೂ ಚಿಂತೆ, ತಾಪ ಮತ್ತು ಶೋಕವೇ ವಾಸವಾಗುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಐವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಅರ್ಜುನನ ಮೂರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವೆಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ? ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಅಚಲವಾಗಿರುವುದರ ಉದಾಹರಣೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆಯಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮೂರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಐವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ಅರವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮಾಪ್ತಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ‘ಆಸೀತ’ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಇದಾದನಂತರ ಪ್ರಸಂಗವಶಾತ್ ಅರವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಅರವತ್ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಮೂಲಕ ಅಧಃಪತನವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅರವತ್ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಚರನ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ದೋಣಿಯ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಅಯುಕ್ತ ಪುರುಷನ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಿರುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ಮೂಲಕ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲಾಗುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ‘ಚರತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವೇ ಕಾಮಾಃ ಪ್ರವಿಶಂತಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ‘ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೋಗಗಳು ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತವೆ’ ಎಂಬುದಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅಕ್ರಿಯಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಪ್ರವೇಶದ ಎಲ್ಲಾ ಬಾಗಿಲುಗಳೂ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳ ಸಂಸರ್ಗದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವ್ಯವಹಾರವಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಭೋಗಗಳು ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಸಂಭವವುಂಟು. ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ‘ಅಚಲ’ ಸ್ಥಿತಿಯಿದೆ, ಆದರೆ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಕ್ರಿಯನಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ? ಅರ್ಜುನನ ಈ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆ’ಯು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತ
ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪುರುಷನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೇ ಇತ್ತು, ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಆಚರಣೆಯ ವಿಷಯಕವಾದ ಕಾರಣ ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಅರವತ್ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಬೇಗನೇ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾಗಬಲ್ಲನು,
ಯಾರು ಆಗಲಾರನು ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾಗುತ್ತಾನೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ -
ಇವೆಲ್ಲಾ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ಆ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನ ಆಚರಣೆಯ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-71)
ವಿಹಾಯ ಕಾಮಾನ್ ಯಃ ಸರ್ವಾನ್ ಪುಮಾಂಶ್ಚರತಿ ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ ।
ನಿರ್ಮಮೋ ನಿರಹಂಕಾರಃ ಸ ಶಾಂತಿಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥
ಯಃ - ಯಾವ, ಪುಮಾನ್ - ಪುರುಷನು, ಸರ್ವಾನ್ - ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ, ಕಾಮಾನ್ - ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು, ವಿಹಾಯ - ತ್ಯಜಿಸಿ, ನಿರ್ಮಮಃ - ಮಮತಾರಹಿತನೂ, ನಿರಹಂಕಾರಃ - ಅಹಂಕಾರರಹಿತನೂ (ಮತ್ತು), ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ - ಸ್ಪೃಹಾ ರಹಿತನೂ
ಆಗಿ, ಚರತಿ - ವಿಚರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನೇ, ಶಾಂತಿಮ್ - ಶಾಂತಿಯನ್ನು, ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ॥ 71 ॥
ಯಾವ ಪುರುಷನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಮಮತಾರಹಿತನೂ, ಅಹಂಕಾರರಹಿತನೂ, ಸ್ಪೃಹಾರಹಿತನೂ ಆಗಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ॥ 71 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಕಾಮಾನ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಕಾಮನೆಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಕಾಮಾನ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗುವುದೇ ಇವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮಾನ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ ; ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ‘ಕಾಮಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತಾಗಗೈದು ವಿಚರಿಸಲು ಆಗಲಾರದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿರಹಂಕಾರಃ’, ‘ನಿರ್ಮಮಃ’ ಮತ್ತು ‘ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ’ - ಈ ಮೂರು ಪದಗಳ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಭಾವಗಳೇನು ಹಾಗೂ ಹೀಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರದ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಜ್ಞಾನಿ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾಭಿಮಾನವಿರುತ್ತದೋ, ಯಾವುದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ದೇಹವನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೋ, ತಮ್ಮನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದರಿಂದ ಶರೀರದ ಸುಖ-ದುಃಖದಿಂದಲೇ ಅವರು ಸುಖಿ-ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾರೋ, ಆ ದೇಹಾಭಿಮಾನದ ಹೆಸರೇ ಅಹಂಕಾರವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿರುವುದೇ ‘ನಿರಹಂಕಾರಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಹಂಕಾರರಹಿತವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಅದರೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಸಹೋದರ ಮತ್ತು ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಮನೆ, ಹಣ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಮುಂತಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಮಮತ್ವ ಇರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಈ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವರು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಈ ಭಾವದ ಹೆಸರೇ ‘ಮಮತೆ’ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗುವುದೇ ‘ನಿರ್ಮಮ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಮಮತಾ ರಹಿತವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವವಾದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ಇಂತಹ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆ, ಅದಿಲ್ಲದೆ ಕೆಲಸ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, - ಈ ಅಪೇಕ್ಷೆಯ ಹೆಸರೇ ಸ್ಪೃಹೆ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗುವುದೇ ‘ನಿಃಸ್ಪೃಹ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ಪೃಹಾರಹಿತ ನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಸ್ಪೃಹಾ ಕಾಮನೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗಕ್ಕಿಂತ ಇದರ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಹಂಕಾರ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪೃಹೆಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ತಮ್ಮ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಕೇವಲ ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹರಿಸುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ತಿನ್ನುವುದು, ಕುಡಿಯುವುದು, ಮಲಗುವುದು - ಏಳುವುದು ಮುಂತಾದ ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದೇ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಅಹಂಕಾರ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪೃಹೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ವಿಚರಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಆಸಕ್ತಿರಹಿತವೆಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸ್ಪೃಹೆಯು ಆಸಕ್ತಿಯದ್ದೇ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹೆಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಆಸಕ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯುವು ದರಲ್ಲಿ ದೋಷವೇನೂ ಇಲ್ಲ ; ಆದರೆ ‘ಸ್ಪೃಹಾ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ವಸ್ತುತಃ ‘ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾಮನೆ’ ಆಗಿದೆ, ಆಸಕ್ತಿಯಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಇದನ್ನು ಕಾಮನೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸ್ವರೂಪವೆಂದೇ ಅರಿಯಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪೃಹೆಯಿಂದ ರಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ ನಂತರ ‘ನಿರ್ಮಮಃ’ ಮತ್ತು ‘ನಿರಹಂಕಾರಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದೇನು ಪ್ರಯೋಜನವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಸಿದ್ಧಪುರುಷನ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮ ಮತ್ತು ನಿಃಸ್ಪೃಹದ ಜೊತೆಗೆ ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ನಿರಹಂಕಾರಿ ಎಂದೂ ಸಹ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ ; ಏಕೆಂದರೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಮತ್ತು ನಿಃಸ್ಪೃಹನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾವುದೇ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರಗಳಿದ್ದರೆ, ಅವನು ಸಿದ್ಧಪುರುಷನಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ನಿಷ್ಕಾಮಿ, ನಿಃಸ್ಪೃಹ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಮನಾದಾಗ್ಯೂ ಸಹ ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತನಾಗಿಲ್ಲವಾದರೂ ಅವನೂ ಸಹ ಸಿದ್ಧನಲ್ಲ. ಅಹಂಕಾರದ ನಾಶದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲದರ ನಾಶವಿದೆ. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಾರಣರೂಪೀ ಅಹಂಕಾರವಿರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿಯ ತನಕ ಕಾಮನಾ, ಸ್ಪೃಹಾ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯೂ ಸಹ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇ ಇರಬಲ್ಲದು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಕಾಮನಾ, ಸ್ಪೃಹಾ, ಮಮತಾ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರ ಇದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪೂರ್ಣಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಶಾಂತಿಮ್ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಪೂರ್ಣ ಶಾಂತಿಯ ಮಾತೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಶಾಂತಿಯು ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರ ಇರುವಾಗ ಎಂದೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಮತ್ತು ನಿಃಸ್ಪೃಹ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಮೇಲೂ ಸಹ ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ನಿರಹಂಕಾರ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಾದರೆ ‘ನಿರಹಂಕಾರ’ ಎಂಬ ಒಂದು ಶಬ್ದವೇ ಸಾಕಾಗಿತ್ತು ; ಮತ್ತೆ ನಿಷ್ಕಾಮ, ನಿಸ್ಪೃಹ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಮ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏಕೆ ಉಂಟಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ನಿರಹಂಕಾರಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಕಾಮನೆ, ಸ್ಪೃಹೆ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯೂ ಸಹ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅಹಂಕಾರವೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮೂಲಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣದ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯದ ಅಭಾವವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅವನು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಪುರುಷನು ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಅರ್ಜುನನ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ವಿಷಯಕವಾದ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಚರಿಸುವ ಪುರುಷನೇ ಪರಮಶಾಂತಿ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನಿಂದ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನ ನಾಲ್ಕೂ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ನಂತರ ಈಗ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯ
ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-72)
ಏಷಾ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಃ ಪಾರ್ಥ ನೈನಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಮುಹ್ಯತಿ ।
ಸ್ಥಿತ್ವಾಸ್ಯಾಮಂತಕಾಲೇಽಪಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮೃಚ್ಛತಿ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ !, ಏಷಾ -ಇದು, ಬ್ರಾಹ್ಮೀ - ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಪುರುಷನ, ಸ್ಥಿತಿಃ - ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ,
ಏನಾಮ್ - ಇದನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡ ಯೋಗಿಯು, ನ, ವಿಮುಹ್ಯತಿ - ಎಂದೂ ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ,
ಅಂತಕಾಲೇ - ಅಂತ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಅಸ್ಯಾಮ್ - ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿತ್ವಾ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು, ಬ್ರಹ್ಮ
ನಿರ್ವಾಣಮ್ - ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದವನ್ನು, ಋಚ್ಛತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 72 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನನಾ! ಇದು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪಡೆದ ಯೋಗಿಯು ಎಂದೂ ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 72 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏಷಾ’ ಮತ್ತು ‘ಬ್ರಾಹ್ಮೀ’ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ಸ್ಥಿತಿಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದು ಬ್ರಹ್ಮವಿಷಯಕ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ‘ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದರ ಪ್ರಕರಣ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೋ ಅದರ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿ ‘ಏಷಾ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಐವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನ ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆಯು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ, ಯಾವುದು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮಹಾಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿಯೇ ‘ಏಷಾ’ ಮತ್ತು ‘ಬ್ರಾಹ್ಮೀ’ ವಿಶೇಷಣಸಹಿತ ‘ಸ್ಥಿತಿಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ ಹಾಗೂ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅಹಂಕಾರ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಸ್ಪೃಹಾ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಲ ಭಾವದಿಂದ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ನಿಮಗ್ನನಾಗಿರುವುದೇ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಯೋಗಿಯು ಎಂದಿಗೂ ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದರೇನು? ಈಶ್ವರ ಎಂದರೇನು? ಸಂಸಾರ ಎಂದರೇನು? ಮಾಯೆ ಎಂದರೇನು? ಇವುಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವೇನು? ನಾನು ಯಾರು? ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ? ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೇನು? ಮತ್ತು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ? - ಮೊದಲಾದ ವಿಷಯಗಳ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಮೋಹವಾಗಿದೆ; ಈ ಮೋಹವು ಜೀವರಿಗೆ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದಲೂ ಇದೆ. ಇದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಇವನು ಈ ಸಂಸಾರ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾವಾಗ ಅಹಂಕಾರ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಅವನ ಈ ಅನಾದಿ ಸಿದ್ಧ ಮೋಹವು ಸಮೂಲ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಆ ಮೋಹದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಯೋಗಿಯು ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಜೀವಿತ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೂ ಏನಿದೆ ! ಅವನಾದರೋ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದವನ್ನು ಪಡೆದ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾರು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ - ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಥವಾ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಮರಣ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಸಹ ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಹಂಕಾರ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಸ್ಪೃಹೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಅಚಲಭಾವದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೂ ಕೂಡ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರಿಸಿ ಕೊಂಡವನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಮತ್ತು ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗದಿದ್ದರೆ ಅವನ ಗತಿ ಏನಾಗುವುದು?
ಉತ್ತರ - ಮೃತ್ಯು ಸಮಯದಲ್ಲಿರುವ ಸಮಭಾವವಾದರೋ ಸಾಧಕನ ಉದ್ಧಾರವನ್ನು ತತ್ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಮೃತ್ಯು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಮತೆಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು ವಿಚಲಿತಗೊಂಡರೂ ಸಹ ಅವನ ಅಭ್ಯಾಸ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಮಭಾವದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಅವನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತನ್ನ ಕಡೆಗೇ ಆಕರ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ (6/40-44). ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ
ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನಸಂವಾದೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೋನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 2 ॥
॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥
॥ ಅಥ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ - ಕರ್ಮಯೋಗವು ॥
ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು — ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತವ್ಯದ ಆವಶ್ಯಕೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೂ ತನ್ನ-ತನ್ನ ವರ್ಣ ಆಶ್ರಮಕ್ಕಾಗಿರುವ ವಿಹಿತಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು? ಏಕೆ ಮಾಡಬೇಕು? ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ನಷ್ಟವೇನು? ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಲಾಭವೇನು? ಎಂತಹ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಎಂತಹವು ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿವೆ? ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯಪಡಿಸಲಾಗಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯವು ಬೇರೆ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ವಿಷಯಗಳ ಸಮಾವೇಶವು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಆಗಿದೆ. ಆಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ತುಂಬಾ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಆಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ ವೆಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.
ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ — ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಏಕಾಂತಿಕ ಶ್ರೇಯಃಸಾಧನವನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತ ಭಗವಂತನು ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ, ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವು ಆವಶ್ಯಕವಿಲ್ಲವೆಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಐದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ಷಣಕ್ಕಾದರೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವು ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಭವವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಆರರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮೇಲಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡದೇ ಇರುವ ವಿಷಯ ಚಿಂತಕ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಏಳರಲ್ಲಿ ಮನದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮಗೈದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಅನಾಸಕ್ತಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಎಂಟು ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಗಳಿಲ್ಲದೆ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹವು ಅಸಂಭವವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅನಾಸಕ್ತಭಾವದಿಂದ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹತ್ತರಿಂದ ಹನ್ನೆರಡರವರೆಗೆ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಆಜ್ಞೆ ಇರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಅವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತ, ಹದಿಮೂರರಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟ ಅನ್ನದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳ ವಿನಾಶವಾಗುವುದೆಂದು ಮತ್ತು ಯಜ್ಞ ಮಾಡದೇ ಇರುವವರನ್ನು ಪಾಪಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಹದಿನೈದರಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಯಜ್ಞರೂಪೀ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನಾರರಲ್ಲಿ ಆ ಸೃಷ್ಟಿ-ಚಕ್ರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ನಡೆಯದೇ ಇರುವವನನ್ನು ನಿಂದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನೇಳು ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಿಷ್ಠ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯದ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮದ ಫಲವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅನಾಸಕ್ತಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಇಪ್ಪತ್ತರಲ್ಲಿ ಜನಕಾದಿಗಳಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಹಾಗೂ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹದ ಸಾರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಉಪದೇಶದಂತೆ ಜನರು ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರತನಕ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ನೀಡುತ್ತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಲಾಭವು ಮತ್ತು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಹಾನಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನಿಗೂ ಸಹ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥ ಸ್ವಯಂ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಮಾಡಿಸುವುದು ಉಚಿತವಾದುದೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಾಸಕ್ತ ಜನಸಮುದಾಯಕ್ಕಿಂತ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಬಾರದೆಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಶಾ, ಮಮತಾ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಭಗವದರ್ಪಣ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಮೂವತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಆ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಂತೆ ನಡೆಯುವ ಶ್ರದ್ಧಾಳು ಪುರುಷರು ಮುಕ್ತರಾಗುವರು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಅದರಂತೆ ನಡೆಯದೇ ಇರುವ ದೋಷದರ್ಶಿಗಳ ಪತನವಾಗುವುದೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಗನು ಸಾರವಾಗಿ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಮನುಷ್ಯರ ಅಸಮರ್ಥತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತ, ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶವಾಗದೇ ಇರಲು ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ಪರಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು ಹಾಗೂ ಪರಧರ್ಮವನ್ನು ಭಯಾವಹವೆವಂದೂ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪಾಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಿಸುವವರು ಯಾರು ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಮೂವತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ಕಾಮರೂಪೀ ವೈರಿಯನ್ನು ಸಮಸ್ತಪಾಪಾಚರಣೆಗೆ ಮೂಲಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೆಂಟರಿಂದ ನಲವತ್ತೊಂದರ ತನಕ ಆ ಕಾಮವನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ದುಷ್ಪೂರ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆವರಿಸುವ ಮಹಾನ್ ಶತ್ರುವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಹಾಗೂ ಅದರ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮಪೂರ್ವಕ ಅದರ ನಾಶ ಮಾಡಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬಳಿಕ ನಲವತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಆತ್ಮವನ್ನು ಅತಿಶಯ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ನಲವತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಮನದ ಸಂಯಮಗೈದು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಅಶೋಚ್ಯಾನನ್ವಶೋಚಸ್ತ್ವಮ್’ (2/11) ಇಲ್ಲಿಂದ ‘ದೇಹೀ ನಿತ್ಯಮವಧ್ಯೋಯಮ್’ (2/30)ರವರೆಗೆ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ‘ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋಗೇ ತ್ವಿಮಾಂ ಶೃಣು’ (2/39) ಇಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ‘ತದಾ ಯೋಗಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ’ (2/53)ರವರೆಗೆ ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು. ಇದಾದ ನಂತರ ಐವತ್ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಮಾಪ್ತಿಯವರೆಗೂ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಸಿದ್ಧಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣ, ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ನಲವತ್ತೇಳು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳಿದನು. ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮದ ಸ್ಥಾನವು ಬಹಳ ಕೆಳಮಟ್ಟದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಐವತ್ತರಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗುವಂತೆ ಹೇಳಿದನು. ಐವತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನಿಗೆ ಅನಾಮಯ ಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅದರ ಸರಿಯಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಭ್ರಮೆಯುಂಟಾಯಿತು. ಭಗವಂತನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನ’ ದ ಪ್ರಶಂಸೆಯೇ ಕಂಡುಬರಲಾರಂಭವಾಯಿತು, ಹಾಗೂ ಆ ವಚನಗಳು ಅವನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆ ಗೊಂದಲಮಯವಾಗಿ ಕಾಣತೊಡಗಿದವು. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಂದ ಅವುಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-1)
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ಜ್ಯಾಯಸೀ ಚೇತ್ಕರ್ಮಣಸ್ತೇ ಮತಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಜನಾರ್ದನ ।
ತತ್ಕಿಂ ಕರ್ಮಣಿ ಘೋರೇ ಮಾಂ ನಿಯೋಜಯಸಿ ಕೇಶವ ॥
ಜನಾರ್ದನ - ಹೇ ಜನಾರ್ದನನೇ!, ಚೇತ್ - ಒಂದು ವೇಳೆ, ತೇ - ನಿನಗೆ, ಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಜ್ಞಾನವು, ಜ್ಯಾಯಸೀ - ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು, ಮತಾ - ಮಾನ್ಯವಾದರೆ, ತತ್ - ಮತ್ತೇಕೆ, ಕೇಶವ - ಹೇ ಕೇಶವನೇ!, ಮಾಮ್- ನನ್ನನ್ನು,
ಘೋರೇ - ಭಯಂಕರವಾದ, ಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಕಿಮ್ - ಏತಕ್ಕೆ, ನಿಯೋಜಯಸಿ - ತೊಡಗಿಸುತ್ತೀಯೆ? ॥ 1 ॥
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಜನಾರ್ದನನೇ ! ಒಂದು ವೇಳೆ ನಿನಗೆ ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನವು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಮಾನ್ಯವಾದರೆ ಹೇ ಕೇಶವನೇ ! ಮತ್ತೇಕೆ ನನ್ನನ್ನು ಭಯಂಕರವಾದ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತೀಯೆ? ॥ 1 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನವು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ? ಒಂದು ವೇಳೆ ಹೇಳದಿದ್ದರೆ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಆಧಾರವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳ ಮರ್ಮ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣ ‘ದೂರೇಣ ಹ್ಯವರಂ ಕರ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾದ್ಧನಂಜಯ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಬುದ್ಧಿಯೋಗದಿಂದ ಜ್ಞಾನದ ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತು ಆ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮವು ಅತ್ಯಂತ ತುಚ್ಛವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ವಸ್ತುತಃ ಅಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವು ‘ಜ್ಞಾನ’ ಎಂದಲ್ಲ; ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗವು’ ಅಲ್ಲಿ ಸಮ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಾಗುವ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಸಕಾಮಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಫಲಾಪೇಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ‘ಕೃಪಣಾಃ ಫಲಹೇತವಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ದೀನರೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತುಚ್ಛವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ‘ಬುದ್ಧೌ ಶರಣ ಮನ್ವಿಚ್ಛ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಶ್ರಯ ಹೊಂದುವಂತೆ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೂ ಅರ್ಜುನನು ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಅವತರಿಸಿತು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಮೊದಲಿನಂತೆ ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗವೆಂದು ಏಕೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ. ಅವನು ಭಗವಂತನ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳದೆ ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ’ವೆಂದೇ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಮೇಲಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅರ್ಜುನನು ಬುದ್ಧಿಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಯಾವ ಆಧಾರವೂ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನು ‘ಬುದ್ಧಿ’ಯ ಅರ್ಥ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಂತೆ ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ’ವೆಂದು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ನನ್ನನ್ನು ಘೋರಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳದೇ ಇರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು - ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನು ಅತ್ಯಂತ ತುಚ್ಛವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೋ ಅದೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ (‘ತಸ್ಮಾದ್ಯುಧ್ಯಸ್ವ ಭಾರತ’ - ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡು ‘ಕರ್ಮಣ್ಯೇವಾಧಿಕಾರಸ್ತೇ’ ನಿನಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಮಾತ್ರ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ‘ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ’ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡು - ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಧಿ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ) ನನ್ನನ್ನು ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಮೇಲಿನ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಆರೋಪಿಸುವವನಂತೆ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಈ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಭಯಾನಕ ಪಾಪ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜನಾರ್ದನ’ ಮತ್ತು ‘ಕೇಶವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಏಕೆ ಸಂಬೋಧಿಸಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ- ‘ಸರ್ವೈರ್ಜನೈರರ್ದ್ಯತೇ ಯಾಚ್ಯತೇ ಸ್ವಾಭಿಲಷಿತ ಸಿದ್ಧಯೇ ಇತಿ ಜನಾರ್ದನಃ’ ಈ ವ್ಯತ್ಪತ್ತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಜನರು ತಮ್ಮ ಮನೋರಥ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಯಾರನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೋ ಅವನ ಹೆಸರು ‘ಜನಾರ್ದನ’ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೂ ‘ಕ’ - ಬ್ರಹ್ಮಾ, ‘ಅ’ - ವಿಷ್ಣು, ಮತ್ತು ‘ಈಶ’ - ಮಹೇಶ, ಈ ಮೂರೂ ಯಾರ ‘ವ’ - ವಪು ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವರೂಪವೋ ಅವನನ್ನು ‘ಕೇಶವ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ಈ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು ಈ ರೀತಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ‘ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೇನು? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸೆಂದು ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಮೊದಲೇ ಬೇಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ (2/7) ಮತ್ತು ಈಗಲೂ ಸಹ ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ನೀನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದೀಯೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾಚಿಸುತ್ತಿರುವ ನನ್ನಂತಹ ಶರಣಾಗತನಿಗೆ ನಿನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವ ಕೃಪೆ ಮಾಡು.’
(ಶ್ಲೋಕ-2)
ವ್ಯಾಮಿಶ್ರೇಣೇವ ವಾಕ್ಯೇನ ಬುದ್ಧಿಂ ಮೋಹಯಸೀವ ಮೇ ।
ತದೇಕಂ ವದ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಯೇನ ಶ್ರೇಯೋಽಹಮಾಪ್ನುಯಾಮ್ ॥
ವ್ಯಾಮಿಶ್ರೇಣ, ಇವ - ಗೊಂದಲವಾದಂತಿರುವ, ವಾಕ್ಯೇನ - ವಚನಗಳಿಂದ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಬುದ್ಧಿಮ್ - ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು, ಮೋಹಯಸಿ, ಇವ - ಮೋಹಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ (ಆದ್ದರಿಂದ), ಏನ - ಯಾವುದರಿಂದ, ಅಹಮ್ - ನಾನು,
ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು, ಆಪ್ನುಯಾಮ್ - ಹೊಂದುವೆನೋ ತತ್ - ಆ, ಏಕಮ್ - ಒಂದು ಮಾತನ್ನು,
ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ - ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿ, ವದ - ಹೇಳು. ॥ 2 ॥
ನೀನು ಗೊಂದಲಮಯದಂತಿರುವ ವಚನಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದರಿಂದ ನಾನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಹೊಂದುವೆನೋ ಆ ಒಂದು ಮಾತನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಹೇಳು. ॥2॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ನೀನು ಗೊಂದಲಮಯವಾದ ವಚನಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮೋಹ ಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ- ಯಾವ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನವನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಸಲಾಗಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ತರಹದ ಮಾತುಗಳ ಸಮ್ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆಯೋ, ಅವುಗಳ ಹೆಸರು ‘ವ್ಯಾಮಿಶ್ರ’ - ಮಿಶ್ರಿತ ವಚನಗಳೆಂದು. ಇಂತಹ ವಚನಗಳಿಂದ ಶ್ರೋತೃಗಳ ಬುದ್ಧಿಯು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೆ ಮೋಹಕ್ಕೊಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣ ಅರ್ಜುನನಿಗೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳು ಸಮ್ಮಿಶ್ರಣವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮವು ಅತ್ಯಂತ ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ನೀನು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸು’ (2/49). ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ನಿಂದನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನನಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ‘ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪ - ಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾನೆ’ (2/50) ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಪಾಪ - ಪುಣ್ಯರೂಪೀ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವವನನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತ’ ನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಎಂಬುದನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ‘ನಿನಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ’ (2/47) ‘ನೀನು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡು’ (2/48) ಈ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನು ನನ್ನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯೋ ಭವ’ ‘ಆತ್ಮವಾನ್ ಭವ’ (2/45) ಮೊದಲಾದ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಕರ್ಮತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ‘ತಸ್ಮಾದ್ಯುಧ್ಯಸ್ವ ಭಾರತ’ (2/18), ‘ತತೋ ಯುದ್ಧಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ’ (2/38), ‘ತಸ್ಮಾದ್ಯೋಗಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ’ (2/50) ಮೊದಲಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವನು ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಣೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೇಲಿನ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ವಿರೋಧ ಕಂಡು ಬಂದಿತು. ಆದುದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಎರಡು ಬಾರಿ ‘ಇವ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ - ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮತ್ತು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಾಧನವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಯಾವ ಮಾತನ್ನೂ ಗೊಂದಲಮಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾ ಇಲ್ಲವಲ್ಲ ಹಾಗೂ ನೀನು ನನಗೆ ಪರಮಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಹಿತೈಷಿಯಾಗಿರುವೆ. ಆದುದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ನನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಮೋಹವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಬೇಕೆಂದೇ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ನನ್ನ ಅಜ್ಞತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ, ನೀನು ನನಗೆ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧ ಮತ್ತು ಸಮ್ಮಿಶ್ರಿತ ವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮೋಹಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸುತ್ತಿರುವಿಯೋ ಏನೋ ಎಂದು ನನಗೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಐವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಮೇಲಿನಂತೆ ಭ್ರಮೆಯುಂಟಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಐವತ್ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಪ್ರಕರಣವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾದಾಗಲೇ ಅವನು ತನ್ನ ಭ್ರಮೆಯ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಏಕೆ ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ? ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೊಂದು ವ್ಯವಧಾನ ಏಕೆ ಉಂಟಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಶಂಕೆಯುಂಟಾದದ್ದೇನೋ ಸರಿಯೇ ಆಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ನಲವತ್ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಅವನು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಐವತ್ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಭಗವಂತನು ‘ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರಿನಿಂದ ಪಾರಾಗಿ ಹೋಗುವುದೋ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದೋ ಆಗ ನೀನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಗ ರೂಪೀ ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಬಲವಾದ ಇಚ್ಛೆಯು ಜಾಗ್ರತಗೊಂಡಿತ್ತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಈ ಮೊದಲಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಮೊದಲು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅದರ ಉತ್ತರ ದೊರೆತ ಕೂಡಲೇ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನ ಮುಂದಿಟ್ಟನು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನು ಮೊದಲು ಈ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸಂಬಂಧೀ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯವಧಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದರಿಂದ ನಾನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನೋ ಅಂತಹ ಒಂದು ಮಾತನ್ನು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ ಹೇಳು-ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದುವರೆಗೂ ನೀನು ನನಗೆ ಎಷ್ಟು ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿರುವೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿರೋಧ ಕಂಡುಬರುವುದರಿಂದ ನಾನು ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನೀನು ನನಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿರುವಿಯೋ ಅಥವಾ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡಲು ಹೇಳುವಿಯೋ ಎಂಬ ಮಾತು ನನ್ನ ತಿಳುವಳಿಕೆಗೆ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಲು ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ವೇಳೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಏನು ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುವೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿ, ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ನಾನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತಹ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಿತ ಸಾಧನವನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರೇಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಈ ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ‘ಭೂಮಿಯ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಆಧಿಪತ್ಯವು ನನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲಾರವು’ (2/8 ) ಈ ಮಾತನ್ನಾದರೋ ಅವನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಆದುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಃ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಶೋಕ - ಮೋಹಗಳ ಸರ್ವಥಾ ನಾಶಮಾಡಿ ಶಾಶ್ವತಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯಾನಂದವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವ ನಿತ್ಯವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ ಭಗವಂತನು ಅವನ ನಿಶ್ಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗವೆಂದು ತಿಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮೊದಲು ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ನನ್ನ ವಚನಗಳು ‘ವ್ಯಾಮಿಶ್ರ’ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಗೊಂದಲಮಯ’ ವಾದುದಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಸರ್ವಥಾ ಸ್ಪಷ್ಟ ಮತ್ತು ಬೇರೆ- ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ - ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-3)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಲೋಕೇಽಸ್ಮಿನ್ದ್ವಿವಿಧಾ ನಿಷ್ಠಾ ಪುರಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಮಯಾನಘ ।
ಜ್ಞಾನಯೋಗೇನ ಸಾಂಖ್ಯಾನಾಂ ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಯೋಗಿನಾಮ್ ॥
ಅನಘ - ಹೇ ನಿಷ್ಪಾಪನೇ !, ಅಸ್ಮಿನ್ - ಈ, ಲೋಕೇ - ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ದ್ವಿವಿಧಾ - ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ, ನಿಷ್ಠಾ - ನಿಷ್ಠೆಗಳು,
ಮಯಾ - ನನ್ನ ಮೂಲಕ, ಪುರಾ - ಮೊದಲು, ಪ್ರೋಕ್ತಾ - ಹೇಳಲಾಗಿವೆ (ಅವುಗಳಲ್ಲಿ), ಸಾಂಖ್ಯಾನಾಮ್ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಳ (ನಿಷ್ಠೆಯಾದರೋ), ಜ್ಞಾನಯೋಗೇನ - ಜ್ಞಾನಯೋಗದೊಡನೆ (ಮತ್ತು), ಯೋಗಿನಾಮ್ - ಯೋಗಿಗಳ (ನಿಷ್ಠೆ), ಕರ್ಮ ಯೋಗೇನ - ಕರ್ಮಯೋಗದೊಡನೆ, (ಇರುತ್ತದೆ). ॥ 3 ॥
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು - ಹೇ ನಿಷ್ಟಾಪನೇ! ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ನಿಷ್ಠೆಗಳು ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಮೊದಲು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಳ ನಿಷ್ಠೆಯು ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ಮತ್ತು ಯೋಗಿಗಳ ನಿಷ್ಠೆಯು ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ. ॥ 3 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಸ್ಮಿನ್ಲೋಕೇ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಲೋಕದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಸ್ಮಿನ್ ಲೋಕೇ’ ಎಂಬ ಪದವು ಈ ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ - ಈ ಎರಡೂ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರಿಗೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿಷ್ಠಾ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ‘ದ್ವಿವಿಧಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ನಿಷ್ಠಾ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವು ‘ಸ್ಥಿತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಅದರೊಂದಿಗೆ ‘ದ್ವಿವಿಧಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು - ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಸಾಧನೆಯ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧಗಳಿವೆ - ಒಂದು ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಮನುಷ್ಯನು ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಅಭೇದವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಅಭಿನ್ನ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೂ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಕರ್ತಾ, ಹರ್ತಾ, ಸ್ವಾಮಿಯೆಂದೂ ಹಾಗೂ ತನ್ನನ್ನು ಅವನ ಆಜ್ಞಾ ಪಾಲಕ ಸೇವಕನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುತ್ತವೆ (3/28), ನನಗೆ ಇವುಗಳೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಕರ್ತೃವೆಂಬ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿರುವುದು; ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅದರ ಫಲದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಅಹಂಕಾರ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಅಭಿನ್ನನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ (ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ವರೂಪ)ನಾಗಿ ಹೋಗುವುದು (5/24 ; 6/27) - ಇದು ಮೊದಲನೇ ನಿಷ್ಠೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ಹೆಸರು ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಯೋಗಿಯು ಹರ್ಷ, ಶೋಕ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಅವನಿಗೆ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮದೃಷ್ಟಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ (18/54) ; ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಕಲ್ಪಿತವೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನೆಂದು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ (6/29). ಈ ನಿಷ್ಠೆ ಅಥವಾ ಸ್ಥಿತಿಯ ಫಲವೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಿಸಿವೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದು ಮನುಷ್ಯ ನಿಗೆ ಅವಶ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯ ಪೂರ್ವಕ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದು; ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮದ ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅದರ ಫಲದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಸಮನಾಗಿರುವುದು (2/47-48) ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗದೆ ಸಮಸ್ತ ಸಂಕಲ್ಪಗಳನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುವುದು (6/4) - ಇದು ಕರ್ಮಯೋಗದ ನಿಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೂ, ಸರ್ವಾಧಾರನೂ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯೂ, ಎಲ್ಲರ ಸುಹೃದಯನೂ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಪ್ರೇರಕನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅವನ ಅಧೀನನೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಣ ಮಾಡುವುದು (3/30 ; 9/27- 28). ಅವನ ಆಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇರಣೆಯಂತೆ ಅವನ ಪೂಜೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು; ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಕಾಮನೆಯಿಡದಿರುವುದು; ಭಗವಂತನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು - ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವುದು ಹಾಗೂ ನಿರಂತರ ಅವನ ನಾಮ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು (10/9 ; 12/6 ; 18/57) ಇದು ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗದ ನಿಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ರಾಗ - ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಕಾಮ ಕ್ರೋಧಾದಿ ಅವಗುಣಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಸಮತೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲೂ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ (15/15 ; 18/61) ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ (7/7 - 12 ; 9/16 - 19). ಈ ಸ್ಥಿತಿಯ ಫಲವು ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ನಿಷ್ಠೆಗಳೂ ನನ್ನಿಂದ ಮೊದಲೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ನಾನು ಹೊಸದಾಗಿ ಇಂದು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಲ್ಲ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅನಂತರ ಬೇರೆ - ಬೇರೆ ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಈ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬೇರೆ - ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ನಿನಗೂ ಸಹ ನಾನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಅದ್ವಿತೀಯ ಆತ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರತಿ ಪಾದಿಸುತ್ತಾ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ (2/18) ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯೋಗ ವಿಷಯಕ ಬುದ್ಧಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಮಾಡಿ ನಲವತ್ತರಿಂದ ಐವತ್ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಫಲಸಹಿತ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧಾದಿ ಕರ್ತವ್ಯ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ (2/47-50) ; ಹಾಗೂ ಎರಡನ್ನೂ ವಿಭಾಗ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ ರೂಪದಿಂದ - ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ನಾನು ಸಾಂಖ್ಯ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಉಪದೇಶಮಾಡಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಈಗ ಯೋಗ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂಬದನ್ನೂ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ಹೇಳುವ ಮಾತುಗಳು ‘ವ್ಯಾಮಿಶ್ರ’ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಗೊಂದಲಮಯ’ವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಘ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಪಾಪರಹಿತನೋ ಅವನನ್ನು ‘ಅನಘ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಅನಘ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಪಾಪಯುಕ್ತ ಅಥವಾ ಪಾಪ ಪರಾಯಣನಾಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಾದರೋ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರನು ; ಆದರೆ ನೀನು ಪಾಪರಹಿತನಾಗಿರುವೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಇವುಗಳನ್ನು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಳ ನಿಷ್ಠೆಯು ಜ್ಞಾನಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಯೋಗಿಗಳ ನಿಷ್ಠೆಯು ಕರ್ಮಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಆ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ನಿಷ್ಠೆಗಳಲ್ಲಿನ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಳ ನಿಷ್ಠೆಯು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಾಡುತ್ತಾ ದೇಹಾಭಿಮಾನವು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳ ನಿಷ್ಠೆಯು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಾಡುತ್ತಾ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳು ಅಭಾವವಾದ ಮೇಲೆ ಸಿದ್ಧಿ ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತ್ವ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಈ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಪೂರ್ವಸಂಸ್ಕಾರ, ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಅಭಿರುಚಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಬೇರೆ - ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಈ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳೂ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾವನಾದರೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಆಚರಿಸಿದರೆ ಅವನ ನಿಷ್ಠೆಯಾವುದಾಗಿರುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಎರಡು ಸಾಧನಗಳೂ ಪರಸ್ಪರ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಅಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನರೂಪದ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಮತ್ತು ಸರ್ವೇಶ್ವರನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನ ನಾಮ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆಯನ್ನೂ ಉಪಾಸ್ಯ-ಉಪಾಸಕ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಎರಡರ ಅನುಷ್ಠಾನವು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಾರದು.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆಯು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಯಾವುದೇ ನಿಷ್ಠೆಯ ಕಾರಣವಲ್ಲವೆಂದು ಈಗ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-4)
ನ ಕರ್ಮಣಾಮನಾರಂಭಾನ್ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಂ ಪುರುಷೋಽಶ್ನುತೇ ।
ನ ಚ ಸಂನ್ಯಸನಾದೇವ ಸಿದ್ಧಿಂ ಸಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥
ಪುರುಷಃ - ಮನಷ್ಯನು, ಕರ್ಮಣಾಮ್ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಅನಾರಂಭಾತ್ - ಆಚರಿಸದೆ, (ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡದೆ), ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಮ್ - ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆಯನ್ನು (ಅಂದರೆ ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು), ನ, ಅಶ್ನುತೇ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸನ್ನ್ಯಸನಾತ್ ಏವ - ಕೇವಲ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾತ್ರದಿಂದ, ಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಸಿದ್ಧಿ ಅಂದರೆ ಸಾಂಖ್ಯ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೇ,
ನ, ಸಮಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥4॥
ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸದೆ ಅರ್ಥಾತ್ - ಕರ್ಮಾಚರಣೆ ಮಾಡದೆ ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆಯನ್ನು ಅಂದರೆ ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು, ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾತ್ರದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿ ಎಂದರೆ ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಪಡೆಯಲಾರನು. ॥4॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸದೆ ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು, ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪರಿಪಕ್ವ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಮ್’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಮನುಷ್ಯನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸಹ ಅವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (4/22, 41); ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ‘ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯ’ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ದೊರೆಯಲಾರದು. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವ ಉಪಾಯವು ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುವುದು ಎಂದಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅವುಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ಆಗಿದೆ - ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸದೇ ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸ್ವರೂಪವಾದರೋ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿರುವಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸದೆ ಇರುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸದೆ ‘ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆ’ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ - ಎಂದು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇನಿತ್ತು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಫಲ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುವುದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ (2/51) ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇದ್ದರೆ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಅವುಗಳ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುವೆನು, ಬಳಿಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಗತ್ಯ ವೇನಿದೆ? ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು. ಈ ಭ್ರಮೆಯ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಮೊದಲು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವಾಗಲೇ ಭಗವಂತನು ‘ಮಾತೇ ಸಂಗೋಸ್ತ್ವ ಕರ್ಮಣಿ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿರಬಾರದು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೂ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ‘ಆರುರುಕ್ಷು’ ಮುನಿಗಾಗಿಯೂ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ (6/3) ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶಾರೀರಿಕ ಪರಿಶ್ರಮದ ಭಯದಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ದೋಷ ವುಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಅದು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧಿಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾತ್ರದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿ ಅಂದರೆ ಪರಿಪಕ್ವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಅದರ ಫಲವಾದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧಿಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಇದೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿದ ಸಾಧಕನು ಬ್ರಹ್ಮಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಭೇದವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಸ್ವಯಂ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ‘ಸಿದ್ಧಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಜ್ಞಾನಯೋಗರೂಪೀ ಸಿದ್ಧಿಯು ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ನಿರಂತರ ಅಭಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆಯಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧ ವಾಗುತ್ತದೆ, ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಹಂಕಾರ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ನಾಶವಾಗದೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅಭಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯು ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಅಲ್ಲದೆ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳದೆ ಅವುಗಳ ದ್ರಷ್ಟಾ - ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಇರುವುದರಿಂದ (14/19) ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸ್ಥಿತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯೂ ಸಹ ವರ್ಣಾಶ್ರಮೋಚಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಜಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡದೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನಾ ರಹಿತನಾಗಿರಬೇಕು - ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೇವಲ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಾರಂಭಾತ್’ ಮತ್ತು ‘ಸಂನ್ಯಸನಾತ್’-ಈ ಎರಡು ಪದಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯೋ? ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೆ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಎರಡು ಪದಗಳನ್ನು ಭಿನ್ನಭಿನ್ನವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ‘ಅನಾರಂಭಾತ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದೇನೋ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದನ್ನು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ‘ಸಂನ್ಯಸ ನಾತ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಸಾಂಖ್ಯ ನಿಷ್ಠೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಿದ್ಧಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅವನು ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭೇದ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ, ಆಂತರಿಕವಾದ ತ್ಯಾಗವೇ ಪ್ರಧಾನವಾದುದು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡದೇ ಇರುವುದು ವಿಧೇಯಕವಾಗಿದೆ ಇದೇ ಎರಡು ಪದಗಳ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಭೇದವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವೆಂದೂ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಬಾಹ್ಯಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಗೌಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಈಗ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಗೊಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬೇರೆ - ಬೇರೆ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅಶಕ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-5)
ನ ಹಿ ಕಶ್ಚಿತ್ ಕ್ಷಣಮಪಿ ಜಾತು ತಿಷ್ಠತ್ಯಕರ್ಮಕೃತ್ ।
ಕಾರ್ಯತೇ ಹ್ಯವಶಃ ಕರ್ಮ ಸರ್ವಃ ಪ್ರಕೃತಿಜೈರ್ಗುಣೈಃ ॥
ಹಿ - ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ, ಕಶ್ಚಿತ್ - ಯಾವನಾದರೂ (ಮನುಷ್ಯನು), ಜಾತು - ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಕ್ಷಣಮ್ - ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರವೂ, ಅಪಿ - ಸಹ, ಅಕರ್ಮಕೃತ್ - ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದೆ, ನ, ತಿಷ್ಠತಿ - ಇರಲಾರನು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಸರ್ವಃ - ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವು, ಪ್ರಕೃತಿಜೈಃ - ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯವಾದ, ಗುಣೈಃ - ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ, ಅವಶಃ - ಪರವಶವಾಗಿ,
ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ, ಕಾರ್ಯತೇ - ಬಾಧ್ಯನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ॥ 5 ॥
ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಾದರೂ ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರವೂ ಸಹ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯವಾದ ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ಪರವಶವಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಬಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 5 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನೂ ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಏಳುವುದು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಊಟಮಾಡುವುದು, ಕುಡಿಯುವುದು, ಮಲಗುವುದು, ಏಳುವುದು, ಯೋಚಿಸುವುದು, ಮನನಮಾಡುವುದು, ಸ್ವಪ್ನ ಕಾಣುವುದು, ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಸ್ಥನಾಗುವುದು - ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕರ್ಮದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶರೀರವಿರುವ ತನಕ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಕ್ಷಣಕಾಲವೂ ಕೂಡಾ ಎಂದಿಗೂ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು. ಆದುದರಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಶ್ಚಿತ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಗುಣಾತೀತ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನೂ ಸೇರಿದ್ದಾನೆಯೋ, ಇಲ್ಲವೋ?
ಉತ್ತರ - ಗುಣಾತೀತ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನಿಗೆ ಗುಣಗಳೊಡನೆ ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಹ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಗುಣಗಳಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗುಣಾತೀತ ಜ್ಞಾನೀಪುರುಷನು ‘ಕಶ್ಚಿತ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತ ಸೇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಸಂಘಾತರೂಪೀಯಾದ ಶರೀರವು ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದರ ಮೂಲಕ ಅವನ ಮತ್ತು ಜನರ ಪ್ರಾರಬ್ಧಾನುಸಾರ ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ನಡೆದೇ ನಡೆಯುತ್ತವೆ ; ಆದರೆ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಾವವಾದ ಕಾರಣ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳೇ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೇ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಸಂಘಾತವನ್ನು ‘ಕಶ್ಚಿತ್’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆಪತ್ತಿಯು ಇಲ್ಲ ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯವಾದುದರಿಂದ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತವಾದುದಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಆ ಶರೀರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿರುವುದೇ ಜ್ಞಾನಿಯು ಗುಣಾತೀತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಗುಣಗಳಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಬಾಧ್ಯನಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸರ್ವಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯದ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೇ ಅಧಿಕಾರವಿರುವುದು. ಪೂರ್ವ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದುಂಟಾದ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಪರವಶನಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುವುದೇ ಗುಣಗಳ ವಶನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಬಾಧ್ಯನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗುಣೈಃ’ ಪದದೊಡನೆ ‘ಪ್ರಕೃತಿಜೈಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಾಂಖ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಸಾಮ್ಯಾವಸ್ಥೆಯ ಹೆಸರು ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂಬುದಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ ಮೂರುಗುಣಗಳೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳಾಗಿವೆ - ಈ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಗುಣೈಃ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ಪ್ರಕೃತಿಜೈಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವಾನ್’ (13/19), ಕೆಲವುಕಡೆ ‘ಪ್ರಕೃತಿ ಜಾನ್’ (13/21), ‘ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವಾಃ’ (14/5) ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಕೃತಿಜೈಃ’ 18/40), ಹೀಗೆ ವಿಶೇಣಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕ ವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಗುಣಗಳ ಮತ್ತು ವಿಕಾರಗಳ ಸಮುದಾಯ ರೂಪೀ ಈ ಜಡ ದೃಶ್ಯ - ಜಗತ್ತನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಭಗವಂತನ ಯಾವ ಅನಾದಿಸಿದ್ಧ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿ ಇದೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅವ್ಯಾಕೃತ ಮತ್ತು ಮಹದ್ಬ್ರಹವೆಂದೂ ಸಹ ಹೇಳುತ್ತಾರೋ, ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಸಹ ಇರಲಾರನೆಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು-ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಹಠದಿಂದ ತಡೆದುಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡ ಬಲ್ಲನೋ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-6)
ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಯ ಆಸ್ತೇ ಮನಸಾ ಸ್ಮರನ್ ।
ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ ॥
ಯಃ - ಯಾವ, ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ - ಮೂಢಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು, ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮ್ಯ - (ಹಠಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮೇಲಿಂದಮೇಲೆ) ತಡೆದು, ಮನಸಾ- ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು, ಸ್ಮರನ್ - ಚಿಂತಿಸುತ್ತ, ಆಸ್ತೇ - ಇರುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಃ - ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಡಾಂಭಿಕನೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 6 ॥
ಯಾವ ಮೂಢಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಠಪೂರ್ವಕವಾಗಿ (ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ) ತಡೆದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತ ಇರುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಡಾಂಭಿಕನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ॥6॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಹಠಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಅರ್ಥವೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ಬಾಹ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅರ್ಥಾತ್ - ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೋ ಆ ಕಿವಿ, ಚರ್ಮ, ಕಣ್ಣು, ನಾಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಮೂಗು, ಹಾಗೂ ವಾಣೀ, ಕೈ, ಕಾಲು, ಉಪಸ್ಥ ಮತ್ತು ಗುದದ್ವಾರ ಈ ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಎಂಬ ಶಬ್ದವಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಶ್ರೊತ್ರಾದಿ ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ‘ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೇವಲ ವಾಣೀ ಮುಂತಾದ ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಕಿವಿ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣು ಮುಂತಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವ ಮಾತು ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದು ಹೊಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಳಿಯುವಿಕೆಯಿಂದ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಯ ಕಪಟವೇಷವೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ವಾಣೀ ಮುಂತಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತಡೆದು ಶ್ರೋತ್ರಾದಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಅವನು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಅಂತಹ ಯಾವ ಮಾತನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡಾ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಹೇಳಿದೆ, ಆದರೆ ಕೇವಲ ವಾಣಿಯೇ ಮುಂತಾದ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯು ಆಗಲಾರದು. ಅದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹಠದಿಂದ ಕೇಳುವುದು, ನೋಡುವುದು ಮೊದಲಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಹಠ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾವ ಸಾಧಕನಾದರೂ ಭಗವಂತನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಥವಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹಠದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ವಶವಾಗದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆಯಾದರೆ ಅವನು ಕೂಡ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆಯೇ?
ಉತ್ತರ - ಅವನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಯಲ್ಲ, ಅವನಾದರೋ ಸಾಧಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಯಂತೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಾ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದು ಅವನ ಉದ್ದೇಶವಲ್ಲ. ಅವನೇನೋ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಸಹ ತಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅಭ್ಯಾಸ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರವಶದಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳ ಕಡೆ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನ ದೋಷವೇನೂ ಇಲ್ಲ, ಆರಂಭ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೀಗಾಗುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಯಮ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಯೋಗದ ಅಂಗವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಯಮ್ಯ’ ಪದದ ಅರ್ಥ ಮೇಲಿನಂತೆಯೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಶಬ್ದಾದಿ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಇದೇ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅವನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವ ಮನುಷ್ಯನು, ಮೀನುಗಳಿಗೆ ಮೋಸಮಾಡಲು ಸ್ಥಿರಭಾವದಿಂದ ನಿಂತಿರುವ ಕಪಟಿಯಾದ ಕೊಕ್ಕರೆಯಂತೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬೇರೆ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೊಂದು ಭಾವವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಆಚರಣೆಯು ಮಿಥ್ಯೆಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೇವಲ ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ತಡೆಯುವುದನ್ನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಯೋಗಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-7)
ಯಸ್ತ್ವಿಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನಸಾ ನಿಯಮ್ಯಾರಭತೇಽರ್ಜುನ ।
ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯೈಃ ಕರ್ಮಯೋಗಮಸಕ್ತಃ ಸ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ॥
ತು - ಆದರೆ, ಅರ್ಜುನ - ಎಲೈ ಅರ್ಜುನನೇ !, ಯಃ - ಯಾವ (ಪುರುಷನು), ಮನಸಾ - ಮನದಿಂದ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ- ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ನಿಯಮ್ಯ - ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಅಸಕ್ತಃ - ಅನಾಸಕ್ತನಾಗಿ, ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯೈಃ - ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ, ಕರ್ಮಯೋಗಮ್ - ಕರ್ಮಯೋಗದ, ಆರಭತೇ - ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನೇ,
ವಿಶಿಷ್ಯತೇ- ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಆದರೆ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ಯಾವ ಪುರುಷನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಅನಾಸಕ್ತನಾಗಿ, ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥7॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವವನಿಗಿಂತ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಯೋಗಿಯ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯೈಃ’ ಈ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪದಗಳು ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯ ಗಳಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನವೂ ಆಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು ಮುಂತಾದುವುಗಳಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ಎರಡೂ ಪದಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಭಗವಂತನು ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ನಿಯಮ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೂ ವಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಯಮ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು’ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ‘ತಡೆಯುವುದು’ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತಡೆಯುವುದು’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವು ಇಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಲಾರದು ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತಡೆದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ವಿಹಿತಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾದ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಿ- ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಅಧ್ಯಯನ, ಅಧ್ಯಾಪನ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ, ಕೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಸೇವೆ, ಹಾಗೂ ತಿಂಡಿ-ತೀರ್ಥ, ಮಲಗುವುದು- ಏಳುವುದು, ಓಡಾಡುವುದು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುವುದು ಮುಂತಾದ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕರ್ಮವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಮಾಡುವುದೇ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅರವತ್ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದರ ಫಲವನ್ನೇ ಪ್ರಸಾದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ದುಃಖಗಳ ನಾಶವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ ವಿಶಿಷ್ಯತೆ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು? ಏನು ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ?
ಉತ್ತರ - ‘ಸ ವಿಶಿಷ್ಯತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅವನ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ವರ್ಣನೆಯಂತೆ ಕೇವಲ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದು ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಯಾದರೋ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಡಾಂಭಿಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗಿಂತ ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನಾದರೋ ಬಹಳ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಬಳಿಕ ದೈವೀಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯನ್ನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳುವುದು, ವೇಶ್ಯೆಗಿಂತ ಸಾಧ್ವೀಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳುವಂತೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಸ್ತುತಿಯು ನಿಂದಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ ವಿಶಿಷ್ಯತೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯನ್ನು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ, ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಘೋರಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆಯೆಂದು ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದ್ದನೋ, ಅದರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಯ ರೂಪವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಯ ನಿಂದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಈಗ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-8)
ನಿಯತಂ ಕುರು ಕರ್ಮ ತ್ವಂ ಕರ್ಮ ಜ್ಯಾಯೋ ಹ್ಯಕರ್ಮಣಃ ।
ಶರೀರಯಾತ್ರಾಪಿ ಚ ತೇ ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯೇದಕರ್ಮಣಃ ॥
ತ್ವಂ - ನೀನು, ನಿಯತಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು, ಕುರು - ಮಾಡು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ,
ಅಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು, ಜ್ಯಾಯಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದಾಗಿದೆ,
ಚ - ಹಾಗೂ, ಅಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಶರೀರಯಾತ್ರಾ ಅಪಿ - ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹವೂ ಸಹ, ನ, ಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯೇತ್ - ಸಿದ್ಧವಾಗಲಾರದು. ॥8॥
ನೀನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡು; ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹವೂ ಸಹ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಾರದು. ॥8॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿಯತಮ್’ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಕರ್ಮದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಶಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಸ್ವಧರ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಯತಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಅದನ್ನು ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು - ಯಾವುದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಗೊಂದಲ ಮಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿದ್ದನೋ, ಅರ್ಜುನನ ಆ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ನಿನ್ನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಂತೆ ನಾನು ನಿನಗೆ ನಿನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಮೇಲಿನ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಜಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ಹಿತಕರವಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮರೂಪೀ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ನಿನ್ನ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ನೋಡಲು ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಕ್ರೂರತೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿದ್ದರೂ ಸಹ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿನಗದು ಘೋರಕರ್ಮವಾದುದಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಿದಾಗ ಅದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಸಂಶಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಆ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಭ್ರಮೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣವು ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಪಾಪಗಳ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೂ ಆಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನು ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ನಿದ್ರೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ ಅಧೋಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ (14/18) ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಸರ್ವಥಾ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ರೂಪದಿಂದಲಾದರೂ ಕರ್ತವ್ಯ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಬಹಳ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಅಂದಮೇಲೆ ಅವುಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಎನ್ನುವುದರಲ್ಲಿ ಹೇಳಬೇಕಾದುದೇನಿದೆ?
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹವೂ ಕೂಡ ಸಿದ್ಧವಾಗದು’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಮನುಷ್ಯನು ಜೀವಿಸಿಯೂ ಇರಲಾರನು, ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಏನಾದರೂ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಹಿತಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದೇ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇದರಿಂದ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪ ಮುಂತಾದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ ; ಬಳಿಕ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರವುದಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಹೇಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗುತ್ತದೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-9)
ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ಕರ್ಮಣೋನ್ಯತ್ರ ಲೋಕೋಯಂ ಕರ್ಮಬಂಧನಃ ।
ತದರ್ಥಂ ಕರ್ಮ ಕೌಂ ತೇಯ ಮುಕ್ತಸಂಗಃ ಸಮಾಚರ ॥
ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ - ಯಜ್ಞದ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ, ಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು (ಬಿಟ್ಟು) ಅನ್ಯತ್ರ - ಬೇರೆಯಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ (ತೊಡಗಿದ್ದುಕೊಂಡೆ), ಅಯಮ್ - ಈ, ಲೋಕಃ - ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವು, ಕರ್ಮಬಂಧನಃ - ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ (ಆದ್ದರಿಂದ), ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ! (ನೀನು), ಮುಕ್ತಸಂಗಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ, ತದರ್ಥಮ್- ಆ ಯಜ್ಞದ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಯೇ (ಚೆನ್ನಾಗಿ), ಕರ್ಮ - ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು, ಸಮಾಚರ - ಮಾಡು. ॥9॥
ಯಜ್ಞದ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಆ ಯಜ್ಞದ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಯೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡು. ॥9॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಜ್ಞದ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವು ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ಕರ್ತವ್ಯರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇಡಲೋಸ್ಕರವಾಗಿಯೇ ಅನಾಸಕ್ತಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೋ, ಯಾವುದೇ ಫಲದ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಹಿತವಾದ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣವು ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಇಂತಹ ಲೋಕೋಪಕಾರಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪಾಪ - ಪುಣ್ಯರೂಪೀ ಎಷ್ಟು ಕರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವು ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದುದರಿಂದ ಬಂಧನಕಾರಕಗಳಾಗಿವೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಏನೆಲ್ಲಾ ಶುಭ ಅಥವಾ ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವುಗಳ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಅವನು ಕರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ನಾನಾ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುವುದು - ಸಾಯುವುದೇ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಕಾಮಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಶಾಸವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಯಂ ಲೋಕಃ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ ಹಾಗೂ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳ ಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಪ ಪುಣ್ಯರೂಪೀ ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅನ್ಯಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮವು ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾತ್ರ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ - ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಯಂ ಲೋಕಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನೀನು ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಯಜ್ಞದ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮ ಮಾಡು’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಅನಾಸಕ್ತಭಾವದಿಂದ ಯಜ್ಞದ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮವು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬಂಧನಕಾರಕಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಇಂತಹ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನ ಪೂರ್ವಸಂಚಿತ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪ - ಪುಣ್ಯಗಳೂ ಸಹ ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ (4/23) ; ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಕೇವಲ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ - ಕರ್ಮಗಳ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಉತ್ಸಾಹಪೂರ್ವಕ ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲಿನ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಮುಕ್ತಸಂಗಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಮುಕ್ತಸಂಗಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಕರ್ಮವನ್ನಾಚರಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಸಹ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು - ಯಜ್ಞದ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ - ಯಜ್ಞ ಎಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅದನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಏಕೆ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ! ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ವಚನಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-10)
ಸಹಯಜ್ಞಾಃ ಪ್ರಜಾಃಸೃಷ್ಟ್ವಾ ಪುರೋವಾಚ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ।
ಅನೇನ ಪ್ರಸವಿಷ್ಯಧ್ವಮೇಷ ವೊಽಸ್ತ್ವಿಷ್ಟಕಾಮಧುಕ್ ॥
ಪ್ರಜಾಪತಿಃ - ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನು, ಪುರಾ - ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ, ಸಹಯಜ್ಞಾಃ - ಯಜ್ಞಸಹಿತವಾಗಿ, ಪ್ರಜಾಃ - ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು, ಸೃಷ್ಟ್ವಾ - ರಚಿಸಿ (ಅವರಿಗೆ), ಉವಾಚ - ಹೇಳಿದ (ಏನೆಂದರೆ), (ಯೂಯಮ್) - ನೀವುಗಳು, ಅನೇನ - ಈ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ, ಪ್ರಸವಿಷ್ಯದ್ವಮ್ - ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಿರಿ (ಮತ್ತು), ಏಷಃ - ಈ ಯಜ್ಞವು, ವಃ - ನಿಮ್ಮಗಳಿಗೆ, ಇಷ್ಟಕಾಮಧುಕ್ - ಇಚ್ಛಿಸಿದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡುವಂತಹುದು, ಅಸ್ತು - ಆಗಲಿ. ॥ 10 ॥
ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಸಹಿತವಾಗಿ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ ಅವರಿಗೆ - ‘ನೀವುಗಳು ಈ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಿರಿ ಮತ್ತು ಈ ಯಜ್ಞವು ನಿಮ್ಮಗಳಿಗೆ ಇಚ್ಛಿಸಿದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥ 10 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಹಯಜ್ಞಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಪ್ರಜಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅನೇನ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರಿಗೆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಉಚಿತವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸೇವೆ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುವ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವಿದೆಯೋ, ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಯಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಲೋಕಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಾರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ - ಆ ಸಮಸ್ತ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕ ವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಹಯಜ್ಞಾಃ’ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಪ್ರಜಾಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಗಾಗಿ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಭೇದದಿಂದ ಬೇರೆ - ಬೇರೆ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮ, ಅಧ್ಯಯನ - ಅಧ್ಯಾಪನ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ, ಯುದ್ಧ, ಕೃಷಿ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸೇವೆ ಮುಂತಾದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧಗೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಧರ್ಮ ರೂಪೀ ಯಜ್ಞವಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನೇನ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನೀವುಗಳು ಈ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಿರಿ ಮತ್ತು ಈ ಯಜ್ಞವು ನಿಮಗೆ ಇಚ್ಛಿತ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಕೊಡುವಂತಾಗಲಿ’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಆಶೀರ್ವಾದ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ನಿಮಗಾಗಿ ನಾನು ಈ ಸ್ವಧರ್ಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞವನ್ನು ರಚಿಸಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ಇದನ್ನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಉನ್ನತಿಯೂ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ನಿಮ್ಮ ಪತನವಾಗಲಾರದು ಮತ್ತು ನೀವುಗಳು ವರ್ತಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಉದ್ಧಾರವಾಗುವಿರಿ ಮತ್ತು ಈ ಯಜ್ಞವು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ನಿಮ್ಮ ಸಮಸ್ತ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಾ ಇರುವುದು.
(ಶ್ಲೋಕ-11)
ದೇವಾನ್ಭಾವಯತಾನೇನ ತೇ ದೇವಾ ಭಾವಯಂತು ವಃ ।
ಪರಸ್ಪರಂ ಭಾವಯಂತಃ ಶ್ರೇಯಃ ಪರಮವಾಪ್ಸ್ಯಥ ॥
ಅನೇನ - ಈ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ, ದೇವಾನ್ - ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಭಾವಯತ - ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿರಿ, ತೇ, ದೇವಾಃ - ಆ ದೇವತೆಗಳು, ವಃ - ನಿಮ್ಮಗಳ, ಭಾವಯಂತು - ಉನ್ನತಿ ಮಾಡಲಿ, (ಏವಮ್) - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ (ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ),
ಪರಸ್ಪರಮ್- ಒಬ್ಬರು ಇನ್ನೊಬ್ಬರನ್ನು, ಭಾವಯಂತಃ - ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾ, (ಯೂಯಮ್) - ನೀವುಗಳ, ಪರಮ್ - ಪರಮ, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು, ಅವಾಪ್ಸ್ಯಥ - ಪಡೆಯುವಿರಿ. ॥ 11 ॥
ನೀವುಗಳು ಈ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿರಿ ಮತ್ತು ಆ ದೇವತೆಗಳು ನಿಮ್ಮಗಳ ಉನ್ನತಿ ಮಾಡಲಿ.
ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಇನ್ನೊಬ್ಬರನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತ ನೀವುಗಳು ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯುವಿರಿ. ॥ 11 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನೇನ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿ ಪಡಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅನೇನ’ ಪದವು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಕರಣದ ಸ್ವಧರ್ಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ವಾಚಕವೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವೇದಮಂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುವುದನ್ನು ಉಪಲಕ್ಷಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನಾರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಅವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಉಪಲಕ್ಷಣರೂಪದಿಂದ ಇದನ್ನು ಹವನರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಆ ಹವನ ರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ತಲುಪಿಸಿ ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಅವರ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ತಿ ಮಾಡುವುದೇ ಅವರನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವುದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹಾಗೂ ಈ ವರ್ಣನೆಯು ಉಪಲಕ್ಷಣ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣ ಯಜ್ಞದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ವಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಋಷಿ, ಪಿತೃ, ಭೂತ, ಪ್ರೇತ, ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಆದಿ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಸುಖವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದು, ಅವುಗಳ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವುದೂ ಸಹ ಇದರಲ್ಲೇ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ದೇವತೆಗಳು ನಿಮ್ಮಗಳ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಮಾಡಲಿ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುವುದು ನಿಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ನಿಮ್ಮಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿಕೊಟ್ಟು ನಿಮ್ಮನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವುದು ದೇವತೆಗಳ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಇರಲಿ ಎಂದು ಅವರಿಗೂ ಸಹ ನನ್ನ ಇದೇ ಉಪದೇಶವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ನೀವುಗಳು ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಿರಿ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು - ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಮ್ಮ - ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಉನ್ನತಿಗಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ನೀವುಗಳು ಈ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಉನ್ನತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಃ ಸ್ವರೂಪಿ ಮೋಕ್ಷವನ್ನೂ ಸಹ ಪಡೆಯುವಿರಿ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮನುಷ್ಯರು ನಿಮ್ಮಗಳ ಸೇವೆ, ಪೂಜೆ, ಯಜ್ಞಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ನೀವುಗಳು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವರ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿರಿ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಈ ಆದೇಶವಿದೆ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಉನ್ನತಿ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಗಾಗಿಯೇ ಸ್ವಾರ್ಥತ್ಯಾಗದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಸೇವೆ, ಪೂಜೆ, ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿರಿ; ಇದಲ್ಲದೆ ಋಷಿ, ಪಿತೃ, ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ, ಪತಂಗ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಗೂ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಯ ಮೂಲಕ ಸುಖವನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿರಿ ಎಂದು ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಆದೇಶವಿದೆ. ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-12)
ಇಷ್ಟಾನ್ಭೋಗಾನ್ಹಿ ವೋ ದೇವಾ ದಾಸ್ಯಂತೇ ಯಜ್ಞಭಾವಿತಾಃ ।
ತೈರ್ದತ್ತಾನಪ್ರದಾಯೈಭ್ಯೋ ಯೋ ಭುಂಕ್ತೇ ಸ್ತೇನ ಏವ ಸಃ ॥
ಯಜ್ಞಭಾವಿತಾಃ - ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ತೃಪ್ತರಾದ, ದೇವಾಃ - ದೇವತೆಗಳು, ವಃ - ನಿಮ್ಮಗಳಿಗೆ (ಬೇಡದೆಯೇ),
ಇಷ್ಟಾನ್ - ಇಚ್ಛಿಸಿದ, ಭೋಗಾನ್ - ಭೋಗಗಳನ್ನು, ಹಿ - ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ, ದಾಸ್ಯಂತೇ - ಕೊಡುತ್ತಿರುವರು (ಈಪ್ರಕಾರವಾಗಿ), ತೈಃ - ಆ ದೇವತೆಗಳ ಮೂಲಕ, ದತ್ತಾನ್ - ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಭೋಗಗಳನ್ನು, ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು,
ಏಭ್ಯಃ - ಅವರಿಗೆ, ಅಪ್ರದಾಯ - ಕೊಡದೆ (ತಾನೇ), ಭುಂಕ್ತೇ - ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಸ್ತೇನಃ, ಏವ - ಕಳ್ಳನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥12॥
ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ತೃಪ್ತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ನಿಮಗೆ ಬೇಡದಿದ್ದರೂ ಇಚ್ಛಿಸಿದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಕೊಡುವರು. ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಆ ದೇವತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಯಾವ ಪುರುಷನು ಅವರಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಕೊಡದೆ ತಾನೇ ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಕಳ್ಳನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥12॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ತೃಪ್ತಿಗೊಂಡ ದೇವತೆಗಳು ನಿಮ್ಮಗಳಿಗೆ ಇಚ್ಛಿತ ಭೋಗಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಕೊಡುವರು’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು; ಮತ್ತೆ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ತೃಪ್ತಿಪಡೆದ ದೇವತೆಗಳು ನಿಮಗೆ ಸದಾ - ಸರ್ವದಾ ಸುಖ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕವಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಇರುವರು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹದ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆ ಮಾಡಲು ಬಾಧ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವರಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಯಾರು ಅವರಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಕೊಡದೆ ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಕಳ್ಳರೇ ಸರಿ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ವಚನಗಳನ್ನು ಅನುವಾದ ಗೈದು ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯದಿಂದ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪದೇಶದಂತೆ ಆ ದೇವತೆಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಸುಖವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಅವರ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಮಾಡುವ ನಿಮಿತ್ತ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಔಷಧಿ, ಮರ - ಗಿಡ, ಹುಲ್ಲು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅನ್ನ, ನೀರು, ಹೂ, ಹಣ್ಣು, ಲೋಹ ಮುಂತಾದ ಮನುಷ್ಯೋಪಯೋಗೀ ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾ ಇದ್ದಾರೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಆ ದೇವತೆಗಳ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸದೆ, ಅವರ ನ್ಯಾಯೋಚಿತವಾದ ಸ್ವತ್ವವನ್ನು (ಹಕ್ಕನ್ನು) ಅವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸದೆ ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಾನೇ ಸ್ವತಃ ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನು, ಸ್ನೇಹಶೀಲರಾದ ತಂದೆ-ತಾಯಿಗಳ ಸ್ನೇಹ ವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಪಾಲನೆ - ಪೋಷಣೆ ಪಡೆದ ಮಗನು ಅವರ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಅವರ ಮರಣಾನಂತರ ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣಾದಿ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ, ಯಾರಿಂದಲಾದರೂ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದ ಮನುಷ್ಯನು ಯಥಾಸಾಧ್ಯ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಯಾರಾದರು ದತ್ತು ಮಗನು ತಂದೆಯಿಂದ ದೊರೆತ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿಕೊಂಡು ತಾಯಿ-ತಂದೆಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡದಿರು ವುದರಿಂದ ಕೃತಘ್ನ ಮತ್ತು ಕಳ್ಳನಾಗುತ್ತಾನೋ; ಹಾಗೆಯೇ ಕೃತಘ್ನ ಮತ್ತು ಕಳ್ಳನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ದೇವತೆಗಳು ಮನುಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಮೇಲೆ ಅವರಿಗೆ ಆವಶ್ಯಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ ಅಂದಮೇಲೆ ಅವರಿಂದ ಪಡೆಯಲಾದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಮನುಷ್ಯನು ಅವರಿಗೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕೊಡದೇ ಹೋದರೆ ಅವನು ಹೇಗೆ ಕಳ್ಳನಾಗುತ್ತಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭ ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯರು ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತಲೇ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಇಷ್ಟ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಪರಂಪರೆಯು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. ಈ ಪರಂಪರಾಗತ ಆದಾನ - ಪ್ರದಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ಮೊದಲು ಯಜ್ಞಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸಿದರೋ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೋ ಅವರು ಕಳ್ಳರಲ್ಲ; ಆದರೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ಪುಷ್ಟಿಗೊಂಡ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಇಷ್ಟ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಅವರಿಗಾಗಿ ಯಜ್ಞಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವವನನ್ನು ಕಳ್ಳನೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಪೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹಸುವಿನ ಹಾಲನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬನು, ಹಸುವಿನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯರೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನಾನೂ ಸಹ ಮನುಷ್ಯನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹಾಲನ್ನು ಕುಡಿದರೆ ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಳ್ಳನೆಂದೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಅವರಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಕೊಡದೆ ಭೋಗಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಸಹ ಕಳ್ಳನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಚನಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತವ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದನು. ಮತ್ತು ಜೊತೆಗೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿರುವವನನ್ನು ಕಳ್ಳನೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅವನನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದನು; ಈಗ ಆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಪುರುಷರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವರುಗಳಿಗೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಕೇವಲ ಶರೀರ ಪೋಷಣೆಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪಾಪಿಗಳನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-13)
ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಶಿನಃ ಸಂತೋ ಮುಚ್ಯಂತೇ ಸರ್ವಕಿಲ್ಬಿಷೈಃ ।
ಭುಂಜತೇ ತೇ ತ್ವಘಂ ಪಾಪಾ ಯೇ ಪಚಂತ್ಯಾತ್ಮಕಾರಣಾತ್ ॥
ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಶಿನಃ - ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಅನ್ನವನ್ನು ಸೇವಿಸುವವರು, ಸಂತಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು, ಸರ್ವಕಿಲ್ಬಿಷ್ಟೈಃ - ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ, ಮುಚ್ಯಂತೇ - ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ (ಮತ್ತು), ಯೇ - ಯಾವ, ಪಾಪಾಃ - ಪಾಪೀ ಜನರು, ಆತ್ಮಕಾರಣಾತ್- ತಮ್ಮ ಶರೀರ ಪೋಷಣೆಗಾಗಿಯೇ, ಪಚಂತಿ - (ಅನ್ನವನ್ನು) ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆಯೋ, ತೇ - ಅವರು, ತು - ಆದರೋ,
ಅಘಮ್- ಪಾಪವನ್ನೇ, ಭುಂಜತೇ - ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ. ॥13॥
ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಅನ್ನವನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಪಾಪೀ ಜನರು ತಮ್ಮ ಶರೀರ ಪೋಷಣೆಗಾಗಿಯೇ ಅನ್ನವನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರಾದರೋ ಪಾಪವನ್ನೇ ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ. ॥13॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಶಿನಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಧಾನ ರೂಪದಿಂದ ಪಂಚಮಹಾಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಸಂಪಾದಿತವಾಗುವಂತಹ ಎಲ್ಲಾ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸತ್ಕರ್ಮಗಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸೃಷ್ಟಿಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಜೀವರುಗಳ ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯ ಪಾಲನೆ ಪೋಷಣೆ ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಐದು ಶ್ರೇಣಿಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವಿದೆ - ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಪಿತೃಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು ಮತ್ತು ಇತರ ಅನ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳು. ಈ ಐವರ ಸಹಯೋಗದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರ ಪುಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೇ ಇಷ್ಟ ಭೋಗವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಋಷಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಪಿತೃಗಳು, ಸಂತಾನದ ಭರಣ - ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಮನುಷ್ಯರು ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಗಿಡ - ಮರಗಳೇ ಮುಂತಾದವು ಎಲ್ಲರ ಸುಖದ ಸಾಧನರೂಪದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನೇ ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಈ ಐವರಲ್ಲಿ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಸಾಧನ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಪೋಷಣೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಪಂಚಮಹಾ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಲೋಕಸೇವಾರೂಪೀ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸತ್ಕರ್ಮವೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ*. ಮನುಷ್ಯನ ಕರ್ತವ್ಯವಾದರೋ ತಾನು ಸಂಪಾದಿಸಿದುದರಲ್ಲಿ ಇವರೆಲ್ಲರ ಭಾಗವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಸಹಾಯ ಮತ್ತು ಸಹಯೋಗದಿಂದಲೇ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಉಳಿದ ಆಹಾರವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಇವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಸಲ್ಲಬೇಕಾದ ಭಾಗವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅದರಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಅನ್ನವನ್ನು ಊಟ ಮಾಡುವವನನ್ನೇ ಶಾಸಕಾರರು ಅಮೃತಾಶಿ (ಅಮೃತ ಸವಿಯುವವ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡದೆ ಇತರರ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಕೇವಲ ತನಗಾಗಿಯೇ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾ ಊಟಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಪಾಪವನ್ನೇ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ. ವಿಭಿನ್ನ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಅನ್ನದ ಭೋಜನವು ಅದು ಪಕ್ವವಾದ ನಂತರವೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಅನ್ನವನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ಕೊಡದೆ ದೈವಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಬಲಿವೈಶ್ವದೇವವು ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಹವನ ಮತ್ತು ಬಲಿ ವೈಶ್ವದೇವಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಹವನ ಬಲಿವೈಶ್ವದೇವ ರೂಪೀ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಪಂಚಮಹಾಯಜ್ಞಗಳು ಪೂರ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಸಂಪಾದನೆಯ ಭಾಗವನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟು ನಂತರ ಉಳಿದುದನ್ನು ಸ್ವತಃ ಉಪಯೋಗಿಸುವವನೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಶಿನಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಂತಹ ಸ್ವಾರ್ಥತ್ಯಾಗೀ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
* ಪಾಠೋ ಹೋಮಶ್ಚಾತಿಥೀನಾಂ ಸಪರ್ಯಾ ತರ್ಪಣಂ ಬಲಿಃ ।
ಅಮೀ ಪಂಚ ಮಹಾಯಜ್ಞಾ ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞಾದಿನಾಮಕಾಃ ॥
ಸತ್ - ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪಾಠ (ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞ ಅಥವಾ ಋಷಿಯಜ್ಞ), ಹವನ (ದೇವಯಜ್ಞ), ಅಥಿತಿಗಳ ಸೇವೆ (ಮನುಷ್ಯ ಯಜ್ಞ), ಶ್ರಾದ್ಧ ಮತ್ತು ತರ್ಪಣ (ಪಿತೃ ಯಜ್ಞ), ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರಿಗೆ ಆಹಾರಾದಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವುಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು (ಭೂತ ಯಜ್ಞ), ಈ ಪಂಚ ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞಾದಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಂತಃ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧಕರ ವಾಚಕವೋ ಅಥವಾ ಸಿದ್ಧರ ವಾಚಕವೋ?
ಉತ್ತರ - ಸಾಧಕರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಿದ್ಧ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಪಾಪವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಯಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಂತಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪುರುಷರಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಪುರುಷರು ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೇ?
ಉತ್ತರ - ಸಿದ್ಧಪುರುಷರಾದರೋ ಸಂತರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಂತ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕರದ್ದಾಗಿದೆ. ಸಿದ್ಧ ಪುರುಷರೂ ಸಹ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಅವರು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವುದಕ್ಕಾಗಿರದೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದರ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಪಾಪಗಳ ಸಂಚಯವಿರುತ್ತದೆ. ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ವಿಹಿತ ಅರ್ಥೋಪಾರ್ಜನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಆನುಷಂಗಿಕವಾಗಿ ಪಾಪಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಸರ್ವಾರಂಭಾ ಹಿ ದೋಷೇಣ ಧೂಮೇನಾಗ್ನಿರಿವಾವೃತಾಃ’ (18/48) ಎಂಬ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಹವನ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ, ಯುದ್ಧ, ಬೇಸಾಯ, ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪ ಮುಂತಾದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪ ಹಿಂಸೆಯಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಗೃಹಸ್ಥರ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಪ್ರತಿದಿನ ಒಲೆ, ಬೀಸುವಕಲ್ಲು, ಕಸ ಗುಡಿಸುವುದು, ಒರಳು ಮತ್ತು ನೀರನ್ನು ಇಡುವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆಯಾಗುತ್ತದೆ.+ ಇದಲ್ಲದೆ ಪ್ರಮಾದ ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಅನೇಕಾನೇಕ ಪಾಪಗಳು ಆಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಯಾವ ಪುರುಷನು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಲೋಕದ ಸೇವಾದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಸುಖವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪಂಚ ಮಹಾಯಜ್ಞಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿಯೇ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಸಾರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡು ತನ್ನ ನ್ಯಾಯೋಪಾರ್ಜಿತ ಧನದಿಂದ ಶಕ್ತ್ಯಾನುಸಾರ, ಯೋಗ್ಯತಾನುಸಾರ ಎಲ್ಲರ ಸೇವಾರೂಪೀ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿ ಅದರಿಂದ ಉಳಿದ ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟ ಅನ್ನವನ್ನು ಕೇವಲ ಅದರ ಸೇವಾರ್ಥ ಜೀವನಯಾಪನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪ್ರಸಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೋ ಆ ಸತ್ಪುರುಷನು ಭೂತಕಾಲದ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಸನಾತನ ಬ್ರಹ್ಮಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (4/31). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ಸಾಧಕರನ್ನು ಸಂತರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವರೆಂಬ ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ತನ್ನ ಸುಖೋಪಭೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತರೂಪವಾಗಿ ನಿತ್ಯ ಹವನ, ಬಲಿವೈಶ್ವದೇವಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲರ ಹಕ್ಕನ್ನು (ಸ್ವಸತ್ವ) ಅವರಿಗೇ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡುವಂತಹ ಸಕಾಮ ಪುರುಷನೂ ಕೂಡ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ನಿತ್ಯದ ಐದು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃವಿಗಾಗಿ ‘ಸಂತಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತು ‘ಕಿಲ್ಬಿಷ್ಯೆಃ’ ಪದದೊಡನೆ ‘ಸರ್ವ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಪಂಚ ಮಹಾಯಜ್ಞಾದಿಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಸಂತ ಪುರುಷರಾದರೋ ಭೂತ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದ ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
+ ಕಂಡನೀ ಪೇಷಣೀ ಚುಲ್ಲೀ ಉದಕುಂಭೀ ಚ ಮಾರ್ಜನೀ ।
ಪಂಚ ಸೂನಾ ಗೃಹಸ್ಥಸ್ಯ ವರ್ತಂತೇಽಹರಹಃ ಸದಾ ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾರು ತನ್ನ ಶರೀರ ಪೋಷಣೆಗಾಗಿಯೇ ಭೋಜನವನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿಕೊಂಡು ಭುಂಜಿಸುವರೋ ಅವರನ್ನು ಪಾಪಿಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಭೋಜನವನ್ನು ಪಾಪವೆಂದು ಏಕೆ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಭೋಜನ ಸಿದ್ಧ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಭುಜಿಸುವುದನ್ನು ಉಪಲಕ್ಷವಾಗಿಸಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಭೋಗಿಸಲ್ಪಡುವ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳ ಮಾತು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಭೋಗಗಳಗಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ಯಜ್ಞಾವಶಿಷ್ಟ ಉಪಭೋಗವನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಲೋಕಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುವ ಪುರುಷನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನ್ಯಾಯೋಚಿತ ಭಾಗವನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಗಳಿಸಿದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನೂ ಸಹ ಪಾಪಿಯಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿಯೇ - ತನ್ನದೇ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪೋಷಣೆಗಾಗಿ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಗಳಿಸುವವನು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿಯೇ ಅವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ಆ ಪುರುಷನು ಪಾಪದಿಂದ ಪಾಪವನ್ನೇಗಳಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪಾಪವನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಯಜ್ಞಾರ್ಥವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ತನ್ನ ಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅವರ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ನ್ಯಾಯವಾದ ಭಾಗವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಸಂಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಉಪಭೋಗ ಎರಡೂ ಪಾಪಮಯವಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪಾಪಿ ಮತ್ತು ಅವನ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಾಪವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. (ಮನು.-3/118)*
* ಅಘಂ ಸ ಕೇವಲಂ ಭುಂಕ್ತೇ ಯಃ ಪಚತ್ಯಾತ್ಮಕಾರಣಾತ್ ।
ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ತನಗಾಗಿಯೇ ಭೋಜನವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಕೇವಲ ಪಾಪವನ್ನೇ ಉಣ್ಣುತ್ತಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ‘ಇಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಹಾನಿಯೇನು?’ ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರವನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಯಜ್ಞದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-14)
ಅನ್ನಾದ್ಭವಂತಿ ಭೂತಾನಿ ಪರ್ಜನ್ಯಾದನ್ನಸಂಭವಃ ।
ಯಜ್ಞಾದ್ಭವತಿ ಪರ್ಜನ್ಯೋ ಯಜ್ಞಃ ಕರ್ಮಸಮುದ್ಭವಃ ॥
(ಶ್ಲೋಕ-15)
ಕರ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಭವಂ ವಿದ್ಧಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಕ್ಷರಸಮುದ್ಭವಮ್ ।
ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಗತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ನಿತ್ಯಂ ಯಜ್ಞೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ ॥
ಭೂತಾನಿ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಅನ್ನಾತ್ - ಅನ್ನದಿಂದ, ಭವಂತಿ - ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ, ಅನ್ನಸಂಭವಃ - ಅನ್ನದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು, ಪರ್ಜನ್ಯಾತ್ - ವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ (ಆಗುತ್ತದೆ), ಪರ್ಜನ್ಯಃ - ವೃಷ್ಟಿಯು, ಯಜ್ಞಾತ್ - ಯಜ್ಞದಿಂದ,
ಭವತಿ - ಆಗುತ್ತದೆ (ಮತ್ತು), ಯಜ್ಞಃ - ಯಜ್ಞವು, ಕರ್ಮಸಮುದ್ಭವಃ - ವಿಹಿತವಾದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದು,
ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮಗಳ ಸಮುದಾಯವನ್ನು (ನೀನು), ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಭವಂ - ವೇದದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದು (ಮತ್ತು),
ಬ್ರಹ್ಮ - ವೇದವನ್ನು, ಅಕ್ಷರಸಮುದ್ಭವಮ್ - ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಇದರಿಂದ (ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ), ಸರ್ವಗತಮ್ - ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದ, ಬ್ರಹ್ಮ - ಪರಮ ಅಕ್ಷರವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನು, ನಿತ್ಯಮ್ - ಸದಾ, ಯಜ್ಞೇ - ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ - ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 14-15 ॥
ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅನ್ನದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ, ಅನ್ನದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಮಳೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಮಳೆಯು ಯಜ್ಞ ದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞವು ವಿಹಿತವಾದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಗಳ ಸಮುದಾಯವು ವೇದದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದೆಂದೂ, ವೇದವು ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದೆಂದೂ ನೀನು ತಿಳಿ. ಇದರಿಂದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯೂ, ಪರಮ ಅಕ್ಷರನೂ ಆದ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸದಾ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ॥14-15॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನ್ನ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವೇನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಅನ್ನದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ನ’ ಶಬ್ದವು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರ ಅರ್ಥವು ಕೇವಲ ಅಕ್ಕಿ, ಗೋಧಿ, ಕಡಲೆ, ರಾಗಿ, ಇತ್ಯಾದಿ ದವಸ - ಧಾನ್ಯಗಳಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ತಿನ್ನಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸ್ಥೂಲ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರಾದಿಗಳು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳ್ಳುವ ಆ ಸಮಸ್ತ ಖಾದ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ನ’ ಶಬ್ದ ಬಂದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅನ್ನದಿಂದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ - ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವು ಹೀಗಿದೆ - ಖಾದ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದಲೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ರಜ ಮತ್ತು ವೀರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳುಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ರಜ ಮತ್ತು ವೀರ್ಯಗಳ ಸಂಯೋಗ ದಿಂದಲೇ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ನಂತರ ಅವುಗಳ ಪೋಷಣೆಯೂ ಸಹ ಖಾದ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿ ಯಿಂದಲೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪೋಷಣೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾದುದು ಅನ್ನವೇ ಆಗಿದೆ. ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲೂ ಸಹ ಹೇಳಿದೆ - ‘ಅನ್ನಾದ್ಧ್ಯೇವ ಖಲ್ವಿಮಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಜಾಯಂತೇ । ಅನ್ನೇನ ಜಾತಾನಿ ಜೀವಂತಿ’ (ತೈ. ಉ. 3/2) ಅರ್ಥಾತ್ ಈ ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅನ್ನದಿಂದಲೇ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ಅನ್ನದಿಂದಲೇ ಜೀವಿಸುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅನ್ನದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಮಳೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸ್ಥೂಲ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮಖಾದ್ಯವಸ್ತುಗಳೆಲ್ಲದರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನೀರೇ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ಥೂಲ ಅಥವಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಸಂಬಂಧ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೂ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಆಧಾರವು ಮಳೆಯೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇದರಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮಳೆಯು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ - ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಜೀವರೆಲ್ಲರ ಪಾಲನೆ ಪೋಷಣೆಯ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಹೊಣೆ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆಯೇ ಇದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಈ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನ, ವಾಣೀ, ಶರೀರದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜೀವರ ಜೀವನಧಾರಣಾದಿರೂಪೀ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು, ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಸಂಪಾದಿತವಾಗುವ ಸತ್ಕರ್ಮವನ್ನು ಯಜ್ಞವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಈ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಹವನ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಜೀವನೋಪಾಯವೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ತವ್ಯ - ಕರ್ಮಗಳ ಸಮಾವೇಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿರುವುದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಮಳೆಯಿಂದ ಅನ್ನದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಜೆಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಆದರೆ ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಹೋಮವೆಂದೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಲೋಕೋಪಕಾರಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಸಂಪಾದಿತ ಎಲ್ಲ ಸತ್ಕರ್ಮಗಳ ಹೆಸರು ‘ಯಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ. ‘ಮಳೆಯು ಯಜ್ಞದಿಂದಾಗುತ್ತದೆ’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು - ಮನುಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನರೂಪೀ ಯಜ್ಞದಿಂದಲೇ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞವೇ ನಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ ಅಲ್ಲಿ, ಮಳೆಯು ಏಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ? ಎಂದು ನೀವು ಕೇಳಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಒಂದಿಲ್ಲೊಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಲೋಕೋಪ ಕಾರಾರ್ಥ ಸತ್ಕರ್ಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೊಂದು ಮಾತೂ ಇದೆ. ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಿಂದಲೂ ಯಜ್ಞಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಬಂದಿವೆ. ಆ ಯಜ್ಞಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪೂರ್ವಾರ್ಜಿತ ಯಜ್ಞಸಮೂಹವು ಸಂಚಿತವಾಗಿರುವುದೋ, ಅದರ ಸಮಾಪ್ತಿ ಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತಲೇ ಇರುವುದು; ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಟ್ಟರೆ ಈ ಸಂಚಯವು ಕ್ರಮೇಣ ಮುಗಿದು ಹೋಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಅನಂತರ ಮಳೆಯು ಆಗಲಾರದು. ಅದರ ಫಲಸ್ವರೂಪ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಜೀವರ ಶರೀರಧಾರಣ ಮತ್ತು ಪಾಲನೆ ಪೋಷಣೆ ಕಠಿಣವಾಗುವುದು. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನ ರೂಪೀ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಜ್ಞವು ವಿಹಿತಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಿನ್ನ - ಭಿನ್ನ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಅವರ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಭೇದದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾದ ಯಜ್ಞಗಳೆಲ್ಲವೂ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯ ಅಥವಾ ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸಂಪಾದಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಯಜ್ಞವು ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಭವಂ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವೇನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮವು ಅದರಿಂದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗವುದೆಂದು ಹೇಳುವ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವು ಪ್ರಕರಣಾನುಸಾರವಾಗಿ ‘ಪರಮಾತ್ಮ’ (8/3, 24), ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ (14/3, 4), ‘ಬ್ರಹ್ಮಾ’ (8/17; 11/37), ‘ವೇದ’ (4/32 ; 17/24) ಮತ್ತು ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣ’ (18/42) - ಇವೆಲ್ಲದರ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಪ್ರಕರಣವಿದೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಿಹಿತಕರ್ಮಗಳ ಜ್ಞಾನವು ವೇದ ಅಥವಾ ವೇದಾನುಕೂಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ವೇದವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇದಲ್ಲದೆ ಈ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದುದೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದಲೂ ಬ್ರಹ್ಮದ ಅರ್ಥವನ್ನು ವೇದವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನಾದರೋ ಸ್ವಯಂ ಅಕ್ಷರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದೆಂದು ಹೇಳ ಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾ ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಪ್ರಕರಣವೂ ಇದಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವೇದೋತ್ಪನ್ನವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಇಲ್ಲಿ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ಎಂತಹ ಕರ್ಮವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ - ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ವೇದ ಮತ್ತು ಶಾಸಗಳಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಯಾರಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೋ ಅವರಿಂದಲೇ ಯಜ್ಞವು ಸಂಪಾದಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ವೇದದಿಂದ ಅಥವಾ ವೇದಾನುಕೂಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನೂ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವೇದವು’ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವಂತಹುದು ಎಂದು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಏಕೆಂದರೆ ವೇದಗಳು ಅನಾದಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತವಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮೇಶ್ವರನು ನಿತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ವಿಧಾನ ರೂಪವಾದ ವೇದವೂ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ವೇದವನ್ನು ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದು ಎಂದರೆ ‘ವೇದವು’ ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಆಮೇಲೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ ವೇದವು ಪ್ರಕಟ ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನಲ್ಲಿಯೇ ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಎಂಬುದು ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ವೇದವು ಅಪೌರುಷೇಯವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವ ಪುರುಷನಿಂದಲೂ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶಾಸ್ತ್ರವಲ್ಲ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ವೇದವನ್ನು ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಅಂದರೆ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ವಿವರಣೆಯ ಮೂಲಕ ವೇದದ ಅನಾದಿತ್ವವನ್ನೇ ಸಿದ್ಧ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾವದಿಂದಲೇ ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೂಡಾ ವೇದವು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದೆಂದು ತಿಳಿಯ ಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಗತಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಹೇತು ವಾಚಕ ವಾದ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನೆಂದು ತಿಳಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸರ್ವಗತಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವಾಧಾರ ಪರಮೇಶ್ವರನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಎಂಬ ಪದಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಪ್ರಷ್ಠಿತನೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಗಳ ವಿಧಿಯನ್ನು ಯಾವ ವೇದದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ವೇದವು ಭಗವಂತನ ವಾಣಿಯೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿರುವ ವಿಧಿಯಂತೆ ಮಾಡಲಾಗುವ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಯಾವಾಗಲೂ ಸ್ವಯಂ ವಿರಾಜಮಾನ ನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಯಜ್ಞವು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನ ‘ಮೂರ್ತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನೂ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರದ ಸ್ಥಿತಿಯು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆಯೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಹಾಗೂ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನೆಂದು ಹೇಳಿ; ಈಗ ಆ ಯಜ್ಞರೂಪೀ ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯ ಆವಶ್ಯಕ ಕರ್ತವ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಆ ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ನಡೆಯದೇ ಇರುವವರ ಅಂದರೆ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸದೇ ಇರುವವರನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-16)
ಏವಂ ಪ್ರವರ್ತಿತಂ ಚಕ್ರಂ ನಾನುವರ್ತಯತೀಹ ಯಃ ।
ಅಘಾಯುರಿಂದ್ರಿಯಾರಾಮೋ ಮೋಘಂ ಪಾರ್ಥ ಸ ಜೀವತಿ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ!, ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ಇಹ - ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರವರ್ತಿತಮ್ - (ಪರಂಪರೆಯಿಂದ) ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿರುವ, ಚಕ್ರಮ್ - ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ, ನ, ಅನುವರ್ತಯತಿ - ವರ್ತಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಇಂದ್ರಿಯಾರಾಮಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವವನು, ಅಘಾಯುಃ - ಪಾಪಾಯುವು, ಮೋಘಮ್ - ವ್ಯರ್ಥ (ವಾಗಿಯೇ), ಜೀವತಿ - ಜೀವಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥16॥
ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ ! ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿರುವ ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವ ಪಾಪಾಯುವು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿಯೇ ಜೀವಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥16॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಚಕ್ರಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರೊಡನೆ ‘ಏವಂ ಪ್ರವರ್ತಿತಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಭಾವವೇನು ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಪ್ರಕಾರ ‘ಚಕ್ರಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿ ಪರಂಪರೆಯ ವಾಚಕ ವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುವ ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಹಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಯಜ್ಞವಾಗುತ್ತದೆ, ಯಜ್ಞದಿಂದ ಮಳೆ ಯಾಗುತ್ತದೆ, ಮಳೆಯಿಂದ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ, ಆಹಾರದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ, ಪುನಃ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಈ ಸೃಷ್ಟಿ ಪರಂಪರೆಯು ಯಾವಾಗಲೂ ಚಕ್ರದೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಚಕ್ರಮ್’ ಪದದೊಡನೆ ‘ಏವಂ ಪ್ರವರ್ತಿತಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ಯಾವ ಸ್ವಧರ್ಮವಿದೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಇದೆಯೋ. ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಆ ಚಕ್ರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕೇವಲ ಈ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರದ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡು ಬರುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಯಾವ ಯೋಗಿಯು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸಹ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನಿಗೆ ಆ ಸ್ವಧರ್ಮ ರೂಪೀ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ವರ್ತಿಸದೇ ಇರುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ‘ಇಂದ್ರಿಯಾರಾಮ’ ಮತ್ತು ‘ಅಘಾಯು’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಹಾಗೂ ಅವನ ಜೀವನ ವ್ಯರ್ಥವೆನ್ನುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿರುವುದೇ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರಕ್ಕನುಕೂಲವಾಗಿ ವರ್ತಿಸದಿರುವುದಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮರೆತು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ನಿರಂತರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿಯೇ ರಮಮಾಣನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲಾದರೂ ಭೋಗಗಳ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಬೇಕೆಂಬುದೇ ಯಾರ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿದೆಯೋ, ಅವನನ್ನು ‘ಇಂದ್ರಿಯಾರಾಮ’ ಎಂಬು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರಿಯಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ರತನಾದ ಕಾರಣ ಅವನು ಬೇರೆಯವರ ಒಳಿತು-ಕೆಡಕುಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಇತರರ ಮೇಲೆ ಕೆಟ್ಟ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ದುಃಖವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸದೇ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ದುರ್ವ್ಯವಸ್ಥೆಯುಂಟು ಮಾಡುವವನು ಬಹು ಹೆಚ್ಚಿನ ದೋಷಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಜೀವನಪೂರ್ತಿ ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ಹಣ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಆದುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ‘ಅಘಾಯು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವನು ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಪ್ರಧಾನ ಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದ-ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸುಖವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾ ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಈ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಂಚಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅಮೂಲ್ಯ ಮಾನವ ಜೀವನವನ್ನು ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರತನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಜೀವನವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿರುವ ಪ್ರಕಾರ ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯು ಯಾವ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮನುಷ್ಯರ ಮೇಲಿದೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯು ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತ ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಈ ಸೃಷ್ಟಿಯೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಎಲ್ಲಾ ಮನುಷ್ಯರ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯ ಹೊಣೆಯಿದೆ - ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯದ ಅಭಾವ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-17)
ಯಸ್ತ್ವಾತ್ಮರತಿರೇವ ಸ್ಯಾದಾತ್ಮತೃಪ್ತಶ್ಚ ಮಾನವಃ ।
ಆತ್ಮನ್ಯೇವ ಚ ಸಂತುಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥
ತು - ಆದರೆ, ಯಃ - ಯಾವ, ಮಾನವಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಆತ್ಮರತಿಃ, ಏವ - ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ರಮಿಸುವವನೂ, ಚ- ಮತ್ತು, ಆತ್ಮತೃಪ್ತಃ - ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ತೃಪ್ತನಾಗಿರುವನೂ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಆತ್ಮನಿ ಏವ - ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ, ಸಂತುಷ್ಟಃ - ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ, ಸ್ಯಾತ್ - ಇರುವನೋ, ತಸ್ಯ - ಅವನಿಗಾಗಿ, ಕಾರ್ಯಮ್ - ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ, ನ, ವಿದ್ಯತೇ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥17॥
ಆದರೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ರಮಮಾಣನಾಗಿರುವನೋ, ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ತೃಪ್ತನಾಗಿರುವನೋ ಹಾಗೂ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥17॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಯು ಅವಶ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿರುವವನನ್ನು ‘ಅಘಾಯು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಯಾರ ಜೀವನವು ವ್ಯರ್ಥವೆಂದು ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಎಲ್ಲಾ ಮನುಷ್ಯರಿಗಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಶಾಸನದಿಂದ ಮೀರಿರುವ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆತ್ಮರತಿಃ’, ‘ಆತ್ಮತೃಪ್ತಃ’ ಮತ್ತು ‘ಆತ್ಮನಿ ಏವ ಸಂತುಷ್ಟಃ’ - ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ಯಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅವನನ್ನು ‘ಮಾನವಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ಯಃ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ‘ಮಾನವಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ - ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಸಾಧನೆಗೈದು ಹೀಗೆ ಆಗಬಲ್ಲನು, ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರಿಗೂ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏವ’ ಅವ್ಯಯದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಆತ್ಮರತಿಃ’ ವಿಶೇಷಣದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪುರುಷನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ಸ್ವಪ್ನದಿಂದ ಎಚ್ಚೆತ್ತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಪ್ನದ ಸೃಷ್ಟಿಯಂತೆ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಪ್ರೀತಿಯಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ರಮಮಾಣನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಅಚಲವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಮೂಲಕ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ನಿಶ್ಚಯವು ಮತ್ತು ಚಿಂತನೆಯು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅವನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ರಮಮಾಣನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆತ್ಮತೃಪ್ತಃ’ ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪುರುಷನು ಪೂರ್ಣಕಾಮನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅವನಿಗಾಗಿ ಯಾವುದೇವಸ್ತುವು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ಆತನಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ತೃಪ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆತ್ಮನಿ ಏವ ಸಂತುಷ್ಟಃ’ ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಭಾವ ವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಪರಮಾತ್ಮನಪ್ರಾಪ್ತ ಪುರುಷನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ದೊಡ್ಡದಾದ ಪ್ರಲೋಭನವೂ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರದು, ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಘಟನೆಯಿಂದ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಹ ಅಸಂತೋಷವಾಗಲಾರದು, ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನೊಡನೆ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಹ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಹರ್ಷ- ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ - ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಮಹಾಪುರುಷನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದವ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆತನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯಗಳೂ ಸಮಾಪ್ತವಾಗಿಹೋಗಿವೆ, ಅವನು ಕೃತಕೃತ್ಯ ಆಗಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿರುವ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ವಿಧಾನವೆಲ್ಲದರ ಉದ್ದೇಶವೂ ಕೇವಲ ಏಕಮೇವ ಪರಮಕಲ್ಯಾಣಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆ ಉದ್ದೇಶದ ಪೂರ್ಣತೆಯಾದವನು ಮಾಡಬೇಕಾದುದೇನೂ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹಾಗಾದರೆ ಜ್ಞಾನಿಯು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೇ?
ಉತ್ತರ - ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಮನಸ್ಸು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರದೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಹ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಸಹ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ; ಆದಾಗ್ಯೂ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲವಾದ ಕರ್ಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಅಂತಹ ಕರ್ಮಗಳು ಮಮತೆ, ಅಭಿಮಾನ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತವಾದ ಕಾರಣ ಪರಮ ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಗೂ ಆದರ್ಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಇಷ್ಟಾದರೂ ಕೂಡ ಅಂತಹ ಪುರುಷರ ಮೇಲೆ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಯಾವುದೇ ಶಾಸನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
(ಶ್ಲೋಕ-18)
ನೈವ ತಸ್ಯ ಕೃತೇನಾರ್ಥೋ ನಾಕೃತೇನೇಹ ಕಶ್ಚನ ।
ನ ಚಾಸ್ಯ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಕಶ್ಚಿದರ್ಥವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ ॥
ತಸ್ಯ - ಆ (ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ), ಇಹ - ಈ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ, ಕೃತೇನ - ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಕಶ್ಚನ - ಯಾವುದೇ, ಅರ್ಥಃ, ನ - ಪ್ರಯೋಜನವಿರುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ನ, ಅಕೃತೇನ ಏವ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದಲೂ, ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಸರ್ವಭೂತೇಷು - ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅಸ್ಯ- ಇವನಿಗೆ, ಕಶ್ಚಿತ್ - ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ, ಅರ್ಥವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ - ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧವೂ, ನ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 18 ॥
ಆ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದಲೂ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಇವನಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಹ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 18 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋ ಜನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ’ - ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿರುವ ಜ್ಞಾನಿ ಪುರುಷನಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯದ ಅಭಾವಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂದರೆ ಆ ಮಹಾ ಪುರುಷನು ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದ ಮೂಲಕ ಯಾವುದೇ ಲೌಕಿಕ ಅಥವಾ ಪಾರಲೌಕಿಕವಾದ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲು ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದ ಮೂಲಕವೂ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನೂ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳೂ ಮುಗಿದಿರುತ್ತವೆ. ಈಗ ಅವನಿಗೆ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಾರದೆಂಬ ಕಟ್ಟಳೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಶಾಸನಗಳಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಘಾತರೂಪೀ ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಅವನನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವು ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಂತೆಯೂ ಬಾಧ್ಯನನ್ನಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಒಂದು ವೇಳೆ ಮಾಡಲ್ಪಡದೆ ಇದ್ದರೂ ಅವನಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರವು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಾಧ್ಯನನ್ನಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಂತರವೂ ಕೂಡ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿಯ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಅಥವಾ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಯಾವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಜ್ಞಾನವು ಉಂಟಾದ ನಂತರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಶ್ರಾಂತಿರೂಪೀ ತುಚ್ಛ ಸುಖಗಳೊಡನೆ ಆತನಿಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ನಿತ್ಯಾನಂದದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವಯಂ ಆನಂದ ರೂಪನಾಗಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರು ಯಾವುದೇ ಸುಖ - ವಿಶೇಷದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ತನಗೆ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕಾದ ಅಥವಾ ತ್ಯಜಿಸ ಬೇಕಾದ ಕರ್ತವ್ಯವು ಉಳಿದಿದೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವರೋ, ಅವನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜ್ಞಾನಿಯೇ ಅಲ್ಲ; ಆದರೆ ಯಾವುದೋ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನನ್ನು ಜ್ಞಾನಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಜ್ಞಾನಿಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಭಾವನೆಗೆ ಸ್ಥಾನವಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಉತ್ತರ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ
ಜ್ಞಾನಾಮೃತೇನ ತೃಪ್ತಸ್ಯ ಕೃತಕೃತ್ಯಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ ।
ನ ಚಾಸ್ತಿ ಕಿಂಚಿತ್ಕರ್ತವ್ಯಮಸ್ತಿ ಚೇನ್ನ ಸ ತತ್ತ್ವವಿತ್॥(1/22)
ಅರ್ಥಾತ್ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಮೃತದಿಂದ ತೃಪ್ತ ಮತ್ತು ಕೃತ ಕೃತ್ಯನಾದ ಯೋಗಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕರ್ತವ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಕರ್ತವ್ಯವಿರುವುದಾದರೆ ಅವನು ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಯಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಂಪೂರ್ಣಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಇವನಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದಲೂ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಯಾರ ದೇಹಾಭಿಮಾನವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೂ ಯಾರು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವನೋ ಅಂತಹ ಸಾಧಕನು ಒಂದು ವೇಳೆ ತನ್ನ ಸುಖಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಸಹ ಬಯಸದಿದ್ದರೂ ಶರೀರ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಯಾವುದಾದರೂ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿ ಗಳೊಡನೆ ಏನಾದರೂ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು - ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಅವನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದ ಜ್ಞಾನಿಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನ ವಿಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಜೀವನದ ಪರಿವೆಯೂ ಸಹ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಶರೀರನಿರ್ವಹಣೆಯು ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ತನ್ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾನೇ ಜರುಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯೊಡನೆಯೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಸಹ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮಗಳು ಏಕೆ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನು ಸಾರವಾಗಿ ಲೋಕದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನ ಮೂಲಕ ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂದೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪರಮ ಶ್ರೇಯೋರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವವರೆಗೆ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವುದು ಅವಶ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಪುರುಷನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ತವ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಮನಸ್ಸು - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ಈಗ ಮೇಲಿನ ವರ್ಣನೆಯ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅನಾಸಕ್ತ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-19)
ತಸ್ಮಾದಸಕ್ತಃ ಸತತಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕರ್ಮ ಸಮಾಚಾರ ।
ಅಸಕ್ತೋ ಹ್ಯಾಚರನ್ಕರ್ಮ ಪರಮಾಪ್ನೋತಿ ಪೂರುಷಃ ॥
ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ (ನೀನು), ಸತತಮ್ - ನಿರಂತರವಾಗಿ, ಅಸಕ್ತಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ (ಸದಾ), ಕಾರ್ಯಮ್, ಕರ್ಮ - ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು, ಸಮಾಚರ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿರು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಅಸಕ್ತಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವನ್ನು, ಆಚರನ್ - ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವ, ಪೂರುಷಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಪರಮ್ - ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು, ಆಪ್ನೋತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 19 ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಸದಾಕಾಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿರು. ಏಕೆಂದರೆ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ॥ 19 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಭಗ ವಂತನು - ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗಿನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಾವ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಪರಮಾ ವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿದ್ದೇನೋ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ನಿನ್ನ ಹಿತವಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ನಿನ್ನ ವರ್ಣಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲೇ ಬೇಕು - ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಸಕ್ತಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಸಕ್ತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಮಸ್ತಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಸಮಸ್ತಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಎಂದು ಹೇಳುವುದುರಿಂದ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗವು ಅದರಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಬಂದು ಬಿಟ್ಟಿತು ; ಏಕೆಂದರೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಕಾಮನೆಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ (2/62). ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸತತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರಲಾರನು ಎಂಬುದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ (3/5) ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ನಿರಂತರ ಏನಾದರೊಂದು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸತತಮ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ, ನೀನು ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಮಾಡುವ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡು, ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ಆಸಕ್ತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಡ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ಕಾರ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು, ನಿನಗೆ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಸಾರ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಬೇಕು. ಪರ ಧರ್ಮದ ಕರ್ಮ, ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮ ಮತ್ತು ವ್ಯರ್ಥ ಅಥವಾ ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಮಾಚರ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಆಚರ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯೊಡನೆ ‘ಸಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು - ನೀನು ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಯಥಾ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಆಚರಣೆ ಮಾಡು - ಹಾಗೆ ಮಾಡದೆ ಅಜಾಗರೂ ಕತೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕೊರತೆಯುಂಟಾಗ ಬಲ್ಲುದು ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿನಗೆ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ದೊರೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬವಾಗಬಹುದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಪುರುಷನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಪರಮ ಪುರುಷ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಈ ಕರ್ಮಯೋಗಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟೊಂದು ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೇ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸಲು, ಜನಕಾದಿಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಪುನಃ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-20)
ಕರ್ಮಣೈವ ಹಿ ಸಂಸಿದ್ಧಿಮಾಸ್ಥಿತಾ ಜನಕಾದಯಃ ।
ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮೇವಾಪಿ ಸಂಪಶ್ಯನ್ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ ॥
ಜನಕಾದಯಃ - ಜನಕಾದಿ ಜ್ಞಾನಿಜನರೂ ಕೂಡ, ಕರ್ಮಣಾ ಏವ - (ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ) ಕರ್ಮದ ಮೂಲಕವೇ, ಸಂಸಿದ್ಧಿಮ್- ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು, ಆಸ್ಥಿತಾಃ - ಪಡೆದಿದ್ದರು, ಹಿ - ಆದ್ದರಿಂದ (ಮತ್ತು), ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮ್ - ಲೋಕಸಂಗ್ರವನ್ನು, ಸಂಪಶ್ಯನ್, ಅಪಿ - ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಕೂಡ (ನೀನು), ಕರ್ತುಮ್ ಏವ - ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಕ್ಕೇ, ಅರ್ಹಸಿ - ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದೀಯೆ ಅರ್ಥಾತ್ ನೀನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ॥ 20 ॥
ಜನಕಾದಿ ಜ್ಞಾನೀಜನರೂ ಕೂಡ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತವಾದ ಕರ್ಮದ ಮೂಲಕವೇ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕೂಡ ನೀನು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಕ್ಕೇ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದೀಯೆ- ಅರ್ಥಾತ್ - ನೀನು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ॥ 20 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜನಕಾದಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಾವ ಪುರುಷರ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಜನರೂ ಸಹ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡಿದ್ದರು - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಉಪದೇಶ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಜನಕನಂತೆ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಶ್ವಪತಿ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು, ಪ್ರಹ್ಲಾದ, ಅಂಬರೀಷ ಮೊದಲಾದ ಆಗಿಹೋದ ಮಹಾಪುರುಷರೆಲ್ಲರ ಸಂಕೇತವನ್ನು ‘ಜನಕಾದಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣ ಮೂಲಕ ಸಿದ್ಧಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ - ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜನಕಾದಿ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಮಹಾಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಅನೇಕ ಮಂದಿ ಮಹಾಪುರುಷರು ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ; ಇದೇನೂ ಹೊಸ ಮಾತೇನಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಿತಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಭಾವವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೋ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಸೋಪಾನವೆಂದು ತಿಳಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತವಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಅಂತಃಕರಣವು ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ (4/38), ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗಯುಕ್ತ ಮುನಿಯು ಕೂಡಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. (5/6). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಸೋಪಾನವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಲೋಕಸಂಗ್ರಹ’ ಎಂದು ಯಾವುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸೃಷ್ಟಿ - ಸಂಚಾಲನೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುವಿಕೆ, ಅದರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಅಡಚಣೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡದೇ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ಆಗುವುದು ‘ಲೋಕಸಂಗ್ರಹ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪಾಲನೆ - ಪೋಷಣೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸಿ ಇತರರನ್ನು ತನ್ನ ಆದರ್ಶದ ಮೂಲಕ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗಿಸಿ ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದೇ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಭಗವಂತನು - ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮ ಶ್ರೇಯೋರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ, ಇದಲ್ಲದೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕೂಡ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೂ ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ಕೊಂಡು ಅರ್ಥಾತ್ ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಹೋದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಆದರ್ಶವೆಂದು ತಿಳಿದು ನನ್ನನ್ನು ಅನುಕರಣ ಮಾಡಿ ಬೇರೆ ಜನರೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡುವರು, ಇದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವಿಪ್ಲವ ಉಂಟಾದೀತು ಮತ್ತು ಅದರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಹದಗೆಡುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡುಬರಲು ನಾನು ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು, ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಉಚಿತವಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತ ಜ್ಞಾನಿಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೋ ಅಥವಾ ಸಾಧಕನೂ ಮಾಡ ಬಲ್ಲನೋ?
ಉತ್ತರ - ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರಿಂದ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥವೇ ಆಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು ಆದರ್ಶವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಾಧಕನೂ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥ ಕರ್ಮಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಅವನು ಪೂರ್ಣರೂಪದಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಮಾಡಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅಜ್ಞಾನವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವವರೆಗೆ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥವು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧವು ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಇರುವ ವರೆಗೆ ಪೂರ್ಣ ರೂಪದಿಂದ ಕೇವಲ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮವು ಆಗಲಾರದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಮತ್ತು ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಯಾವ ಮಹತ್ವವೂ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಅವರು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಕೇವಲ ಜನರಿಗೆ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತಾ ಇರಬಹುದೇ?
ಉತ್ತರ - ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸಹ ಅವರು ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಕೇವಲ ಜನರಿಗೆ ತೋರಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದ ಯಾವ ಮಹತ್ವವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಜನರಿಗೆ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಅದು ಒಂದು ಬಗೆಯ ದಂಭವೇ ಆಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ದಂಭವಿರುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅವರೇನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥ ಆವಶ್ಯಕ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ ಪೂರ್ಣವಾದುದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಆಡಂಬರವಿಲ್ಲ, ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ, ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕರವೂ ಇಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಕರ್ಮಗಳು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿವೆಯೆಂಬುದನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಇದರಿಂದಲೇ ಅವರ ಕರ್ಮಗಳು ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹದ ಕಡೆಗೆ ಗಮನವಿಟ್ಟು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು; ಇದರ ಕುರಿತು ‘ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವು ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ’? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-21)
ಯದ್ಯದಾಚರತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ತತ್ತದೇವೇತರೋ ಜನಃ ।
ಸ ಯತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ಕುರುತೇ ಲೋಕಸ್ತದನುವರ್ತತೇ ॥
ಶ್ರೇಷ್ಠಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರು, ಯತ್ ಯತ್ - ಯಾವ ಯಾವ, ಆಚರತಿ - ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಇತರಃ, ಜನಃ - ಅನ್ಯ ಪುರುಷರೂ (ಕೂಡ), ತತ್ ತತ್ ಏವ - ಹಾಗೆ-ಹಾಗೆಯೇ, (ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ), ಸಃ - ಅವರು, ಯತ್ - ಯಾವುದನ್ನು, ಪ್ರಮಾಣಮ್ - ಪ್ರಮಾಣ, ಕುರುತೇ - ಮಾಡಿತೋರಿಸುತ್ತಾರೋ, ಲೋಕಃ - ಸಮಸ್ತ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವೂ, ತತ್ - ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿಯೇ, ಅನುವರ್ತತೇ - ವರ್ತಿಸಲು ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ॥ 21 ॥
ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರು ಯಾವ ಯಾವ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಇತರ ಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ಹಾಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಯಾವುದನ್ನು ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡಿತೋರಿಸುತ್ತಾರೋ ಸಮಸ್ತ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವು ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ವರ್ತಿಸಲು ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ॥ 21 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರೇಷ್ಠಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಎಂದು ವಿಖ್ಯಾತರಾಗಿರುವ, ಜಗತ್ತಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರು ಯಾರ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನಿಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಮಹಾತ್ಮಾಜ್ಞಾನಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರೇಷ್ಠಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರು ಯಾವ-ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರೂ ಕೂಡ ಆಯಾಯಾ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಮಹಾತ್ಮರು ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಧರ್ಮವನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಬೇರೆ ಜನರೂ ಕೂಡ ಅದನ್ನೇ ಅನುಕರಣೆ ಮಾಡಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬಹಳ ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ, ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಬಾಧೆಯುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾರಾದರು ಧರ್ಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಮಹಾಪುರುಷರು ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ಬೇರೆ ಜನರ ಮೇಲೂ ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳಬಹುದು - ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ; ಒಂದು ವೇಳೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಸತ್ತ್ವವಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅಂತಹ ಮಹಾಪುರುಷರು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಏಕೆ ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು- ಎಂಬುದಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವರು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರ ಅನುಕರಣೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ವಿಹಿತವಾದ ನಿಯಮ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗಾಗುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ಅಲ್ಲೋಲ - ಕಲ್ಲೋಲ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳೆಲ್ಲಾ ತಲೆಕೆಳಗಾಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮಹಾಪುರುಷರು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹದತ್ತ ಗಮನವಿಟ್ಟು ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಯಥಾ ಯೋಗ್ಯ ಸಮಸ್ತಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು; ಕರ್ಮಗಳ ಅವಹೇಳನ ಅಥವಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬಾರದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನು ಯಾವುದನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸುತ್ತಾನೋ, ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವು ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಲು ತೊಡಗುತ್ತದೆ’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರು ಸ್ವತಃ ಆಚರಿಸಿ ಮತ್ತು ಜನರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಯಾವ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವ ಕರ್ಮ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಕರ್ಮ ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂದು ಜನರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾರೋ ಅದರಂತೆಯೇ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಶ್ರೇಷ್ಠಜ್ಞಾನಿ ಮಹಾಪುರುಷರು ಸೃಷ್ಟಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬಹಳ ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಸ್ವತಃ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಜನರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ - ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತಿ ಗೊಳಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಅವರ ಉಪದೇಶ ಅಥವಾ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡುವ ಯಾವುದೇ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮದ ಅಥವಾ ಮಾನವಧರ್ಮದ ಪರಂಪರೆಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಹ ಆಘಾತವಾಗದಂತೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಜನತೆಯ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಅಭಿರುಚಿ ಕಡಮೆಯಾಗದಹಾಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗಮನವಿಡಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶ್ರೇಷ್ಠಮಹಾಪುರುಷರ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಜನರೆಲ್ಲಾ ಅನುಕರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದಾಗ ಅವರು ಏನೆಲ್ಲಾ ‘ಪ್ರಮಾಣ ವಾಗಿಸಿ’ ಬಿಡುತ್ತಾರೋ ಅದರಂತೆ ಜನರು ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇನಿತ್ತು?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜನರ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ದೇಶ, ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ - ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ, ಸಮಯ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಭಿನ್ನ - ಭಿನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠಮಹಾ ಪುರುಷರು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಆಚರಿಸಿ ತೋರಿಸುವುದು ಅಸಂಭವವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರು ಯಾವ - ಯಾವ ವೈದಿಕ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗಿಸುತ್ತಾರೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಜನರು ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಹಾಪುರುಷರ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಉದಾಹರಣೆ ಕೊಟ್ಟು ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಅವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-22)
ನ ಮೇ ಪಾರ್ಥಾಸ್ತಿ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ಕಿಂಚನ ।
ನಾನವಾಪ್ತಮವಾಪ್ತವ್ಯಂ ವರ್ತ ಏವ ಚ ಕರ್ಮಣಿ ॥
ಪಾರ್ಥ- ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ !, ಮೇ - ನನಗೆ (ಈ), ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು - ಮೂರೂ, ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಕಿಂಚನ - ಯಾವುದೇ, ಕರ್ತವ್ಯಮ್ - ಕರ್ತವ್ಯವು, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅವಾಪ್ತವ್ಯಮ್ - ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ (ವಸ್ತು), ಅನವಾಪ್ತಮ್ - ಅಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ನ - ಎಂಬುದಿಲ್ಲ, (ಆದರೂ ಸಹ ನಾನು), ಕರ್ಮಣಿ, ಏವ - ಕರ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ,
ವರ್ತೇ - ವರ್ತಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 22 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನನಗೆ ಈ ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ದೊರೆಯದು ಎಂಬುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಸಹ ನಾನು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಕುಂತಿಗೆ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳಿದ್ದವು - ‘ಪೃಥಾ’ ಮತ್ತು ‘ಕುಂತೀ’. ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಆಕೆಯ ತನ್ನ ತಂದೆ ಶೂರಸೇನನ ಹತ್ತಿರ ಇರುವಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಆಕೆಯ ಹೆಸರು ‘ಪೃಥಾ’ ಎಂದಿತ್ತು ಮತ್ತು ರಾಜಾ ಕುಂತಿಭೋಜನಲ್ಲಿಗೆ ದತ್ತು ಹೋದಾಗಿನಿಂದ ಆಕೆಯ ಹೆಸರು ‘ಕುಂತೀ’ ಎಂದಾಯ್ತು. ತಾಯಿಯ ಈ ಹೆಸರುಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಪಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕೌಂತೇಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾ ಪರಮ ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಸೂಚಕವಾಗಿ ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೋ ಎಂಬಂತೆ, ‘ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ತಮ್ಮಾ ! ನಾನು ನಿನಗೆ ಅಂತಹ ಯಾವುದೇ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ನ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ನೀನು ನನಗೆ ತಮ್ಮನಂತಿರುವೆ ಹಾಗೂ ನನ್ನವನಾಗಿರುವೆ. ನಾನು ಸ್ವತಃ ಹೇಳುವುದನ್ನು ನಿನ್ನ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೇ ಎಂದು ತಿಳಿ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಮನುಷ್ಯನ ಸಂಬಂಧವು ಕೇವಲ ಈ ಲೋಕದೊಡನೆಯೇ ಇದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ - ಈ ಚತುರ್ವಿಧ ಪುರಷಾರ್ಥಗಳ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯದ ವಿಧಾನವು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಾನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ, ಸ್ವಯಂ ನಾನೇ ಎಲ್ಲರ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ವಿಧಾನವನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗ, ಮರ್ತ್ಯ ಪಾತಾಳ ಈ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನಗಾಗಿ ಯಾವ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ನನಗೆ ಈ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪಡೆಯ ಬೇಕಾದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ದೊರೆಯದು ಎಂಬುದಿಲ್ಲ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಈ ಲೋಕದ ಮಾತೇನು, ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ನನಗೆ ದೊರೆಯದಿರುವಂತಹ ಯಾವ ವಸ್ತುವು ದೊರಕಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಸರ್ವೇಶ್ವರ, ಪೂರ್ಣಕಾಮ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ರಚನೆಗಳನ್ನೂ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆದರೂ ಕೂಡ ನಾನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಿರುತ್ತೇನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನನಗೋಸ್ಕರ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಕೂಡ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಾನು ಎಲ್ಲ ಜನರ ಮೇಲೆ ದಯೆಗೈದು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿದ್ದೇನೆ, ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ನನಗೆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನನಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ನಾನು ಕರ್ಮವನ್ನು ಏತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಿ ಅಥವಾ ನನಗೆ ಪರಮಪದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ ಮತ್ತೆ ಮಾಡುವ ಅಗತ್ಯವೇನಿದೆ? ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಮನುಷ್ಯರು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲೇಬೇಕು, ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-23)
ಯದಿ ಹ್ಯಹಂ ನ ವರ್ತೇಯಂ ಜಾತು ಕರ್ಮಣ್ಯತಂದ್ರಿತಃ ।
ಮಮ ವರ್ತ್ಮಾನುವರ್ತಂತೇ ಮನುಷ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಥ ಸರ್ವಶಃ ॥
ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ !, ಯದಿ - ಒಂದು ವೇಳೆ, ಜಾತು - ಯಾವಾಗಲಾದರೂ, ಅಹಮ್- ನಾನು, ಅತಂದ್ರಿತಃ - ಸಾವಧಾನವಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು, ಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ನ, ವರ್ತೇಯಮ್ - ವರ್ತಿಸುದಿಲ್ಲವಾದರೆ (ದೊಡ್ಡ ಹಾನಿಯುಂಟಾಗುವುದು ಏಕೆಂದರೆ), ಮನುಷ್ಯಾಃ - ಮನುಷ್ಯರು, ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಮಮ - ನನ್ನ,
ವರ್ತ್ಮ - ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ, ಅನುವರ್ತಂತೇ - ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥ 23 ॥
ಏಕೆಂದರೇ, ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ ! ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾವಾಗಲಾದರೂ ನಾನು ಸಾವಧಾನವಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ದೊಡ್ಡ ಹಾನಿಯುಂಟಾಗುವುದು ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥ 23 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ನನಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಕರ್ತವ್ಯದ ಅಭಾವವಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನಾನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವುದರ ಕುರಿತು ನಿನಗೆ ಕರ್ತವ್ಯವೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ನೀನು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾದೀತು. ಆದುದರಿಂದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕರ್ಮದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಾತಿನ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯದಿ’ ಮತ್ತು ‘ಜಾತು’ ಈ ಎರಡು ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇವುಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ - ನನ್ನ ಅವತಾರವು ಧರ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದ ಕಾರಣ ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡದಿರುವುದು ಅಂದರೆ ಅವುಗಳ ಅವಹೇಳನ ಮಾಡುವುದು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ - ‘ನಾನು ಕದಾಚಿತ್ ಜಾಗರೂಕತೆ ಯಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗದಿದ್ದರೆ ದೊಡ್ಡಹಾನಿಯಾಗಬಹುದು; ಏಕೆಂದರೆ ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ಕರ್ತಾ-ಹರ್ತಾ ಮತ್ತು ಸಂಚಾಲಕ ಹಾಗೂ ಮರ್ಯಾದಾ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಅಜಾಗರೂಕತೆ ಮಾಡತೊಡಗಿದರೆ ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಅಲ್ಲೋಲಕಲ್ಲೋಲ ಉಂಟಾಗಬಹುದು’.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮನುಷ್ಯರು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ನನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಬಹಳಷ್ಟು ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ದೊಡ್ಡಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರು ನನ್ನನ್ನು ಮರ್ಯಾದಾ ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡುತ್ತೇನೆಯೋ ಅದರಂತೆ ಇತರರೂ ಸಹ ನನ್ನನ್ನು ಅನುಕರಣೆ ಮಾಡಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ನನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಲಾರಂಭಿಸಿದರೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗದಿದ್ದರೆ ಜನರೂ ಕೂಡ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಡಲಾರಂಭಿಸುವರು ಮತ್ತು ಹಾಗೆ ಮಾಡಿ ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಪರಮಾರ್ಥಗಳೆರಡರಿಂದಲೂ ವಂಚಿತರಾದಾರು. ಆದುದರಿಂದ ಜನರಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ರೀತಿಯನ್ನು ಕಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಬಹಳ ಜಾಗರೂಕತೆಯೊಡನೆ ವಿಧಿವತ್ ವರ್ತಿಸುತ್ತೇನೆ. ಎಂದಿಗೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅಜಾಗರೂಕತೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-24)
ಉತ್ಸೀದೇಯುರಿಮೇ ಲೋಕಾ ನ ಕುರ್ಯಾಂ ಕರ್ಮ ಚೇದಹಮ್ ।
ಸಂಕರಸ್ಯ ಚ ಕರ್ತಾ ಸ್ಯಾಮುಪಹನ್ಯಾಮಿಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ॥
ಚೇತ್- ಒಂದು ವೇಳೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವನ್ನು, ನ, ಕುರ್ಯಾಮ್ - ಮಾಡದೇ ಇದ್ದರೆ, ಇಮೇ- ಈ,
ಲೋಕಾಃ - ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರೂ, ಉತ್ಸೀದೇಯುಃ - ನಷ್ಟ-ಭ್ರಷ್ಟರಾಗಿಬಿಡುವರು, ಚ - ಮತ್ತು (ನಾನು),
ಸಂಕರಸ್ಯ - ವರ್ಣಸಂಕರತೆಯನ್ನು, ಕರ್ತಾ - ಉಂಟುಮಾಡುವವನಾಗಿ, ಸ್ಯಾಮ್ - ಆಗುವೆನು (ಹಾಗೂ), ಇಮಾಃ - ಈ, ಪ್ರಜಾಃ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು, ಉಪಹನ್ಯಾಮ್ - ನಾಶಮಾಡುವವನಾಗುವೆನು. ॥ 24 ॥
ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಈ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರೂ ನಷ್ಟ-ಭ್ರಷ್ಟರಾಗಿಬಿಡುವರು, ಮತ್ತು ನಾನು ವರ್ಣಸಂಕರತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವವನಾಗುವೆನು; ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವವನಾಗುವೆನು. ॥ 24 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಕರ್ಮಮಾಡದಿದ್ದರೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇನಿತ್ತು? ಏಕೆಂದರೆ ‘ನಾನು ಜಾಗರೂಕನಾಗಿ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗದಿದ್ದರೆ’ ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಪುನರುಕ್ತಿಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಎಚ್ಚರದೊಂದಿಗೆ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗದಿದ್ದರೆ’ ಎಂಬ ಈ ವಾಕ್ಯಾಂಶದಿಂದ ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಹಾನಿ ಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಕರ್ಮಮಾಡದಿದ್ದರೆ’ ಎಂಬ ಈ ವಾಕ್ಯಾಂಶದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅಂದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದಾಗುವ ಹಾನಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದು ಪುನರುಕ್ತಿಯಲ್ಲ. ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬೇರೆ - ಬೇರೆ ಎರಡು ಮಾತುಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಹೋದರೆ ಈ ಮನುಷ್ಯರೆಲ್ಲ ನಷ್ಟ-ಭ್ರಷ್ಟರಾಗಿ ಹೋದಾರು’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಟ್ಟರೆ, ಆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವ್ಯರ್ಥವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಬೇರೆ ಜನರೂ ಕೂಡ ನನ್ನನ್ನೇ ಅನುಕರಣೆ ಮಾಡಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸುವರು ಮತ್ತು ರಾಗ - ದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶರಾಗಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಮನಸ್ಸು ಬಂದಂತೆ ನೀಚಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವರು. ಹಾಗೂ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಅನುಕರಣೆ ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸ್ವಾರ್ಥಪರಾಯಣರು, ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಉಚ್ಛ್ರಂಖಲರಾದಾರು. ಹೀಗಾಗುವುದರಿಂದ ಅವರು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಹಾನಿಯನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿರುದ್ಧ, ಲೋಕನಾಶಕ ಪಾಪ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವರು. ಇದರ ಫಲ ಸ್ವರೂಪ ಅವರ ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮವು ಭ್ರಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಮರಣದ ನಂತರ ಅವರು ನೀಚ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳಬೇಕಾಗುವುದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ಸಂಕರತೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವವನಾಗುವೆನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಕರಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಕರತೆಯನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಜಾತಿ, ಸಮಾಜ, ಸ್ವಭಾವ, ಪ್ರದೇಶ, ಕಾಲ, ರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಮತ್ತು ಬೇರೆ - ಬೇರೆ ಪಾಲಿಸಬೇಕಾದ ಧರ್ಮಗಳಿರುತ್ತವೆ; ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ನಿಯಮ ಪೂರ್ವಕ ತಮ್ಮ - ತಮ್ಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸದೆ ಇದ್ದರೆ ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಕೆಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕರತೆ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವುಗಳ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ - ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟರಾಗಿ ಹೀನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ - ಅದರಿಂದ ಅವರ ಧರ್ಮ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಜಾತಿಯ ನಾಶವಾಗಿ ಬಹುಶಃ ಮನುಷ್ಯತ್ವವೇ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು - ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ನನ್ನ ಆದರ್ಶದ ಮೂಲಕ ಈ ಜನರಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಸಿ ಇವರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮನಾಶಕ ಸಂಕರತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಾರಣನಾಗಬೇಕಾದೀತು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಸಕಲ ಪ್ರಜೆಗಳ ನಾಶಕ್ಕೆ ನಾನು ಕಾರಣ ನಾಗುವೆನು’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ತವ್ಯ ಭ್ರಷ್ಟರಾಗುವುದರಿಂದ ಜನರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಕರತೆ ಹರಡಿದಾಗ ಮನುಷ್ಯರು ಭೋಗಪರಾಯಣ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥಾಂಧರಾಗಿ ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ನಾಶಕ್ಕೆ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ, ತಮ್ಮ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ಷುದ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷಣಿಕ ಸುಖ - ಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಲು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಹಿಂಜರಿಯಲಾರರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅನಾಚಾರ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಅದರ ಜೊತೆ ಜೊತೆಗೆ ಹೊಸ - ಹೊಸ ದೈವೀ ವಿಪತ್ತುಗಳೂ ಸಹ ಬರಲಾರಂಭಿಸುತ್ತವೆ - ಅವುಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಆವಶ್ಯಕವಾದ ಅನ್ನ-ನೀರು ಮತ್ತು ಜೀವನ ಧಾರಣೆಯ ಅನುಕೂಲತೆಗಳು ಬಹುಶಃ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಮಹಾಮಾರಿ, ಅನಾವೃಷ್ಟಿ, ಜಲ- ಪ್ರಳಯ, ಕ್ಷಾಮ, ಅಗ್ನಿ ಅನಾಹುತ, ಭೂಕಂಪ ಮತ್ತು ಉಲ್ಕಾಪಾತ ಮೊದಲಾದ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳ ವಿನಾಶ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ‘ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ನಷ್ಟಮಾಡುವವ ನಾಗುವೆನು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ - ನಾನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ನನಗೆ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಜನತೆಯನ್ನು ಉಚ್ಛೃಂಖಲರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಯ ನಾಶಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಮಿತ್ತ ನಾಗಬೇಕಾದೀತು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಮಾಡದಿರುವ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತನ್ನ ಉದಾಹರಣೆ ಮೂಲಕ ವರ್ಣಿಸಿ, ಲೋಕಸಂಗ್ರಹದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಅವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ನಂತರ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-25)
ಸಕ್ತಾಃ ಕರ್ಮಣ್ಯವಿದ್ವಾಂಸೋ ಯಥಾ ಕುರ್ವಂತಿ ಭಾರತ ।
ಕುರ್ಯಾದ್ವಿದ್ವಾಂಸ್ತಥಾಸಕ್ತಶ್ಚಿಕೀರ್ಷುರ್ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮ್ ॥
ಭಾರತ - ಹೇ ಭಾರತ !, ಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಸಕ್ತಾಃ - ಆಸಕ್ತರಾದ, ಅವಿದ್ವಾಂಸಃ - ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನರು, ಯಥಾ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ (ಕರ್ಮವನ್ನು), ಕುರ್ವಂತಿ - ಮಾಡುತ್ತಾರೆಯೋ, ಅಸಕ್ತಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾದ, ವಿದ್ವಾನ್ - ವಿದ್ವಾಂಸನೂ (ಕೂಡ), ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮ್ - ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವನ್ನು, ಚಕೀರ್ಷುಃ - ಮಾಡಲಿಚ್ಛಿಸುತ್ತಾ, ತಥಾ - ಅದೇಪ್ರಕಾರ (ಕರ್ಮವನ್ನು), ಕುರ್ಯಾತ್ - ಮಾಡಲಿ. ॥ 25 ॥
ಹೇ ಭಾರತ! (ಅರ್ಜುನ) ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ ಅಜ್ಞಾನೀಜನರು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾದ ವಿದ್ವಾಂಸನೂ ಕೂಡ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಮಾಡಲಿಚ್ಛಿಸುತ್ತಾ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲಿ. ॥ 25 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಣಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ತಮ್ಮ - ತಮ್ಮ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಣಿ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನು ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಡಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನಿಗೂ ಸಹ ಅವರಂತೆಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮ ಅಥವಾ ವ್ಯರ್ಥಕರ್ಮಗಳು ಸಮ್ಮಿಳಿತವಾಗಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮಣಿ ಸಕ್ತಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ದೊಡನೆ ‘ಅವಿದ್ವಾಂಸಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶ್ರೇಣಿಯ ಅಜ್ಞಾನಿ ಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲಿನ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಅವಿದ್ವಾಂಸಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಟ್ಟಿರುವ ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಠ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವಿಷಯಕ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುವ ಕಾರಣ ಇವರಾದರೋ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧಕರಾದ ಶುದ್ಧ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಪುರುಷರ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವವರಾದ ಕಾರಣ ಆಸುರೀ, ರಾಕ್ಷಸೀ ಮತ್ತು ಮೋಹಿನೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳ ಪಾಪಾಚಾರಿ ತಾಮಸಿಗಳೆಂದೂ ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇಂತಹ ಜನರನ್ನು ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಮಿಶ್ರಿತ ರಾಜಸ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರ ಶ್ರೇಣಿಯವರೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇವರನ್ನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತೆರಡರಿಂದ ನಲವತ್ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ‘ಅವಿಪಶ್ಚಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ‘ಅಲ್ಪಮೇಧಸಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು, ಇಪ್ಪತ್ಮೂರು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ಯದೇವತಾ ಭಕ್ತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ’ ಮತ್ತು ‘ತಥಾ’ - ಈ ಎರಡು ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ನೇಹ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖ ದೊರೆಯುವುದೆಂಬ ಆಸೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ತಾಯಿಯು ತನ್ನ ಮಗುವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಆತ್ಮೀಯ ಪ್ರೀತಿ, ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದಲಾಲನೆ - ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೋ ಆ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು; ಇದೇ ರೀತಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸುವ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆಯೋ ಅವರು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ನಿಜವಾದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಶ್ರದ್ಧಾ ಮತ್ತು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಮನುಷ್ಯರು ಮಾಡಲಾರರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ’ ಮತ್ತು ‘ತಥಾ’ ಪದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ಮಹಾತ್ಮರು ಕೇವಲ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರಂತೆಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸಾಂಗೋ ಪಾಂಗವಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನಮಾಡ ಬೇಕೆಂದು ಭಗವಂತನು ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿದ್ವಾನ್’ ಇದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳದೆ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಯಾವ ಹಾನಿ ಇದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿದ್ವಾನ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಸಕ್ತಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದರ ಅರ್ಥ ಕೇವಲ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಿಯೆಂದೇ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯರು ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತರಾಗಲಾರರು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಂ ಚಿಕೀರ್ಷುಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಡಾ ಇಚ್ಛೆಯಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಈ ಮಾತು ಸರಿಯೇ?
ಉತ್ತರ - ಹೌದು ! ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸರ್ವಥಾ ಇಚ್ಛಾರಹಿತ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಇಚ್ಛೆಯ ಸ್ವರೂಪ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಾರದು ; ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕರ್ಮತತ್ಪರರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುವಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಇಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಬಹುದು. ಇಂತಹ ಇಚ್ಛೆಯಾದರೋ ಭಗವಂತನಲ್ಲೂ ಸಹ ಇರುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಇಚ್ಛೆಯು, ಇಚ್ಛೆಯೇ ಅಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಂ ಚಕೀರ್ಷುಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಅವರನ್ನು ಅನುಕರಣೆ ಮಾಡಿ ಬೇರೆ ಜನರೂ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ನಷ್ಟ - ಭ್ರಷ್ಟರಾಗದೆ ಇರಲಿ ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಮೂಲಕ ಕೇವಲ ಲೋಕಹಿತಕ್ಕೋಸ್ಕರ ಉಚಿತವಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸಿದ್ಧಾಂತತಃ ಇಷ್ಟು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಅವರ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವ ಉದ್ದೇಶವು ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
(ಶ್ಲೋಕ-26)
ನ ಬುದ್ಧಿಭೇದಂ ಜನಯೇದಜ್ಞಾನಾಂ ಕರ್ಮಸಂಗಿನಾಮ್ ।
ಜೋಷಯೇತ್ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ವಿದ್ವಾನ್ಯುಕ್ತಃ ಸಮಾಚರನ್ ॥
ಯುಕ್ತಃ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದ, ವಿದ್ವಾನ್ - ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನು, ಕರ್ಮಸಂಗಿನಾಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ, ಅಜ್ಞಾನಾಮ್ - ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ, ಬುದ್ಧಿಭೇದಮ್ - ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು, ನ, ಜನಯೇತ್ - ಉಂಟುಮಾಡದಿರಲಿ (ಆದರೆ ತಾನು), ಸರ್ವ ಕರ್ಮಾಣಿ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಸಮಾಚರನ್ - ಚೆನ್ನಾಗಿಮಾಡುತ್ತ (ಅವರಿಂದಲೂ ಅದೇ ರೀತಿ), ಜೋಷಯೇತ್ - ಮಾಡಿಸಲಿ. ॥ 26 ॥
ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರು - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು, ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಾರದು. ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತ ಅವರಿಂದಲೂ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಮಾಡಿಸಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯುಕ್ತಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ವಿದ್ವಾನ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿರುವ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾದ, ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯುಕ್ತಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತವಾಗಿ ‘ವಿದ್ವಾನ್’ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಬಾರದು - ಎಂದು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನದ ಅಥವಾ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡಬಾರ ದೇನು?
ಉತ್ತರ - ಬೇರೆಯವರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ಅಥವಾ ದ್ವೈಧೀಭಾವವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದನ್ನೇ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆ ಉಂಟುಮಾಡುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ಮಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಯಾವುದು ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಕರ್ಮವಿಧಾಯಕ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದೃಷ್ಟ, ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ತಿಕ ಬುದ್ಧಿಯಿದೆಯೋ ಆ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಿ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದೇ, ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯನ್ನುಉಂಟು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನಿಯಾದವರು ಕರ್ಮಾಸಕ್ತ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡದಿರುವಂತೆ ಹೇಳಿ, ಆ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ನಿಷ್ಕಾಮಕರ್ಮದ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವಾಗ, ಅವನ ಯಾವುದೇ ಆಚಾರ-ವ್ಯವಹಾರ ಮತ್ತು ಉಪದೇಶದಿಂದ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರಾದಿಗಳ ಕುರಿತಾದ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಅಶ್ರದ್ಧೆ ಅಥವಾ ಸಂಶಯವುಂಟಾಗದಂತೆ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಈ ಎಲ್ಲಾ ಮಾತಿನ ಬಗ್ಗೆ ಪೂರ್ಣ ಎಚ್ಚರವಹಿಸಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಹೀಗಾಗುವುದರಿಂದ ಅವರು ಯಾವುದಾದರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾ ಪೂರ್ವಕ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೋ ಅದನ್ನೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನದ ಅಥವಾ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪರಿತ್ಯಾಗವವಾಡಿ ಬಿಡುವರು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಉನ್ನತಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಅವರ ವರ್ತಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಲೂ ಪತನವಾಗಿ ಹೋಗಬಹುದು. ಆದುದರಿಂದ, ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶಮಾಡಬಾರದು ಅಥವಾ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಬಾರದು - ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದುದರ ಭಾವವಲ್ಲ. ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ ಮನದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನ ಪಡೆಯಲು ಅಥವಾ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದನಂತರ ಕರ್ಮವು ಅನಾವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದ ಮೇಲೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಗತ್ಯವಾದರೂ ಏನು? ಎಂಬ ಭಾವವು ಉಂಟಾಗಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡಬಾರದು. ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದಲೇ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪುರುಷಾರ್ಥವಾಗಿದೆ, ಇದಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದದ್ದು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಈ ಭ್ರಮೆಯಲ್ಲಿ ಇರಲು ಬಿಡಬಾರದು. ಇಷ್ಟೆ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವುದಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಆಚರಣೆ ಹಾಗೂ ಉಪದೇಶಗಳ ಮೂಲಕ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ಭಾವಗಳನ್ನು ತೊಲಗಿಸುತ್ತಾ ಅವರನ್ನು ಮೊದಲಿನಂತೆ ಶ್ರದ್ಧಾ ಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮಾಸಕ್ತ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ ; ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ - ವಿದ್ವಾಂಸರು ಸ್ವತಃ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾ ಅವರಿಂದಲೂ ಸಹ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಡಿಸಲಿ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನರು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ - ಆದರೆ ಯಾವಾಗ ಅವರಿಗೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಅಥವಾ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಆ ಮಾತುಗಳ ಭಾವವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣ ಅವರು ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅಥವಾ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಹೋದಮೇಲೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಯಾವ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ಕರ್ಮಗಳ ದರ್ಜೆಯು ಕೆಳಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ, ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಭಿರುಚಿ ಹೆಚ್ಚಾಗತೊಡಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಮೋಹವಶರಾಗಿ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದಕ್ಕೆ ವಶವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ವಾಕ್ಯದಿಂದ - ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಸ್ವತಃ ಅನಾಸಕ್ತಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಆಚರಿಸಿ ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಇಂತಹ ಒಂದು ಆದರ್ಶವನ್ನು ಇಡಬೇಕು. ಅದರಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ವಿಹಿತಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಅಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಅರುಚಿ ಉಂಟಾಗದಂತೆ ಮತ್ತು ಅವರು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವನೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನ ರಹಿತರಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಆಚರಿಸುತ್ತಲೇ ತಮ್ಮ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವನ್ನು ಸಾರ್ಥಕಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತಾಗಬೇಕು ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಮಾಡುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿ ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಾಸಕ್ತ ಜನಸಮುದಾಯಕ್ಕಿಂತ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-27)
ಪ್ರಕೃತೇಃ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ ಗುಣೈಃ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸರ್ವಶಃ ।
ಅಹಂಕಾರವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ ॥
ಕರ್ಮಾಣಿ - ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು, ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಪ್ರಕೃತೇಃ - ಪ್ರಕೃತಿಯ, ಗುಣೈಃ - ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ, ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ - ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ (ಆದರೂ ಕೂಡ), ಅಹಂಕಾರ ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ - ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಅಜ್ಞಾನಿಯು, ಅಹಮ್, ಕರ್ತಾ - ‘ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’,
ಇತಿ - ಎಂದು, ಮನ್ಯತೇ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 27 ॥
ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಅಜ್ಞಾನಿಯು ‘ನಾನು ಕರ್ತೃವಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 27 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳೂ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಸತ್ತ್ವ , ರಜ ಮತ್ತು ತಮ - ಈ ಮೂರುಗುಣಗಳೇ ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಮನಸ್ಸು, ಆಕಾಶಾದಿ ಐದು ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಹಾಭೂತಗಳು, ಶ್ರೋತ್ರಾದಿ ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶಬ್ದಾದಿ ಐದು ವಿಷಯಗಳು - ಈ ಇಪ್ಪತ್ಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತವೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಹಾಗೂ ಇವುಗಳಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದು, ಮನಸ್ಸು ಯಾವುದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡುವುದು, ಕಿವಿ ಶಬ್ದವನ್ನು ಆಲಿಸುವುದು, ಚರ್ಮವು ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು, ಕಣ್ಣು ಯಾವುದೇ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವುದು, ನಾಲಿಗೆಯು ರಸಾಸ್ವಾದನೆ ಮಾಡುವುದು, ಮೂಗು ಯಾವುದೇ ಗಂಧವನ್ನು ಮೂಸುವುದು, ವಾಣಿಯಿಂದ ಶಬ್ದೋಚ್ಚಾರಣೆ ಮಾಡುವುದು, ಕೈ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಕಾಲುಗಳು ನಡೆಯುವುದು, ಮಲದ್ವಾರ ಮತ್ತು ಉಪಸ್ಥ ಮಲ ಮೂತ್ರ ವಿಸರ್ಜಿಸುವುದು- ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಏನೆಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆಯೋ ಅವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ನಿರ್ಗುಣ - ನಿರಾಕಾರ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಅವುಗಳೊಡನೆ ವಸ್ತುತಃ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ, ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಹಂಕಾರ ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬುದು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಮನಸ್ಸು, ಮಹಾಭೂತ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳು - ಈ ಇಪ್ಪತ್ಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಂಘಾತ ರೂಪೀ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಹಂತೆ ಇದೆಯೋ - ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೃಢವಾದ ಆತ್ಮ ಭಾವವಿದೆಯೋ ಅದರ ಹೆಸರು ಅಹಂಕಾರವಾಗಿದೆ. ಈ ಅನಾದಿ ಸಿದ್ಧವಾದ ಅಹಂಕಾರದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ಅತ್ಯಂತ ಮೋಹಗೊಂಡಿದೆಯೋ, ಯಾರ ವಿವೇಕಶಕ್ತಿ ಶೂನ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಯಾರು ಆತ್ಮ - ಅನಾತ್ಮ ವಸ್ತುವಿನ ಯಥಾರ್ಥ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಿ ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಶುದ್ಧ ಆತ್ಮ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸನಾತನ ಅಂಶವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಅಜ್ಞಾನಿ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಹಂಕಾರ ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ವಿವೇಕಶೀಲ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಮಾಡುವ ಸಾಧಕನ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಅಹಂಕಾರ ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಅಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ಜ್ಞಾಪಕದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣವು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಅವನಾದರೋ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅಜ್ಞಾನಿ ಮನುಷ್ಯನು ‘ನಾನೇ ಕರ್ತಾ’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಕರ್ಮಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಜ್ಞಾನಿ ಮನುಷ್ಯರು ಇಪ್ಪತ್ಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳ ಈ ಸಂಘಾತದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾಭಿಮಾನವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅದರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳೊಡನೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ತನ್ನನ್ನು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತೃವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ - ಅರ್ಥಾತ್, ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತೇನೆ, ನಾನು ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ನಾನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ, ನೋಡುತ್ತೇನೆ, ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ, ಕುಡಿಯುತ್ತೇನೆ, ಮಲಗುತ್ತೇನೆ, ನಡೆಯುತ್ತೇನೆ, ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನೂ ತನ್ನ ಮೂಲಕವೇ ನಡೆದುದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳೊಡನೆ ಅವನ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಅವನು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಪದೇ - ಪದೇ ಜನ್ಮ - ಮೃತ್ಯು ರೂಪೀ ಸಂಸಾರಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ತಿರುಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-28)
ತತ್ತ್ವವಿತ್ತು ಮಹಾಬಾಹೋ ಗುಣಕರ್ಮ ವಿಭಾಗಯೋಃ ।
ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ವರ್ತಂತ ಇತಿ ಮತ್ವಾ ನ ಸಜ್ಜತೇ ॥
ತು - ಆದರೆ, ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ!, ಗುಣಕರ್ಮ ವಿಭಾಗಯೋಃ - ಗುಣವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಭಾಗದ, ತತ್ವವಿತ್ - ತತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು, ಗುಣಾಃ - ಸಂಪೂರ್ಣಗುಣಗಳೇ, ಗುಣೇಷು - ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ,
ವರ್ತಂತೇ - ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ, ಇತಿ - ಹೀಗೆ, ಮತ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು (ಅವುಗಳಲ್ಲಿ), ನ ಸಜ್ಜತೇ - ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥29॥
ಆದರೆ ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ಗುಣವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಭಾಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥28॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತು’ ಪದಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿರುವ ಅಜ್ಞಾನಿಯ ಸ್ಥಿತಿಗಿಂತ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಭೇದವಿದೆ - ಇದನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಗುಣವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಭಾಗ ಎಂದರೇನು ಮತ್ತು ಅವರೆಡರ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ - ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಇಪ್ಪತ್ಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆ ಇಪ್ಪತ್ಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಮುದಾಯವೇ ಗುಣ - ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಭಾವಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ - ಎಂಬೀ ಮೂರು ಭೇದಗಳು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಇಂತಹವನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯನು, ಇಂತಹವನು ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಗುಣವೃತ್ತಿಗಳೂ ಕೂಡ ಗುಣ ವಿಭಾಗದಲ್ಲೇ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಗುಣ ವಿಭಾಗದಿಂದ ಬೇರೆ - ಬೇರೆ ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೋ, ಯಾವುದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಮಾಡ ಲಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಮೂಹವೇ ಕರ್ಮ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಗುಣ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಭಾಗ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಿಸ್ತಾರವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಜಡ, ಕ್ಷಣಿಕ, ನಾಶವುಳ್ಳವು ಮತ್ತು ವಿಕಾರಶೀಲವಾದುವು, ಮಾಯಾಮಯವಾಗಿದ್ದು, ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಆಗದೆಯೇ ಆದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿವೆ. ಈ ಗುಣ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಭಾಗದಿಂದ ಆತ್ಮನು ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆತ್ಮನಿಗೆ ಇವುಗಳೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂಬಂಧ ವಿಲ್ಲ; ಅದು ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ, ನಿರ್ವಿಕಾರ, ನಿತ್ಯಶುದ್ಧ, ಮುಕ್ತ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವುದೇ ‘ಗುಣವಿಭಾಗ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮವಿಭಾಗ’ದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗುಣವಿಭಾಗ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮವಿಭಾಗ’ದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ‘ಸಂಪೂರ್ಣ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣ ಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ’ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ರಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಗುಣವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಭಾಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ ಮುಂತಾದ ಕರಣಗಳೇ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪವಾದ ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ, ಇವುಗಳೊಡನೆ ನನಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕರ್ಮಫಲರೂಪದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ದೊಡನೆ ಅಥವಾ ಅದರ ಫಲದೊಡನೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯ, ಜಡ, ವಿಕಾರೀ ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳು ಹಾಗೂ ತನ್ನನ್ನು ಸದಾ ಸರ್ವದಾ ನಿತ್ಯಶುದ್ಧ ಬುದ್ಧ, ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಅಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಗನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಂಟನೇ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೂಡಾ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೆ, ಆ ಕರ್ಮಾಸಕ್ತ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಬಾರದು ಎಂಬ ಪ್ರೇರಣೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-29)
ಪ್ರಕೃತೇರ್ಗುಣಸಮ್ಮೂಢಾಃ ಸಜ್ಜಂತೇ ಗುಣಕರ್ಮಸು ।
ತಾನಕೃತ್ಸ್ನವಿದೋ ಮಂದಾನ್ಕೃತ್ಸ್ನವಿನ್ನ ವಿಚಾಲಯೇತ್ ॥
ಪ್ರಕೃತೇಃ - ಪ್ರಕೃತಿಯ, ಗುಣಸಮ್ಮೂಢಾಃ - ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಮೋಹಿತರಾದ ಮನುಷ್ಯರು,
ಗುಣಕರ್ಮಸು - ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಸಜ್ಜಂತೇ - ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ತಾನ್ - ಆ, ಅಕೃತ್ಸ್ನವಿದಃ - ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವ, ಮಂದಾನ್ - ಮಂದ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು, ಕೃತ್ಸ್ನವಿತ್ - ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದ ಜ್ಞಾನಿಯು,
ನ, ವಿಚಾಲಯೇತ್ - ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಬಾರದು. ॥ 29 ॥
ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಮೋಹಿತರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮಂದಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಆ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದ ಜ್ಞಾನಿಯು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಬಾರದು. ॥ 29 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಕೃತೇಃ ಗುಣ ಸಮ್ಮೂಢಾಃ’ - ಈ ವಿಶೇಷಣವು ಯಾವ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವರು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಾಸಕ್ತ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತೇಃ ಗುಣ ಸಮ್ಮೂಢಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವು, ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಮಿಶ್ರಿತ ರಜೋಗುಣವುಳ್ಳ ಸಕಾಮೀ ಕರ್ಮಠರಾದ ಆ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕುರಿತು ಸೂಚಿಸುವುದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಶುದ್ಧಸಾತ್ವಿಕರಾಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಮೋಹಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ತಾಮಸೀ ಮನುಷ್ಯಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಯಿಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿಹಿತಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವರು ಆ ವಿಹಿತಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಆ ತಾಮಸೀ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಬಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಆಗಲಾರದು, ಬದಲಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿಸಿ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಿಡಿಸುವ ಮತ್ತು ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಮಾಡಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿರುತ್ತದೆ.ಹಾಗೆಯೇ ‘ಆ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ’ ಎಂಬೀ ಮಾತುಗಳಿಂದ - ಗುಣಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಆ ಜನರಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಅತೀತವಾದ ಸುಖದ ಜ್ಞಾನವು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸುಖದಾಯಕವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಆ ಗುಣಗಳ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಇಚ್ಛೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಸಹಿತ ‘ಅಕೃತ್ಸ್ನವಿದಃ’ ಮತ್ತು ‘ಮಂದಾನ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮೂರೂ ಪದಗಳಿಂದ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಶ್ರೇಣಿಯ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರು ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಟ್ಟಿರುವ ಕಾರಣ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗಾದರೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ಅಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನಬಂದಂತೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ ತಾಮಸೀ ಪುರುಷರಿಗಿಂತ ಅವರು ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಸರ್ವಥಾ ಬುದ್ಧಿಹೀನರಲ್ಲ, ಅಲ್ಪ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವರ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿರದೆ ನಾಶಯುಕ್ತ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕೃತ್ಸ್ನವಿತ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಆ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಬಾರದು - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಗುಣವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಭಾಗದ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪೂರ್ಣ ರೂಪದಿಂದ ಯಥಾರ್ಥ ವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೃತ್ಸ್ನವಿತ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಮತ್ತು ಅವರು ಆ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಬಾರದು - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿರುವ ಅಧಿಕಾರಿ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರು - ‘ಕರ್ಮವು ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಶ್ರಮ ಸಾಧ್ಯವಾದುದು, ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಏನಿದೆ? ಈ ಜಗತ್ತು ಮಿಥ್ಯೆಯಾಗಿದೆ, ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ’ ಇಂತಹ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ವಿಮುಖರನ್ನಾಗಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಅಭಿರುಚಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಗೊಳಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವರ ಪತನದ ಸಂಭವವುಂಟು. ಆದುದರಿಂದ ಶಾಸವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಅವುಗಳ ವಿಧಾನ ಮಾಡುವ ಶಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆ ಜನರ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿಸುತ್ತಾ, ಅವರಿಗೆ ನಿಜವಾದ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯ ಹೇಳಬೇಕು. ಜೊತೆಗೆ ಅವರಿಗೆ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ಮ (18/23) ಅಥವಾ ಸಾತ್ತ್ವಿಕತ್ಯಾಗ (18/9) ಮಾಡುವ ರೀತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಡಬೇಕು. ಅದರಿಂದ ಅವರು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ ಆ ತತ್ತ್ವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತೆ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವ ಸಾಧನವೊಂದನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ - ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವನು ತನ್ನ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ವಿಹಿತಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇರಬೇಕು, ಎಂಬ ವಿಷಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಲು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕ್ರಮಶಃ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ
1 - ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಿದ್ಧಿರೂಪೀ ಕರ್ಮನಿಷ್ಠೆ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. (3/4)
2 - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. (3/4)
3 - ಮನುಷ್ಯನು ಒಂದು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಸರ್ವಥಾ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರಲಾರನು. (3/5)
4 - ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರವಾಗಿದೆ.(3/6)
5 - ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. (3/7)
6 - ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. (3/8)
7 - ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಶರೀರನಿರ್ವಾಹವೂ ಆಗಲಾರದು. (3/8)
8 - ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗಿರದೆ ಮುಕ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. (3/9)
9- ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಆಜ್ಞೆ ಇದೆ, ಮತ್ತು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಅದರ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. (3/10-11)
10 - ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಪಾಲನೆಮಾಡದೆ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸುವವನು ಕಳ್ಳನಾಗಿದ್ದಾನೆ. (3/12)
11 - ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿ ಯಜ್ಞಶೇಷದಿಂದ ಶರೀರನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಭೋಜನಾದಿ ಮಾಡುವವನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. (3/13)
12 - ಯಜ್ಞಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಶರೀರ ಪೋಷಣೆಗಾಗಿ ಅಡಿಗೆ ಮಾಡುವವನು ಪಾಪಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. (3/13)
13 - ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದ ಮೂಲಕ ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬಾಧೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನ ವ್ಯರ್ಥ ಮತ್ತು ಪಾಪಮಯವಾಗುತ್ತದೆ. (3/16)
14 - ಅನಾಸಕ್ತ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. (3/19)
15 - ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜನಕಾದಿಗಳು ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು.(3/20)
16 - ಬೇರೆ ಜನರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾಪುರುಷರನ್ನು ಅನುಕರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾಪುರುಷರು ಕರ್ಮಮಾಡಲೇ ಬೇಕು. (3/21)
17 - ಭಗವಂತನಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಆದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ. (3/22)
18 - ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅವರು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕು. (3/25)
19 - ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಸ್ವಯಂ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಅಥವಾ ಕರ್ಮತ್ಯಾಗದ ಉಪದೇಶವಿತ್ತು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಜನರನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಬಾರದು ಅಲ್ಲದೆ ಸ್ವಯಂ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಂದಲೂ ಮಾಡಿಸಬೇಕು. (3/26)
20 - ಜ್ಞಾನಿಮಹಾಪುರುಷರು ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡಿ ಕರ್ಮಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಬಾರದೆಂಬುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. (3/29)
ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಗಳ ಅವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯತೆಯ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಮಾಡಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಏಕಾಂತಿಕ ಮತ್ತು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಸಾಧನವನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸುತ್ತ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-30)
ಮಯಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯಾಧ್ಯಾತ್ಮಚೇತಸಾ ।
ನಿರಾಶೀರ್ನಿರ್ಮಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಯುಧ್ಯಸ್ವ ವಿಗತಜ್ವರಃ ॥
ಅಧ್ಯಾತ್ಮಚೇತಸಾ - ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಚಿತ್ತದ ಮೂಲಕ, ಸರ್ವಾಣಿ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಸನ್ಯಸ್ಯ - ಅರ್ಪಿಸಿ, ನಿರಾಶೀಃ - ಆಶಾರಹಿತನೂ,
ನಿರ್ಮಮಃ - ಮಮತಾರಹಿತನೂ (ಮತ್ತು), ವಿಗತಜ್ವರಃ - ಸಂತಾಪರಹಿತನೂ, ಭೂತ್ವಾ - ಆಗಿ,
ಯುಧ್ಯಸ್ವ - ಯುದ್ಧಮಾಡು. ॥30॥
ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿರುವ ಚಿತ್ತದ ಮೂಲಕ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಆಶಾರಹಿತನೂ, ಮಮತಾರಹಿತನೂ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪರಹಿತನೂ ಆಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡು. ॥30॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಚೇತಸಾ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಚೇತಸ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಯಾವ ಚಿತ್ತದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸುವುದು ಅಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಸರ್ವತ್ರ ಅವನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವ ಚಿತ್ತದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಚೇತಸ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಇದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಯಾರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವಾಧಾರ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ, ಸರ್ವಜ್ಞ, ಸರ್ವೇಶ್ವರ ಹಾಗೂ ಪರಮ ಪ್ರಾಪ್ಯ, ಪರಮಗತಿ, ಪರಮಹಿತೈಷಿ, ಪರಮಪ್ರಿಯ, ಪರಮಸುಹೃದಯಿ ಮತ್ತು ಪರಮದಯಾಳು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತವಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನೂ, ಅದರ ಮೂಲಕ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನೂ ಭಗವಂತನದ್ದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡುವುದು ಹಾಗೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏನುಮಾಡಲೂ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ, ಭಗವಂತನೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನನ್ನ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ನಾನು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ- ಎಂಬೀ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನ ಅಧೀನನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಅವನಿಗಾಗಿಯೇ ಅವನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದಲೇ ಅವನು ಹೇಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಸೂತ್ರದ ಗೊಂಬೆಯಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು; ಆ ಕರ್ಮಗಳೊಡನೆ ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ತನ್ನ ಮಾನಸಿಕ ಸಂಬಂಧವಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದೇ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನೂ ಭಗವಂತನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು - ಇದೇ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸುವುದಾಗಿದೆ’. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐವತ್ತೇಳನೇ ಮತ್ತು ಅರವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಆಸೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪಗಳಾದರೋ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ನಾಶವಾಗಿಹೋಗುತ್ತವೆ; ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಆಸೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯುದ್ಧಮಾಡು ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಧ್ಯಾತ್ಮಚಿತ್ತದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಆಸೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ - ಈ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಸೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪ ರಹಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಅಂದರೆ ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಭಾರವನ್ನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಹಾಕಿ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಸೆ, ಮಮತೆ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ- ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗು; ಹೀಗಾದ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಆದೇಶದಂತೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಾಗ ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಾಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಕಾಮನೆ ಇರುವತನಕ ಅಥವಾ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿರುವತನಕ ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ನಿಶ್ಚಿತ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವಂತೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನಿತ್ತು ಈಗ ಅದರ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದರ ಫಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-31)
ಯೇ ಮೇ ಮತಮಿದಂ ನಿತ್ಯಮನುತಿಷ್ಠಂತಿ ಮಾನವಾಃ ।
ಶ್ರದ್ಧಾವಂತೋಽನಸೂಯಂತೋ ಮುಚ್ಯಂತೇ ತೇಽಪಿ ಕರ್ಮಭಿಃ ॥
ಯೇ - ಯಾವ, ಮಾನವಾಃ - ಮನುಷ್ಯರು, ಅನಸೂಯಂತಃ - ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿ (ಮತ್ತು),
ಶ್ರದ್ಧಾವಂತಃ - ಶ್ರದ್ಧಾಯುಕ್ತರಾಗಿ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಇದಮ್ - ಈ, ಮತಮ್ - ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು, ನಿತ್ಯಮ್ - ಸದಾ,
ಅನುತಿಷ್ಠಂತಿ- ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ತೇ - ಅವರು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಕರ್ಮಭಿಃ - ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ, ಮುಚ್ಯಂತೇ - ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥ 31 ॥
ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ದೋಷದೃಷ್ಟಿರಹಿತರಾಗಿ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧಾಯುಕ್ತರಾಗಿ ನನ್ನ ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಸದಾ ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರೂ ಕೂಡ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥ 31 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೇ’ ಪದದೊಡನೆ ‘ಮಾನವಾಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಈ ಸಾಧನೆಯು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ವಿಶೇಷಜಾತಿ ಅಥವಾ ವಿಶೇಷ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಜಾತಿ ಅಥವಾ ಸಮಾಜದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿರುವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿ ಈ ಸಾಧನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಂತಃ’ ಮತ್ತು ‘ಅನಸೂಯಂತಃ’ - ಈ ಎರಡು ಪದಗಳ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿದೆಯೋ, ಯಾರು ನನ್ನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುವರೋ ಮತ್ತು ಯಾರಿಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನಂಬಿಕೆಯಿಲ್ಲವೋ ಅವರು ಈ ಸಾಧನೆಗೆ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲ. ಯಾರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ದೋಷ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಇರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಮತ್ತು ಯಾವಾಗಲೂ ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಗಳನ್ನಿಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರೇ ಈ ಸಾಧನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನೂ ಮಾಡಬಲ್ಲರು. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಸಾಧನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಮಾಡಲಿಚ್ಛಿಸುವವರು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾಗಿರ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳಿಲ್ಲದೆ ಈ ಸಾಧನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗಿರಲಿ, ಇದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಸಹ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿತ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ‘ಮತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ವಿಶೇಷಣವೋ ಅಥವಾ ‘ಅನುತಿಷ್ಠಂತಿ’ ಎಂಬ ಪದದ್ದೋ?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಮತವಾದರೋ ನಿತ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಅದರ ವಿಶೇಷಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಹಾನಿಯ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ‘ಅನುತಿಷ್ಠಂತಿ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯ ವಿಶೇಷಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಉಪಯುಕ್ತವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಸಾಧಕರು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ‘ಅವರೂ ಸಹ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯಾವಾಗ ಈ ಸಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರೂ ಕೂಡ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೋ, ಅರ್ಥಾತ್ ಜನನ-ಮರಣ ರೂಪೀ ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣ ಸ್ಪರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೋ ಆಗ ನಿನಗೆ ಹೇಳುವುದಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಎಂಬ ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದರ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಅದರಂತೆ ನಡೆಯದೇ ಇರುವುದರಿಂದಾಗುವ ಹಾನಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-32)
ಯೇ ತ್ವೇತದಭ್ಯಸೂಯಂತೋ ನಾನುತಿಷ್ಠಂತಿ ಮೇ ಮತಮ್ ।
ಸರ್ವಜ್ಞಾನವಿಮೂಢಾಂಸ್ತಾನ್ವಿದ್ಧಿ ನಷ್ಟಾನಚೇತಸಃ ॥
ತು - ಆದರೆ, ಯೇ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು, ಅಭ್ಯಸೂಯತಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಏತತ್ - ಈ, ಮತಮ್ - ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ, ನ, ಅನುತಿಷ್ಠಂತಿ - ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ತಾನ್ - ಆ, ಅಚೇತಸಃ- ಮೂರ್ಖರನ್ನು (ನೀನು), ಸರ್ವಜ್ಞಾನ ವಿಮೂಢಾನ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರು (ಮತ್ತು), ನಷ್ಟಾನ್ - ನಷ್ಟ ಹೊಂದಿದವರೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿದುಕೋ. ॥ 32 ॥
ಆದರೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ನನ್ನ ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಮೂರ್ಖರನ್ನು ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರು ಮತ್ತು ನಷ್ಟಹೊಂದಿದವರೆಂದು ತಿಳಿದುಕೋ. ॥ 32 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಾಧಕರಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮನುಷ್ಯರ ಗತಿಯನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಭಾವದ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರಾಗಿ ವರ್ತಿಸದೇ ಇರುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮಾನವನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ‘‘ಇವನು ತನ್ನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೋಸ್ಕರ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಈತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಎಂದಿಗೂ ಆಗಲಾರದು’ ಇತ್ಯಾದಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಾವಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದು - ಇದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನಂತೆ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡದಿರುವುದು, ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಮೇಶ್ವರನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸದೇ ತನ್ನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು - ಇದೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತ ಅವನ ಮತದಂತೆ ನಡೆಯದೆ ಇರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಚೇತಸಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರು ಮತ್ತು ನಷ್ಟರಾದವರು ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಮನವು ದೋಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆಯೋ, ಯಾರಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ, ಮತ್ತು ಯಾರ ಚಿತ್ತವು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲವೋ, ಇಂತಹ ಮೂರ್ಖ, ತಾಮಸೀ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಅಚೇತಸಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಅವರನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತ ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾದವರೆಂದು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ - ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ಬುದ್ಧಿಯು ವಿಪರೀತ ವಾಗುತ್ತದೆ, ಅವರು ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಲೌಕಿಕವಾದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಸುಖ-ಸಾಧನಗಳನ್ನು ವಿಪರೀತವಾಗಿ ತಿಳಿಯ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ, ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ವಿಪರೀತವಾದ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ವರ್ತಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಲೂ ಭ್ರಷ್ಟರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮರಣಾನಂತರ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಫಲಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಹಂದಿ, ನಾಯಿಗಳೇ ಮುಂತಾದ ನೀಚಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಘೋರನರಕದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಭಯಾನಕ ಯಾತನೆಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನ ಮತದಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳದೇ ಇರುವವನು ನಷ್ಟವಾಗಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾರಾದರು ಭಗವಂತನ ಮತದಂತೆ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಹಠದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ಏನು ಹಾನಿಯಿದೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-33)
ಸದೃಶಂ ಚೇಷ್ಟತೇ ಸ್ವಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಕೃತೇರ್ಜ್ಞಾನವಾನಪಿ ।
ಪ್ರಕೃತಿಂ ಯಾಂತಿ ಭೂತಾನಿ ನಿಗ್ರಹಃ ಕಿಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ ॥
ಭೂತಾನಿ - ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ, ಪ್ರಕೃತಿಮ್ - ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು, ಯಾಂತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಪರವಶವಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತವೆ, ಜ್ಞಾನವಾನ್ - ಜ್ಞಾನಿಯೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಸ್ವಸ್ಯಾಃ - ತನ್ನ, ಪ್ರಕೃತೇ - ಪ್ರಕೃತಿಗೆ, ಸದೃಶಮ್- ಅನುಸಾರವಾಗಿ, ಚೇಷ್ಟತೇ - ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (ಮತ್ತೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾರ), ನಿಗ್ರಹಃ - ಹಠವು,
ಕಿಮ್ - ಏನು, ಕರಿಷ್ಯತಿ - ಮಾಡಬಲ್ಲದು? ॥ 33 ॥
ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ ಅರ್ಥಾತ್ ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಪರವಶವಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತವೆ, ಜ್ಞಾನಿಯೂ ಸಹ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾರ ಹಠವು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲದು? ॥ 33 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ-ಸಮಸ್ತ ನದಿಗಳ ನೀರೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸಮುದ್ರದಕಡೆಗೆ ಹರಿಯುತ್ತದೋ, ಅದರ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಹಠಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತಡೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅಧೀನವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡು ಪ್ರಕೃತಿಯಕಡೆಗೇ ಹೋಗುತ್ತಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಹಠ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸಲಾರನು. ಆದರೆ, ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಒಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿರುವ ಹಾಗೆ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪರಿವರ್ತಿಸಿಕೊಂಡು ಆ ಪ್ರವಾಹದ ಚಲನೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸಬಲ್ಲನು, ಅಂದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಯಾವ ಸ್ವಭಾವದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೋ ಆ ಸ್ವಭಾವದ ಹೆಸರೇ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನವಾನ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ ವಾನ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಪಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಯಾವಾಗ ಸಮಸ್ತ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾದ ಜ್ಞಾನಿಯೂ ಸಹ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿ ಗನುಸಾರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಯಾವ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅಧೀನರಾಗಿರುವರೋ ಅವರು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಹಠಪೂರ್ವಕ ಹೇಗೆ ತಡೆಯಬಲ್ಲರು? ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾ ಪುರುಷರ ಸ್ವಭಾವವೂ ಸಹ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲರ ಸ್ವಭಾವಗಳು ಭಿನ್ನ- ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಹಿಂದಿನ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಭೇದದಿಂದ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲೂ ಭೇದವಿರುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೂ ಸಹ ಪೂರ್ವಾರ್ಜಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರರೂಪೀ ಸ್ವಭಾವಗಳೊಡನೆ ಏನಾದರೂ ಸಂಬಂಧ ವಿರುತ್ತದೆಯೇ? ಒಂದು ವೇಳೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಜ್ಞಾನಿಯೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಚೆಷ್ಟೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜ್ಞಾನಿಗೆ ವಸ್ತುತಃ ಕರ್ಮಸಂಸ್ಕಾರಗಳೊಡನೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಅವನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಾರ್ಜಿತ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ಅವರ ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾರಬ್ಧವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತೃತ್ವ ಇಲ್ಲದೆಯೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಅದೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಯಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾರೋಪ ಮಾಡಿ - ಜ್ಞಾನಿಯೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನಿಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲದೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಶೂನ್ಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವು ಚೇಷ್ಟಾಮಾತ್ರವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಿಗೆ ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ - ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಚೇಷ್ಟತೆ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜ್ಞಾನಿಯ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಅಥವಾ ಅವುಗಳೊಡನೆ ಅವನಿಗೆ ಸಂಬಂಧವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅಂತಃಕರಣದೊಡನೆ ಅವುಗಳ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಆ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗದೇ ಹೋದರೆ ಶಮ-ದಮ, ತಿತಿಕ್ಷೆ-ದಯೆ, ಸಂತೋಷ ಮುಂತಾದ ಸದ್ಗುಣಗಳೂ ಸಹ ಅವರಲ್ಲಿರಬಾರದಲ್ಲವೆ?
ಉತ್ತರ - ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಅಂತಃಕರಣದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಅದರಲ್ಲಾಗುವ ವಿಕಾರಗಳೊಡನೆ ಅಥವಾ ಸದ್ಗುಣಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವು ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲದು! ಆದರೆ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣವೂ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಮಲ-ವಿಕ್ಷೇಪ-ಆವರಣ ಈ ಮೂರು ದೋಷಗಳೂ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತವೆ, ಆಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅವಿದ್ಯಾಮೂಲಕ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ದಂಭ-ಕಪಟ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ-ಮೋಹ ಮುಂತಾದ ವಿಕಾರಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಲ್ಲಿ ಇವುಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನ ಆ ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಮಲ ಮತ್ತು ಪರಮ ಪವಿತ್ರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸಮತೆ, ಸಂತೋಷ, ದಯೆ, ಕ್ಷಮೆ, ನಿಃಸ್ಪೃಹತೆ ಶಾಂತಿ ಮುಂತಾದ ಸದ್ಗುಣಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಸ್ಫುರಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ದುರ್ಗುಣ, ದುರಾಚಾರಗಳು ಅವನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಬರುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಜ್ಞಾನೀ ಸಿದ್ಧ ಮಹಾ ಪುರುಷರ, ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ದುರ್ಗುಣಗಳ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಅದರಂತೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುವುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು?
ಉತ್ತರ - ಉದಾಹರಣೆಗಿಂತ ವಿಧಿ-ವಾಕ್ಯವು ಬಲವತ್ತರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಿಧಿ ವಾಕ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೂಡ ನಿಷೇಧಪರ ವಾಕ್ಯವು ಹೆಚ್ಚು ಬಲವತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಇತಿಹಾಸ-ಪುರಾಣ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆಯೋ ಅವುಗಳ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಠಿಣವೂ ಆಗಿದೆ. ಒಂದುವೇಳೆ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಕಾಮ- ಕ್ರೋಧಾದಿ ದುರ್ಗುಣಗಳು ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವಾದರೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗನುಸಾರ ಕ್ರಿಯೆಯು ನಡೆದಿದ್ದರೆ ಆಗ ಅವನು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತ ಜ್ಞಾನಿ ಮಹಾತ್ಮನೇ ಅಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ಅವಗುಣಗಳು ಉಂಟಾಗಲು ಸಿದ್ಧವಾಗುವಂತಹ ವಿಧಿವಾಕ್ಯಗಳು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಅವುಗಳ ನಿಷೇಧದ ಮಾತುಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಕಾಮ ಕ್ರೋಧ, ಮುಂತಾದ ದುರ್ಗುಣ, ದುರಾಚಾರಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ (5/26, 28; 12/17) ಹೌದು ! ಒಂದು ವೇಳೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕವಾದರೆ ಅವರು ಅಭಿನಯದಂತೆ ಇಂತಹ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ದೋಷವೆಂದು ಗಣನೆ ಮಾಡಬಾರದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮತ್ತೆ ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಯಾರ ಹಠವೂ ಏನು ಮಾಡೀತು?’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಸಹ ಹಠ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಸಹ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರಲಾರ (3/5). ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅವನಿಂದ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿಸುವುದು (18/59,60), ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸ ಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕರ್ಮಬಂಧದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ಆಗ್ರಹಮಾಡದೆ ಸ್ವಭಾವ ನಿಯತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಅದರಲ್ಲಿಯೇ ಮನುಷ್ಯ ಸಲನಾಗಬಲ್ಲನು, ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಅವನು ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರಿಯಾಗಿ ಮೊದಲಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸ್ವತಂತ್ರತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಬಳಿಕ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧಾತ್ಮಕ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಉಪಯೋಗವೇನು? ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಮನುಷ್ಯನು ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗನುಸಾರ ಅವನ ಪ್ರಕೃತಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದು. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಏಳಿಗೆ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲುದು?
ಉತ್ತರ - ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಅಸತ್ ಕರ್ಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಹಿತ ಸತ್ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾ - ಭಕ್ತಿ ಆದಿ ಸದ್ಗುಣಗಳು ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಮುಂತಾದ ದುರ್ಗುಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿ ಮುಂತಾದ ಸದ್ಗುಣಗಳನ್ನು ಜಾಗ್ರತಗೊಳಿಸಿ ಅವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ದುರ್ಗುಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿಯನ್ನಿಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ ಕರ್ಮಾಚರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಈ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ ಮೂಲಕ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ನಡೆಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಶುಭಕರ್ಮಗಳೇ ನಡೆಯುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳೂ ಕೂಡ ಮುಕ್ತಿದಾಯಕವೇ ಆಗಿದ್ದು, ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ಸ್ವತಂತ್ರನಲ್ಲ, ಅವನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಗುವುದು; ಆದರೆ ಸದ್ಗುಣಗಳ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸುಧಾರಣೆಯಾಗುತ್ತಿರುವುದೋ ಹಾಗಾಗೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಪರಿಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸುಧಾರಣೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಉತ್ಥಾನವಾಗಬಹುದು.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಮನುಷ್ಯನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-34)
ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಸ್ಯಾರ್ಥೇ ರಾಗದ್ವೇಷೌ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ ।
ತಯೋರ್ನ ವಶಮಾಗಚ್ಛೇತ್ತೌ ಹ್ಯಸ್ಯ ಪರಿಪಂಥಿನೌ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ, ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ - ಇಂದ್ರಿಯ - ಇಂದ್ರಿಯದ, ಅರ್ಥೇ - ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ರಾಗದ್ವೇಷೌ - ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷ, ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ - ಅಡಗಿದ್ದು ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ (ಮನುಷ್ಯನು),
ತಯೋಃ - ಅವೆರಡರ, ವಶಮ್ - ವಶದಲ್ಲಿ, ನ, ಆಗಚ್ಛೇತ್ - ಆಗಬಾರದು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ತೌ - ಅವರೆಡೂ, ಅಸ್ಯ - ಅವನ ಕಲ್ಯಾಣ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಪರಿಪಂಥಿನೌ - ವಿಘ್ನವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಮಹಾಶತ್ರುಗಳಾಗಿವೆ. ॥34॥
ಇಂದ್ರಿಯ-ಇಂದ್ರಿಯದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷಗಳು ಅಡಗಿದ್ದು ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಅವೆರಡರ ವಶನಾಗಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ಅವೆರಡೇ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಮಹಾಶತ್ರುಗಳಾಗಿವೆ. ॥ 34 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಥೇ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವ ‘ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಶ್ರೋತ್ರಾದಿ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ವಾಣಿಯೇ ಆದಿ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣ - ಈ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಥೆ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ‘ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅಂತಃಕರಣ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಎಷ್ಟೊಂದು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ವಿಷಯಗಳಿವೆಯೋ ಅವುಗಳೊಡನೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗ ಆಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಎಲ್ಲಾ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷಗಳೆರಡೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಅಡಗಿರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಿಯದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಡಗಿರುತ್ತವೆ’ ಈ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಯಾವ ಹಾನಿಯಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಂತಹ ಕ್ಲಿಷ್ಟ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಈ ಅರ್ಥದಿಂದ ಸರಿಯಾದ ಭಾವವು ಹೊರಡುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಅನೇಕ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಿಷಯಗಳೂ ಸಹ ಅನೇಕವಿವೆ; ಅಲ್ಲದೆ ಒಂದೇ ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಇಂದ್ರಿಯದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ-ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಹೇಗೆ ಸಾರ್ಥಕವಾಗಬಲ್ಲದು? ಆದುದರಿಂದ ‘ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ-ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ’ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್’ - ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮೇಲೆ ಹೇಳಲಾಗಿರುವ ಅರ್ಥವೇ ಸರಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷಗಳೆರಡೂ ಹೇಗೆ ಅಡಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಶವಾಗದಿರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ವಸ್ತು, ಪ್ರಾಣೀ ಅಥವಾ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸುಖವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ, ಯಾವುದು ಅವನಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಇದಕ್ಕೆ ‘ರಾಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ದುಃಖದ ಪ್ರತೀತಿಯಾಗುತ್ತದೋ, ಯಾವುದು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ದ್ವೇಷವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯನ ಭಾವನೆಗನು ಸಾರವಾಗಿ ಒಂದೇ ವಸ್ತುವು ಕೆಲವರಿಗೆ ಸುಖಪ್ರದವಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರಿಗೆ ದುಃಖಪ್ರದವಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವ ವಸ್ತುವು ಒಮ್ಮೆ ಸುಖಪ್ರದವೆಂದು ಪ್ರತೀತವಾಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ಇನ್ನೊಂದು ಸಯಮದಲ್ಲಿ ದುಃಖಪ್ರದವೆಂದು ಪ್ರತೀತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಡಗಿವೆ ಅಂದರೆ ಎಲ್ಲಾ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳೆರಡೂ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಎಂದೆಂದು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅವುಗಳೊಡನೆ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತದೋ ಆಗಾಗ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಡನೆ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗಗಳಾಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ಪ್ರಾಣಿ, ಕ್ರಿಯೆ ಅಥವಾ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯದ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಮಾಡದೆ, ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿ, ಜಯ-ಪರಾಜಯ ಮತ್ತು ಲಾಭ-ಹಾನಿ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮ ಭಾವದಿಂದ ಯುಕ್ತರಾಗಿರುವುದು, ಕೊಂಚವೂ ಸಹ ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಪಡದಿರುವುದು - ಇದೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶವಾಗದಿರುವುದಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶವಾಗುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ವಿಷಮ ಬುದ್ಧಿಯುಂಟಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಹೋಗಿ ಈ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ಪೂರ್ಣ ಅತೀತನಾಗಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷ ಈ ಎರಡೂ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯೋಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡ್ಡುವ ಮಹಾ ಶತ್ರು ಗಳಾಗುತ್ತವೆ?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯನು ಅಜ್ಞಾನವಶನಾಗಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳೆ ರಡರ ವಶನಾಗಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಸುಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಶ್ರೇಯೋಮಾರ್ಗದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಮೋಸಮಾಡಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಶ್ರೇಯೋಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿ ಮಾನವ ಜೀವನರೂಪೀ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಲೂಟಿಮಾಡುತ್ತವೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದ ಪರಮ ಫಲದಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ವಿಷಯಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮದ ತ್ಯಾಗ, ಪರಧರ್ಮದ ಸ್ವೀಕಾರ ಅಥವಾ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ಮರಣಾ ನಂತರವೂ ಸಹ ಅವನಿಗೆ ದುರ್ಗತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನೂ ‘ಪರಿಪಂಥೀ’ ಅಂದರೆ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವ ಶತ್ರುಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸಾಧಕನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಡೆಗಳನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡುತ್ತವೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸೇರಲು ದಾರಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಯಾಣಿಕನನ್ನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ದರೋಡೆಕೋರರು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಹಾಗೂ ಅವರು ಮಿತ್ರರಂತೆ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅವನ ಜೊತೆಯವರಾದ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಅವರ ಮೂಲಕ ಅವನ ವಿವೇಕಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿ, ಅವನಿಗೆ ಮಿಥ್ಯಾ ಸುಖದ ಪ್ರಲೋಭನವನ್ನು ನೀಡಿ ತಮ್ಮ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಸಿಕೊಂಡು, ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಗಂತವ್ಯ ಸ್ಥಾನದತ್ತ ಹೋಗಗೊಡದೆ, ಅದರ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಅಡವಿಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗಿ ಮತ್ತು ಅವನ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಲೂಟಿ ಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಆಳವಾದ ಕಂದಕದಲ್ಲಿ ತಳ್ಳಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಈ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಾಧಕನನ್ನು ಸಂಧಿಸಿ, ಮಿತ್ರತೆಯ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅವನ ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಅವನ ವಿವೇಕಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಷ್ಟಗೊಳಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖದ ಪ್ರಲೋಭನೆಯನ್ನು ನೀಡಿ ಪಾಪಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸಾಧನ ಕ್ರಮವು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಅವನು ಘೋರ ನರಕದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಭಯಾನಕ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ - ನಾನು ಈ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಘೋರಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದೆ, ಭಿಕ್ಷಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ನನ್ನ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಶಾಂತಿಮಯ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದರೆ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಬಲ್ಲೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ನನಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಏಕೆ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತೀಯೆ? ಎಂಬ ಮಾತು ಬರಬಹುದು. ಅದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-35)
ಶ್ರೇಯಾನ್ಸ್ವಧರ್ಮೋ ವಿಗುಣಃ ಪರಧರ್ಮಾತ್ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್ ।
ಸ್ವಧರ್ಮೇ ನಿಧನಂ ಶ್ರೇಯಃ ಪರಧರ್ಮೋ ಭಯಾವಹಃ ॥
ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್ - ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಚರಣೆಗೆ ತರಲಾಗಿರುವ, ಪರಧರ್ಮಾತ್ - ಬೇರೆಯರ ಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ,
ವಿಗುಣಃ - ಗುಣರಹಿತವಾದರೂ ಸಹ, ಸ್ವಧರ್ಮಃ - ತನ್ನದಾದ ಧರ್ಮವು, ಶ್ರೇಯಾನ್ - ಅತಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ,
ಸ್ವಧರ್ಮೇ- ತನ್ನ ಧರ್ಮಲ್ಲಾದ (ರೋ), ನಿಧನಮ್ - ಸಾಯುವುದೂ (ಕೂಡ), ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ,
ಪರಧರ್ಮಃ - ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಧರ್ಮವು, ಭಯಾವಹಃ - ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ॥ 35 ॥
ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಚರಣೆಗೆ ತರಲಾಗಿರುವ ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಗುಣರಹಿತವಾದರೂ ತನ್ನ ಧರ್ಮವು ಅತಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಾದರೋ ಸಾಯುವುದೂ ಕೂಡ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮವು ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ॥ 35 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸು-ಅನುಷ್ಠಿತಾತ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಪರಧರ್ಮಾತ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಧರ್ಮದ ವಾಚಕ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಗುಣರಹಿತವಾದ ಸ್ವಧರ್ಮವು ಅತ್ಯುತ್ತಮವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸ್ವಧರ್ಮದ ತುಲನೆ ಮಾಡುವಾಗ ಪರಧರ್ಮದೊಡನೆ ‘ಸು-ಅನುಷ್ಠಿತ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಧರ್ಮದೊಡನೆ ‘ವಿಗುಣ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಶೇಷಣದ ವಿರೋಧೀಭಾವವನ್ನು ಅವುಗಳೊಡನೆ ಅಧಿಕವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಅರ್ಥಾತ್ ಪರ ಧರ್ಮವು ಸದ್ಗುಣ ಸಂಪನ್ನ ಮತ್ತು ‘ಸು-ಅನುಷ್ಠಿತ’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ವಿಗುಣ ಮತ್ತು ಅನುಷ್ಠಾನದ ಕೊರತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೋಷಯುಕ್ತವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಜೊತೆಗೆ - ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗಿಂತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಿಶೇಷಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸಾದಿ ಸದ್ಗುಣಗಳು ವಿಪುಲವಾಗಿವೆ, ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮಕ್ಕಿಂತ ಸಂನ್ಯಾಸಾಶ್ರಮದ ಧರ್ಮ ಗಳಲ್ಲಿ ಸದ್ಗುಣಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಶೂದ್ರರಿಗಿಂತ ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಕರ್ಮ ಹೆಚ್ಚು ಗುಣಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಗುಣಯುಕ್ತವೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರ ಅನುಷ್ಠಾನವೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಆದರೆ ಅವು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ವಿಹಿತವಲ್ಲವೋ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ವಿಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಪರಧರ್ಮಾತ್’ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವು ಇಲ್ಲಿ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಆ ಪರಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಗುಣರಹಿತ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಅತಿ ಉತ್ತಮವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ - ನೋಡಲು ಕುರೂಪಿ ಮತ್ತು ಗುಣಹೀನನಾದರೂ ಕೂಡ ಹೆಂಡತಿಗೆ ತನ್ನ ಗಂಡನನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ನೋಡಲು ಸದ್ಗುಣಿಗಳಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಹಾಗೂ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಅಂಗವೈಗುಣ್ಯ ವಿದ್ದರೂ (ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆ) ಸಹ ಯಾರಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ವಿಹಿತವೋ ಅದೇ ಅವರಿಗೆ ಶ್ರೆಯಃಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಅಂದಮೇಲೆ ಯಾವ ಸ್ವಧರ್ಮವು ಸರ್ವಗುಣ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಅದರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ! ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ವಧರ್ಮಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಧರ್ಮದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಗನುಗುಣವಾಗಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರಿಗೋಸ್ಕರ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ ಅವರಿಗೆ ಅದೇ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಕಳ್ಳತನ, ಹಿಂಸೆ, ಮೋಸ, ವ್ಯಭಿಚಾರ ಮುಂತಾದ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಯಾರಿಗೂ ಸ್ವಧರ್ಮವಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮವೂ ಸಹ ಯಾರಿಗೂ ಅವಶ್ಯ ವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ಸ್ವಧರ್ಮಗಳಲ್ಲೂ ಅವುಗಳ ಗಣನೆಯಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಯಾವ ವರ್ಣ ಅಥವಾ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಯಾವುದನ್ನು ವಿಶೇಷಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಿಗಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ವರ್ಣ- ಆಶ್ರಮದವರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲವೋ, ಅವು ಆಯಾಯ ವರ್ಣ- ಆಶ್ರಮದವರಿಗೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸ್ವಧರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ - ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯರೆಂಬ ದ್ವಿಜರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಅಧಿಕಾರವಿದೆಯೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು ದ್ವಿಜರಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣ-ಆಶ್ರಮಗಳ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ಅಧಿಕಾರವಿದೆಯೋ, ಆ ಈಶ್ವರ ಭಕ್ತಿ, ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದು, ಮಾತಾ-ಪಿತೃಗಳ ಸೇವೆ, ಮನಸ್ಸು- ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಪಾಲನೆ, ಅಹಿಂಸೆ, ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡದಿರುವುದು, ಸಂತೋಷ, ದಯೆ, ದಾನ, ಕ್ಷಮೆ, ಪವಿತ್ರತೆ ಮತ್ತು ವಿನಯ ಮುಂತಾದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸ್ವಧರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ವೈದಿಕ ಸನಾತನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮಾನ್ಯಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಧರ್ಮದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹೇಗೆ ನಿರ್ಣಯಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಇರಲೇಬೇಕು ಮತ್ತು ವೈದಿಕ- ಸನಾತನ ಧರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಮಾನ್ಯವಾಗಬೇಕಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಲ್ಲವೋ ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಧರ್ಮದ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಸಂಕಟ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಮತ್ತು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರಿಗೆ ಉದ್ಧಾರದ ಮಾರ್ಗವು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಆಶಯದಿಂದ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಯಾವ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೋ ಯಾವ ತಾಯಿ-ತಂದೆಗಳ ರಜ-ವೀರ್ಯದಿಂದ ಅವನ ಶರೀರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ, ಹುಟ್ಟಿದಾಗಿನಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವ ಯೋಗ್ಯತೆಯುಂಟಾಗುವವರೆಗೂ ಎಂತಹ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆಯಾಗುತ್ತದೋ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಕರ್ಮ-ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಹೇಗೆ ಇರುತ್ತವೋ ಅದಕ್ಕನುಕೂಲವಾಗಿ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ ಏರ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಆ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ವಾಗಿಯೇ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಲ್ಲವೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದು ವಿಹಿತಕರ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಉನ್ನತಿಗಾಗಿ ಮಹಾಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಉಪಯುಕ್ತವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಕರ್ಮವನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ನಿಯತ್ತಿನಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೋ, ಯಾವುದು ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರಿಗಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮವೆಂದು ಭಾವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಅದೇ ಅವನ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಯಾವುದು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ವಿಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ವಿಹಿತವಲ್ಲವೋ ಅದು ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ವಧರ್ಮಃ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ವಿಗುಣಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ವಿಗುಣಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆಯ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ. ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಸ್ವಧರ್ಮ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು, ದುಷ್ಟರನ್ನು ದಂಡಿಸುವುದು ಮುಂತಾದುವುಗಳಾಗಿವೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸೆ, ಶಾಂತಿ ಮುಂತಾದ ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ವೈಶ್ಯರ ‘ಕೃಷಿ’ ಮುಂತಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಹಿಂಸೆ ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿವೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಶಾಂತಿಯುತ ಕರ್ಮಗಳಿಗಿಂತ ಅವು ವಿಗುಣ ಅಂದರೆ ಗುಣಹೀನವಾದುವುಗಳಾಗಿವೆ, ಹಾಗೂ ಶೂದ್ರರ ಕರ್ಮವು ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗಿಂತಲೂ ಕೆಳಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅಂಗವು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದು, ಅನುಷ್ಠಾನದ ಕೊರತೆಯಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಮತ್ತು ಅನುಷ್ಠಾನದ ಕೊರತೆಯಿದ್ದರೂ ಸಹ ಅದು ಪರಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಯಃಪ್ರದವಾದುದು, ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಸ್ವಧರ್ಮಃ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ವಿಗುಣಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತನ್ನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ಸಾಯುವುದೂ ಸಹ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ತೊಂದರೆಯು ಉಂಟಾಗದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಜೀವನವಿಡೀ ಮನುಷ್ಯನು ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಸ್ವರ್ಗ ಅಥವಾ ಮುಕ್ತಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ; ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಅಡ್ಡಿ ಬಂದರೂ ಅವನು ತನ್ನ ಧರ್ಮದಿಂದ ಕದಲದೆ ಇದ್ದು ಅದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಮರಣವೇ ಆದರೂ ಆ ಮರಣವೂ ಕೂಡ ಅವನಿಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗುತ್ತದೆ. ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಸತ್ತವರಿಗೂ ಮತ್ತು ಮರಣಪರ್ಯಂತವು ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವವರಿಗೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವುದೆಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಾಜಾ ದಿಲೀಪನು ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಒಂದು ಹಸುವಿನ ಬದಲಿಗೆ ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನೇ ಸಿಂಹಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿ ತನ್ನ ಅಭೀಷ್ಟವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡನು. ರಾಜಾ ಶಿಬಿಯು ಶರಣಾಗತರ ರಕ್ಷಣಾರೂಪೀ ಸ್ವಧರ್ಮ ಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಒಂದು ಪಾರಿವಾಳಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ತನ್ನ ಶರೀರದ ಮಾಂಸವನ್ನು ಗಿಡುಗಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟು ಮರಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಅವನ ಅಭೀಷ್ಟವು ಸಿದ್ಧಿಸಿತು. ಪ್ರಹ್ಲಾದನು ಭಗವದ್ಭಕ್ತಿರೂಪೀ ಸ್ವಧರ್ಮ ಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು, ಅದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಪರಮಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಉದಾ ಹರಣೆಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ
ನ ಜಾತು ಕಾಮಾನ್ನ ಭಯಾನ್ನ ಲೋಭಾದ್
ಧರ್ಮಂ ತ್ಯಜೇಜ್ಜೀವಿತಸ್ಯಾಪಿ ಹೇತೋಃ
ನಿತ್ಯೋ ಧರ್ಮಃ ಸುಖ-ದುಃಖೇ ತ್ವನಿತ್ಯೇ
ಜೀವೋ ನಿತ್ಯೋ ಹೇತುರಸ್ಯ ತ್ವನಿತ್ಯಃ॥
(ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ - 5/63)
ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಮನುಷ್ಯ’ ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಕಾಮ, ಭಯ, ಲೋಭಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆ ಗಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಧರ್ಮತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮವು ನಿತ್ಯ ವಾದದ್ದು ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳು ಅನಿತ್ಯವಾದದ್ದು ಹಾಗೂ ಜೀವ ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಕಾರಣ ಅನಿತ್ಯವಾದದ್ದು! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮರಣ-ಸಂಕಟ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದರೂ ಸಹ ಮನುಷ್ಯನು ನಗು-ನಗುತ್ತಾ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕೇ ಹೊರತು ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬಾರದು. ಇದರಲ್ಲಿಯೇ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಇದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮವು ಭಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇತರರ ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯು ಒಂದು ವೇಳೆ ಸುಖಪೂರ್ವಕವಾದರೂ ಸಹ ಅದು ಭಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡು ವುದಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇದರಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ - ಶೂದ್ರ ಮತ್ತು ವೈಶ್ಯರು ಒಂದು ವೇಳೆ ತಮಗಿಂತ ಉಚ್ಚ ವರ್ಣದವರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸತೊಡಗಿದರೆ ಉಚ್ಚ ವರ್ಣದವರಿಂದ ತಮ್ಮ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮತ್ತು ಅವರ ವೃತ್ತಿ ಛೇದಗೊಳಿಸಿದ ದೋಷದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ಪಾಪಭಾಗಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ನರಕವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ತಮಗಿಂತ ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದರೆ ಅವರು ಆ ವರ್ಣದಿಂದ ಪತನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆಪತ್ಕಾಲವಿಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದರಿಂದ ಪರಧರ್ಮದವರ ವೃತ್ತಿಛೇದ ಗೊಳಿಸಿದ ಪಾಪದ ಫಲವನ್ನು ಅವರು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ತರಹ ಆಶ್ರಮಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಾ ಧರ್ಮಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಪರಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕಾದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿಲ್ಲ. ಪರಧರ್ಮವು ನೋಡಲು ಎಷ್ಟೇ ಗುಣ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿರದ್ದರೂ ಅದು ಯಾರ ಧರ್ಮವೋ ಅವರಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ಬೇರೆಯವರಿಗಾದರೋ ಅದು ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ, ಕಲ್ಯಾಣಕಾರಕವಲ್ಲ.*
* ಮನುಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿದೆ
ವರಂ ಸ್ವಧರ್ಮೋ ವಿಗುಣೋ ನ ಪಾರಕ್ಯಃ ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಃ । ಪರಧರ್ಮೇಣ ಜೀವನ್ ಹಿ ಸದ್ಯಃ ಪತತಿ ಜಾತಿತಃ ॥ (10/97)
ಗುಣರಹಿತವಾದರೂ ಸಹ ತನ್ನ ಧರ್ಮಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಉತ್ತಮರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಲಿಸಲಾದ ಪರಧರ್ಮವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮದಿಂದ ಜೀವನ ಧಾರಣೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಜಾತಿಯಿಂದ ಕೂಡಲೇ ಪತಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಇದೆ. ಪರಧರ್ಮದ ಅವಲಂಬನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಹಾನಿಯಿದೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಬಳಿಕವೂ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆ, ವಿಚಾರ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರೋಧವಾಗಿ ಪಾಪಾಚಾರದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ? ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-36)
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ಅಥ ಕೇನ ಪ್ರಯುಕ್ತೋಽಯಂ ಪಾಪಂ ಚರತಿ ಪೂರುಷಃ ।
ಅನಿಚ್ಛನ್ನಪಿ ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ ಬಲಾದಿವ ನಿಯೋಜಿತಃ ॥
ವಾಷ್ಣೇಯ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣನೇ ! ಅಥ - (ಹಾಗಾದರೆ), ಅಯಮ್ - ಈ, ಪೂರುಷಃ - ಮನುಷ್ಯನು (ಸ್ವತಃ), ಅನಿಚ್ಛನ್- ಇಚ್ಛಿಸದಿದ್ದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಬಲಾತ್ - ಬಲವಂತವಾಗಿ, ನಿಯೋಜಿತಃ - ತೊಡಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು, ಇವ - ಎಂಬಂತೆ, ಕೇನ- ಯಾವುದರಿಂದ, ಪ್ರಯುಕ್ತಃ - ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ, ಪಾಪಮ್ - ಪಾಪದ, ಚರತಿ - ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ॥35॥
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು - ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ ! ಹಾಗಾದರೆ ಈ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಇಚ್ಛಿಸದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಬಲವಂತವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನಂತೆ ಯಾವುದರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಪಾಪದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ? ॥36॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರಾದ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮನುಷ್ಯರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಹ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿಚಲಿತ ಗೊಳಿಸುತ್ತವೆಂದು ಭಗವಂತನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದ್ದನು. (2/60). ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿ, ವಿವೇಕಶೀಲನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಅನುಮಾನದಿಂದ ಪಾಪಗಳ ಕೆಟ್ಟ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಚಾರದ ಮೂಲಕ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಇಚ್ಛಾಪೂರ್ವಕ ಪಾಪಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದಾಗ್ಯೂ ರೋಗಿಯು ಅಪಥ್ಯವಾದುದನ್ನು ಸೇವಿಸುವಂತೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅವನಿಂದ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವವರು ಯಾರು? ಸ್ವತಃ ಪರಮೇಶ್ವರನೇ ಜನರನ್ನು ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೋ, ಯಾವುದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ಅವುಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗಲಾರರೋ ಅಥವಾ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಕಾರಣದಿಂದ ಬಾಧ್ಯರಾಗಿ ಅವರು ಪಾಪಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೋ ಅಥವಾ ಇದಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಕಾರಣವಿದೆಯೋ ಎಂಬುದನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಮೂಲಕ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಿ ಹೇಳುವಂತೆ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ರೀತಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು —
(ಶ್ಲೋಕ-37)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಕಾಮ ಏಷ ಕ್ರೋಧ ಏಷ ರಜೋಗುಣಸಮುದ್ಭವಃ ।
ಮಹಾಶನೋ ಮಹಾಪಾಪ್ಮಾ ವಿದ್ಧ್ಯೇನಮಿಹ ವೈರಿಣಮ್ ॥
ರಜೋಗುಣಸಮುದ್ಭವಃ - ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ, ಏಷಃ - ಈ, ಕಾಮಃ - ಕಾಮ(ವೇ), ಕ್ರೋಧಃ - ಕ್ರೋಧವಾಗಿದೆ, ಏಷಃ - ಇದು, ಮಹಾಶನಃ - ಬಹಳ ತಿನ್ನುವವನು ಅರ್ಥಾತ್ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಎಂದೂ ಬೇಸರಪಡದಿರುವನು (ಮತ್ತು), ಮಹಾಪಾಪ್ಮಾ - ಮಹಾಪಾಪಿಯಾಗಿದೆ, ಏನಮ್ - ಇದನ್ನೇ ನೀನು, ಇಹ - ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ವೈರಿಣಮ್ - ವೈರಿಯೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ. ॥ 37 ॥
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು - ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಈ ಕಾಮವೇ ಕ್ರೋಧವಾಗಿದೆ. ಇದು ಬಹಳ ತಿನ್ನುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಬೇಸರಪಡದಿರುವದು ಮತ್ತು ಮಹಾಪಾಪಿಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ನೀನು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವೈರಿಯೆಂದು ತಿಳಿ. ॥ 37 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಾಮಃ’ ಮತ್ತು ‘ಕ್ರೋಧಃ’ ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ‘ಏಷಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು ಹಾಗೂ ‘ರಜೋಗುಣ ಸಮುದ್ಭವಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಸಂಬಂಧವು ಯಾವ ಪದದೊಡನೆ ಇದೆ?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷಗಳೇ ಈ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಲೂಟಿ ಮಾಡುವ ಕಳ್ಳರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಅವೆರಡರ ಸ್ಥೂಲರೂಪವೇ ಕಾಮ- ಕ್ರೋಧಗಳಾಗಿವೆ. ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ‘ಕಾಮ’ವೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ರಾಗದ ಸ್ಥೂಲರೂಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರಿಂದಲೇ ‘ಕ್ರೋಧ’ದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (2/62).ಇದನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಕಾಮಃ’ ಮತ್ತು ‘ಕ್ರೋಧಃ’ ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಜೊತೆಗೆ ‘ಏಷಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಕಾಮದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ರಾಗದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ‘ರಜೋಗುಣ ಸಮುದ್ಭವಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ‘ಕಾಮಃ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರಿಸುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಾಮ’ ಮತ್ತು ‘ಕ್ರೋಧ’ ಇವೆರಡೂ ಮನುಷ್ಯನ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿದ್ದರೆ ಪುನಃ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ಎರಡರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಮವೊಂದನ್ನೆ ಶತ್ರುವೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು?
ಉತ್ತರ - ಕಾಮದಿಂದಲೇ ಕ್ರೋಧದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಮೊದಲೇ ತಿಳಿಸಿಯಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕಾಮದ ನಾಶದೊಡನೆಯೇ ಅದರ ನಾಶವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಕೇವಲ ‘ಕಾಮ’ದ ಹೆಸರನ್ನೇ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣವು ಕೇವಲ ಕಾಮವೇ ಆಗಿದೆ, ಕ್ರೋಧದ ಸಂಬಂಧವು ಅದರಲ್ಲಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಯಾರೂ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಕರಣದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಕಾಮದ ಜೊತೆಗೆ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಾಮದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೋ ಅಥವಾ ರಾಗದಿಂದಲೋ?
ಉತ್ತರ - ರಜೋಗುಣದಿಂದ ರಾಗದ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಗದಿಂದ ರಜೋಗುಣವು ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇವೆರಡರ ಸ್ವರೂಪವು ಒಂದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ (14/7). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮದ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಎರಡೂ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಾಮವನ್ನು ‘ಮಹಾಶನಃ’ ಅಂದರೆ ತುಂಬಾ ತಿನ್ನುವವನು ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಈ ಕಾಮವು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದಷ್ಟೂ ಎಂದೂ ತೃಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ತೋರಿಸ ಲಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಿಗೆಯಿಂದ ಬೆಂಕಿಯು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೋ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯನು ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಭೋಗ ಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೋ ಅಷ್ಟೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವನ ಭೋಗತೃಷ್ಣೆಯು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ-ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಲೋಭನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನಾನು ಸಾಮ ಮತ್ತು ದಾನ ನೀತಿಯಿಂದ ಕಾಮರೂಪೀ ವೈರಿಯ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನೆಂದು ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾದರೋ ದಂಡ ನೀತಿಯ ಪ್ರಯೋಗವೇ ಮಾಡಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಾಮವನ್ನು ‘ಮಹಾಪಾಪ್ಮಾ’ ಅಂದರೆ ದೊಡ್ಡಪಾಪಿ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಈ ಕಾಮವೇ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಗಳಿಗೂ ಕಾರಣ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದು ಪ್ರಾರಬ್ಧವಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಈಶ್ವರನೂ ಅಲ್ಲ; ಈ ಕಾಮವೇ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನನ್ನಾಗಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಇದು ಮಹಾ ಪಾಪಿಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇದನ್ನೇ ನೀನು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವೈರಿ ಎಂದು ತಿಳಿ, ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ-ಯಾವುದರ ಪರಿಣಾಮವು ಮಹಾನ್ ದುಃಖ ಅಥವಾ ಮೃತ್ಯುವಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಒತ್ತಾಯ ಪೂರ್ವಕ ಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದನ್ನು ತನ್ನ ಶತ್ರುವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಆದಷ್ಟು ಬೇಗನೇ ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಡಬೇಕು. ಈ ಕಾಮವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಅವನ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ಒತ್ತಾಯಪೂರ್ವಕ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಜನ್ಮ - ಮರಣರೂಪೀ ಮತ್ತು ನರಕಭೋಗರೂಪೀ ಮಹಾನ್ ದುಃಖಗಳಿಗೆ ಭಾಗಿಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ತನ್ನ ಮಹಾನ್ ಶತ್ರುವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಈಶ್ವರ ನಾದರೋ ಪರಮ ದಯಾಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ನಿಯುಕ್ತ ಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಮತ್ತು ಪ್ರಾರಬ್ಧವು ಪೂರ್ವಕೃತ ಕರ್ಮಗಳ ಭೋಗದ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನು ಪಾಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ ಆದುದರಿಂದ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನನ್ನಾಗಿಸುವ ವೈರಿಯು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ ಈ ಕಾಮವೇ ಆಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಅನರ್ಥಗಳ ಮೂಲವು ಮತ್ತು ಈ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವಂತಹ ವೈರಿಯು ಕಾಮವೆಂದೇ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಮವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಚ್ಛಾದಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಕುರುಡನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಪಾಪಕೂಪದಲ್ಲಿ ತಳ್ಳಿಬಿಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. —
(ಶ್ಲೋಕ-38)
ಧೂಮೇನಾವ್ರಿಯತೇ ವಹ್ನಿರ್ಯಥಾಽದರ್ಶೋ ಮಲೇನ ಚ ।
ಯಥೋಲ್ಬೇನಾವೃತೋ ಗರ್ಭಸ್ತಥಾ ತೇನೇದಮಾವೃತಮ್ ॥
ಯಥಾ - ಯಾವಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಧೂಮೇನ - ಹೊಗೆಯಿಂದ, ವಹ್ನಿ - ಅಗ್ನಿಯು, ಚ -ಮತ್ತು, ಮಲೇನ - ಕೊಳೆಯಿಂದ,
ಆದರ್ಶಃ -ಕನ್ನಡಿಯು, ಆವ್ರಿಯತೇ - ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತವೆಯೋ (ಹಾಗೂ), ಯಥಾ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಉಲ್ಬೇನ - ಜರಾಯು ಎಂಬ ಪೊರೆಯಿಂದ, ಗರ್ಭಃ - ಗರ್ಭವು, ಆವೃತಃ - ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆಯೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ತೇನ - ಆ ಕಾಮದ ಮೂಲಕ, ಇದಮ್ - ಈ (ಜ್ಞಾನವು), ಆವೃತಮ್ - ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ॥ 38 ॥
ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಯು ಮತ್ತು ಕೊಳೆಯಿಂದ ಕನ್ನಡಿಯು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತವೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಜರಾಯು ಎಂಬ ಪೊರೆಯಿಂದ ಗರ್ಭವು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆ ‘ಕಾಮ’ದ ಮೂಲಕ ಈ ಜ್ಞಾನವು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ॥ 38 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹೊಗೆ, ಕೊಳೆ ಮತ್ತು ಜರೆ - ಈ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಕಾಮದ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನವು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ,’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಈ ಕಾಮವೇ ಮಲ, ವಿಕ್ಷೇಪ ಮತ್ತು ಆವರಣ ಈ ಮೂರೂ ದೋಷಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹೊಗೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ವಿಕ್ಷೇಪ’ವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹೊಗೆಯು ಚಂಚಲವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ‘ವಿಕ್ಷೇಪ’ವು ಚಂಚಲವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅಂತಃಕರಣ ದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಲಾರದು, ಅದು ಅದುಮಿ ಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೊಳೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ಮಲ’ ದೋಷವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹೇಗೆ ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಳೆಯು ತುಂಬಿ ಕೊಂಡಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವು ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪಾಪಗಳ ಮೂಲಕ ಅಂತಃಕರಣವು ಅತ್ಯಂತ ಮಲಿನವಾದ ಮೇಲೆ ಅದರಲ್ಲಿ ವಸ್ತು ಅಥವಾ ಕರ್ತವ್ಯದ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಅದರ ಯಥಾರ್ಥ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು. ಹಾಗೆಯೇ ಜರೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ಆವರಣ’ವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಹೇಗೆ ಜರೆಯಿಂದ ಗರ್ಭವು ಸರ್ವಥಾ ಆಚ್ಛಾದಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದರ ಯಾವುದೇ ಅಂಶವೂ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಆವರಣದಿಂದ ಜ್ಞಾನವು ಸರ್ವಥಾ ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ಅಜ್ಞಾನ ದಿಂದ ಮೋಹಿತವಾಗಿರುವ ಅಂತಕರಣವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ನಿದ್ರೆ ಮತ್ತು ಆಲಸ್ಯಾದಿ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಮೋಸಹೋಗಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾಮವೇ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳ ತೃಷೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಅವನನ್ನು ವಿಕ್ಷಿಪ್ತನಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಿ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಮಲದೋಷದ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಇದೇ ನಿದ್ರಾ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮಣ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖ-ಬುದ್ಧಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ವಿವೇಕಶೂನ್ಯನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಮೂರೂ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಚ್ಛಾದನ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತೇನ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಕಾಮ’ ವೆಂದೂ, ‘ಇದಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ’ವೆಂದೂ ಯಾವ ಆಧಾರದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಮವನ್ನು ವೈರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕಾಮದಿಂದ ಜ್ಞಾನವು ಆವೃತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತೇನ’ ಎಂಬ ಸರ್ವನಾಮವು ಕಾಮದ ಮತ್ತು ‘ಇದಮ್’ ಎಂಬ ಸರ್ವನಾಮವು ‘ಜ್ಞಾನ’ದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಇದೇ ಆಧಾರದಿಂದ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತೇನ’ ಎಂಬ ಪದವು ಕಾಮದ ಮತ್ತು ‘ಇದಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಜ್ಞಾನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ - ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾ ಆ ಕಾಮವು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಎಂದೂ ಪೂರ್ಣವಾಗದೆ ಇರುವದು ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-39)
ಆವೃತಂ ಜ್ಞಾನಮೇತೇನ ಜ್ಞಾನಿನೋ ನಿತ್ಯವೈರಿಣಾ ।
ಕಾಮರೂಪೇಣ ಕೌಂತೇಯ ದುಷ್ಪೂರೇಣಾನಲೇನ ಚ ॥
ಚ - ಮತ್ತು, ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ !, ಏತೇನ - ಈ, ಅನಲೇನ - ಅಗ್ನಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ, ದುಷ್ಪೂರೇಣ - ಎಂದಿಗೂ ಪೂರ್ಣವಾಗದಿರುವ, ಕಾಮರೂಪೇಣ - ಕಾಮರೂಪಿ, ಜ್ಞಾನಿನಃ - ಜ್ಞಾನಿಗಳ, ನಿತ್ಯವೈರಿಣಾ - ನಿತ್ಯವೈರಿಗಳ ಮೂಲಕ (ಮನುಷ್ಯರ), ಜ್ಞಾನಮಮ್ - ಜ್ಞಾನವು, ಆವೃತಮ್ - ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ॥ 39 ॥
ಮತ್ತು ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ ! ಇದು ಅಗ್ನಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಎಂದಿಗೂ ಪೂರ್ಣವಾಗದಿರುವ, ಕಾಮರೂಪೀ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ನಿತ್ಯವೈರಿಯ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನ ಜ್ಞಾನವು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ॥ 39 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಲೇನ’ ಮತ್ತು ‘ದುಷ್ಪೂರೇಣ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸಾಕು, ಇನ್ನು ಏನೂ ಬೇಡ’, ಎಂಬ ತೃಪ್ತಿಯ ಭಾವವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಅಲಮ್’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯವಿದೆ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಇದರ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ‘ಅನಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದರೆ ಎಷ್ಟೇ ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಿಗೆ ಹಾಕಿದರೂ ಅದರ ತೃಪ್ತಿ ಎಂದು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯ ಹೆಸರು ‘ಅನಲ’ ಎಂದಿದೆ. ಯಾವುದು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ‘ದುಷ್ಪೂರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ, ಈ ಕಾಮವೂ ಕೂಡ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ‘ಅನಲ’ ಮತ್ತು ‘ದುಷ್ಪೂರ’ವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೇಗೆ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆ-ಹಾಗೆಯೇ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅವನ ಕಾಮವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜಾ ಯಯಾತಿಯು ಅನೇಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದ ನಂತರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದನು
ನ ಜಾತು ಕಾಮಃ ಕಾಮಾನಾಮುಪಭೋಗೇನ ಶಾಮ್ಯತಿ॥
ಹವಿಷಾ ಕೃಷ್ಣವರ್ತ್ಮೇವ ಭೂಯ ಏವಾಭಿವರ್ಧತೇ॥
(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ - 9/19/14)
ವಿಷಯಗಳ ಉಪಭೋಗದಿಂದ ‘ಕಾಮ’ವು ಎಂದೂ ಶಾಂತ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ತುಪ್ಪದಿಂದ ಬೆಂಕಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗುವಂತೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಿನಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಕಾಮವನ್ನು ಅವರ ‘ನಿತ್ಯವೈರೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಿನಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ವಿವೇಕಶೀಲ ಸಾಧಕರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಮರೂಪೀ ಶತ್ರುವು ಆ ಸಾಧಕರ ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆ ಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳ ‘ನಿತ್ಯವೈರಿ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಕಾಮವಾದರೋ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ವೈರಿಯೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅವಿವೇಕಿ ಮನುಷ್ಯರು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖಬುದ್ಧಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಇದನ್ನು ಮಿತ್ರನಂತೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಇದರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದ ವಿವೇಕಿಗಳಿಗೆ ಇದು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಹಾನಿಕಾರಕವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಅವಿವೇಕಿಗಳ ನಿತ್ಯವೈರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸದೆ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ನಿತ್ಯವೈರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮರೂಪೇಣ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಕಾಮದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಕಾಮವನ್ನು ದುರ್ಗುಣಗಳ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ (2/71, 6/24), ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ನರಕದ ದ್ವಾರವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ (16/21) ಆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನಾರೂಪೀ ಕಾಮದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮರೂಪೇಣ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ಸೇರುವ, ಅವನ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡುವ ಅಥವಾ ಸಾತ್ವಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನಮಾಡುವ ಯಾವ ಶುಭ ಇಚ್ಛೆ ಇದೆಯೋ, ಅದರ ಹೆಸರು ಕಾಮವಲ್ಲ; ಅದಾದರೋ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಈ ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನಾ ರೂಪೀ ಕಾಮವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ, ಅದು ಸಾಧಕರ ಶತ್ರುವು ಹೇಗಾಗ ಬಲ್ಲದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಇಷ್ಟಾನಿಷ್ಟ ಭೋಗಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದ ಕಾಮನೆ ಅಥವಾ ಭೋಗ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದೇ ರೀತಿ - ಮೂವತ್ತ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ‘ರಾಗ’ ಅಥವಾ ‘ಸಂಗ’ ಶಬ್ದಗಳು ಬಂದಿದೆಯೋ ಅವೂ ಕೂಡ ಭಗವದ್ ವಿಷಯಕ ಅನುರಾಗದ ವಾಚಕವಾಗಿರದೆ, ಕಾಮೋತ್ಪಾದಕ ಭೋಗಾಸಕ್ತಿಯ ವಾಚಕವೇ ಆಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜ್ಞಾನಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಜ್ಞಾನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಕಾಮದ ಮೂಲಕ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಕಾಮದ ಮೂಲಕ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ - ಹೇಗೆ ಜರೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಮಗುವು ಆ ಜರೆಯನ್ನು ಸೀಳಿ ಅದರಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬರಲು ಸಮರ್ಥವಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಗೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಆವರಿಸಿದ ಹೊಗೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತದೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾರೇ ಸಂತ ಮಹಾಪುರುಷರ ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಜ್ಞಾನ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದು ಕಾಮದಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಕಾಮವನ್ನು ನಾಶಗೈದು ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕಾಮವು ಅದನ್ನು ಆವರಿಸಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ವಸ್ತುತಃ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಸರ್ವಥಾ ಬಲಹೀನವೇ ಆಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮದ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನವು ಆವೃತವಾದುದೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಈಗ ಅದನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅದರ ವಾಸಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಜೀವಾತ್ಮನು ಮೋಹಿತನಾಗುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-40)
ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನೋ ಬುದ್ಧಿರಸ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾನಮುಚ್ಯತೇ ।
ಏತೈರ್ವಿಮೋಹಯತ್ಯೇಷ ಜ್ಞಾನಮಾವೃತ್ಯ ದೇಹಿನಮ್ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು (ಮತ್ತು), ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿ (ಇವೆಲ್ಲ), ಅಸ್ಯ - ಇದರ,
ಅಧಿಷ್ಠಾನಮ್- ವಾಸಸ್ಥಾನವೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಏಷಃ - ಈ ‘ಕಾಮ’ವು, ಏತೈಃ - ಈ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕವೇ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಆವೃತ್ಯ - ಆವರಿಸಿ, ದೇಹಿನಮ್ - ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು,
ವಿಮೋಹಯತಿ - ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ॥ 40 ॥
ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಇವೆಲ್ಲ ಇದರ ವಾಸಸ್ಥಾನವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಈ ‘ಕಾಮ’ವು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ॥40॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಂದ್ರಿಯ’ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ - ಇವೆಲ್ಲವೂ ಈ ‘ಕಾಮ’ದ ವಾಸಸ್ಥಾನವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ - ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ವಶದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಈ ‘ಕಾಮ’ವು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಈ ಕಾಮರೂಪೀ ವೈರಿಯನ್ನು ಬೇಗನೇ ಹೊರಹಾಕಬೇಕು ಅಥವಾ ಅಲ್ಲೇ ತಡೆದು ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಡಬೇಕು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇದು ಮನೆಗೆ ನುಗ್ಗಿದ ಶತ್ರುವಿನಂತೆ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನರೂಪೀ ಅಮೂಲ್ಯ ಧನವನ್ನು ನಷ್ಟಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ‘ಕಾಮ’ವು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಮೋಹಿತನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ’, ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಈ ಕಾಮವು ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟವಾಗಿ ಅವನ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಅಧಃಪತನವು ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಗನೇ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಬೇಕು.ಈ ಮಾತನ್ನು ಒಂದು ಕಾಲ್ಪನಿಕ ದೃಷ್ಟಾಂತದ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ.ಚೇತನಸಿಂಹ ಎಂಬ ಒಬ್ಬ ರಾಜನಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ಜ್ಞಾನ ಸಾಗರನೆಂಬ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯಿದ್ದನು. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಚಂಚಲಸಿಂಹನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ಸಹಕಾರೀ ಮಂತ್ರಿಯಿದ್ದನು. ರಾಜನು ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಸಹಕಾರ ಮಂತ್ರಿ ಸಹಿತ ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿ ಮಧ್ಯಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾಜ್ಯವು ಹತ್ತು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ರಾಜನು ಬಹಳ ವಿಚಾರಶೀಲ, ನಿಪುಣ ಮತ್ತು ಸುಶೀಲನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸುಖಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ರಾಜ್ಯವು ದಿನೇದಿನೇ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಒಂದು ಬಾರಿ ಆ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಜಗಮೋಹನನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ದೊಡ್ಡ ವಂಚಕನು ಬಂದನು. ಅವನು ದೊಡ್ಡ ಕುತಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಮೋಸಗಾರನಾಗಿದ್ದನು. ಒಳಗೆ ಕಪಟರೂಪೀ ವಿಷ ತುಂಬಿದ್ದರೂ ಅವನ ಮಾತು ಬಹು ಮಧುರವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಯಾರೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವರನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಒಬ್ಬವ್ಯಾಪಾರಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದ ಮತ್ತು ಅವನು ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿ ಅವರಿಂದ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ತನ್ನ ವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಸುವುದಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ಕೋರಿದನು. ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ದುರಾಸೆ ಹುಟ್ಟಿಸಿದ. ಅವರೇನೋ ದುರಾಸೆಗೊಳಗಾದರು, ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಮೇಲಧಿಕಾರಿಗಳ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೋಸಗಾರನಾದ ಆ ವ್ಯಾಪಾರಿಯ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಅವನನ್ನು ತಮ್ಮ ಮೇಲಧಿಕಾರಿಯಾದ ಸಹಕಾರಮಂತ್ರಿ ಚಂಚಲಸಿಂಹನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು; ಮೋಸಗಾರ ವ್ಯಾಪಾರಿಯು ಅವನಿಗೂ ತುಂಬಾ ಆಸೆತೋರಿಸಿದನು. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ಚಂಚಲಸಿಂಹನೂ ಸಹ ಜಗಮೋಹನನ ನಯವಾದ ಮಾತಿಗೆ ಮೋಸಹೋದನು. ಚಂಚಲಸಿಂಹನು ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಉಚ್ಚ ಅಧಿಕಾರಿಯಾದ ಜ್ಞಾನಸಾಗರನ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ಜ್ಞಾನ ಸಾಗರನೇನೋ ಬುದ್ಧಿವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಅವನು ಸ್ವಲ್ಪ ದುರ್ಬಲಮನಸ್ಸಿನವನಾಗಿದ್ದನು. ಸರಿಯಾಗಿ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಿ ಯಾವ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೂ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸಹಕಾರಮಂತ್ರಿ ಚಂಚಲಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಹತ್ತು ಜನ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳ ಮಾತಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವರು ಇದರಿಂದ ಅನುಚಿತವಾದ ಲಾಭವೂ ಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಂದು ಚಂಚಲ ಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ನಂಬಿ ಅವನೂ ಸಹ ವಂಚಕ ವ್ಯಾಪಾರಿಯ ಬಲೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದನು. ಅವನು ವ್ಯಾಪಾರಿಗೆ ಪರವಾನಗಿ ಕೊಡಲು ಒಪ್ಪಿದನು. ಆದರೆ ಮಹಾರಾಜ ಚೇತನ ಸಿಂಹನ ಮಂಜೂರಾತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಇಡೀ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಪರವಾನಗಿ ಕೊಡುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಆ ಮೋಸಗಾರ ವ್ಯಾಪಾರಿಯ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಅವನನ್ನು ರಾಜನ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ಮೋಸಗಾರನು ಬಹಳ ಚತುರನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ರಾಜನಿಗೂ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಲೋಭನೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ರಾಜನೂ ಸಹ ಪ್ರಲೋಭಕ್ಕೊಳಗಾದನು ಮತ್ತು ಜಗಮೋಹನನಿಗೆ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ನಿರ್ಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಸಲು ಮತ್ತು ಮಳಿಗೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲು ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು. ಜಗ ಮೋಹನನು ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಇಬ್ಬರು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೊಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸಿದ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ತನ್ನ ಬಲೆಯನ್ನು ಬೀಸಿದನು. ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ಹರಡಿದಾಗ ಅವನು ಅಡ್ಡಿ-ಆತಂಕಗಳಿಲ್ಲದೇ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಲೂಟಿ ಮಾಡಲಾರಂಭಿಸಿದನು. ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳ ಸಹಿತವಾಗಿ ಇಬ್ಬರು ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ದುರಾಸೆಗೊಳಗಾಗಿಯೇ ಇದ್ದರು. ರಾಜನಿಗೂ ತನ್ನ ಲೂಟಿಯ ಭಾಗವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನನ್ನೂ ತನ್ನ ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬಿಟ್ಟನು. ಕಪಟ-ಕೌಶಲ್ಯದ ಮತ್ತು ಅಂದದ ಬೆಡಗಿನ ಮುಖಸ್ತುತಿಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾಜನನ್ನು ಮತ್ತು ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಎಲ್ಲಾ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ದುರ್ಮಾರ್ಗಗಾಮಿಗಳಾಗಿ ಮಾಡಿ ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಬಲಹೀನರೂ, ಕರ್ಮಬಾಹಿರರೂ ಮತ್ತು ದುರ್ವ್ಯಸನ ಪ್ರಿಯರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಗೋಪ್ಯವಾಗಿ ಬಹುಬೇಗನೇ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನು ಇಡೀ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಫಾಪಿಸಿಕೊಂಡನು. ಈ ರೀತಿ ರಾಜನ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನೂ ಲೂಟಿ ಮಾಡಿ ಕೊನೆಗೆ ಅವನನ್ನು ಗೃಹ ಬಂಧನದಲ್ಲಿರಿಸಿದನು. ಇದೊಂದು ದೃಷ್ಟಾಂತವಾಗಿದೆ, ಇದರ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣವನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ರಾಜಾ ಚೇತನಸಿಂಹನು ‘ಜೀವಾತ್ಮ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಜ್ಞಾನಸಾಗರನು ‘ಬುದ್ಧಿ’, ಸಹಕಾರ ಮಂತ್ರಿ ಚಂಚಲಸಿಂಹ ‘ಮನ’ಸ್ಸಾಗಿದೆ, ಮಧ್ಯಪುರೀ ರಾಜಧಾನಿಯು ‘ಹೃದಯ’, ಹತ್ತು ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳು ‘ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು’, ಹತ್ತು ಜಿಲ್ಲೆಗಳೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ‘ಹತ್ತು ಸ್ಥಾನಗಳು’ ಮೋಸಗಾರನಾದ ಸರದಾರ ಜಗಮೋಹನ ‘ಕಾಮ’ ವಾಗಿದೆ. ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳ ಸುಖಗಳ ಪ್ರಲೋಭನವೇ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ದುರಾಸೆಗೊಳಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಸಿ ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಸುಖದ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟಗೊಳಿಸುವುದೇ ಅವನನ್ನು ಲೂಟಿ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಸರ್ವಥಾ ಮೋಹಕ್ಕೊಳಪಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಪರಮಲಾಭದಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿರಲು ಬಾಧ್ಯನನ್ನಾಗಿಸುವುದೇ ಗೃಹಬಂಧನದಲ್ಲಿರಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ವಿರೋಧೀ ದುರ್ಜಯ ಶತ್ರುವಾದ ‘ಕಾಮ’ವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗೆ ವಿಷಯ ಭೋಗರೂಪೀ ಮಿಥ್ಯಾಸುಖದ ಪ್ರಲೋಭನವನ್ನು ನೀಡಿ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯ ಸುಖ ರೂಪೀ ಲೋಭದಿಂದ ಜೀವಾತ್ಮನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಅವನನ್ನು ಸಂಸಾರರೂಪೀ ಕಾರಾಗೃಹದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿಬಿಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ವಾಸ್ತವಿಕ ಧನದಿಂದ ವಂಚಿತಗೊಳಿಸಿ ಅವನ ಅಮೂಲ್ಯ ಮನುಷ್ಯಜೀವನವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮರೂಪೀ ವೈರಿಯ ಅನಾಚಾರದ ಮತ್ತು ಅದು ಎಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಅನಾಚಾರ ನಡೆಸುತ್ತದೋ ಆ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಸಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಆ ಕಾಮರೂಪೀ ವೈರಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡುವಂತೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-41)
ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಮಿಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯಾದೌ ನಿಯಮ್ಯ ಭರತರ್ಷಭ ।
ಪಾಪ್ಮಾನಂ ಪ್ರಜಹಿ ಹ್ಯೇನಂ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನನಾಶನಮ್ ॥
ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದಕಾರಣ, ಭರತರ್ಷಭ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ !, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಆದೌ - ಮೊದಲು, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ- ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ನಿಯಮ್ಯ - ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಏನಮ್ - ಈ, ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನ ನಾಶನಮ್ - ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುವ, ಪಾಪ್ಮಾನಮ್ - ಮಹಾಪಾಪಿಯಾದ ಕಾಮವನ್ನು, ಹಿ - ಅವಶ್ಯವಾಗಿ, ಪ್ರಜಹಿ - ಬಲಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೊಂದು ಬಿಡು. ॥ 41 ॥
ಆದಕಾರಣ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ನೀನು ಮೊದಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಈ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುವ ಮಹಾಪಾಪಿಯಾದ ಕಾಮವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ, ಬಲಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೊಂದುಬಿಡು. ॥41॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಮತ್ತು ‘ಆದೌ’ ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಹೇತುವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಇದರೊಡನೆ ‘ಆದೌ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು -‘ಕಾಮ’ವೇ ಸಮಸ್ತ ಅನರ್ಥಗಳಿಗೆ ಮೂಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಮೊದಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟವಾಗಿ ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಸಿ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಮೋಹಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನ ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಾಗಿವೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಚಲಾಯಿಸಿ ಈ ಕಾಮರೂಪೀ ಶತ್ರುವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕೊಂದು ಬಿಡಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದರಿಂದಲೇ ಈ ಕಾಮರೂಪೀ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಸುಗಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮೊದಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಬಳಿಕ ಮನವನ್ನು ತಡೆಯಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ವಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು?
ಉತ್ತರ - ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ ಈ ಎರಡು ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗಬಲ್ಲವು. ಇದೇ ಎರಡು ಉಪಾಯಗಳು ಮನವನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. (6/35). ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರಾಜಸ ಸುಖವನ್ನು (18/38) ಹಾಗೆಯೇ ನಿದ್ರೆ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದ ಜನಿತ ತಾಮಸ ಸುಖವನ್ನು (18/39) ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಿಕವೂ, ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದೂ ಮತ್ತು ದುಃಖರೂಪವೂ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಿಂದ ವಿರಕ್ತನಾಗಿರುವುದು ವೈರಾಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ನಾಮ, ರೂಪ, ಗುಣ, ಚರಿತ್ರೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಶ್ರವಣ, ಕೀರ್ತನ, ಮನನ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಲೋಕಸೇವೆಯ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಅವುಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೆಯೇ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರದ ದೋಷವು ಉಂಟಾಗದಂತೆ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದೇ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮನವನ್ನು ವಶಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಈ ಎರಡೂ ಶಬ್ದಗಳ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಕಾಮವು ಇವನ್ನು ನಾಶಮಾಡು ವಂತಹುದು ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಭಾವ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯದಿಂದೊಡಗೊಂಡ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ’ ಹಾಗೂ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ಸಾಕಾರ ತತ್ತ್ವದ ಲೀಲೆ, ರಹಸ್ಯ, ಗುಣ, ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವದಿಂದೊಡಗೊಂಡ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ‘ವಿಜ್ಞಾನ’, ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನದ ಯಥಾರ್ಥ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದನ್ನು ಈ ಮಹಾನ್ ಕಾಮರೂಪೀ ಶತ್ರುವು ತನ್ನ ಮೋಹಿನೀ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿ ಅದುಮಿಡುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಆ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಜಾಗ್ರತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಜ್ಞಾನ- ವಿಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಇವುಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕಾಮವು ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ನಾಶ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥಗಳು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಒಂದಾದರೋ ಅಪ್ರಕಟವಾಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವ ಮಾಡಿಬಿಡುವುದು; ಇಲ್ಲಿ ಅಪ್ರಕಟವಾಗಿಸುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲೇ ‘ನಾಶ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ ; ಏಕೆಂದರೆ ಪೂರ್ವ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕಾಮದಿಂದ ಆವೃತ್ತ (ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ) ವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಮೂಲವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಕಾಮನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಮದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನವೂ ಒಂದು ಬಾರಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಮೇಲೆ ಅಜ್ಞಾನವು ಸಮೂಲವಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನದ ನಾಶದ ಯಾವ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕಾಮರೂಪೀ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ - ಯಾವಾಗ ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಮೇಲೆ ಕಾಮದ ಅಧಿಕಾರವಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾಮವು ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಿರುವಾಗ ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕಾಮವನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮದ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪದ ಕಡೆ ಲಕ್ಷ್ಯಮಾಡಿಸುತ್ತಾ ಆತ್ಮಬಲದ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-42)
ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪರಾಣ್ಯಾಹುರಿಂದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಪರಂ ಮನಃ ।
ಮನಸಸ್ತು ಪರಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋ ಬುದ್ಧೇಃ ಪರತಸ್ತು ಸಃ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು (ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರಕ್ಕಿಂತ), ಪರಾಣಿ - ಪರ ಅಂದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಲಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವೆಂದು, ಆಹುಃ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಇಂದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ - ಈ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ, ಪರಮ್ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು (ಆಗಿದೆ), ಮನಸಃ - ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ, ತು - ಲೂ (ಕೂಡ), ಪರಾ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ, ತು- ಮತ್ತು,
ಯಃ - ಯಾವುದು, ಬುದ್ಧೇಃ - ಬುದ್ಧಿಗಿಂತಲೂ (ಕೂಡ), ಪರತಃ - ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆಯೋ,
ಸಃ - ಅದು (ಆತ್ಮಾ) ಆಗಿದೆ. ॥ 42 ॥
ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸ್ಥೂಲಶರೀರಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಲಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಈ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು ಮನಸ್ಸು, ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು ಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಬುದ್ಧಿಗಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಆತ್ಮವಾಗಿದೆ. ॥ 42 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಯಾವ ಆಧಾರದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಶರೀರವನ್ನು ರಥವೆಂದೂ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಕುದುರೆಗಳೆಂದೂ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ (1/3/3-4); ರಥಕ್ಕಿಂತ ಕುದುರೆಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಚೇತನವಾಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ರಥವನ್ನು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬಲ್ಲವು. ಇದೇ ರೀತಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಸ್ಥೂಲದೇಹವನ್ನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಬೇಕಾದರೂ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಬಲಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಚೇತನವಾಗಿವೆ. ಸ್ಥೂಲಶರೀರವು ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರಕ್ಕಿಂತ ಅವು ಸೂಕ್ಷ್ಮವೂ ಆಗಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಸ್ಥೂಲಶರೀರಕ್ಕಿಂತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ, ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ನೋಡ ಬಹುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ (1/3/10-11) ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅರ್ಥ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥ ಗಳಿಗಿಂತ ಮನಸ್ಸು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಬುದ್ಧಿಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಮಹತತ್ತ್ವವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಸಮಷ್ಟಿಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಮಹತ್ವಕ್ಕಿಂತ ಅವ್ಯಕ್ತವೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತಕ್ಕಿಂತ ಪುರುಷನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಪುರುಷನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಇದೇ ಎಲ್ಲರ ಅಂತಿಮ ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಪರಮಗತಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಥ, ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ - ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕರಣದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಸಾರರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆ ಮೂರರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕೆ ಅರ್ಥ, ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೇನೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಆತ್ಮದ ಮಹತ್ವವನ್ನೇ ತಿಳಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಅಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಥ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಪಂಚತನ್ಮಾತ್ರಗಳಾಗಿವೆ. ತನ್ಮಾತ್ರಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಾದವುಗಳು ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಸರಿಯೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಅರ್ಥಾತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪುರುಷನ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಕೂಡ ಪ್ರಮಥನ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸುತ್ತವೆ’ (2/60) ಹಾಗೂ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸು ತ್ತಿರುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದೊಡನೆ ಮನಸ್ಸು ಸೇರಿರುತ್ತದೋ ಅದೊಂದೇ ಇಂದ್ರಿಯವು ಮನುಷ್ಯನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (2/67). ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವು ಹೆಚ್ಚೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರಾಬಲ್ಯತೆ ಸಿದ್ಧ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪೂರ್ವಾಪರದಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವೆಂಬಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ - ಇದರ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು?
ಉತ್ತರ - ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರಥದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆತ್ಮ ರಥಿಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಬುದ್ಧಿ ಅದರ ಸಾರಥಿಯಾಗಿದೆ, ಶರೀರವು ರಥ, ಮನಸ್ಸು ಲಗಾಮು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳೇ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ* ಎಂದು ಅಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ರಥಿಕನಿಗೆ ಅಧೀನ ಸಾರಥಿ, ಸಾರಥಿಗೆ ಅಧೀನ ಲಗಾಮು ಮತ್ತು ಲಗಾಮಿಗೆ ಅಧೀನ ಕುದುರೆಗಳು ಇರುವುದು ಸರಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೂ ಯಾರ ಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಸಾರಥಿಯು ವಿವೇಕ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಶೂನ್ಯನಾಗಿರುವನೋ, ಮನರೂಪೀ ಲಗಾಮನ್ನು ನಿಯಮಾನುಸಾರ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿಲ್ಲವೋ, ಇಂತಹ ಜೀವಾತ್ಮರೂಪೀ ರಥಿಕನ ಇಂದ್ರಿಯರೂಪೀ ಕುದುರೆಗಳು ಉಚ್ಛ್ರಂಖಲವಾಗಿ ದುಷ್ಟಕುದುರೆಗಳಂತೆ ಅವನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿರುದ್ಧ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ (ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ) ಕೊಂಡುಹೋಗಿ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ತಳ್ಳಿಬಿಡುತ್ತವೆ.+ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ಜೀವಾತ್ಮನ ಆಧಿಪತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮರೆತು ಅವುಗಳಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲಿಯತನಕ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗೆ ಮೋಸಮಾಡಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿರುದ್ಧ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಎಳೆಯುತ್ತವೆ. ಮೊದಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ವಿಷಯ-ಸುಖದ ಪ್ರಲೋಭನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅದನ್ನು ತಮಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸೇರಿ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತಮ್ಮಂತೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಸೇರಿ ಆತ್ಮನನ್ನೂ ಸಹ ತಮ್ಮ ಅಧೀನ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ಮನಸ್ಸು, ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಆತ್ಮವೇ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ (ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ) ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ - ಯಾರ ಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಸಾರಥಿಯು ವಿವೇಕಶೀಲನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮನರೂಪೀ ಲಗಾಮು ನಿಯಮಾನುಸಾರ ತನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿಯೋ, ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯ ರೂಪೀ ಕುದುರೆಗಳೂ ಕೂಡ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳಂತೆ ವಶದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಇಂತಹ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳುಳ್ಳ ಪವಿತ್ರಾತ್ಮಾ ಮನುಷ್ಯನು ಪುನಃ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರಲಾರದಂತಹ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪರಮ ಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.*ಗೀತೆಯಲ್ಲಿಯೂ - ಜಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತನ್ನ ಆತ್ಮನನ್ನು ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ಜಯಿಸಲ್ಪಡದ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳುಳ್ಳ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಶತ್ರುವಿನಂತೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದೆ. (6/6). ಆದುದರಿಂದ ಜಯಿ ಸಲ್ಪಡದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳಿಗಿಂತ ನಿರ್ಬಲವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪ್ರಬಲವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿವರಣೆಯಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ವಾಸ್ತವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಪೂರ್ವಾಪರದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿರೋಧವೂ ಇಲ್ಲ.
* ಆತ್ಮಾನಂ ರಥಿನಂ ವಿದ್ಧಿ ಶರೀರಂ ರಥಮೇವ ತು ಬುದ್ಧಿಂ ತು ಸಾರಥಿಂ ವಿದ್ಧಿ ಮನಃ ಪ್ರಗ್ರಹಮೇವ ಚ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಹಯಾನಾಹುರ್ವಿಷಯಾಂಸ್ತೇಷು ಗೋಚರಾನ್ ಆತ್ಮೇಂದ್ರಿಯ ಮನೋಯುಕ್ತಂ ಭೋಕ್ತೇತ್ಯಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ॥
(ಕಠೋಪನಿಷತ್ 1/3/3-4)
ನೀನು ಆತ್ಮವನ್ನು ರಥಿಕ ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ರಥವೆಂದು ತಿಳಿ, ಹಾಗೂ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಾರಥಿ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಲಗಾಮು ಎಂದು ತಿಳಿ. ವಿವೇಕಿ ಪುರುಷರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಕುದುರೆಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೆಯೇ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಮನದಿಂದ ಯುಕ್ತ ಆತ್ಮವನ್ನು ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರತಃ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ‘ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ’ ಎಂದು ಅರ್ಥ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕಠೋಪನಿಷತ್ನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಈ ವಿಷಯ ಬಂದಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹತ್ತತ್ವವೂ, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಅವ್ಯಕ್ತವೂ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತಕ್ಕಿಂತಲೂ ಸಹ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಪುರುಷನನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಇದೇ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ - ಪರತ್ವದ ಅಂತಿಮ ಎಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು ಮತ್ತೇನು ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಕೂಡ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.+ ಅದೇ ಶ್ರುತಿಯ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರತಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಅತ್ಯಂತಶ್ರೇಷ್ಠ’ ಎಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆತ್ಮ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಆಧಾರ, ಕಾರಣ, ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಪ್ರೇರಕ ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ವ್ಯಾಪಕ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಕಾರಣ ಅದನ್ನು ‘ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ’ವೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.
+ ಯಸ್ತ್ವ ವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ ಭವತ್ಯಯುಕ್ತೇನ ಮನಸಾ ಸದಾ । ತಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯವಶ್ಯಾನಿ ದುಷ್ಟಾಶ್ವಾ ಇವ ಸಾರಥೇಃ ॥
ಯಸ್ತ್ವವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ ಭವತ್ಯಮನಸ್ಕಃ ಸದಾಶುಚಿಃ । ನ ಸ ತತ್ಪದಮಾಪ್ನೋತಿ ಸಂಸಾರಂ ಚಾಧಿಗಚ್ಛತಿ॥
(ಕಠೋಪನಿಷತ್- 1/3/5,7)
ಆದರೆ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಸಾರಥಿಯು ಸರ್ವದಾ ಅವಿವೇಕಿ ಮತ್ತು ಸಂಯಮವಿಲ್ಲದ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಹೇಗೆ ಸಾರಥಿಯ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟ ಕುದುರೆಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಯಾರು (ಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಸಾರಥಿಯು) ವಿಜ್ಞಾನವಂತನಲ್ಲವೋ, ಯಾರ ಮನವು ನಿಗ್ರಹಿತವಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಸದಾ ಅಪವಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನು ಆ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾರನು ಅಲ್ಲದೆ ಅವನು ಸಂಸಾರವನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ದ ಪ್ರಕರಣ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇದೆ. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಹ ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಸಃ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಾಮದ ವಾಚಕವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರೆ ತೊಂದರೆ ಯೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಪ್ರಕರಣವೇನೋ ಅವಶ್ಯವಿದೆ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರಕರಣವಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಆತ್ಮಬಲವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಅವನು ಬುದ್ಧಿ, ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ತನ್ನ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲನು. ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ‘ಕಾಮ’ವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಾದರೆ ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಹೇಳುವುದು ಅಸಂಗತ ವಾದೀತು. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಸಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಾಮ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದು ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನ ವರ್ಣನೆ ಯಿಂದಲೂ ಸಹ ವಿರುದ್ಧವಾಗುವುದು. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಕಾಮದ ವಾಚಕವಾಗಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ರಸೋಪ್ಯಸ್ಯ ಪರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿವರ್ತತೇ’ (2/59) ಎಂದು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿರುವ ಆ ಪರತತ್ತ್ವದ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿತ್ಯ ಶುದ್ಧ-ಬುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಚಕವೇ ಆಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ವರ್ಣನೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಆತ್ಮವನ್ನು ಸರ್ವ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕಾಮರೂಪೀ ವೈರಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-43)
ಏವಂ ಬುದ್ಧೇಃ ಪರಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಸಂಸ್ತಭ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ ।
ಜಹಿ ಶತ್ರುಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಕಾಮರೂಪಂ ದುರಾಸದಮ್ ॥
ಏವಂ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಬುದ್ಧೇಃ - ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ, ಪರಮ್ - ಪರ ಅರ್ಥಾತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಬಲಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆತ್ಮವನ್ನು, ಬುದ್ಧ್ವಾ - ಅರಿತುಕೊಂಡು (ಮತ್ತು), ಆತ್ಮನಾ - ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಸಂಸ್ತಭ್ಯ - ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ ! (ನೀನು ಈ), ಕಾಮರೂಪಮ್ - ಕಾಮರೂಪೀ,
ದುರಾಸದಮ್ - ದುರ್ಜಯವಾದ, ಶತ್ರುಮ್ - ಶತ್ರುವನ್ನು, ಜಹಿ - ಕೊಂದು ಹಾಕು. ॥ 43 ॥
ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಪರ ಅರ್ಥಾತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮವೂ, ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ ! ನೀನು ಈ ಕಾಮರೂಪೀ ದುರ್ಜಯವಾದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕು. ॥ 43 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಆತ್ಮವು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯರ ಜ್ಞಾನವು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದಲೂ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆವೃತವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮರೆತು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ವತಃ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಮರೆತು ಕಾಮರೂಪೀ ವೈರಿಯ ವಶವರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಕೇಳಿದರೂ ಜನರು ಆತ್ಮವನ್ನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಒಂದು ವೇಳೆ ಆತ್ಮ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ರಾಗರೂಪೀ ಕಾಮವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ನಾಶವಾದೀತು. ಆದುದರಿಂದ ಆತ್ಮ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಇದನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಪ್ರಧಾನ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮವನ್ನು ಬುದ್ಧಿಗಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಬಹಳ ಗೂಢವಾದುದು. ಮಹಾಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶೀ ಮನುಷ್ಯನಾದವನು ಮಾತ್ರ ಅದನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ‘ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಈ ಆತ್ಮನು ಅವರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶಿ ಪುರುಷರೇ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು’ ಎಂದು ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ.*
* ಏಷ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ಗೂಢೋತ್ಮಾ ನ ಪ್ರಕಾಶತೇ । ದೃಶ್ಯತೇತ್ವಗ್ರ್ಯಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶಿಭಿಃ ॥
(ಕಠೋಪನಿಷತ್ 1/3/12)
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮಾನಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥವು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ‘ಆತ್ಮನಾ’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥವು ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಎಂದು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಜೀವ - ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಆತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ನಲವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಯಾಗಿದೆ. ಶರೀರವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಬಂದು ಹೋಯಿತು. ಜೀವಾತ್ಮನು ಸ್ವತಃ ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈಗ ಉಳಿದುದು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ. ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಬಲಿಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಇದರ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಆತ್ಮಾನಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥವು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ‘ಆತ್ಮನಾ’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ರೀತಿ ಯಾವುದು?
ಉತ್ತರ - ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮನವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ ಈ ಎರಡು ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. (6/35) ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳಿರುತ್ತವೆ. ವಿಷಯಗಳೊಡನೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಂದೆಂದು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಅವಸರವೊದಗಿದಾಗಲೆಲ್ಲಾ ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯೊಡನೆ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶವಾಗದಂತೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದರಿಂದ ಮೆಲ್ಲ-ಮೆಲ್ಲನೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಕಡಮೆ ಯಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖ ಮತ್ತು ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಪದೇ-ಪದೇ ದರ್ಶಿಸಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅರುಚಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಬಿಡುವುದೇ ವೈರಾಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪರಮೇಶ್ವರನ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಭೋಗಗಳ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಿಂದ ತೊಲಗಿಸಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಪದೇ-ಪದೇ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದು ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆತ್ಮನು ಸ್ವಯಂ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಬಲವಾಗಿರುವಾಗ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತ ಹೇಗೆ ಹೇಳಿದನು? ಆತ್ಮನು ಸ್ವಯಂ ಕಾಮರೂಪೀ ಮಹಾವೈರಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲ ಬಲ್ಲನಲ್ಲವೇ?
ಉತ್ತರ - ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಬಲವಿದೆ, ಅವನು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲನು. ವಸ್ತುತಃ ಅವನ ಬಲ್ಲವನ್ನೇ ಪಡೆದು ಎಲ್ಲರೂ ಬಲಿಷ್ಠರು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವನು ತನ್ನ ಮಹಾಬಲವನ್ನು ಮರೆತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಹೇಗೆ ಪ್ರಬಲ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಮರೆತು ತನಗಿಂತ ಸರ್ವಥಾ ಬಲಹೀನ, ಕ್ಷುದ್ರ ನೌಕರರಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿ ಅವರು ಹೇಳಿದಂತೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ, ಆತ್ಮನೂ ಸಹ ತನ್ನನ್ನು ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಅಧೀನವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳ ಕಾಮಪ್ರೇರಿತ ಉಚ್ಛ್ರಂಖಲ ಪೂರ್ಣ ಮನಬಂದಂತಹ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಕನಾಗಿ ಅನುಮತಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಆ ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಒಳಗೆ ಅಡಗಿರುವ ಕಾಮವು ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ ವಿಷಯಗಳ ಪ್ರಲೋಭನೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಆತ್ಮನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡು ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತಡೆದುಕೊಂಡರೆ; ಅವುಗಳಿಗೆ ಮನಬಂದಂತೆ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಲು ಅನುಮತಿ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಕಳ್ಳನಂತೆ ಅಡಗಿರುವ ಕಾಮವನ್ನು ಹೊರದೂಡುವಂತೆ ಬಲಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆಜ್ಞೆಮಾಡಿಬಿಟ್ಟರೆ ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಏನು ಮಾಡಲೂ ಶಕ್ತಿಯಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಸಹ ಅಲ್ಲಿರಲು ಕಾಮಕ್ಕೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆತ್ಮನಿಂದಲೇ ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಅದರ ಬಲದಿಂದ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳೂ ಅವನನ್ನೇ ಅದುಮಿಸಿಟ್ಟಿವೆ. ಮತ್ತು ಮನಬಂದಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆಯೆಂಬುದೂ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲವೆ! ಆದುದರಿಂದ ಆತ್ಮವು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡು ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಕಾಮವು ಇವುಗಳಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇವು ಉಚ್ಛ್ರಂಖಲವಾಗುತ್ತಾ ಇವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಕಾಮವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಸಾಯಬಲ್ಲದು. ವಸ್ತುತಃ ಅಕ್ರಿಯ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಉಪಾಯವು ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಮಾಡಿ ಕೊಂಡು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಾಮರೂಪೀ ವೈರಿಯನ್ನು ದುರ್ಜಯ ಎಂದು ತಿಳಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವಸ್ತುತಃ ಕಾಮನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಇದು ಆತ್ಮನ ಬಲದಿಂದ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿ ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿರಲು ಜಾಗ ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವುಗಳ ಬಲದಿಂದ ಬಲಯುತವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಮ್ಮ ವಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮನ ಬಲವು ಕಾಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅದನ್ನು ‘ದುರ್ಜಯ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕಾಮದ ಈ ದುರ್ಜಯತ್ವವು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಆತ್ಮನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡು ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತನ್ನ ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಬಾಹೋ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಯಾವ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಮಹಾಬಾಹು’ ಎಂಬುದು ದೊಡ್ಡ ಭುಜಗಳುಳ್ಳ ಬಲಶಾಲಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಶೌರ್ಯ ಸೂಚಕ ಶಬ್ದವಾಗಿದೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಕಾಮವನ್ನು ‘ದುರ್ಜಯ’ವೆಂದು ಹೇಳಿ ಅದನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಮಹಾಬಾಹು’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಆತ್ಮನ ಅನಂತ ಬಲವನ್ನು ಜ್ಞಾಪಕ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಜೊತೆಗೆ ಇದನ್ನು ಕೂಡ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ‘ಸಮಸ್ತ ಅನಂತ - ಅಚಿಂತ್ಯ-ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಗಳ ಅನಂತ ಭಂಡಾರ’ನಾದ ನಾನು-
ಯಾವ ಆ ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ ಅಲ್ಪವಾದ ಅಂಶವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಲೋಕರಕ್ಷಕರು ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವದ ಸಂಚಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಆ ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ ಕೋಟಿಯ ಕಲಾಂಶ ಭಾಗವನ್ನು ಪಡೆದು ಜೀವನು ಅನಂತಶಕ್ತಿವಂತನಾಗಬಲ್ಲನೊ ಆ ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಮರ್ಥ ಶಕ್ತಿಸಂಪನ್ನನೆಂದು ತಿಳಿದು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಕಾಮವು ಎಷ್ಟೇ ದುರ್ಜಯ ಮತ್ತು ದುರ್ಧರ್ಷ ವೈರಿಯೇ ಆಗಿರಲಿ ! ಅದನ್ನು ನೀನು ಬಹಳ ಸುಲಭವಾಗಿ ಕೊಂದು ಅದರಮೇಲೆ ಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲೇ.’ ಇದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಈ ಸಂಬೋಧನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ
ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ಕರ್ಮಯೋಗೋ ನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 3 ॥
॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥
॥ ಅಥ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ - ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗವು ॥
ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು— ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದವು ಪರಮಾರ್ಥಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥಾತ್ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ, ‘ಕರ್ಮ’ ಶಬ್ದವು ಕರ್ಮಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಯೋಗಮಾರ್ಗದ ಮತ್ತು ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ಶಬ್ದವು ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದ ಅರ್ಥಾತ್ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ವಿವೇಕ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವೂ ಕೂಡ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ. ಈ ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತಾನು ಅವತರಿಸುವ ರಹಸ್ಯ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗದ ಮತ್ತು ಇವೆಲ್ಲದರ ಫಲಸ್ವರೂಪೀ ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಯಥಾರ್ಥಜ್ಞಾನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘‘ಜ್ಞಾನಕರ್ಮ ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗ’’ ವೆಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.
ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ— ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವಿಷಯಕ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಆಗಿ ಹೋದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ, ನೀನು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ಆರು, ಏಳು ಮತ್ತು ಎಂಟರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅವತಾರದ ತತ್ತ್ವ, ರಹಸ್ಯ, ಸಮಯ ಮತ್ತು ನಿಮಿತ್ತಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಒಂಭತ್ತು ಮತ್ತು ಹತ್ತರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಿತನಾಗುವುದರ ಫಲವು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವರನ್ನು ನಾನು ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡರಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆಯ ಲೌಕಿಕ ಫಲವು ಬೇಗನೇ ದೊರೆಯುವ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಹದಿಮೂರು ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತಾನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಕರ್ತೃವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಕರ್ತನೆಂದು ತಿಳಿಯುವಂತೆ ಹೇಳಿ, ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಫಲವು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸದೆ ಇರುವುದೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತ, ಹದಿನೈದರಲ್ಲಿ ಭೂತಕಾಲದ ಮುಮುಕ್ಷುಗಳ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿ, ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಹದಿನಾರರಿಂದ ಹದಿನೆಂಟವರವರೆಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೈದು ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವವರ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರರವರೆಗೆ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವ ಮಹಾಪುರುಷರ ಮತ್ತು ಸಾಧಕರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಅವರ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರಿಂದ ಮೂವತ್ತರವರೆಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞ, ದೈವಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಅಭೇದದರ್ಶನರೂಪೀ ಯಜ್ಞಗಳೇ ಆದಿ ಯಜ್ಞಗಳ ವರ್ಣನೆಗೈದು ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಕರ್ತೃಗಳನ್ನು ಯಜ್ಞವೇತ್ತಾ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಾಪರೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಮೂವತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಆ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಅಮೃತವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವರಿಗೆ ಸನಾತನ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞ ಮಾಡದೇ ಇರುವವರಿಗೆ ಎರಡೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದ ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸಂಪಾದಿತವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ ಮೂವತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ದ್ರವ್ಯಮಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವನ್ನು ಉತ್ತಮವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕಲಿಯುವ ಮಾತನ್ನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನನೌಕೆಯ ಮೂಲಕ ಪಾಪ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವು ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಮೂವತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಮಹಾನ್ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತ ಶುದ್ಧಾಂತಃಕರಣ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವು ಸಿಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾದಿ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಪುರುಷನು ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಅಧಿಕಾರಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಫಲವು ಪರಮಶಾಂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ನಲವತ್ತರಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞರಾದ ಮತ್ತು ಅಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ಪುರುಷರನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ನಲವತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯರಹಿತ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಜ್ಞಾನಖಡ್ಗದ ಮೂಲಕ ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ಸಂಶಯವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶಗೈದು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ ಇರಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಗೈದು ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಧಿಯಿಂದ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸಿ ಭಗವದರ್ಪಣ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಇದಾದ ನಂತರ ಮೂವತ್ತೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಆ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರನ್ನು ಪ್ರಶಂಶಿಸಿ, ಮಾಡದೆ ಇರುವವರನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶವಾಗದಂತೆ ಹೇಳುತ್ತ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟನು. ಬಳಿಕ ಮೂವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದಾಗ ಮೂವತ್ತೇಳರಿಂದ ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಮಾಪ್ತಿವರೆಗೆ ಕಾಮವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು; ಆದರೂ ಕರ್ಮಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವು ತುಂಬಾ ಗಹನವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಪುನಃ ಅದರ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅದರ ಪ್ರಕರಣವನ್ನೇ ಆರಂಭಿಸುತ್ತ ಮೊದಲ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಅದರ ಅನಾದಿತ್ವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತ ಪ್ರಶಂಸೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 1)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಇಮಂ ವಿವಸ್ವತೇ ಯೋಗಂ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನಹಮವ್ಯಯಮ್ ।
ವಿವಸ್ವಾನ್ಮನವೇ ಪ್ರಾಹ ಮನುರಿಕ್ಷ್ವಾಕವೇಽಬ್ರವೀತ್ ॥
ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಇಮಮ್ - ಈ, ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶಿಯಾದ, ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗವನ್ನು, ವಿವಸ್ವತೇ - ಸೂರ್ಯನಿಗೆ, ಪ್ರೋಕ್ತವಾನ್ - ಹೇಳಿದ್ದೆ, ವಿವಸ್ವಾನ್ - ಸೂರ್ಯನು (ತನ್ನ ಪುತ್ರನಾದ), ಮನವೇ - ವೈವಸ್ವತ ಮನುವಿಗೆ,
ಪ್ರಾಹ - ಹೇಳಿದನು (ಮತ್ತು), ಮನುಃ - ಮನುವು (ತನ್ನ ಪುತ್ರ), ಇಕ್ಷ್ವಾಕವೇ - ರಾಜಾ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿಗೆ,
ಅಬ್ರವೀತ್ - ಹೇಳಿದನು.॥1॥
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು - ನಾನು ಈ ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಯೋಗವನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ. ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಪುತ್ರನಾದ ವೈವಸ್ವತ ಮನುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಮನುವು ತನ್ನ ಪುತ್ರನಾದ ರಾಜಾ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥1॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಮಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಯೋಗಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಕರ್ಮ ಯೋಗದ್ದೋ ಅಥವಾ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದ್ದೋ?
ಉತ್ತರ - ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೈದು ಭಗವಂತನು ಆ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಿದನು. ಇದಾದ ನಂತರ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದಾಗ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಯುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಭಕ್ತಿಸಹಿತ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಸಾರ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು ಮತ್ತು ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕಾಮರೂಪೀ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಹೇಳಿದನು.
ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನೇ ಅಂಗಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳ ಸಹಿತ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಇಮಮ್’ ಪದವು ಯಾವ ಪ್ರಕರಣ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಮಮ್’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಯೋಗಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿಯೇ ಇದೆ.
ಇದಲ್ಲದೆ ಈ ಯೋಗದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವಾಗ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸೂರ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಮನು’ ಮುಂತಾದವರ ಹೆಸರನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದವರೆಲ್ಲರೂ ಗೃಹಸ್ಥರೂ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳೇ ಆಗಿದ್ದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂದೆ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭೂತಕಾಲೀನ ಮುಮುಕ್ಷಗಳ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನಿತ್ತು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಇದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಮಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಯೋಗಮ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿಯೇ ತಿಳಿಯುವುದು ಉಪಯುಕ್ತವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಆತ್ಮಾನಮ್ ಆತ್ಮನಾ ಸಂಸ್ತಭ್ಯ’ ಆತ್ಮನ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮನನ್ನು ತಡೆದು - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಮಾಧಿಸ್ಥನಾಗಲಿಕ್ಕೆ ಹೇಳಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ, ‘ಯುಜ್ ಸಮಾಧೌ’ದ ಅನುಸಾರ ‘ಯೋಗ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವೂ ಕೂಡ ‘ಸಮಾಧಿ’ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮ ಮಾಡಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಥನಾಗುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮನ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮವನ್ನು ತಡೆದುಕೊಂಡು ಅರ್ಥಾತ್ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಮನವನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕಾಮರೂಪೀ ದುರ್ಜಯ ಶತ್ರುವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅದು ಕಾಮವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧವಾಗಬಲ್ಲದು ಹಾಗೂ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸುವುದು ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಪರಮಾವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ (2/64). ಆದುದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸು-ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು-ಇವೆಲ್ಲವು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅಂಗಗಳೇ ಆಗಿವೆ ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹಠಯೋಗ ಅಥವಾ ಸಮಾಧಿಯೋಗವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಕರ್ಮಯೋಗವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಯೋಗವನ್ನು ನಾನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ, ಸೂರ್ಯನು ಮನುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಮನುವು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು-ಇಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವ ಉದ್ದೇಶವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಯೋಗದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಈ ಯೋಗವು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನಾದಿತ್ವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನೆಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 2)
ಏವಂ ಪರಂಪರಾಪ್ರಾಪ್ತಮಿಮಂ ರಾಜರ್ಷಯೋ ವಿದುಃ ।
ಸ ಕಾಲೇನೇಹ ಮಹತಾ ಯೋಗೋ ನಷ್ಟಃ ಪರಂತಪ ॥
ಪರಂತಪ - ಹೇ ಪರಂತಪ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಪರಂಪರಾ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್ - ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ, ಇಮಮ್ - ಈ ಯೋಗವನ್ನು, ರಾಜರ್ಷಯಃ - ರಾಜರ್ಷಿಗಳು, ವಿದುಃ - ತಿಳಿದರು (ಆದರೆ ನಂತರ), ಸಃ - ಆ, ಯೋಗಃ - ಯೋಗವು, ಮಹತಾ - ಬಹಳ, ಕಾಲೇನ - ಕಾಲದಿಂದ, ಇಹ - ಈ ಪೃಥ್ವೀಲೋಕದಲ್ಲಿ, .ನಷ್ಟಃ - ಲುಪ್ತಪ್ರಾಯವಾಗಿ ಹೋಯಿತು. ॥2॥
ಹೇ ಪರಂತಪ ಅರ್ಜುನಾ! ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಈ ಯೋಗವನ್ನು ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ತಿಳಿದರು. ಆದರೆ ಅನಂತರ ಆ ಯೋಗವು ಬಹಳ ಕಾಲದಿಂದ ಈ ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲುಪ್ತಪ್ರಾಯವಾಯಿತು. ॥2॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಈ ಯೋಗವನ್ನು ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ತಿಳಿದರು’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಂದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದು ಅನೇಕ ಪೀಳಿಗೆಗಳವರೆಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜರುಗಳು ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರು; ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇದರ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ತುಂಬಾ ಸುಗಮವಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಈಗ ಆ ಮಾತು ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲವೆಂದು ಭಗವಂತನು ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ರಾಜರ್ಷಿ’ ಎಂದು ಯಾರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ರಾಜನೂ ಆಗಿದ್ದು ಋಷಿಯೂ ಆಗಿರುವವನನ್ನು, ಅರ್ಥಾತ್ ರಾಜನಾಗಿದ್ದು ವೇದಮಂತ್ರಗಳ ಅರ್ಥದ ತತ್ತ್ವನ್ನು ತಿಳಿದವರನ್ನು ‘ರಾಜರ್ಷಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಯೋಗವನ್ನು ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ತಿಳಿದರು’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಬೇರೆಯವರು ಅದನ್ನು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ ವೆಂದಾಗುತ್ತದೆಯೇ?
ಉತ್ತರ - ಇಂತಹ ಮಾತೇನಿಲ್ಲ! ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರು ತಿಳಿಯುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಪ್ರಧಾನತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಜನರೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ರಾಜರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಕಲಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆಂಬ ಮಾತು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು-‘ರಾಜರು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ; ಮತ್ತು ನೀನೂ ಕೂಡ ರಾಜವಂಶದಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ್ದೀಯೇ, ಆದುದರಿಂದ ನಿನಗೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ ಮತ್ತು ನಿನಗೆ ಸುಲಭವೂ ಆಗಬಹುದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತುಂಬಾ ಸಮಯದಿಂದ ಆ ಯೋಗವು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲುಪ್ತಪ್ರಾಯವಾಗಿ ಹೋಯಿತು’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಆ ಪರಂಪರೆ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿರುವವರೆಗಾದರೋ ಈ ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಚಾರವಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಜನರಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯು ಬೆಳೆಯತೊಡಗಿದಂತೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಕಡಿಮೆಯಾಗತೊಡಗಿತು; ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹ್ರಾಸವಾಗುತ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಮಂಗಳಮಯ ಪರಂಪರೆ ನಷ್ಟವಾದಂತಾಯಿತು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವರು ಮತ್ತು ಗ್ರಹಿಸುವ ಜನರು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಸಮಯದ ಹಿಂದೆಯೇ ಪ್ರಾಯಶಃ ಅಭಾವವಾದಂತಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿರುವನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅವ್ಯಯಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಈ ಯೋಗವನ್ನು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅದು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಈ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧೀ ಮಾತುಗಳ ಅರ್ಥವೇನು? ಒಂದು ವೇಳೆ ಅದು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಅದರ ನಾಶವಾಗಬಾರದಿತ್ತು, ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾಶವಾಗುವುದಾದರೆ ಅದು ಅವಿನಾಶೀ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನ ರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಇರುವ ಸಾಧನೆಗಳೆಲ್ಲವು ನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ; ಇವುಗಳ ಅಭಾವ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿತ್ಯನೋ ಆಗ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅವನಿಂದಲೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅನಾದಿ ನಿಯಮಗಳು ಅನಿತ್ಯವಾಗಲಾರವು. ಯಾವಾಗ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವಾಗುತ್ತದೋ, ಆಗ ಭಗವಂತನ ಸಮಸ್ತ ನಿಯಮಗಳೂ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಳಯವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿಯಮಗಳೂ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಅಭಾವವೆಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನಾದಿತ್ವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪೂರ್ವಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಯೋಗವು ತುಂಬಾ ಸಮಯದಿಂದ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಹೀಗಿದೆ - ಅನೇಕ ಕಾಲದಿಂದ ಈ ಭೂಲೋಕಲ್ಲಿ ಅದರ ತತ್ತ್ವ ತಿಳಿದಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಅಭಾವವಾದಂತಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದು ಅಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿದೆ, ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅದರ ಅಭಾವವಾಗಿದೆ ಎಂದಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಸತ್ ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವವು ಎಂದು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಶ್ಲೋಕದ ಮಾತಿನಂತೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ಇದರ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ, ಬಳಿಕ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಎಂದಾದರೂ ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ವಿಕಾಸವಾದರೆ, ಎಂದಾದರೂ ಅಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗುತ್ತ ಪ್ರಳಯದಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದು ಅಖಿಲ ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅದು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಅದರ ಅಭಾವವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ - ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
(ಶ್ಲೋಕ - 3)
ಸ ಏವಾಯಂ ಮಯಾ ತೇಽದ್ಯ ಯೋಗಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಪುರಾತನಃ ।
ಭಕ್ತೋಽಸಿ ಮೇ ಸಖಾ ಚೇತಿ ರಹಸ್ಯಂ ಹ್ಯೇತದುತ್ತಮಮ್ ॥
(ತ್ವಮ್) - ನೀನು, ಮೇ - ನನ್ನ, ಭಕ್ತಃ - ಭಕ್ತನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಖಾ - ಪ್ರಿಯಸಖನು, ಅಸಿ - ಆಗಿರುವೆ, ಇತಿ -ಆದ್ದರಿಂದ,
ಸಃ, ಏವ - ಅದೇ, ಅಯಮ್ - ಈ, ಪುರಾತನಃ - ಪುರಾತನವಾದ, ಯೋಗಃ - ಯೋಗವನ್ನು, ಅದ್ಯ - ಇಂದು,
ಮಯಾ - ನನ್ನಿಂದ, ತೇ - ನಿನಗೆ, ಪ್ರೋಕ್ತಃ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಏತತ್ - ಇದು, ಉತ್ತಮಮ್- ಬಹಳ ಉತ್ತಮವಾದ, ರಹಸ್ಯಮ್ - ರಹಸ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಗುಪ್ತವಾಗಿಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ॥3॥
ನೀನು ನನ್ನ ಭಕ್ತನೂ, ಪ್ರಿಯಸಖನೂ ಆಗಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದೇ ಈ ಪುರಾತನವಾದ ಯೋಗವನ್ನು ಇಂದು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಬಹಳ ಉತ್ತಮವಾದ ರಹಸ್ಯವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಗುಪ್ತವಾಗಿಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ॥3॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನೀನು ನನ್ನ ಭಕ್ತನು ಮತ್ತು ಸಖನೂ ಆಗಿದ್ದೀಯೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು - ನೀನು ಎಷ್ಟೋ ಕಾಲದಿಂದ ನನ್ನ ಅನುಯಾಯೀ ಭಕ್ತನಾಗಿರುವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯಸಖನೂ ಆಗಿರುವೆ; ಆದುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಅತ್ಯಂತ ರಹಸ್ಯದ ಮಾತನ್ನು ಕೂಡ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನ ಮುಂದೆ ರಹಸ್ಯದ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅದೇ ಆ ಪುರಾತನ ಯೋಗವನ್ನು ಇಂದು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ’-ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಸಃ ಏವ’ ಮತ್ತು ‘ಪುರಾತನಃ’ ಈ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಈ ಯೋಗದ ಅನಾದಿತ್ವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ತೇ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಅಧಿಕಾರದ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅದ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಯೋಗದ ಉಪದೇಶದ ಅವಕಾಶವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಯೋಗವನ್ನು ನಾನು ಮೊದಲು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆನೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರ ಪರಂಪರೆ ಅನಾದಿ ಕಾಲದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆಯೋ ಅದೇ ಪುರಾತನ ಯೋಗವನ್ನು ಇಂದು ಈ ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಕುಲ ಮತ್ತು ಶರಣಾಗತನೆಂದು ತಿಳಿದು ನಿನ್ನ ಶೋಕದ ನಿವೃತ್ತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ದೊರಕಿಸಿಕೊಡಲು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪರಮ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದೋ, ಅದು ಶರಣಾಗತಿಯ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಅಂತರಂಗದ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ತುಂಬಿದ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯೂ ಒಂದು ಸಾಧನವಾಗಿದೆ. ನೀನು ಇಂದು ನಿನ್ನ ಈ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರುವೆ (2/7); ಹೀಗೆ ಮೊದಲು ಎಂದೂ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬಯಲಾಗಿಸಿದ್ದೇನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದು ತುಂಬಾ ಉತ್ತಮ ರಹಸ್ಯವಾಗಿದೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಯೋಗವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಬಿಡಿಸಿ ಪರಮಾನಂದಸ್ವರೂಪಿ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರಕಿಸಿ ಕೊಡುವುದಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತಮವೂ, ತುಂಬಾ ರಹಸ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದಲ್ಲದೆ-ಸೂರ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಈ ಯೋಗದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡುವವನು ನಾನೇ ತಿಳಿಸಿ, ಹಾಗೂ ಅದೇ ಯೋಗವನ್ನು ನೀನು ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೂ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ನಾನು ನನ್ನ ಈಶ್ವರಭಾವವು ಪ್ರಕಟಿಸಿದದ್ದು ತುಂಬಾ ರಹಸ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವೂ ಇದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅನಧಿಕಾರಿಯ ಮುಂದೆ ಇದನ್ನು ಎಂದೂ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಬಾರದು.
ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ವರ್ಣಿಸಿದಂತೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ-ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಾದರೋ ಈಗ ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ, ಮನು ಹಾಗೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳು ತುಂಬಾ ಹಿಂದೆಯೇ ಆಗಿಹೋಗಿದ್ದಾರೆ, ಹಾಗಾದರೆ ಇವನು ಈ ಯೋಗದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಮಾಡಿದನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಆದುದರಿಂದ ಇದರ ಉತ್ತರದ ಜೊತೆಗೇ ಭಗವಂತನ ಅವತಾರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 4)
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ಅಪರಂ ಭವತೋ ಜನ್ಮ ಪರಂ ಜನ್ಮ ವಿವಸ್ವತಃ ।
ಕಥಮೇತದ್ವಿಜಾನೀಯಾಂ ತ್ವಮಾದೌ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನಿತಿ ॥
ಭವತಃ - ನಿನ್ನ, ಜನ್ಮ - ಜನ್ಮ(ವಾದರೋ), ಅಪರಮ್ - ಅರ್ವಾಚೀನ - ಈಗಿನ ಕಾಲದ್ದಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ವಿವಸ್ವತಃ - ಸೂರ್ಯನ, ಜನ್ಮ - ಜನ್ಮವು, ಪರಮ್ - ಬಹಳ ಪ್ರಾಚೀನವಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ - ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಆಗಿ ಹೋಗಿತ್ತು (ಹಾಗಿರುವಾಗ), ತ್ವಮ್ - ನೀನೇ, ಆದೌ - ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ (ಸೂರ್ಯನಿಗೆ), ಏತತ್ - ಈ ಯೋಗವನ್ನು,
ಪ್ರೋಕ್ತವಾನ್- ಹೇಳಿದ್ದೆ (ಎಂದು ನಾನು) ಇತಿ - ಈ ವಿಷಯವನ್ನು, ಕಥಮ್ - ಹೇಗೆ, ವಿಜಾನೀಯಾಮ್ - ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಿ?॥4॥
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು - ನಿನ್ನ ಜನ್ಮವಾದರೋ ಅರ್ವಾಚೀನವಾದುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಈಗಿನ ಕಾಲದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಜನ್ಮವು ಬಹಳ ಪ್ರಾಚೀನವಾದುದು. ಅರ್ಥಾತ್ ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಆಗಿಹೋಗಿತ್ತು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಈ ಯೋಗವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೆಯೆಂದು ನಾನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಿ? ॥4॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ದಿವ್ಯ ಮಾನವರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾದ ಸರ್ವಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅರ್ಜುನನು ರಾಜಸೂಯ ಯಜ್ಞದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನು (ಮಹಾ-ಸಭಾ-38/23, 29) ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಋಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನೊಡನೆ ಅವನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕುರಿತು ಚರ್ಚೆ ಮಾಡಿದ್ದನು (ಮಹಾ-ವನ-12/11-43) ಇದಲ್ಲದೆ ಶಿಶುಪಾಲಾದಿಗಳ ವಧೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಅದ್ಭುತ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಿದ್ದನು. ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ತಿಳಿದಿದ್ದನಾದರೂ ಭಗವಂತನ ಮುಖದಿಂದಲೇ ಅವನ ಅವತಾರದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುವ ಮತ್ತು ಸರ್ವಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಮನದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂದೇಹವನ್ನು ದೂರಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಿನ್ನ ಜನ್ಮವು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕೆಲವೇ ವರ್ಷಗಳ ಮೊದಲು ಶ್ರೀವಸುದೇವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಆಗಿತ್ತು. ಈ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲ ಜನರು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೂ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಅದಿತಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಆಗಿತ್ತು; ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ - ನೀನು ಈ ಯೋಗವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ ಅದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನ ಮೂಲಕ ಇದರ ಪರಂಪರೆ ನಡೆಯಿತು; ಎಂಬ ಮಾತಿನ ರಹಸ್ಯ ತಿಳಿಯದೇ ಇದು ಅಸಂಭವದಂತೆ ಕಾಣುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಾದೀತು? ಆದುದರಿಂದ ಕೃಪೆಗೈದು ನನಗೆ ಇದರ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಕೃತಾರ್ಥನನ್ನಾಗಿಸಬೇಕೆಂಬುದೇ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಭಾವವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದಾಗ ತನ್ನ ಅವತಾರ ತತ್ತ್ವದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಸರ್ವಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸುತ್ತ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 5)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಬಹೂನಿ ಮೇ ವ್ಯತೀತಾನಿ ಜನ್ಮಾನಿ ತವ ಚಾರ್ಜುನ ।
ತಾನ್ಯಹಂ ವೇದ ಸರ್ವಾಣಿ ನ ತ್ವಂ ವೇತ್ಥ ಪರಂತಪ ॥
ಪರಂತಪ - ಹೇ ಪರಂತಪ, ಅರ್ಜುನ - ಅರ್ಜುನನೇ!, ಮೇ - ನನ್ನ, ಚ - ಮತ್ತು, ತವ - ನಿನ್ನ, ಬಹೂನಿ - ಅನೇಕ,
ಜನ್ಮಾನಿ - ಜನ್ಮಗಳು, ವ್ಯತೀತಾನಿ - ಆಗಿಹೋಗಿವೆ, ತಾನಿ - ಆ, ಸರ್ವಾಣಿ - ಎಲ್ಲವು, ತ್ವಮ್ - ನಿನಗೆ, ನ, ವೇತ್ಥ - ಅರಿವಿಲ್ಲ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ವೇದ - ಅರಿತಿರುವೆ. ॥5॥
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು - ಹೇ ಪರಂತಪ ಅರ್ಜುನಾ! ನನ್ನ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಆಗಿಹೋಗಿವೆ. ಅವೆಲ್ಲವು ನಿನಗೆ ಅರಿವಿಲ್ಲ, ನಾನು ಅರಿತಿರುವೆ. ॥5॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನನ್ನ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಆಗಿ ಹೋಗಿವೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ನಾನು ಮತ್ತು ನೀನು ಈಗಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂಬ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ನಾವುಗಳೆಲ್ಲ ಅನಾದಿ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾದರೋ ನಿತ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ನಾನು ಮತ್ಸ್ಯ, ಕೂರ್ಮ, ವರಾಹ, ನೃಸಿಂಹ ಮತ್ತು ವಾಮನ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದೆ. ವಸುದೇವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದು ಅರ್ವಾಚೀನವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಉಂಟಾದ ನನ್ನ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಅಸಂಖ್ಯ ಪುರುಷರಿಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ‘ಈ ಯೋಗವನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದ್ದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವುದೇ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಅಸಂಭವತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ನಾನೇ ನಾರಾಯಣ ರೂಪದಿಂದ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಈ ಯೋಗವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವೆಲ್ಲವು ನಿನಗೆ ಅರಿವಿಲ್ಲ, ನಾನು ಅರಿತಿರುವೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸರ್ವಜ್ಞತೆಯ ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳ ಅಲ್ಪಜ್ಞತೆಯ ದಿಗ್ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ಯಾವ-ಯಾವ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಯಾವ-ಯಾವ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ಯಾವ-ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಏನೇನು ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೆನೋ, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ನೀನು ಸರ್ವಜ್ಞನಲ್ಲದ ಕಾರಣ ತಿಳಿಯಲಾರೆ; ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಪೂರ್ವಜನ್ಮಗಳ ಸ್ಮೃತಿಯು ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ನೀನು ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವೆ. ಆದರೆ ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ಘಟನೆಯೂ ನನ್ನಿಂದ ಮರೆಯಾಗಿಲ್ಲ; ಭೂತ, ವರ್ತಮಾನ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯಗಳು ನನಗೆ ವರ್ತಮಾನವೇ ಆಗಿವೆ. ನಾನು ಎಲ್ಲ ಜೀವರನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ (7/26). ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಸರ್ವಜ್ಞನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಆದುದರಿಂದ ನಾನೇ ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಯೋಗವನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ್ದೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂದೇಹಪಡಬಾರದು.
ಸಂಬಂಧ — ‘ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನನ್ನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಆಗಿಹೋಗಿವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನ ಶ್ರೀಮುಖದಿಂದ ಕೇಳಿ - ನಿನ್ನ ಜನ್ಮಗಳು ಹೇಗಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದವೇನಿದೆ? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಜನ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 6)
ಅಜೋಽಪಿ ಸನ್ನವ್ಯಯಾತ್ಮಾ ಭೂತಾನಾಮೀಶ್ವರೋಽಪಿ ಸನ್ ।
ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸ್ವಾಮಧಿಷ್ಠಾಯ ಸಂಭವಾಮ್ಯಾತ್ಮಮಾಯಯಾ ॥
(ಅಹಮ್ - ನಾನು), ಅಜಃ - ಅಜನ್ಮಾ (ಮತ್ತು), ಅವ್ಯಯಾತ್ಮಾ - ಅವಿನಾಶಿ ಸ್ವರೂಪನು, ಸನ್, ಅಪಿ - ಆಗಿದ್ದರೂ, ಭೂತಾನಾಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಈಶ್ವರಃ - ಈಶ್ವರ, ಸನ್ ಅಪಿ - ಆಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಕೂಡ, ಸ್ವಾಮ್ - ನನ್ನ,
ಪ್ರಕೃತಿಮ್ - ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು, ಅಧಿಷ್ಠಾಯ - ಅಧೀನ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಆತ್ಮಮಾಯಯಾ - ನನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ,
ಸಂಭವಾಮಿ - ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ. ॥6॥
ನಾನು ಅಜನ್ಮಾ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿ ಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದರೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಈಶ್ವರ (ಒಡೆಯ)ನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ-ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅಧೀನವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ನನ್ನದೇ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ. ॥6॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಜಃ’, ‘ಅವ್ಯಯಾತ್ಮಾ’ ಮತ್ತು ‘ಭೂತಾನಾಮೀಶ್ವರಃ’ ಈ ಪದಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಅಪಿ’ ಮತ್ತು ‘ಸನ್’ನ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು-ನಾನು ಅಜನ್ಮಾ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ವಿನಾಶವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಕೂಡ ನಾನು ಸಾಧಾರಣ ವ್ಯಕ್ತಿಯಂತೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ ಮತ್ತು ವಿನಷ್ಟವಾಗುತ್ತಾ ಇರುವವನಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತೇನೆ. ಈ ರೀತಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಓರ್ವ ಸಾಧಾರಣ ವ್ಯಕ್ತಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಅವತಾರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಜನರು ನಾನು ಮತ್ಸ್ಯ, ಕೂರ್ಮ, ವರಾಹ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯಾದಿ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾದಾಗ ನನ್ನ ಜನ್ಮವಾಯಿತೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ನಾನು ಅಂತರ್ಧಾನನಾದಾಗ ನನ್ನ ವಿನಾಶವಾಯಿತೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ನಾನು ಆ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ನನ್ನನ್ನು ತಮ್ಮಂತೆಯೇ ಸಾಧಾರಣ ವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು ನನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ (9/11) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೂ, ಸರ್ವೇಶ್ವರನೂ, ನಿತ್ಯ-ಶುದ್ಧ-ಬುದ್ಧ-ಮುಕ್ತ ಸ್ವಭಾವದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಜಗತ್ತಿನ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ದಿವ್ಯಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆಂಬ ಮಾತನ್ನು ಈ ಬಡಪಾಯಿಗಳು ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯ ಪರದೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿರುತ್ತೇನೆ (7/25).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಾಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ಪ್ರಕೃತಿಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಆತ್ಮಮಾಯಯಾ’ ಎಂಬುದು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿರೂಪೀ ಯಾವ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿ ಇದೆಯೋ, ಯಾವುದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಏಳನೇ ಮತ್ತು ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಮಹದ್ಬ್ರಹ್ಮ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಾಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಪ್ರಕೃತಿಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಯಾವ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಧಾರಣ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವನೋ, ಯಾವ ಅಸಾಧಾರಣ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಜನರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಜನರು ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾರರೋ ಹಾಗೂ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಯೋಗಮಾಯೆಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮಮಾಯಯಾ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಅಧೀನ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ತನ್ನ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಜಗತ್ತನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುವವಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಈ ಯೋಗಮಾಯೆಯು ಅವನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ಐಶ್ವರ್ಯಮಯ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಇವೆರಡರ ಭೇದವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅಧೀನ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ’- ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು-ಸಾಧಾರಣ ಜೀವಿಗಳಿಗಿಂತ ತನ್ನ ಜನ್ಮದ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಜೀವಿಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಶರಾಗಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೋ, ಹಾಗೆ ನನ್ನ ಜನ್ಮವು ಅಲ್ಲವೆಂಬುದು ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ನಾನು ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅಧಿಷ್ಠಾನವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ವಯಂ ನನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಆಗಾಗ ದಿವ್ಯಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಧಾರಣ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಆ ಜನ್ಮವು ಸ್ವತಂತ್ರ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಜೀವಿಗಳಂತೆ ಕರ್ಮವಶವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಾಧಾರಣ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುವುದು-ಸಾಯುವುದು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಂತರವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಾಧಾರಣ ಜೀವಿಗಳ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವುಗಳು ಅವರ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವಾಗುತ್ತವೆ, ಅವರ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ತಾಯಿಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿದ್ದು ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹುಟ್ಟುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ತಾಯಿಯ ಯೋನಿಯಿಂದ ಶರೀರಸಹಿತ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಮೆಲ್ಲ-ಮೆಲ್ಲನೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆ ಶರೀರವು ನಾಶವಾದಾಗ ಸತ್ತು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಪುನಃ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಬೇರೆ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗುವುದು ಇದಕ್ಕಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಅವನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಅವನು ಬಯಸಿದಾಗ, ಬಯಸಿದಲ್ಲಿ, ಬಯಸಿದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗಬಲ್ಲನು; ಒಂದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವನಿಂದ ದೊಡ್ಡವನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡವನಿಂದ ಸಣ್ಣವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪದ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿಲ್ಲ, ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಅವನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅನುಗಮನ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಇದಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತೆ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು, ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನು ಅಡಗಿಸಿ ಅವನು ಚತುರ್ಭುಜರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದನನು, ಅನಂತರ ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು-ಇದರಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಒಂದು ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಬೇರೆ ರೂಪವನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದು ಇದು ಹುಟ್ಟುವುದು-ಸಾಯುವುದು ಅಲ್ಲವೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಯಾವುದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದು ಜನ್ಮ-ಮರಣಗಳಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಲೀಲಾ ಮಾತ್ರವೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಜನ್ಮವಾದರೋ ತಾಯಿ ದೇವಕಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಆಗಿರ ಬಹುದು, ಮತ್ತೆ ಜನರ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವಿದ್ದಿತು?
ಉತ್ತರ - ಅಂತಹ ಮಾತೇನಿಲ್ಲ! ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದ ಆ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ಈ ಸಂದೇಹಕ್ಕೆ ಸಮಾಧಾನವು ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ದೇವಕಿಯು ತನ್ನ ಮುಂದೆ ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದಾ ಮತ್ತು ಪದ್ಮಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ಚತುರ್ಭುಜ ದಿವ್ಯ ದೇವರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾದ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡಿದಳು ಮತ್ತು ಅವನ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದಳು. ಬಳಿಕ ದೇವಕಿ ತಾಯಿಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತೆ ಭಗವಂತನು ಶಿಶು ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.* ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಜನ್ಮವು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ತಾಯಿಯಾದ ದೇವಕಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಅವನು ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದನು. ಜನ್ಮಧಾರಣೆಯ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಭಗವಂತನು ಹತ್ತು ತಿಂಗಳುವರೆಗೆ ತಾಯಿ ದೇವಕಿಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಬಳಿಕ ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವಾದುದು ಅವನ ಲೀಲೆಯೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
*ಉಪಸಂಹರ ವಿಶ್ವಾತ್ಮನ್ನದೋ ರೂಪಮಲೌಕಿಕಮ್ । ಶಂಖಚಕ್ರಗದಾಪದ್ಮಶ್ರಿಯಾ ಜುಷ್ಟಂ ಚತುರ್ಭುಜಮ್॥
ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾಸೀದ್ಧರಿಸ್ತೂಷ್ಣೀಂ ಭಗವಾನಾತ್ಮಮಾಯಯಾ । ಪಿತ್ರೋಃ ಸಂಪಶ್ಯತೋಃ ಸದ್ಯೋ ಬಭೂವ ಪ್ರಾಕೃತಃ ಶಿಶುಃ॥
(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ - 10/3/30, 46)
ಹೇ ವಿಶ್ಮಾತ್ಮನೇ! ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದಾ ಮತ್ತು ಪದ್ಮಗಳ ಶೋಭಾಯುಕ್ತ ಈ ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳುಳ್ಳ ನಿನ್ನ ಅಲೌಕಿಕ - ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಈಗ ಅಡಗಿಸಿಕೋ. ಹೀಗೆ ಕೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಸುಮ್ಮನಾದನು ಮತ್ತು ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರು ನೋಡುನೋಡುತ್ತಾ ಇದ್ದಹಾಗೇ ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ತತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾಧಾರಣ ಮಗುವಿನಂತೆ ಆದನು.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಶ್ರೀಮುಖದಿಂದ ಅವನ ಜನ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನು ಕೇಳಿ-ನೀನು ಯಾವ-ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಎಂತೆಂತಹ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವತಾರ ಧರಿಸುತ್ತಿರುವೆ ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅವತಾರದ ಸಮಯ, ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 7)
ಯದಾ ಯದಾಹಿ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಗ್ಲಾನಿರ್ಭವತಿ ಭಾರತ ।
ಅಭ್ಯುತ್ಥಾನಮಧರ್ಮಸ್ಯ ತದಾತ್ಮಾನಂ ಸೃಜಾಮ್ಯಹಮ್ ॥
ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಯದಾ, ಯದಾ - ಯಾವಾಗ-ಯಾವಾಗ, ಧರ್ಮಸ್ಯ - ಧರ್ಮದ,
ಗ್ಲಾನಿಃ - ಹಾನಿಯು (ಮತ್ತು), ಅಧರ್ಮಸ್ಯ - ಅಧರ್ಮದ, ಅಭ್ಯುತ್ಥಾನಮ್ - ವೃದ್ಧಿಯು, ಭವತಿ - ಆಗುತ್ತದೋ,
ತದಾ ಹಿ - ಆಗಾಗಲೇ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ನನ್ನ ರೂಪವನ್ನು, ಸೃಜಾಮಿ - ರಚಿಸುತ್ತೇನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಾಕಾರ ರೂಪದಿಂದ ಜನರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ. ॥7॥
ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯ ಅರ್ಜುನಾ! ಯಾವ-ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿ ಯಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಆವಾಗಲೆಲ್ಲಾ ನಾನು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಸಾಕಾರರೂಪದಿಂದ ಜನರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ. ॥7॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯದಾ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು - ಇಂತಹ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಇಂತಹ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಇಂತಹ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ದಿನದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆಂಬ ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಿತ ಸಮಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಒಂದು ಯುಗದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆಂಬ ನಿಯಮವೂ ಇಲ್ಲ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯದಾ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಧರ್ಮದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣ ಯಾವಾಗ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತಾನು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಆಗಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾನೆಂಬುದು ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಧರ್ಮದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಪಾಪದ ವೃದ್ಧಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ? ಅದು ಆದಾಗ ಭಗವಂತನು ಅವತಾರ ಧರಿಸುತ್ತಾನೇನು?
ಉತ್ತರ - ಧರ್ಮದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಪಾಪದ ವೃದ್ಧಿ ಆದಾಗ ಭಗವಂತನು ಅವತಾರವೆತ್ತುತ್ತಾನೆಂಬುದರ ಸ್ವರೂಪವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವಂತನೇ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು; ಮನುಷ್ಯನು ಇದರ ಪೂರ್ಣ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು. ಆದರೆ ಊಹೆಯಿಂದ-ಋಷಿಕಲ್ಪ, ಧಾರ್ಮಿಕ, ಈಶ್ವರಪ್ರೇಮಿ ಸದಾಚಾರೀ ಪುರುಷರು ಹಾಗೂ ನಿರಪರಾಧಿ, ನಿರ್ಬಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರೀ ಮನುಷ್ಯರ ಅನಾಚಾರ ಬೆಳೆಯುವುದು ಹಾಗೂ ಅವರ ಕಾರಣದಿಂದ ಜನರಲ್ಲಿ ಸದ್ಗುಣ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರವು ಅತ್ಯಂತ ಹ್ರಾಸವಾಗಿ ದುರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಹರಡುವುದೇ ಧರ್ಮದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿಯ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿನ ಶಾಸನಕಾಲದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರಗಳ ವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು, ನಿರಪರಾಧೀ ಜನರು ತೊಂದರೆಗೊಳಗಾದರು, ಜನರ ಧ್ಯಾನ, ಜಪ, ತಪ, ಪೂಜೆ, ಪಾಠ, ಯಜ್ಞ, ದಾನಾದಿ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ಹಾಗೂ ಉಪಾಸನೆಯು ಬಲವಂತವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದು-ಬಡಿದು ಅವರ ಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹಾಕಲಾಯಿತು. ಪ್ರಹ್ಲಾದನಂತಹ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಕಷ್ಟಗಳು ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟವು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ನರಸಿಂಹರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಭಕ್ತ ಪ್ರಹ್ಲಾದನನ್ನು ಉದ್ಧಾರಗೈದು ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಬೇರೆ ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡಸಿಗುತ್ತದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 8)
ಪರಿತ್ರಾಣಾಯ ಸಾಧೂನಾಂ ವಿನಾಶಾಯ ಚ ದುಷ್ಕೃತಾಮ್ ।
ಧರ್ಮಸಂಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಾಯ ಸಂಭವಾಮಿ ಯುಗೇ ಯುಗೇ ॥
ಸಾಧೂನಾಮ್ - ಸಾಧುಪುರುಷರನ್ನು, ಪರಿತ್ರಾಣಾಯ - ಉದ್ಧಾರಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ದುಷ್ಕೃತಾಮ್ - ಪಾಪಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರನ್ನು, ವಿನಾಶಾಯ - ನಾಶಪಡಿಸಲು, ಚ - ಮತ್ತು, ಧರ್ಮಸಂಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಾಯ - ಧರ್ಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ (ನಾನು), ಯುಗೇ, ಯುಗೇ - ಯುಗ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂಭವಾಮಿ - ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ. ॥8॥
ಸಾಧುಪುರುಷರನ್ನು ಉದ್ಧಾರಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೂ, ಪಾಪಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರನ್ನು ವಿನಾಶಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ನಾನು ಯುಗ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಾಧು’ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಪರಿತ್ರಾಣ ಅಥವಾ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಪುರುಷರು ಅಹಿಂಸಾ, ಸತ್ಯ, ಅಸ್ತೇಯ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮಗಳ, ಹಾಗೆಯೇ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಹಾಗೂ ಅಧ್ಯಾಪನ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನ ಮೊದಲಾದ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೋ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವುದೇ ಯಾರ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರು ಸದ್ಗುಣಗಳ ಭಂಡಾರ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನ ನಾಮ, ರೂಪ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲಾದಿಗಳ ಶ್ರವಣ, ಕೀರ್ತನ, ಸ್ಮರಣ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಭಕ್ತರಿದ್ದಾರೋ, ಅವರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಾಧು’ ಶಬ್ದವಿದೆ. ಇಂತಹ ಪುರುಷರ ಮೇಲೆ ದುಷ್ಟ ದುರಾಚಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ಭೀಷಣ ಅನಾಚಾರಗಳು ನಡೆದಾಗ ಆ ಅನಾಚಾರಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದು, ಅವರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಗತಿಯನ್ನು ನೀಡುವುದು, ತನ್ನ ದರ್ಶನಾದಿಗಳಿಂದ ಅವರ ಸಮಸ್ತ ಸಂಚಿತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಸಮೂಲವಾಗಿ ನಾಶಗೈದು ಅವರಿಗೆ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡುವುದು, ತನ್ನ ದಿವ್ಯಲೀಲೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಅವುಗಳ ಶ್ರವಣ, ಮನನ, ಚಿಂತನ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತನ ಮುಂತಾದುವುಗಳ ಮೂಲಕ ಸುಲಭವಾಗಿ ಜನರ ಉದ್ಧಾರದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೆರೆದುಕೊಡುವುದು ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳು ಸಾಧು ಪುರುಷರ ಪರಿತ್ರಾಣ ಅರ್ಥಾತ್ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಂತಗರ್ತತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ದುಷ್ಕೃತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರ ವಿನಾಶ
ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಿರಪರಾಧೀ, ಸದಾಚಾರೀ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ ಅನಾಚಾರ ಮಾಡುವವರು, ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಕಳ್ಳತನ, ವ್ಯಭಿಚಾರ ಮುಂತಾದ ದುರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರಗಳ ಭಂಡಾರವಾಗಿರುವವರು, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅನ್ಯಾಯಗೈದು ಧನದ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವ ನಾಸ್ತಿಕರಾಗಿರುವವರು, ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಿರೋಧ ಮಾಡುವುದೇ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿರುವವರು ಇಂತಹ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ದುಷ್ಟ ಪ್ರಕೃತಿಯವರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ದುಷ್ಕೃತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಇಂತಹ ದುಷ್ಟ ಪ್ರಕೃತಿಯ ದುರಾಚಾರೀ ಮನುಷ್ಯರ ಕೆಟ್ಟ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಬಿಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅಥವಾ ಅವರನ್ನು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಲು ಅವರನ್ನು ಯಾವುದಾದರೂ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದಂಡಿಸುವುದು, ಯುದ್ಧದ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವರ ಈ ಶರೀರದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದನ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡಿಸುವುದು ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳು ಅವರನ್ನು ವಿನಾಶ ಮಾಡವುದರಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನಾದರೋ ಪರಮ ದಯಾಳುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಆ ದುಷ್ಟರಿಗೆ ತಿಳಿಯ ಹೇಳಿ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಏಕೆ ಸುಧಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ಅವರಿಗೆ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ದಂಡವನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಅವರನ್ನು ದಂಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿಯೂ (ಆಸುರೀ ಶರೀರದಿಂದ ಅವರ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದನ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ) ಭಗವಂತನ ದಯೆಯೇ ತುಂಬಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ದಂಡ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಮೂಲಕವೂ ಭಗವಂತನು ಅವರ ಪಾಪಗಳ ನಾಶವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನ ದಂಡ-ವಿಧಾನದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ದಯಾಳುತ್ವದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಕೊರತೆ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಯಾರೂ ಎಂದಿಗೂ ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಹೇಗೆ ನಮ್ಮ ಮಗುವಿನ ಕೈ-ಕಾಲು ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ಅವಯವದಲ್ಲಿ ಹುಣ್ಣು ಆದಾಗ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರು ಮೊದಲು ಔಷಧಿಯ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಯಾವಾಗ ಔಷಧದಿಂದ ಇದು ಗುಣವಾಗದು, ಹೊತ್ತು ಕಳೆದರೆ ಇದರ ವಿಷವು ಬೇರೆ ಅವಯವಗಳಿಗೂ ಹರಡಬಹುದು ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ, ಅವರು ಕೂಡಲೇ ಬೇರೆ ಅವಯವಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಆ ದೂಷಿತ ಕೈ-ಕಾಲು ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಆವಶ್ಯಕತೆಬಿದ್ದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿಯೂ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ದುಷ್ಟರ ದುಷ್ಟತನವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಅವರಿಗೆ ನೀತಿಯನುಸಾರ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದಂತೆ ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ದಂಡದ ಭಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗದೆ, ಅವರ ದುಷ್ಟತನ ಬೆಳೆಯುತ್ತ ಹೋದರೆ ಆಗ ಅವರನ್ನು ದಂಡಿಸಿ ಅಥವಾ ಸಾಯಿಸಿ ಅವರ ಪಾಪಗಳ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಅಥವಾ ಯಾರ ಪೂರ್ವಸಂಚಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿರುತ್ತವೋ, ಆದರೆ ವಿಶೇಷ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಅಥವಾ ಕುಸಂಗದ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾರು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ದುರಾಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಕೊಂದು ಮುಕ್ತನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನ ದಯೆಯು ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸ್ವತಃ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದ ಧರ್ಮದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಕೊಟ್ಟು, ಜನರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತಹ ಅಪ್ರತಿಮ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ಮಾತುಗಳ ಮೂಲಕ ಉಪದೇಶ-ಆದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಎಲ್ಲರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವೇದ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ಪರಲೋಕ, ಮಹಾಪುರುಷರ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದು, ಹಾಗೆಯೇ ಸದ್ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಹಾಗೂ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ಜನರು ಇವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವುದೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳು ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಾಧುಗಳ ಪರಿತ್ರಾಣ, ದುಷ್ಟರ ಸಂಹಾರ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಈ ಮೂರರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಉಂಟಾದರೆ ಭಗವಂತನ ಅವತಾರ ಆಗುತ್ತದೆಯೇ? ಅಥವಾ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ನಿಮಿತ್ತಗಳಿಂದಲೂ ಆಗಬಹುದೇ?
ಉತ್ತರ - ಮೂರೂ ಕಾರಣಗಳು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದಾಗಲೇ ಭಗವಂತನು ಅವತಾರ ತಾಳುತ್ತಾನೆಂಬ ಯಾವ ನಿಯಮವೂ ಇಲ್ಲ. ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ಉದ್ದೇಶಗಳ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಅವತಾರವೆತ್ತಬಲ್ಲನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನಾದರೋ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಅವತರಿಸದೆಯೂ ಈ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಹಾಗಾದರೆ ಅವತಾರದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಯಾದರೂ ಏನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತು ಸರ್ವಥಾ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಅವತಾರವೆತ್ತದೆಯೂ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡ ಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಮಾಡುತ್ತಲೂ ಇದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಜನರ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷ ದಯೆಯಿಟ್ಟು ತನ್ನ ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ ಮತ್ತು ಭಾಷಣಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸುಲಭವಾಗಿ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಧಾರದ ಸುಅವಸರವನ್ನು ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತರಿಗೆ ತನ್ನ ದಿವ್ಯಲೀಲೆಗಳ ಆಸ್ವಾದನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಸಾಕಾರ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ ರೂಪ ಹಾಗೂ ಅದರ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ನಾಮ, ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಶ್ರವಣ, ಕೀರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಗೈದು ಜನರು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಸಂಸಾರಸಾಗರದಿಂದ ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕೆಲಸವು ಅವತರಿಸದೆ ಆಗಲಾರದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ಯುಗ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತೇನೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ನಾನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯುಗದಲ್ಲೂ ಎಂದೆಂದು ಯುಗಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಧರ್ಮದ ಹಾನಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೋ ಆಗಾಗ ಆವಶ್ಯಕತೆಗನುಸಾರ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತೇನೆ. ಒಂದು ಯುಗದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆಂಬ ಯಾವ ನಿಯಮವೂ ಇಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ಜನ್ಮಗಳ ಸಮಯ, ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿ ಈಗ ಆ ಜನ್ಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದರ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 9)
ಜನ್ಮ ಕರ್ಮ ಚ ಮೇ ದಿವ್ಯಮೇವಂ ಯೋ ವೇತ್ತಿ ತತ್ತ್ವತಃ ।
ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ದೇಹಂ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ನೈತಿ ಮಾಮೇತಿ ಸೋಽರ್ಜುನ ॥
ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಮೇ - ನನ್ನ, ಜನ್ಮ - ಜನ್ಮ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮಗಳು, ದಿವ್ಯಮ್ - ದಿವ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿರ್ಮಲ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿವೆ, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ತತ್ವತಃ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ,
ವೇತ್ತಿ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ದೇಹಮ್ - ಶರೀರವನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಪುನಃ - ಮತ್ತೆ,
ಜನ್ಮ - ಜನ್ಮವನ್ನು, ನ, ಏತಿ - ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ (ಆದರೆ), ಮಾಮ್ - ನನ್ನ(ನ್ನೇ), ಏತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 9 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳು ದಿವ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿರ್ಮಲ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ, ನನ್ನನ್ನೇ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥ 9 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮವು ದಿವ್ಯವಾಗಿದೆ’-ಈ ಮಾತನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮೇಶ್ವರನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಜನ್ಮವು ಜೀವಿಗಳಂತೆ ಅಲ್ಲ, ಅವನು ತನ್ನ ಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹಗೈದು ತನ್ನ ದಿವ್ಯಲೀಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅವರ ಮನವನ್ನು ತನ್ನತ್ತ ಆಕರ್ಷಿಸಲು ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ ಮತ್ತು ಭಾಷಣಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅವರಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ದಿವ್ಯಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಸರಿಸಿ ಅದರ ಶ್ರವಣ, ಕೀರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಸ್ಮರಣೆಯ ಮೂಲಕ ಜನರ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪಾಪಾಚಾರಿಗಳನ್ನು ವಿನಾಶಮಾಡಿ ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಜನ್ಮ ಧರಿಸುವಂತಹ ಕೇವಲ ಲೀಲೆ ಮಾತ್ರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಜನ್ಮವು ನಿರ್ದೋಷ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯಾದಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಜನರ ಎದುರಿಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಆ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹವು ಪ್ರಾಕೃತ ಉಪಾದಾನಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದುದಲ್ಲ-ಅದು ದಿವ್ಯ, ಚಿನ್ಮಯ, ಪ್ರಕಾಶಮಯ, ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅವನ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ-ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಮಾಯೆಗೆ ವಶನಾಗಿ ಜನ್ಮಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅಧಿಷ್ಠಾತೃವಾಗಿಸಿ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯಾದಿ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಜನರ ಮೇಲೆ ದಯೆಗೈದು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾನೆ-ಈ ಮಾತನ್ನು
ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಇದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಅಸಂಭವತೆ ಮತ್ತು ವಿಪರೀತಭಾವನೆ ಇರದೆ ಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವುದು ಮತ್ತು ಸಾಕಾರರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿ ಯುಳ್ಳವನೂ, ಸರ್ವೇಶ್ವರನೂ, ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮಿಯೂ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು, ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ದಿವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರನ್ನು ನಿಂದೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮದ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಒಂದು ಕ್ಷಣದ ವಿಯೋಗವೂ ಕೂಡ ಅಸಹ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಅನನ್ಯಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಂದ ಭಗವಂತನ ಅನನ್ಯ ಚಿಂತನವೂ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳು ದಿವ್ಯವಾಗಿವೆ’-ಈ ಮಾತನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಸೃಷ್ಟಿರಚನೆ ಮತ್ತು ಅವತಾರ ಲೀಲಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಜನರ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವನು ಮನುಷ್ಯಾದಿ ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (3/22-23). ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಕುರಿತು ಕರ್ತೃತ್ವ ಭಾವವಿಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸ್ಪೃಹೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ (4/13-14). ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವ ಚೇಷ್ಟೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಲೋಕ ಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ (4/8). ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮದಲ್ಲೂ ಜನರ ಹಿತವೇ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಅನಂತಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸರ್ವಸಾಧಾರಣರೊಂದಿಗೆ ಅಭಿಮಾನರಹಿತ ದಯೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ಣ ಸಮತೆಯ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (9/29). ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಸ್ವತಃ ಅವನನ್ನು ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ (4/11). ತನ್ನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ (9/22). ಅವನಿಗೆ ದಿವ್ಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ (10/10-11) ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿರೂಪೀ ನಾವೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಭಕ್ತರನ್ನು ಸಂಸಾರ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಸ್ವಯಂ ಅದರ ಅಂಬಿಗನಾಗುತ್ತಾನೆ (12/7). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳೂ ಆಸಕ್ತಿ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯೇ ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತ, ನಿರ್ಮಲ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಹಾಗೂ ಕೇವಲ ಜನರ ಕಲ್ಯಾಣಗೈಯಲು, ಹಾಗೆಯೇ ನೀತಿ, ಧರ್ಮ, ಶುದ್ಧಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ; ಈ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಗೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳೊಡನೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ, ಅವನು ಅವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ-ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಅಸಂಭವತೆ ಅಥವಾ ವಿಪರೀತ ಭಾವನೆ ಇಲ್ಲದೆ ಪೂರ್ಣವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗುವುದೇ ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ದಿವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡವನ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕವಾಗುತ್ತವೆ-ಅರ್ಥಾತ್ ಬಳಿಕ ಅವನೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ದಯೆ, ಸಮತೆ, ಧರ್ಮ, ನೀತಿ, ವಿನಯ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮ ಪ್ರೇಮಭಾವದಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಎರಡರ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆಯೇ? ಅಥವಾ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದರ ದಿವ್ಯತೆಯ ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೂ ಆಗುತ್ತದೆಯೇ?
ಉತ್ತರ - ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಒಂದರ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (4/14;10/3). ಬಳಿಕ ಎರಡರ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡವನು ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅವನು ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯದೇ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ಅವನು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವವನಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ (8/16).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ-ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದವರಿಗೆ ಶರೀರತ್ಯಾಗದ ನಂತರ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಾಗಾದರೆ ಅವರಿಗೆ ಇದೇ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲವೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ-ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವನೋ ವಸ್ತುತಃ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ದೊರೆಯುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಅವನ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಭಗವಂತನ ಪರಮಧಾಮವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಿಶೇಷವಾದ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ - ಅವನು ಶರೀರ-ತ್ಯಾಗದ ನಂತರ ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವತಃ ದಿವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದು ಅನಾದಿ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ - ಈ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 10)
ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಾ ಮನ್ಮಯಾ ಮಾಮುಪಾಶ್ರಿತಾಃ ।
ಬಹವೋ ಜ್ಞಾನತಪಸಾ ಪೂತಾ ಮದ್ಭಾವಮಾಗತಾಃ ॥
ವೀತರಾಗ ಭಯಕ್ರೋಧಾಃ - ಯಾರ ರಾಗ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆಯೋ (ಮತ್ತು),
ಮನ್ಮಯಾಃ - ಯಾರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೋ (ಅಂತಹ), ಮಾಮ್ - ನನ್ನ,
ಉಪಾಶ್ರಿತಾಃ - ಆಶ್ರಿತರಾಗಿರುವ, ಬಹವಃ - ಅನೇಕ ಭಕ್ತರು (ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ), ಜ್ಞಾನತಪಸಾ - ಜ್ಞಾನರೂಪ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ, ಪೂತಾಃ - ಪವಿತ್ರರಾಗಿ, ಮದ್ಭಾವಮ್ - ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಆಗತಾಃ - ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ॥ 10 ॥
ಮೊದಲು ಕೂಡ ಯಾರ ರಾಗ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅಂತಹ ನನ್ನ ಆಶ್ರಿತರಾಗಿರುವ, ಅನೇಕ ಭಕ್ತರು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿರುವ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪವಿತ್ರರಾಗಿ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ॥10॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವೀತರಾಗ ಭಯಕ್ರೋಧಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಎಂತಹ ಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಈ ವಿಶೇಷಣ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆಸಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ರಾಗ’ವಾಗಿದೆ; ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ದುಃಖ ಸಂಭವಿಸುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಕಾರದ ಹೆಸರು ‘ಭಯ’ವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ತನಗೆ ಅಪಕಾರವನ್ನು ಮಾಡುವವರ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ನೀತಿ ವಿರುದ್ಧ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಮನದ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವವರ ಮೇಲೆ ಉಂಟಾಗುವ ಉತ್ತೇಜನಾಪೂರ್ಣ ಭಾವದ ಹೆಸರು ‘ಕ್ರೋಧ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೂರೂ ವಿಕಾರಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದ ಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ವೀತರಾಗ ಭಯಕ್ರೋಧಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವಂತನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವವಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವದ್ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುವುದರ ಕಾರಣ ಅವನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅವರೊಡನೆ ಯಾರೇ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸಿದರೂ ಅದನ್ನು ಅವರು ಭಗವಂತನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಆಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ-ಆದುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧದ ವಿಕಾರವು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ದಯೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ದುರ್ಗುಣಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತವೆ, ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವೀತರಾಗ ಭಯಕ್ರೋಧಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮನ್ಮಯಾಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವುಂಟಾದ ಕಾರಣ ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವಂತನೇ ಭಗವಂತನು ಕಂಡುಬರುವವರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಮನ್ಮಯಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು-ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯಗಳೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಆ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಾಮುಪಾಶ್ರಿತಾಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಾಣಾಗಿರುವ, ಸರ್ವಥಾ ಅವನ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿರುವ, ಯಾವಾಗಲೂ ಅವನಲ್ಲೇ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿರುವ, ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವು ಉಳಿಯದಿರುವ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅವನ ಸೇವೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಮಾಮುಪಾಶ್ರಿತಾಃ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನುಗೈದು-ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಪನ್ನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಸರ್ವಥಾ ಅವನನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಶರಣಾಗತಿಯ ಸಮಸ್ತ ಭಾವಗಳು ಅವರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ವಿಕಾಸವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜ್ಞಾನತಪಸಾ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಆತ್ಮ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ತಪವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ- ಕರ್ಮಗಳ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಮತ್ತು ಆ ಜ್ಞಾನತಪದಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವಲ್ಲ, ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಕರಣವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ- ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರ ಫಲವನ್ನು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದರ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲೇ ಈ ಶ್ಲೋಕವಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನತಪಸಾ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಜ್ಞಾನವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಈ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ತಪದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪ-ತಾಪಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ದುರ್ಗುಣಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳಂತೇ ದಿವ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಅವನು ಎಂದೂ ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಸದಾಕಾಲ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ-ಇದೇ ಆ ಭಕ್ತರು ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ತಪದಿಂದ ಪವಿತ್ರರಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಆ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತರಿಗೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ಕುರಿತು-ಅವರಿಗೆ ನೀನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮತ್ತು ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತಿ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 11)
ಯೇ ಯಥಾಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ತಾಂಸ್ತಥೈವ ಭಜಾಮ್ಯಹಮ್ ।
ಮಮ ವರ್ತ್ಮಾನುವರ್ತಂತೇ ಮನುಷ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಥ ಸರ್ವಶಃ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಯೇ - ಯಾವ ಭಕ್ತರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಯಥಾ - ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ, ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ - ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅಹಮ್ - ನಾನು (ಕೂಡ), ತಾನ್ - ಅವರನ್ನು, ತಥಾ, ಏವ - ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ, ಭಜಾಮಿ - ಭಜಿಸುತ್ತೇನೆ (ಏಕೆಂದರೆ), ಮನುಷ್ಯಾಃ - ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು, ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಮಮ, ವರ್ತ್ಮ - ನನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ, ಅನುವರ್ತಂತೇ - ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥ 11 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ !, ಯಾವ ಭಕ್ತರು ನನ್ನನ್ನು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರನ್ನು ನಾನು ಕೂಡ ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯರೆಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾವ ಭಕ್ತರು ನನ್ನನ್ನು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ ನಾನೂ ಕೂಡ ಅವರನ್ನು ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುತ್ತೇನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ನನ್ನ ಭಕ್ತರ ಭಜನೆಯ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಇರುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿರುವನು. ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಭಾವನೆಗಳನುಸಾರವಾಗಿ ಭಕ್ತರು ನನ್ನ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ರೂಪಗಳನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಮಾನ್ಯತೆಯಂತೆ ನನ್ನ ಭಜನೆ-ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ನಾನೂ ಕೂಡ ಅವರ ಭಾವನೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಆಯಾಯಾ ರೂಪಗಳಲ್ಲೇ ದರ್ಶನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಶ್ರೀವಿಷ್ಣು ರೂಪದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಶ್ರೀವಿಷ್ಣುರೂಪದಲ್ಲಿ, ಶ್ರೀರಾಮರೂಪದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ರೂಪದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಶ್ರೀಶಿವನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಶ್ರೀಶಿವನ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ದೇವೀರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ದೇವೀರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಿರಾಕಾರ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ರೂಪದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ನಿರಾಕಾರ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತೇನೆ; ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರು ಮತ್ಸ್ಯ, ಕೂರ್ಮ, ನೃಸಿಂಹ, ವಾಮನಾದಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ರೂಪಗಳ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ-ಅವರಿಗೆ ಆಯಾಯಾ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ದರ್ಶನವಿತ್ತು ಅವರನ್ನು ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಅವರು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯಾವ- ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ನಾನು ಅವರ ಆಯಾಯಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮತ್ತು ಆಯಾಯಾ ಭಾವವನ್ನೇ ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಯಾರು ನನ್ನ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರ ಚಿಂತನೆಯ ನಾನೂ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಯಾರು ನನಗಾಗಿ ವ್ಯಾಕುಲರಾಗುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗಾಗಿ ನಾನೂ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗುತ್ತೇನೆ. ಯಾರು ನನ್ನ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರರೋ, ನಾನೂ ಕೂಡ ಅವರ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರೆನು. ಯಾರು ನನಗೆ ತನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೋ, ನಾನೂ ಕೂಡ ಅವರಿಗೆ ನನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ಯಾರು ಗೋಪಬಾಲಕನಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಖನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನನ್ನ ಭಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರ ಜೊತೆಗೆ ನಾನೂ ಮಿತ್ರನಂತೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಯಾರು ನಂದ-ಯಶೋದೆಯರಂತೆ ಪುತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿದು ನನ್ನ ಭಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಪುತ್ರನಂತೆ ವರ್ತಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ರುಕ್ಮಿಣಿಯಂತೆ ಪತಿಯೆಂದು ತಿಳಿದು ಭಜಿಸುವವರೊಂದಿಗೆ ಪತಿಯಂತೆ, ಹನುಮಂತನಂತೆ ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಜಿಸುವವರೊಂದಿಗೆ ಒಡೆಯನಂತೆ ಮತ್ತು ಗೋಪಿಕೆಯರಂತೆ ಮಾಧುರ್ಯಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುವವರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಿಯತಮನಂತೆ ವರ್ತಿಸಿ ನಾನು ಅವರನ್ನು ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿ, ಅವರಿಗೆ ದಿವ್ಯ ಲೀಲಾರಸದ ಅನುಭವವನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮನುಷ್ಯರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು-ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಸೌಹಾರ್ದತೆಯ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ, ಬೇರೆ ಜನರು ಕೂಡ ನನ್ನನ್ನು ಅನುಕರಣೆಗೈದು, ಇಂತಹುದೇ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರೊಡನೆ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಸೌಹಾರ್ದತೆಯ ವರ್ತನೆ ಮಾಡುವರು ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ನೀತಿಯನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರಮಾಡಲೂ ಕೂಡ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದು ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ಅವತಾರವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದೇನೆ (4/8).
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಮಾತು ಹೀಗಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಜನರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಭಜಿಸದೆ ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ? ಇದನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 12)
ಕಾಂಕ್ಷಂತಃ ಕರ್ಮಣಾಂ ಸಿದ್ಧಿಂ ಯಜಂತ ಇಹ ದೇವತಾಃ ।
ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಹಿ ಮಾನುಷೇ ಲೋಕೇ ಸಿದ್ಧಿರ್ಭವತಿ ಕರ್ಮಜಾ ॥
ಇಹ - ಈ, ಮಾನುಷೇ - ಮನುಷ್ಯ, ಲೋಕೇ - ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಕರ್ಮಣಾಮ್ - ಕರ್ಮಗಳ, ಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಫಲವನ್ನು,
ಕಾಂಕ್ಷಂತಃ - ಬಯಸುವ (ಜನರು), ದೇವತಾಃ - ದೇವತೆಗಳ, ಯಜಂತೇ - ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ (ಅವರಿಗೆ), ಕರ್ಮಜಾ - ಕರ್ಮದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ, ಸಿದ್ಧಿಃ - ಸಿದ್ಧಿಯು, ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್ - ಶೀಘ್ರವಾಗಿ, ಭವತಿ - ಸಿಗುತ್ತದೆ. ॥ 12 ॥
ಈ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸುವ ಜನರು ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ಕರ್ಮದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಸಿದ್ಧಿಯು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ॥ 12 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಹ ಮಾನುಷೇ ಲೋಕೇ’ - ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವು ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿ ಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಿದೆ. ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.-ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಹ’ ಮತ್ತು ‘ಮಾನುಷೇ’ ಪದಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಲೋಕೇ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸುವ ಜನರು ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಿದ್ಧಿಯು ಬೇಗನೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ’-ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಯಾರಿಗೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇದೆಯೋ, ಯಾರು ತಾನು ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಮನೆ ಅಥವಾ ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರ ವಿವೇಕ-ಜ್ಞಾನವು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗ-ವಾಸನೆಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾರಣ ಅವರು ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡದೆ ಕಾಮನಾಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ (7/20,21,22;9/23,24) ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಅವರ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಬೇಗನೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳ ಸ್ವಭಾವವು ಹೇಗೆಂದರೆ-ಉಪಾಸಕರಿಗೆ ಇಂತಹ ವಸ್ತು ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರ ವಾಸ್ತವಿಕ ಹಿತವಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲವೇ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಾಯಶಃ ಯೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನದ ವಿಧಿವತ್ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಸಾಂಗೋ ಪಾಂಗವಾಗಿ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನವು ಸಿದ್ಧವಾದಾಗ ಅವರು ಅದರ ಫಲವನ್ನು, ಯಾವುದು ಅವರ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನದ ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಕೊಟ್ಟೇ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನಾನು ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ನಾನು ನನ್ನ ಭಕ್ತರ ವಾಸ್ತವಿಕ ಹಿತ-ಅಹಿತಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ ಅವರ ಭಕ್ತಿಯ ಫಲದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಭಕ್ತರು ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದಲೂ ನನ್ನ ಭಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವವರಾದರೂ ಕೂಡ ಯಾವುದರ ಪೂರ್ತಿಯಿಂದ ಅವರಿಗೆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸವು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ಅವರ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ನನ್ನ ಭಕ್ತಿಯ ಫಲವು ಬೇಗ ಸಿಗುವಂತೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಮಂದಬುದ್ಧಿಯ ಮನುಷ್ಯರು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಬೇಗ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯವಾದ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದರ ಫಲವನ್ನು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಅದರಿಂದ ಮೊದಲು ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮದ ದಿವ್ಯತೆಯ ವಿಷಯವಾದರೋ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯ ವಿಷಯವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಈಗ ಭಗವಂತನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ, ವಿಷಮತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪೃಹೆಯ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 13)
ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಂ ಮಯಾ ಸೃಷ್ಟಂ ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಶಃ ।
ತಸ್ಯ ಕರ್ತಾರಮಪಿ ಮಾಂ ವಿದ್ಧ್ಯಕರ್ತಾರಮವ್ಯಯಮ್ ॥
ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಮ್ - ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರ ಈ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ಸಮೂಹವು,
ಗುಣಕರ್ಮ ವಿಭಾಗಶಃ - ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಮಯಾ - ನನ್ನ ಮೂಲಕ, ಸೃಷ್ಟಮ್ - ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ (ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ), ತಸ್ಯ-ಆ (ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾದಿ ಕರ್ಮ)ದ, ಕರ್ತಾರಮ್ - ಕರ್ತೃವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಮಾಮ್-ನನ್ನನ್ನು, ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು (ನೀನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ), ಅಕರ್ತಾರಮ್ - ಅಕರ್ತಾ(ನೆಂದೇ), ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ.॥13॥
ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರ - ಈ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ಸಮೂಹವು ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನನ್ನ ಮೂಲಕ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಆ ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾದಿ ಕರ್ಮದ ಕರ್ತೃವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಕರ್ತಾ ಎಂದೇ ತಿಳಿ. ॥13॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗುಣಕರ್ಮಗಳು ಎಂದರೇನು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ಸಮೂಹದ ರಚನೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ಜನ್ಮ ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಫಲಭೋಗವು ಆಗಲಿಲ್ಲವೋ, ಅವುಗಳನುಸಾರವಾಗಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಸತ್ವ, ರಜ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣ ನ್ಯೂನಾಧಿಕತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಯಾವಾಗ ಸೃಷ್ಟಿ ರಚನೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಆಯಾಯಾ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಸತ್ವಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವವರನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾರಲ್ಲಿ ಸತ್ವಮಿಶ್ರಿತ ರಜೋಗುಣದ ಹೆಚ್ಚಳವಿರುವವರನ್ನು ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನಾಗಿ, ತಮೋಮಿಶ್ರಿತ ರಜೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವವರನ್ನು ವೈಶ್ಯರನ್ನಾಗಿ ಮತ್ತು ರಜೋಮಿಶ್ರಿತ ತಮೋಗುಣವು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುವವರನ್ನು ಶೂದ್ರರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ರಚಿಸಲಾದ ವರ್ಣಗಳಿಗಾಗಿ, ಅವುಗಳ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಾನವನ್ನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನೇ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಶಮ-ದಮಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿರಲಿ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರಲ್ಲಿ ಶೌರ್ಯ-ತೇಜ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಇರಲಿ, ವೈಶ್ಯರು ಕೃಷಿ-ಗೋರಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲಿ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರು ಸೇವಾಪರಾಯಣರಾಗಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (18/41-44). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗುಣಕರ್ಮ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕ ಚಾತುರ್ವರ್ಣದ ರಚನೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ವರ್ಣಶುದ್ಧಿಯು ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತದೋ, ಒಂದೇ ವರ್ಣದ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಸಂತಾನವು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೋ, ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವರ್ಣಗಳ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ವರ್ಣದಲ್ಲಿ ಸಂಕರತೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಗಡಿಬಿಡಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗಡಿಬಿಡಿ ಯಾದರೂ ಕೂಡ ವರ್ಣವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ನ್ಯೂನಾಧಿಕ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಳಿದು ಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಉಪಾಸನೆಯ ಪ್ರಕರಣವಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರನ್ನೇ ಉಪಲಕ್ಷಣಗೈದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳ, ಪಿತೃಗಳ, ಮತ್ತು ತಿರ್ಯಕ್ ಮೊದಲಾದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳ ರಚನೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಜೀವಿಗಳ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ವಿಷಮತೆ ಇಲ್ಲ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮೂಲಕ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ರಚನೆಯು ಅವರ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ವರ್ಣಗಳ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಜನ್ಮದಿಂದತಿಳಿಯಬೇಕೇ? ಅಥವಾ ಕರ್ಮದಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕೇ?
ಉತ್ತರ - ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಎರಡೂ ವರ್ಣದ ಅಂಗವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ವರ್ಣದ ಪೂರ್ಣತೆಯಾದರೋ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಪ್ರಧಾನತೆಯು ಜನ್ಮದಿಂದಲೇ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜನ್ಮದಿಂದಲೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ವರ್ಣಗಳ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನತೆಯು ಜನ್ಮದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ತಾಯಿ-ತಂದೆಯವರು ಒಂದೇ ವರ್ಣದವರಾಗಿದ್ದು, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಂಕರತೆ ಬಾರದಿದ್ದರೆ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಂಕರತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಸಂಗದೋಷ, ಆಹಾರದೋಷ ಮತ್ತು ದೂಷಿತ ಶಿಕ್ಷಾ-ದೀಕ್ಷಾದಿ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ವ್ಯತಿಕ್ರಮ ಉಂಟಾದರೂ ಜನ್ಮದಿಂದ ವರ್ಣವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ವರ್ಣದ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗ ಬಹುದು. ಆದರೂ ಕರ್ಮಶುದ್ಧಿಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕಡಿಮೆಯೇನಲ್ಲ. ಕರ್ಮವು ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾದ ಮೇಲೆ ವರ್ಣದ ರಕ್ಷಣೆಯು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ವಿವಾಹಾದಿ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗಾಗಿ ಜನ್ಮದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದ ಪ್ರಧಾನತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಜಾತಿಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನ ಕರ್ಮವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಚಿತವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಲಾರದು. ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮದ ಅನುಸಾರ ಶಮ-ದಮಾದಿಗಳ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವವನು ಮತ್ತು ಒಳ್ಳೆಯ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳ ಶೂದ್ರನೂ ಕೂಡ ಒಂದು ವೇಳೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಚಿತ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನಾದರೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ತನ್ನ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಾನಾದರೆ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋದಾಗ ಜನ್ಮದಿಂದ ವರ್ಣವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಮನುಷ್ಯರ ಆಚರಣೆಯನುಸಾರವೇ ಅವರ ವರ್ಣವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಮೊದಲನೆಯದಾದರೋ ವರ್ಣವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಶಿಥಿಲತೆ ಬಂದರೂ ಅದು ನಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ಜೀವಿಗಳ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ದೇವರು ಅವರ ಪೂರ್ವ ಕರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ದೇವರ ವಿಧಾನವನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ. ಮೂರನೆಯದಾಗಿ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ವರ್ಣದ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡುವುದು ಕೂಡ ಅಸಂಭವವೇ ಆಗಿದೆ. ಒಂದೇ ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಬಾಲಕರ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಭಿನ್ನತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬನೇ ಮನುಷ್ಯನು ದಿನದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲಾದರೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಂತೆ, ಯಾವಾಗಲಾದರೂ ಶೂದ್ರನಂತೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣದ ನಿಶ್ಚಯವು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಹೀಗಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಯಾರು ಕೀಳಾಗಲು ಬಯಸುವರು? ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮತ್ತು ವಿವಾಹಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಚಣೆಗಳು ಉಂಟಾಗುವುವು. ಫಲತಃ ವರ್ಣವಿಪ್ಲವವಾಗಬಹುದು ಮತ್ತು ವರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಅಡ್ಡಿಯುಂಟಾಗಬಹುದು. ಆದುದರಿಂದ ಕೇವಲ ಕರ್ಮದಿಂದ ವರ್ಣವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಾರದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಅಥವಾ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರಿಗೆ ದೇವಲೋಕದ, ರಾಜಸ ಸ್ವಭಾವ ಅಥವಾ ರಜೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರಿಗೆ ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯ ಹಾಗೂ ತಮೋಗುಣೀ ಸ್ವಭಾವದವರು ಅಥವಾ ತಮೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರಿಗೆ ತಿರ್ಯಕ್ ಯೋನಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಪ್ರಧಾನರನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ರಜಃಪ್ರಧಾನರನ್ನು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮೊದಲಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಆ ಮಾತಿನೊಂದಿಗೆ ವಿರೋಧ ಬರುತ್ತದೆಯೇ?
ಉತ್ತರ - ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾವ ವಿರೋಧವೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಜಸ ಸ್ವಭಾವದವರು ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರಿಗೆ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯು ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ರಜೋಗುಣ ಪ್ರಧಾನ ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಸಮಾನ ಗುಣ ದವರಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಅವಾಂತರ ಭೇದಗಳು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅದರಂತೆ ಯಾರು ಸತ್ವಗುಣ ಪ್ರಧಾನರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವರ್ಣದಲ್ಲಿ, ಸತ್ತ್ವ ಮಿಶ್ರಿತ ರಜಃಪ್ರಧಾನರು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ವರ್ಣದಲ್ಲಿ, ತಮೋಮಿಶ್ರಿತ ರಜಃಪ್ರಧಾನರು ವೈಶ್ಯವರ್ಣದಲ್ಲಿ, ರಜೋಮಿಶ್ರಿತ ತಮಃ ಪ್ರಧಾನರು ಶೂದ್ರವರ್ಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸತ್ತ್ವ-ರಜದ ವಿಕಾಸದಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಕೇವಲ ತಮಃಪ್ರಧಾನರು ಅದರಿಂದಲೂ ಕೆಳಗಿನ ಕೋಟಿಯ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ರಚಿಸುವವಳು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ತನ್ನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚಯಿತನು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ - ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿರೋಧ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾಧಾನ ಏನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿರೋಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಕೇವಲ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೇ ಜಗತ್ತನ್ನು ರಚಿಸುವವಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಜಗತ್ತಿನ ರಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಜಡವಾದ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಗುಣಕರ್ಮಗಳ ವಿಭಾಗಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಚಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ರಚಿಸುವವಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸಕಾಶದಿಂದ (ಸಾಮೀಪ್ಯ) ಅವನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಜಗತ್ತನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚಯಿತಾ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ರಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಅವನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜಗತ್ತಿನ ರಚನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ‘ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅಕರ್ತಾ ಎಂದೇ ತಿಳಿ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಅಥವಾ ಕರ್ತೃತ್ವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸರ್ವಥಾ ಉದಾಸೀನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ (9/9, 10) ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವಾಗ ಫಲಾಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃತ್ವದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತರೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಿಂದ ಅವರ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆಗ ಭಗವಂತನ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಅವನ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಸರ್ವಥಾ ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 14)
ನ ಮಾಂ ಕರ್ಮಾಣಿ ಲಿಂಪಂತಿ ನ ಮೇ ಕರ್ಮಫಲೇ ಸ್ಪೃಹಾ ।
ಇತಿ ಮಾಂ ಯೋಽಭಿಜಾನಾತಿ ಕರ್ಮಭಿರ್ನ ಸ ಬದ್ಧ್ಯತೇ ॥
ಕರ್ಮಫಲೇ - ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ, ಮೇ - ನನಗೆ, ಸ್ಪೃಹಾ - ಸ್ಪೃಹೆ, ನ - ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ (ಆದ್ದರಿಂದ), ಮಾಮ್- ನನಗೆ, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ಮಗಳು, ನ, ಲಿಂಪಂತಿ - ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಯಃ - ಯಾರು, ಮಾಮ್- ನನ್ನನ್ನು, ಅಭಿಜಾನಾತಿ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು (ಕೂಡ), ಕರ್ಮಭಿಃ - ಕರ್ಮಗಳಿಂದ,
ನ, ಬಧ್ಯತೇ- ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 14 ॥
ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ಪೃಹೆಯು ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನಗೆ ಕರ್ಮಗಳು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಯಾರು ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 14 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು? ಹಾಗೆಯೇ ‘ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ಪೃಹೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನಗೆ ಕರ್ಮಗಳು ಅಂಟಿ ಕೊಂಡಿರುವುದಿಲ್ಲ’-ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವು ಇರುವ ಕಾರಣ ಅವರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳು ಸಂಸ್ಕಾರರೂಪದಿಂದ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅವರು ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ - ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಯಾವುದೇ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸ್ಪೃಹೆ (ಇಚ್ಛೆ) ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅಪೇಕ್ಷೆ, ಇರುವುದಿಲ್ಲ (3/22). ನನ್ನಿಂದ ನಡೆಯುವ ಕರ್ಮಗಳೆಲ್ಲವೂ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥವೇ ನಡೆಯುತ್ತವೆ (4/8). ನನಗೆ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ನನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ದಿವ್ಯವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವು ನನಗೆ ಅಂಟುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಕೆಡಹುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ‘ಭಗವಂತನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?’ ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಏಕೆ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವರ್ಣನೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ವಿಶ್ವರಚನಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಕರ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ - ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಅವನ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆಯು ಲೇಷಮಾತ್ರವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ ಅಥವಾ ಕಾಮನೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅವು ಕರ್ಮಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಹಾಕಲಾರವು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ತತ್ತ್ವತಃ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಮಹಾತ್ಮರ ಕರ್ಮಗಳು ಕೂಡ ಭಗವಂತನಂತೆಯೇ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವರೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ ಹಾಗೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇದೆಯೋ, ಅವರು ವಸ್ತುತಃ ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ಅರಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಅದರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿಯುವ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈ ಮುಮುಕ್ಷು ಪುರುಷರ ಉದಾಹರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 15)
ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಪೂರ್ವೈರಪಿ ಮುಮುಕ್ಷುಭಿಃ ।
ಕುರು ಕರ್ಮೈವ ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಂ ಪೂರ್ವೈಃ ಪೂರ್ವತರಂ ಕೃತಮ್ ॥
ಪೂರ್ವೈಃ - ಪೂರ್ವಕಾಲದ, ಮುಮುಕ್ಷುಭಿಃ - ಮುಮುಕ್ಷುಗಳಿಂದ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ,
ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತಿಳಿದು, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮಗಳು, ಕೃತಮ್ - ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು (ಕೂಡ),
ಪೂರ್ವೈಃ - ಪೂರ್ವಜರ ಮೂಲಕ, ಪೂರ್ವತರಮ್ ಕೃತಮ್ - ಸದಾಕಾಲ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವ,
ಕರ್ಮ, ಏವ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ, ಕುರು - ಮಾಡು. ॥15॥
ಪೂರ್ವಕಾಲದ ಮುಮುಕ್ಷುಗಳು ಕೂಡ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೂ ಕೂಡ ಪೂರ್ವಜರ ಮೂಲಕ ಸದಾಕಾಲ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ ಮಾಡು. ।।15।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮುಮುಕ್ಷು’ ಎಂದು ಯಾರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ಹಾಗೆಯೇ ಪೂರ್ವಕಾಲದ ಮುಮುಕ್ಷುಗಳ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಸಂಸಾರಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ದುಃಖಮಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷಣಭಂಗುರವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಅವುಗಳಿಂದ ವಿರಕ್ತನಾಗಿ, ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಗಳ ಭೋಗಗಳ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿರುವವನನ್ನು ‘ಮುಮುಕ್ಷು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಜುನನೂ ಮುಮುಕ್ಷುವಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಕರ್ಮಬಂಧನದ ಭಯದಿಂದ ಸ್ವಧರ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಕಾಲದ ಮುಮುಕ್ಷುಗಳ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಡುವ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲಾರನು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಪೂರ್ವಕಾಲದ ಮುಮುಕ್ಷುಗಳೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನನ್ನಂತೆಯೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅವುಗಳ ಆಚರಣೆಯನ್ನೇ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ಬಯಸುವುದಾದರೆ ನಿನಗೂ ಕೂಡ ಪೂರ್ವಜರಾದ ಮುಮುಕ್ಷುಗಳಂತೆ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ವಧರ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಆದರೆ ಕರ್ಮ-ಅಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಮನುಷ್ಯನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ದಿವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮತತ್ತ್ವದ ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತ ಅದನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 16)
ಕಿಂ ಕರ್ಮ ಕಿಮಕರ್ಮೇತಿ ಕವಯೋಽಪ್ಯತ್ರ ಮೋಹಿತಾಃ ।
ತತ್ತೇ ಕರ್ಮ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇಽಶುಭಾತ್ ॥
ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವು, ಕಿಮ್ - ಯಾವುದು (ಮತ್ತು), ಅಕರ್ಮ - ಅಕರ್ಮವು, ಕಿಮ್ - ಯಾವುದು?, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ,
ಅತ್ರ - ಇದರ ನಿರ್ಣಯಮಾಡುವಲ್ಲಿ, ಕವಯಃ - ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ಪುರುಷರು, ಅಪಿ - ಸಹ,
ಮೋಹಿತಾಃ - ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ (ಆದ್ದರಿಂದ), ತತ್ - ಆ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು (ನಾನು), ತೇ - ನಿನಗೆ,
ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯ ಹೇಳುವೆನು, ಯತ್ - ಯಾವುದನ್ನು, ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತಿಳಿದು (ನೀನು), ಅಶುಭಾತ್ - ಅಶುಭದಿಂದ ಅಂದರೆ ಕರ್ಮಬಂಧದಿಂದ, ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇ - ಮುಕ್ತನಾಗಿಹೋಗುವೆ. ॥ 16 ॥
ಕರ್ಮವು ಯಾವುದು ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮವು ಯಾವುದು? - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಇದರ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ಪುರುಷರು ಸಹ ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಕರ್ಮತತ್ವವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯ ಹೇಳುವೆನು. ಅದನ್ನು ತಿಳಿದು ನೀನು ಅಶುಭದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿಹೋಗುವೆ. ॥16॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕವಯಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಅವರು ಕರ್ಮ-ಅಕರ್ಮಗಳ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು? ಹಾಗೆಯೇ ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕವಯಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ನೋಡಿ-ಕೇಳಿಯೂ ಇಂತಹ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಇಂತಹ ಕ್ರಿಯೆಯು ಅಥವಾ ಕ್ರಿಯೆಯ ತ್ಯಾಗವು ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ಇಂತಹ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಇಂತಹ ಕ್ರಿಯೆಯು ಅಥವಾ ಅದರ ತ್ಯಾಗ ಅಕರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸರಿಯಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದು-ಇದೇ ಅವರ ಕರ್ಮ-ಅಕರ್ಮಗಳ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು, ಯಾವಾಗ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಬುದ್ಧಿವಂತರೂ ಕೂಡ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೋ - ಸರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಾಡಲಾರರೋ, ಆಗ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವು ಬಹಳ ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವನೋ ಅದರ ವರ್ಣನೆಯು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ? ಅದನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು ಎಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯು ಹೇಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನೆಂಟರಿಂದ ಮೂವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವರೆಗೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಎಂತಹ ಕರ್ಮವು ಅಥವಾ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗವು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮರೂಪೀ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಎಂತಹ ಕರ್ಮ ಅಥವಾ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗವು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮರೂಪೀ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗದೆ ಮುಕ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೋ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಆ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಅದನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ಅಥವಾ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರ ಎಲ್ಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳು, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಭಗವತ್ ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥ ಅಥವಾ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾಗಿ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಹೆಸರು ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುವುದು ಅಕರ್ಮವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಭಾವತಃ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು ಇದರಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತನಾಗುವ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು? ಆದರೆ ಇಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದಲೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕರ್ಮ ಅಕರ್ಮದ ನಿರ್ಣಯವು ಆಗಲಾರದು. ಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 17)
ಕರ್ಮಣೋ ಹ್ಯಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಚ ವಿಕರ್ಮಣಃ ।
ಅಕರ್ಮಣಶ್ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಗಹನಾ ಕರ್ಮಣೋ ಗತಿಃ ॥
ಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮದ (ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ), ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್ - ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಕರ್ಮಣಃ- ಅಕರ್ಮದ (ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ), ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್ - ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಚ - ಹಾಗೂ, ವಿಕರ್ಮಣಃ - ವಿಕರ್ಮದ (ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ಸಹ), ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್ - ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮದ, ಗತಿಃ - ಗತಿಯು, ಗಹನಾ-ಗಹನವಾಗಿದೆ. ॥17॥
ಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕೂಡ ತಿಳಿಯಬೇಕು ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ಕೂಡ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ ವಿಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ಸಹ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮದ ಗತಿಯು ಗಹನವಾಗಿದೆ. ॥17॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಹೆಸರು ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ ಎಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಇಷ್ಟೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವು ತಿಳಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾವದ ಭೇದವಾಗುವುದರಿಂದ ಅದರ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಭೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ, ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆಯ ಹೆಸರು ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಎಂತಹ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕು-ಈ ಮಾತನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷರೇ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮೋಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತರಲಿಕ್ಕಾಗಿ ತತ್ತ್ವವೇತ್ತರಾದ ಮಹಾಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಅವರ ಪ್ರೇರಣೆ ಹಾಗೂ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಅವುಗಳ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರು-ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದೇ ಅಕರ್ಮ ಅಂದರೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವು ದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಇಷ್ಟೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಅಕರ್ಮದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಾವದ ಭೇದದಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಅಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮ ಅಥವಾ ವಿಕರ್ಮದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಜನರು ಕರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ ಅದೂ ಕೂಡ ಅಕರ್ಮ ಅಥವಾ ವಿಕರ್ಮವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಎಂತಹ ಕ್ರಿಯೆ ಅಥವಾ ಅದರ ತ್ಯಾಗದ ಹೆಸರು ಅಕರ್ಮವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅದರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಈ ಮಾತನ್ನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರೇ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಲು ಇಚ್ಛಿಸುವ ಮನುಷ್ಯರು ಆ ಮಹಾಪುರುಷರಿಂದ ಈ ಅಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸಹ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವರ ಮಾತಿನಂತೆ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬೆಕೆಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ಕೂಡ ತಿಳಿಯಬೇಕು’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಕಳ್ಳತನ, ವ್ಯಭಿಚಾರ, ಹಿಂಸೆ ಮೊದಲಾದ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಹೆಸರೇ ವಿಕರ್ಮವಾಗಿದೆ-ಇದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ಇಷ್ಟೇ ತಿಳಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ವಿಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು ಪುಣ್ಯವನ್ನೇ ಪಾಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪಾಪವನ್ನು ಪುಣ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ ಭೇದದಿಂದ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಒಬ್ಬನಿಗೆ ವಿಹಿತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ (ಕರ್ಮ)ವಾಗಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಗೆ ನಿಷಿದ್ಧವಾಗುವುದರಿಂದ ಪಾಪ(ವಿಕರ್ಮ)ವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ವರ್ಣದವರ ಸೇವೆಯನ್ನು ಗೈದು ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ಶೂದ್ರರಿಗೆ ವಿಹಿತಕರ್ಮ ವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅದೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ; ದಾನ ಪಡೆದು, ವೇದ ಓದಿಸಿ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಿ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಬೇರೆ ವರ್ಣದವರಿಗೆ ಪಾಪವಾಗಿದೆ; ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೆ ನ್ಯಾಯೋಪಾರ್ಜಿತವಾಗಿ ಧನ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಋತುಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವಪತ್ನೀಗಮನವು ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗೆ ಕಾಂಚನ ಮತ್ತು ಕಾಮಿನಿಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವುದು-ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದೂ ಕೂಡ ಪಾಪವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಕಳ್ಳತನ, ವ್ಯಭಿಚಾರ, ಹಿಂಸೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಸರ್ವಸಾಧಾರಣರಿಗೆ ನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಅಧಿಕಾರ ಭೇದದಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿರುವುದೆಲ್ಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ವಿಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇದರ ಸ್ವರೂಪವೂ ಕೂಡ ತತ್ತ್ವವೇತ್ತರಾದ ಮಹಾಪುರುಷರೇ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಬಲ್ಲರು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮದ ಗತಿಯು ಗಹನವಾಗಿದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಹಾಗೂ ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯವು ಇಲ್ಲಿ ಹೇತುವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ‘ಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವು ತುಂಬಾ ಗಹನವಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕರ್ಮ ಎಂದರೇನು? ಅಕರ್ಮವೆಂದರೇನು? ವಿಕರ್ಮವೆಂದರೇನು?-ಇದರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡಲಾರನು; ಯಾರು ವಿದ್ಯಾ-ಬುದ್ಧಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪಂಡಿತರೂ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೋ, ಅವರೂ ಕೂಡ ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಇದರ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಮಹಾ ಪುರುಷರಿಂದ ಇದರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶ್ರೋತೃವಿನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮತತ್ತ್ವವು ಗಹನ ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಈ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಂತೆ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 18)
ಕರ್ಮಣ್ಯಕರ್ಮ ಯಃ ಪಶ್ಯೇದಕರ್ಮಣಿ ಚ ಕರ್ಮ ಯಃ ।
ಸ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ಮನುಷ್ಯೇಷು ಸ ಯುಕ್ತಃ ಕೃತ್ಸ್ನಕರ್ಮಕೃತ್ ॥
ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ಕರ್ಮಣಿ -ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಅಕರ್ಮ - ಅಕರ್ಮವನ್ನು, ಪಶ್ಯೇತ್ - ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಚ - ಮತ್ತು,
ಯಃ - ಯಾರು, ಅಕರ್ಮಣಿ - ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವನ್ನು (ನೋಡುತ್ತಾನೋ), ಸಃ - ಅವನು,
ಮನುಷ್ಯೇಷು - ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ, ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ - ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ (ಮತ್ತು), ಸಃ - ಆ, ಯುಕ್ತಃ - ಯೋಗಿಯು, ಕೃತ್ಸ್ನಕರ್ಮಕೃತ್ - ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 18 ॥
ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಯೋಗಿಯು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 18 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವುದು ಎಂದರೇನು ಹಾಗೂ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನೋಡುವ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನು, ಯೋಗಿಯು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನು ಹೇಗಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾತ್ರದ ಹೆಸರು ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಕರ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಕರ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಪಾಪಕರ್ಮವು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವುದೆಂದರೇನು? ಈ ಮಾತಿನ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು. ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಹಾಗೂ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಜೀವನನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಶರೀರ ನಿರ್ವಹಣೆ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಇರುವ ಶಾಸವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛಾ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುವುದರಿಂದ ಅವು ಈ ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿ ಫಲಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನ ಪೂರ್ವಕೃತ ಸಮಸ್ತ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ-ಎಂಬ ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವ ಮನುಷ್ಯನೇ ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ-ಅವನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವುದೆಂದರೇನು? ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನೋಡುವವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ, ಯೋಗಿಯೂ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನೂ ಹೇಗೆ?
ಉತ್ತರ - ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರ ಹೆಸರೇ ಅಕರ್ಮವಾಗಿದೆ; ಈ ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಅಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆ, ಮಮತಾ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಅವಹೇಳನದಿಂದ ಅಥವಾ ಡಂಭಾಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಇದು ವಿಕರ್ಮ(ಪಾಪ)ದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ-ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಶಾರೀರಿಕ ಕಷ್ಟದ ಭಯದಿಂದ ವರ್ಣಾಶ್ರಮೋಚಿತ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಅಥವಾ ಮೋಹವಶನಾಗಿ ಮತ್ತು ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಎಂದೂ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಪತನಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಅಥವಾ ಅಹಂಕಾರದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪರಮಪುರುಷನೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಸಂಯೋಗವು ಆಗಿಹೋಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವು ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮದಿಂದ ಕ್ರಿಯಮಾಣ, ವಿಕರ್ಮದಿಂದ ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಚಿತ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಕರ್ಮವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವುದು; ಒಂದು ವೇಳೆ ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಕರ್ಮ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕರ್ಮ (ಅಕರ್ಮ)ವಾಗಿ ಫಲ ಭೋಗದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗುವುವು ಎಂದು ನೋಡುವುದು ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವುದು ಪ್ರಾರಬ್ಧರೂಪೀ ಲಭೋಗದ ಸಮಯ ಆ ದುಃಖಾದಿ ಭೋಗಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಪೂರ್ವಕೃತ ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪಾಪಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಇರುವುದು ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಯಾವ ತೊಂದರೆ ಇದೆ? ಏಕೆಂದರೆ ಸಂಚಿತ, ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಾರಬ್ಧಕರ್ಮಗಳ ಈ ಮೂರು ಭೇದಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆಯಲ್ಲವೇ?
ಉತ್ತರ - ಸರಿಯಾಗಿದೆ, ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ತುಂಬಾ ಲಾಭಪ್ರದವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ‘ಕವಯೋಪ್ಯತ್ರ ಮೋಹಿತಾಃ’, ‘ಗಹನಾ ಕರ್ಮಣೋಗತಿಃ’, ‘ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇಶುಭಾತ್’,‘ಸ ಯುಕ್ತಃ ಕೃತ್ಸ್ನಕರ್ಮಕೃತ’,‘ತಮಾಹುಃ ಪಂಡಿತಂ ಬುಧಾಃ’, ‘ನೈವಕಿಂಚಿತ್ಕರೋತಿ ಸಃ’ ಮೊದಲಾದ ವಚನಗಳ ಸಂಗತಿ ಸರಿಕೂಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಅರ್ಥವು ಕೆಲವು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಲಾಭಪ್ರದವಾದರೂ ಪ್ರಕರಣ ವಿರುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವ ಸಾಧಕನೂ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಅಥವಾ ಸಿದ್ಧಪುರುಷರೇ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನೋಡಬಲ್ಲರೋ?
ಉತ್ತರ - ಮುಕ್ತಪುರುಷರ ಯಾವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳಿರುತ್ತವೋ ಅವುಗಳೇ ಸಾಧಕರಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮುಕ್ತಪುರುಷರಾದರೋ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಕರು ಅವರ ಉಪದೇಶದ ಮೂಲಕ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಆ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು-ನಾನು ನಿನಗೆ ಆ ಕರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವೆನು, ಅದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನೀನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ದರ್ಶನದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ದರ್ಶನ ಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಸಾಧಕ ಪುರುಷರ ಅಸಂಗತೆಯ (ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ) ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 19)
ಯಸ್ಯ ಸರ್ವೇ ಸಮಾರಂಭಾಃ ಕಾಮಸಂಕಲ್ಪವರ್ಜಿತಾಃ ।
ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿದಗ್ಧಕರ್ಮಾಣಂ ತಮಾಹುಃ ಪಂಡಿತಂ ಬುಧಾಃ ॥
ಯಸ್ಯ - ಯಾರ, ಸರ್ವೇ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಸಮಾರಂಭಾಃ - (ಶಾಸ್ತ್ರ ಸಮ್ಮತವಾದ) ಕರ್ಮಗಳು, ಕಾಮಸಂಕಲ್ಪ ವರ್ಜಿತಾಃ- ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪವಿಲ್ಲದೆ ಇರುತ್ತವೆಯೋ (ಹಾಗೂ), ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿದಗ್ಧ ಕರ್ಮಾಣಮ್ - ಯಾರ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯ ಮೂಲಕ ಭಸ್ಮವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆಯೋ, ತಮ್ - ಆ ಮಹಾಪುರುಷನನ್ನು, ಬುಧಾಃ - ಜ್ಞಾನಿಜನರೂ ಸಹ, ಪಂಡಿತಮ್ - ಪಂಡಿತನೆಂದು, ಆಹುಃ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥ 19 ॥
ಯಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವಾದ ಕರ್ಮಗಳು ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪವಿಲ್ಲದೆ ಇರುತ್ತವೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾರ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯ ಮೂಲಕ ಭಸ್ಮವಾಗಿಹೋಗಿವೆಯೋ, ಆ ಮಹಾಪುರುಷನನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಜನರೂ ಸಹ ಪಂಡಿತನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥ 19 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಮಾರಂಭಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ‘ಸರ್ವೇ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಜೋಡಿಸುವ ಇಲ್ಲಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದು ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಹಾಗೂ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶರೀರ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾರಂಭಾಃ’ ಪದವಿದೆ. ಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಆರಂಭ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಜ್ಞಾನಿಯ ಕರ್ಮಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಅಥವಾ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ-ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಆರಂಭ ’ದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಸಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ‘ಸರ್ವೇ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ-ಸಾಧನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪವಿಲ್ಲದೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕೆಲಕೆಲವು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ಸಂಯೋಗವೂ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಯಾರು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಆ ಮಹಾಪುರುಷರ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ; ಅವರ ಯಾವ ಕರ್ಮವೂ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದೊಡಗೊಂಡು ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಾಮಸಂಕಲ್ಪವರ್ಜಿತಾಃ’ ಈ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಕಾಮ’ ಮತ್ತು ‘ಸಂಕಲ್ಪ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳ ಅರ್ಥವೇನು ಹಾಗೂ ಇದರಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಕರ್ಮಗಳು ಯಾವುವು?
ಉತ್ತರ - ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಮನೆ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಸುಖ ಮೊದಲಾದ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಎಷ್ಟು ವಿಷಯ (ಪದಾರ್ಥ)ಗಳಿವೆಯೋ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಇಚ್ಛಿಸುವ ಹೆಸರು ‘ಕಾಮ’ವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಮಮತೆ, ಅಹಂಕಾರ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಹಾಗೂ ಆಕರ್ಷಕ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸ್ಮರಿಸುವ ಹೆಸರು ‘ಸಂಕಲ್ಪ’ವಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯು ಸಂಕಲ್ಪದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪವು ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗಿ ಕಾಮನೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (2/62). ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದ ಬಗ್ಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕಾಮನೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಕೇವಲ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಚೇಷ್ಟಾ ಮಾತ್ರವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಇವೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಕಾಮ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ರಹಿತವಾದುವುಗಳು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಸಂಕಲ್ಪ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಸ್ಫುರಣೆ ಮಾತ್ರ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಸ್ಫುರಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ಆಗಲಾರವು; ಮೊದಲು ಸ್ಫುರಣೆ (ಸ್ಫೂರ್ತಿ) ಉಂಟಾಗಿಯೇ ಮನಸ್ಸು, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಬೇರೆ ಕರ್ಮಗಳ ಮಾತಾದರೂ ಏನು? ಸ್ಫುರಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮತ್ತು ನಡೆದಾಡುವುದು ಮೊದಲಾದ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹದ ಕರ್ಮಗಳೂ ಆಗಲಾರವು; ಮತ್ತೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾರಂಭಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಿಳಿಸಲಾದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲವು? ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಕಲ್ಪ’ದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಫುರಣೆ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ತಿಳಿಯುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿದಗ್ಧಕರ್ಮಾಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮಗಳು ದಗ್ಧವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ಸಾಧನದ ಅನುಷ್ಠಾನದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿ’ ಶಬ್ದವಿದೆ. ಅಗ್ನಿಯು ಕಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಿಬಿಡುವಂತೆಯೇ ಜ್ಞಾನವೂ ಕೂಡ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ (4/37). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಹುರಿದ ಬೀಜವು ಕೇವಲ ಹೆಸರಿಗಷ್ಟೇ ಬೀಜವಾಗಿ ಉಳಿದಿರುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಮೊಳೆಯುವ ಶಕ್ತಿಯು ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಲವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವುದೇ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಭಸ್ಮವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಬುಧಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ‘ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿ ದಗ್ಧಕರ್ಮಾ’ ಆಗಿ ಹೋಗಿರುವವನನ್ನು ಅವರು ಪಂಡಿತನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಬುಧಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪುರುಷ ನನ್ನು ಅವರು ಪಂಡಿತನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಸಿದ್ಧಯೋಗಿಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ತನಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು ತುಂಬಾ ಧೀರತೆ, ವೀರತೆ, ಗಂಭೀರತೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನೀ ಜನರೂ ಕೂಡ ಅವನನ್ನು ಪಂಡಿತ (ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿ, ಮಹಾತ್ಮಾ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 20)
ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಕರ್ಮಫಲಾಸಂಗಂ ನಿತ್ಯತೃಪ್ತೋ ನಿರಾಶ್ರಯಃ ।
ಕರ್ಮಣ್ಯಭಿಪ್ರವೃತ್ತೋಽಪಿ ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋತಿ ಸಃ ॥
ಕರ್ಮಫಲಾಸಂಗಮ್ - ಯಾವ ಪುರುಷನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ- ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ನಿರಾಶ್ರಯಃ - ಜಗತ್ತಿನ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆಯೋ (ಮತ್ತು), ನಿತ್ಯತೃಪ್ತಃ - ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯತೃಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆಯೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಅಭಿಪ್ರವೃತ್ತಃ, ಅಪಿ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ (ವಾಸ್ತವವಾಗಿ), ನ, ಏವ, ಕಿಂಚಿತ್, ಕರೋತಿ - ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥20॥
ಯಾವ ಪುರುಷನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಜಗತ್ತಿನ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆಯೋ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯತೃಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆಯೋ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥20॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪ ಹಾಗೆಯೇ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶರೀರ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಎಷ್ಟು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮ ಗಳಿವೆಯೋ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೋ, ಯಾವುದರ ಕಾರಣ ಅವನು ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನೋ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಾಗ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಸಂಲಗ್ನನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆಂದರೆ ದೇವರ ಸ್ಮೃತಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಜ್ಞಾನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ-ಇಂತಹ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗುವುದು; ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನವು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಸಕ್ತವಾಗದೇ ಇರುವುದು-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದು ಮತ್ತು ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಈ ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದ ಎಷ್ಟು ಭೋಗಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ, ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ‘ನಿರಾಶ್ರಯ’ ಮತ್ತು ‘ನಿತ್ಯತೃಪ್ತ’ನಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಮಮತೆಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿ ಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುವಿಗೆ ಅಥವಾ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆಶ್ರಿತನಾಗದಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಇಂತಹ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಅಥವಾ ಮನುಷ್ಯನಿಂದಲೇ ನನ್ನ ನಿರ್ವಾಹವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದೇ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ, ಇದಿಲ್ಲದೇ ಹೋದರೆ ಕೆಲಸವೇ ನಡೆಯಲಾರದು, ಇಂತಹ ಭಾವಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುವುದೇ ‘ನಿರಾಶ್ರಯ’ನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಹೀಗಾದ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಪೂರ್ಣಕಾಮನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಕಾರಣ ಅವನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಆನಂದ ಮಗ್ನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಘಟನೆಯಿಂದ ಎಂದೂ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕೂಡ ವ್ಯತ್ಯಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಅವನು ನಿತ್ಯತೃಪ್ತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮಣಿ ಅಭಿಪ್ರವೃತ್ತಃ ಅಪಿ ನ ಏವ ಕಿಂಚಿತ್ಕ ರೋತಿ ಸಃ’ ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಭಿ’ ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಪಿ’ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ ಅವ್ಯಯಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಭಿ’ ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗದಿಂದ-ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಾವಧಾನಪೂರ್ವಕ ಮತ್ತು ವಿವೇಕದೊಂದಿಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲನು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯದಿಂದ-ಮಮತೆ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಫಲಾಸಕ್ತಿಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಯೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲಾರನು ಮತ್ತು ಈ ನಿತ್ಯತೃಪ್ತ ಪುರುಷನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವುಗಳ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿಬೀಳುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಏವ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯದಿಂದ-ಆ ಕರ್ಮಗಳೊಡನೆ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ತನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವಂತಹ ಮುಕ್ತ ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಅವನು ಪೂರ್ಣಕಾಮನಾಗಿ ಹೋಗಿರುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವು ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ (3/17) ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ, ಯಾವುದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಏನೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಉಪರತನಾಗುತ್ತಾನೋ, ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮ’ವೇ ಅಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ-ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಕುರಿತು-ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು ಆದರ್ಶವೆಂದು ತಿಳಿದು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸಾಧಕರಾದರೋ ನಿತ್ಯ-ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ-ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ಯಾವುದೇ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಯಾವ ಸಾಧಕರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞ, ದಾನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಆವಶ್ಯಕ ಶೌಚ, ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗಬಹುದೆಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಸಮಾಧಾನಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 21)
ನಿರಾಶೀರ್ಯತಚಿತ್ತಾತ್ಮಾ ತ್ಯಕ್ತಸರ್ವಪರಿಗ್ರಹಃ ।
ಶಾರೀರಂ ಕೇವಲಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ನಾಪ್ನೋತಿ ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್ ॥
ನಿರಾಶೀಃ - ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಆಸೆ ಇಲ್ಲವೋ, ಯತಚಿತ್ತಾತ್ಮಾ - ಯಾರು ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರವನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವನೋ, ತ್ಯಕ್ತಸರ್ವಪರಿಗ್ರಹಃ - ಯಾರು ಸಮಸ್ತ ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದಾನೋ (ಅಂತಹ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು), ಕೇವಲಮ್ - ಕೇವಲ, ಶಾರೀರಮ್ - ಶರೀರ ಸಂಬಂಧವಾದ, ಕರ್ಮ- ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಕುರ್ವನ್ - ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ, ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್ - ಪಾಪವನ್ನು, ನ, ಆಪ್ನೋತಿ - ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥21॥
ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಆಸೆಯಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರು ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರವನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವನೋ, ಯಾರು ಸಮಸ್ತ ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದಾನೋ, ಅಂತಹ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಕೇವಲ ಶರೀರ ಸಂಬಂಧವಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಪಾಪವನ್ನು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ॥21॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿರಾಶೀಃ’, ‘ಯತಚಿತ್ತಾತ್ಮಾ’ ಮತ್ತು ‘ತ್ಯಕ್ತಸರ್ವ ಪರಿಗ್ರಹಃ’ ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇಲ್ಲದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ ಅಥವಾ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಆಸೆ ಅಥವಾ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿರುವವನಿಗೆ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಇಚ್ಛೆ, ಕಾಮನೆ, ವಾಸನೆ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿರುವವನಿಗೆ ‘ನಿರಾಶೀಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರವು ವಶದಲ್ಲಿ ಇದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನ ಮೇಲೆ ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಗದ ಪ್ರಭಾವವು ಏನೂ ಬೀಳಲಾರದೋ ಮತ್ತು ಯಾರ ಶರೀರವೂ ಕೂಡ ಅವನು ಹೇಗೆ ಇರಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೋ-ಅವನು ಬೇಕಾದರೆ ಗೃಹಸ್ಥನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿರಲಿ ‘ಯತಚಿತ್ತಾತ್ಮಾ’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತು ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಯಾರು ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೋ ಆ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾದರೋ ಸರ್ವಥಾ ‘ತ್ಯಕ್ತ ಸರ್ವಪರಿಗ್ರಹ’ ಆಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಯಾರು ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ಆಶ್ರಮದವನೂ ಕೂಡ ಒಂದು ವೇಳೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪರಿಗ್ರಹದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದರೆ ಅವನೂ ಕೂಡ ‘ತ್ಯಕ್ತ ಸರ್ವಪರಿಗ್ರಹ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮೂರೂ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಯಾರು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬಾಹ್ಯವಸ್ತುಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸದೆ ನಿರಂತರ ಅಂತರಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಸಂತುಷ್ಟ ನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಜ್ಞ-ದಾನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಶರೀರ ಸಂಬಂಧೀ ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮವೇ ಮಾಡುವವನಾದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಆ ತ್ಯಾಗವು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ, ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಅಹಂಕಾರಪೂರ್ವಕ ಮೋಹದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಅದಾದರೋ ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ರಹಿತ ಸರ್ವಥಾ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವಾದ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಶಾರೀರಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಕೇವಲಮ್’ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕ ವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ‘ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಇರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಶಾರೀರಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಕೇವಲಮ್’ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಶೌಚ-ಸ್ನಾನ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮತ್ತು ಶಯನಾದಿ ಕೇವಲ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ‘ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದಾನಾದಿ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರತ್ಯವಾಯರೂಪೀ ಪಾಪದ ಹಾಗೂ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಅನಿವಾರ್ಯ ‘ಹಿಂಸೆ’ ಮೊದಲಾದ ಪಾಪಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪುರುಷನಿಗಾದರೋ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಪ್ರತ್ಯವಾಯ ರೂಪೀ ಪಾಪಗಳು ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಪಾಪಗಳಿಂದಲೂ ಅವನಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಅವನು ‘ಕಿಲ್ಬಿಷ’ವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಇರುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದ ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗಾದರೋ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ, ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ಮತ್ತು ಮಮತಾರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಅಥವಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೂ-ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಈಗ ಭಗವಂತನು-ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮದ ದರ್ಶನಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 22)
ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭಸಂತುಷ್ಟೋ ದ್ವಂದ್ವಾತೀತೋ ವಿಮತ್ಸರಃ ।
ಸಮಃ ಸಿದ್ಧಾವಸಿದ್ಧೌ ಚ ಕೃತ್ವಾಪಿ ನ ನಿಬಧ್ಯತೇ ॥
ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭಸಂತುಷ್ಟಃ - ಯಾರು ತಾನು ಇಚ್ಛಿಸದೆ ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಪದಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಂತುಷ್ಟ ನಾಗಿರುತ್ತಾನೆಯೋ, ವಿಮತ್ಸರಃ - ಯಾರಲ್ಲಿ ಈರ್ಷ್ಯೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ, ದ್ವಂದ್ವಾತೀತಃ - ಯಾರು ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಮೊದಲಾದ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೋ (ಅಂತಹ), ಸಿದ್ಧೌ - ಸಿದ್ಧಿ, ಚ - ಮತ್ತು,
ಅಸಿದ್ಧೌ - ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, ಸಮಃ - ಸಮಚಿತ್ತನಾಗಿರುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿ (ಕರ್ಮವನ್ನು), ಕೃತ್ವಾ, ಅಪಿ - ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಕೂಡ,
ನ ನಿಬಧ್ಯತೇ - ಅವುಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥22॥
ಯಾರು ತಾನು ಇಚ್ಛಿಸದೆ, ತಾನೇ ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಪದಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಈರ್ಷ್ಯೆಯು ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಭಾವವಾಗಿಹೋಗಿದೆಯೋ, ಯಾರು ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಮೊದಲಾದ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅಂತಹ ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಚಿತ್ತನಾಗಿರುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವುಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥22॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭ’ ಎಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿರುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅನಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಪರೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪ್ರಾರಬ್ಧಾನುಸಾರ ಯಾವ ಅನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪದಾರ್ಥದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ‘ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭ’ವಾಗಿದೆ; ಈ ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭದಲ್ಲೇ ಸದಾಕಾಲ ಆನಂದವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು, ಯಾವುದೇ ಅನುಕೂಲ ಪದಾರ್ಥದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರಿಸದೇ ಇರುವುದು, ಅದು ಯಾವಾಗಲೂ ಇರಬೇಕು ಅಥವಾ ಬೆಳೆಯಬೇಕು ಎಂಬ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು; ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷಿಸದೆ ಇರುವುದು ಹಾಗೂ ಅದು ನಾಶವಾಗಲಿ ಎಂದು ಇಚ್ಛಿಸದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಎರಡನ್ನು ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನ ನಿಯತಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಿರಂತರ ಶಾಂತ ಮತ್ತು ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತದಿಂದಿರುವುದು-ಇದೇ ‘ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭ’ದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಮತ್ಸರಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು? ಮತ್ತು ಇದರ ಪ್ರಯೋಗ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ವಿದ್ಯಾ, ಬುದ್ಧಿ, ಧನ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಅಥವಾ ಗುಣಗಳ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಉಂಟಾಗುವ ಈರ್ಷ್ಯೆಯ ಭಾವವಿಕಾರದ ಹೆಸರು ‘ಮತ್ಸರ’ವಾಗಿದೆ ; ಅದು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿರುವವನು ‘ವಿಮತ್ಸರ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತನ್ನನ್ನು ವಿದ್ವಾನ್ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವರಲ್ಲಿಯೂ ಈರ್ಷ್ಯೆಯ ದೋಷವು ಅಡಗಿರುತ್ತದೆ; ಯಾರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ತನ್ನ ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದವರೊಡನೆಯೂ ಈರ್ಷ್ಯೆಯ ಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ವಿಮತ್ಸರಃ’ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಈರ್ಷ್ಯೆ ಎಂಬ ದೋಷದ ಅಭಾವವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮೊದಲಾದ ಯುಗ್ಮ ವಿಕಾರಗಳ ಹೆಸರು ದ್ವಂದ್ವವಾಗಿದೆ; ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರಗಳು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದೆ ಇರುವುದೇ ಅದರಿಂದ ಅತೀತ ನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು ಅದರ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಘ್ನಬಾಧೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದು ಪೂರ್ಣವಾಗದೇ ಇರುವುದು ಅಸಿದ್ಧಿ ಯಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕರ್ಮವು ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಆ ಉದ್ದೇಶವು ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು, ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣವಾಗದೇ ಇರುವುದು ಅಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭೇದ ಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳು, ಹಾಗೂ ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಶೋಕ ಮೊದಲಾದ ವಿಕಾರಗಳು ಆಗದೇ ಇರುವುದು, ಎರಡರಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಭಾವವಿರುವುದು ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಂತಹ ಪುರುಷರು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ (2/47). ಏಕೆಂದರೆ ಯಜ್ಞ (ಕರ್ಮ) ಸಹಿತವಾಗಿ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು (3/10). ಆದುದರಿಂದ ಅದರಂತೆ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ (3/16). ಇದಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು (3/5). ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಕರ್ಮವನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಕೇವಲ ಶರೀರ ಸಂಬಂಧೀ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಪರಿಗ್ರಹರಹಿತ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಬೇರೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಸಹ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವ ಪಾಪದಿಂದ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿಯೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇದರಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮವು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಮಾತಲ್ಲದೆ ಅದಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಏನಾದರೂ ಮಹತ್ವವಿದೆಯೇ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 23)
ಗತಸಂಗಸ್ಯ ಮುಕ್ತಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಾವಸ್ಥಿತಚೇತಸಃ ।
ಯಜ್ಞಾಯಾಚರತಃ ಕರ್ಮ ಸಮಗ್ರಂ ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ ॥
ಗತಸಂಗಸ್ಯ - ಯಾರ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ, ಮುಕ್ತಸ್ಯ - ಯಾರು ದೇಹಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಮಮತಾರಹಿತನಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾನೋ, ಜ್ಞಾನಾವಸ್ಥಿತ ಚೇತಸಃ - ಯಾರ ಚಿತ್ತವು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತಿರುತ್ತದೋ (ಇಂತಹ ಕೇವಲ), ಯಜ್ಞಾಯ - ಯಜ್ಞ ಸಂಪಾದನೆಗಾಗಿ, ಆಚರತಃ - ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ, ಸಮಗ್ರಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವು, ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ॥ 23 ॥
ಯಾರ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ, ಯಾರು ದೇಹಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಮಮತಾ ರಹಿತನಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾನೋ, ಯಾರ ಚಿತ್ತವು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತಿದೆಯೋ, ಕೇವಲ ಯಜ್ಞಸಂಪಾದನೆಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಂತಹ - ಮನುಷ್ಯನ ಸಮಗ್ರ ಕರ್ಮವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಲೀನ ವಾಗುತ್ತದೆ.॥23॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗುವುದೆಂದರೇನು ಮತ್ತು ‘ಗತಸಂಗಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಆಸಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಸಕ್ತಿಯು ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗಿರುವಂತಹ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಗತಸಂಗಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯ ಸಮತ್ವದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತೋರ್ಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮುಕ್ತಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಘಾತರೂಪೀ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆತ್ಮಾಭಿಮಾನ ಅಥವಾ ಮಮತ್ವವು ಇಲ್ಲದಿರುವಂತಹ ದೇಹಾಭಿಮಾನದಿಂದ ಸರ್ವಥಾಮುಕ್ತನಾದ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮುಕ್ತಸ್ಯ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜ್ಞಾನಾವಸ್ಥಿತಚೇತಸಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಜ್ಞಾನಾವಸ್ಥಿತಚೇತಸಃ’ ಪದವೂ ಕೂಡ ಸರ್ವತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಚಿತ್ತವು ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವಂತಹ ಜ್ಞಾನ ಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಜ್ಞಾಯ ಆಚರತಃ’ ಈ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ತಮ್ಮ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಹಿತವಾದ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಅವನಿಗೆ ‘ಯಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ. ಆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆಯೋ-ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದೆ ಕೇವಲ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡಲೋಸುಗವೇ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳು ಯಜ್ಞ ಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮಣಃ’ ಎಂಬ ಪದವೂ ಸಹ ಇಂತಹ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಮಗ್ರಮ್’ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳು ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಎಷ್ಟು ಕರ್ಮಗಳು ಸಂಸ್ಕಾರರೂಪದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಂಚಿತವಾಗಿರುತ್ತವೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಅವನ ಮೂಲಕ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಮಗ್ರಮ್’ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವಿದೆ; ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಬಂಧಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯು ಉಳಿಯದೇ ಇರುವುದೇ ಅವುಗಳು ವಿಲೀನವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪುರುಷನ ಕರ್ಮಗಳು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಂತಹವುಗಳಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ಆದರೆ ಹೇಗೆ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಉರಿಸಿ ಹುಲ್ಲಿನ ರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯು ಸ್ವಯಂ ಸುಟ್ಟು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಆ ಹುಲ್ಲಿನ ರಾಶಿಯನ್ನೂ ಭಸ್ಮಮಾಡುತ್ತದೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನಗಳ ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳು ಪೂರ್ವಸಂಚಿತ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಸಹಿತ ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಬಳಿಕ ಅವನ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಪುರುಷನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಹೋಮಿಸುವುದೇ ಯಜ್ಞವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಲು ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕ್ರಿಯೆಯು ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ; ಇಷ್ಟೇ ಮಾತಲ್ಲ! ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಅವನಿಗೆ ಯಜ್ಞವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವುದೇ ಆ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ-ಈ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯೋಗಿಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನರೂಪೀ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಜ್ಞಗಳ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 24)
ಬ್ರಹ್ಮಾರ್ಪಣಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಹವಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನೌ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಹುತಮ್ ।
ಬ್ರಹ್ಮೈವ ತೇನ ಗಂತವ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮಸಮಾಧಿನಾ ॥
ಅರ್ಪಣಮ್ - (ಯಾವ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ) ಅರ್ಪಣ ಅಂದರೆ ‘ಸ್ರುವ’ ಮೊದಲಾದುವು (ಸಹ), ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ (ಮತ್ತು), ಹವಿಃ - ಹವನ ಮಾಡಲ್ಪಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ದ್ರವ್ಯವೂ (ಸಹ), ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ (ಹಾಗೂ),
ಬ್ರಹ್ಮಣಾ - ಬ್ರಹ್ಮರೂಪನಾದ ಕರ್ತೃವಿನ ಮೂಲಕ, ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನೌ - ಬ್ರಹ್ಮರೂಪವಾದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಹುತಮ್ - ಆಹುತಿ ಕೊಡುವ ರೂಪವಾದ ಕ್ರಿಯೆಯು ಸಹ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ, ತೇನ - ಆ, ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮ ಸಮಾಧಿನಾ - ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಯೋಗಿಯ ಮೂಲಕ, ಗಂತವ್ಯಮ್ - ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ (ಫಲವೂ ಸಹ), ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮವೇ, ಏವ - ಆಗಿದೆ. ॥24॥
ಯಾವ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಣ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಸ್ರುವ’ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಸಹ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಹವನ ಮಾಡಲ್ಪಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ದ್ರವ್ಯವೂ ಸಹ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪನಾದ ಕರ್ತೃವಿನ ಮೂಲಕ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪವಾದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ಕೊಡುವ ರೂಪವಾದ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಸಹ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಯೋಗಿಯ ಮೂಲಕ ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಫಲವೂ ಸಹ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ. ॥24॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದ ರೂಪಕದಿಂದ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಂ ಖಲ್ವಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ (ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉ-3/14/1). ಇದಕ್ಕನುಸಾರ ಸರ್ವತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮ ದರ್ಶನರೂಪೀ ಸಾಧನೆಗೆ ಯಜ್ಞದ ರೂಪವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ತಾ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರಣ ಮೊದಲಾದ ಭೇದದಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮರೂಪದಿಂದ ನೋಡುವ ಅಭ್ಯಾಸರೂಪೀ ಕರ್ಮವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಯಜ್ಞವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸ್ರುವ, ಹವಿ, ಹವನ ಮಾಡುವವನು ಮತ್ತು ಹವನರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆ ಮೊದಲಾದ ವಸ್ತುಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂತಹ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವ ಯೋಗಿಯು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡುವನು ಅವುಗಳನ್ನು, ತನ್ನನ್ನು, ಈ ಅಭ್ಯಾಸರೂಪೀ, ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮರೂಪವೆಂದೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದಬುದ್ಧಿಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ರೂಪಕದಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಪಣಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಹವನಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಯಾವ ಆಪತ್ತು ಇದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಹುತಮ್’ ಪದವು ಹವನ ಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಅರ್ಪಣಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕ್ರಿಯೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಪುನರುಕ್ತಿಯ ದೋಷ ಬರುತ್ತದೆ. ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕ ದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಹುತಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಹವನದ ಕ್ರಿಯೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ಯಾವುದಾದರೂ ವಸ್ತು ಅರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ ‘ಅರ್ಪ್ಯತೇ ಅನೇನ’-ಈ ವ್ಯತ್ಪತ್ತಿಯ ಅನುಸಾರ ‘ಅರ್ಪಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ತುಪ್ಪವೇ ಮೊದಲಾದ ದ್ರವ್ಯಗಳು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತವೋ ಅಂತಹ ಸ್ರುವ ಮೊದಲಾದ ಪಾತ್ರಗಳೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಫಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಿರಂತರ ಸರ್ವತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಬುದ್ಧಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಯಾವುದನ್ನು ಕೂಡ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಇರುವುದು-ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧನೆಯ ಫಲವು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಯೋಗಿಯು ಬೇರೆ ಫಲಕ್ಕೆ
ಭಾಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ-ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ-ಅವನ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಫಲವು ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇವಪೂಜಾರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ-ಪರಮಾತ್ಮರ ಅಭೇದದರ್ಶನರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 25)
ದೈವಮೇವಾಪರೇ ಯಜ್ಞಂ ಯೋಗಿನಃ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ ।
ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನಾವಪರೇ ಯಜ್ಞಂ ಯಜ್ಞೇನೈವೋಪಜುಹ್ವತಿ ॥
ಅಪರೇ - ಬೇರೆ, ಯೋಗಿನಃ - ಯೋಗಿ ಜನರು, ದೈವಮ್ - ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜಾ ರೂಪವಾದ, ಯಜ್ಞಮ್, ಏವ - ಯಜ್ಞವನ್ನೇ, ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ -ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ (ಮತ್ತು), ಅಪರೇ - ಬೇರೆ (ಯೋಗಿ ಜನರು), ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನೌ- ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮರೂಪವಾದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಯಜ್ಞೇನ, ಏವ - (ಅಭೇದ ದರ್ಶನರೂಪೀ) ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕವೇ,
ಯಜ್ಞಮ್- ಆತ್ಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ, ಉಪಜುಹ್ವತಿ - ಹೋಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥ 25 ॥
ಬೇರೆ ಯೋಗೀಜನರು ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜಾ-ರೂಪವಾದ ಯಜ್ಞದ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಯೋಗೀಜನರು ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮರೂಪವಾದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಅಭೇದದರ್ಶನರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕವೇ ಆತ್ಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಹವನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥ 25 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಿನಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಯೋಗಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದರ ಜೊತೆ ‘ಅಪರೇ’ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಿನಃ’ ಪದವು ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಾಧಕರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಸಾಧಕರನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಸಲು, ಅಂದರೆ ಇವರ ಸಾಧನೆಯು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಗಿಂತ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಿನಃ’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಅಪರೇ’ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೈವಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಯಜ್ಞಮ್’ ಪದವು ಯಾವ ಕರ್ಮದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು? ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಶಿವ, ಶಕ್ತಿ, ಗಣೇಶ, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ವರುಣ ಮೊದಲಾದ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ ದೇವರುಗಳಿಗಾಗಿ ಹವನಗೈಯ್ಯುವುದು, ಅವರ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು, ಅವರ ಮಂತ್ರಜಪ ಮಾಡುವುದು, ಅವರ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ದಾನ ಕೊಡುವುದು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸುವುದು ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ದೈವಮ್’ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಯಜ್ಞಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಮತ್ತು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದೇ ದೈವಯಜ್ಞವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದೇವೋಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವವರ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬ್ರಹ್ಮರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ಯಜ್ಞದ ಹವನ ಮಾಡುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅನಾದಿಸಿದ್ಧ ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣ ಶರೀರದ ಉಪಾಧಿಯಿಂದ ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮರ ಭೇದ ಅನಾದಿಕಾಲ ದಿಂದ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾ ಇದೆ; ಈ ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ಭೇದಪ್ರತೀತಿಯನ್ನು ಜ್ಞಾನಾಭ್ಯಾಸದ ಮೂಲಕ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯರ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ನಿರಂತರ ಮನನ ಮತ್ತು ನಿದಿಧ್ಯಾಸನ ಮಾಡುತ್ತಾ- ಮಾಡುತ್ತಾ ನಿತ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಾನಂದಘನ, ಗುಣಾತೀತ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭೇದಭಾವದಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಒಂದಾಗಿಸಿ ಬಿಡುವುದು-ವಿಲೀನವಾಗಿಸುವುದೇ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಹವನ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಅಥವಾ ಯಾವುದರ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ತ್ರಿಗುಣಮಯ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಗೆ ಜಗತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮದಿಂದ ಈ ಅಭೇದದರ್ಶನರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಭೇದವೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಅಗ್ನಿ ಸ್ಥಾನೀಯ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಎರಡೂ ಏಕತೆಯಂತೆ ಪ್ರತೀತವಾಗುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಎರಡರ ಫಲವೂ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ಕಾರಣದಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಸಾಧನಾ ಪ್ರಣಾಲಿಯ ಭೇದವಿದೆ; ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡರ ವರ್ಣನೆಯು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಸಾಧನವಾದರೋ ‘ಸರ್ವಂ ಖಲ್ವಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ (ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉ-3/14/1). ಈ ಶ್ರುತಿ ವಾಕ್ಯದ ಅನುಸಾರ ಸರ್ವತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಬುದ್ಧಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದರ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧದ ಅಭಾವಮಾಡಿ ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಅಭೇದ ದರ್ಶನದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ದೈವಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಅಭೇದದರ್ಶನರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಈಗ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಮತ್ತು ವಿಷಯ ಹವನರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 26)
ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನೀಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯನ್ಯೇ ಸಂಯಮಾಗ್ನಿಷು ಜುಹ್ವತಿ ।
ಶಬ್ದಾದೀನ್ವಿಷಯಾನನ್ಯ ಇಂದ್ರಿಯಾಗ್ನಿಷು ಜುಹ್ವತಿ ॥
ಅನ್ಯೇ - ಅನ್ಯ (ಯೋಗಿ ಜನರು), ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನೀ - ಶ್ರವಣೇಂದ್ರಿಯಾದಿ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ಸಂಯಮಾಗ್ನಿಷು - ಸಂಯಮರೂಪವಾದ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ, ಜುಹ್ವತಿ - ಹವನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ (ಮತ್ತು), ಅನ್ಯೇ- ಬೇರೆ (ಯೋಗಿ ಜನರು), ಶಬ್ದಾದೀನ್ - ಶಬ್ದಾದಿ, ವಿಷಯಾನ್ - ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳನ್ನು, ಇಂದ್ರಿಯಾಗ್ನಿಷು - ಇಂದ್ರಿಯರೂಪವಾದ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ, ಜುಹ್ವತಿ - ಹವನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥ 26 ॥
ಬೇರೆ ಯೋಗಿಜನರು ಶ್ರವಣೇಂದ್ರಿಯಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಯೋಗಿಜನರು ಶಬ್ದಾದಿ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹವನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥ 26 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಂಯಮವನ್ನು ಅಗ್ನಿ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಏತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮರೂಪೀ ಸಾಧನೆಗೆ ಯಜ್ಞದರೂಪವನ್ನು ಕೊಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಯಮವನ್ನು ಅಗ್ನಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ಸಂಯಮವು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಂಯಮರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೋತ್ರಾದಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹವನ ಮಾಡುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತುಂಬಾ ಪ್ರಮಥನಶೀಲವಾಗಿವೆ. ಇವು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸಾಧಕನ ಮನವನ್ನು ಕದಲಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತವೆ(2/60)ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವುದು - ಅವುಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುವುದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮನವನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುವಂತಹ ಶಕ್ತಿಯು ಇರದಂತೆ ಮಾಡುವುದು. ಹಾಗೆಯೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗದಂತೆ ಮಾಡುವುದೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹವನಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಶ್ರೋತ್ರ, ತ್ವಚೆ, ನೇತ್ರ, ಜಿಹ್ವಾ ಮತ್ತು ನಾಸಿಕ ಮೊದಲಾದುವುಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ ಮಾಡುವುದು-ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ ಮತ್ತು ಗಂಧ ಮೊದಲಾದ ಹೊರ-ಒಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕ ಅವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಸಿ ಉಪರತನಾಗುವುದೇ ಶ್ರೋತ್ರಾದಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹವನ ಮಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲಿಯ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಸುಸ್ಪಷ್ಟ ಭಾವವು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಮೆಯ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮವನ್ನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವಿದೆ ?
ಉತ್ತರ - ಅಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು ಹಾಗೂ ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮೊದಲಾದ ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ತಡೆಯುವುದನ್ನೇ ಸಂಯಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಮನದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವ ಮಾತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಸಂಯಮ’ವಾಗಿದೆ. ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಗೊಳಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೆಯೇ ಕೇವಲ ಡಂಭಾಚಾರದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ತಡೆದಿಡುತ್ತಾನೋ, ಆದರೆ ಮನದಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಮನದಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಯ ಸಂಯಮದ ಮತ್ತು ಯಥಾರ್ಥ ಸಂಯಮದ ಭೇದವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಿಯ’ ಶಬ್ದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಗ್ನಿ’ ಶಬ್ದದ ಸಮಾಸ ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಗ್ನಿಷು’ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ವಿಷಯಸೇವನರೂಪೀ ಸಾಧನೆಗೆ ಯಜ್ಞದ ರೂಪ ವನ್ನು ಕೊಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಿಯ’ ಶಬ್ದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಗ್ನಿ’ ಶಬ್ದದ ಸಮಾಸ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ಮೂಲಕ ಅನಾಸಕ್ತ ಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಿಷಯಗಳ ಸೇವನೆ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹವನ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಯೋಗ್ಯತೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಲೀನ ಗೊಳಿಸುವುದು (2/64). ಅರ್ಥಾತ್ ಅವುಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರವನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ಇಲ್ಲದಿರುವಂತೆ ಮಾಡುವುದೇ ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹವನ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಕಿವಿಗಳ ಮೂಲಕ ನಿಂದೆ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಅನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ನಾಲಿಗೆಯ ಮೂಲಕ ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ರಸವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾ-ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಯೋಗ್ಯತೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅನಾಸಕ್ತಭಾವದಿಂದ ಸೇವಿಸುತ್ತ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಭೇದಬುದ್ಧಿಜನಿತ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಆಗದಂತೆ ಮಾಡುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಯುಗಳನ್ನು ವಿಕ್ಷಿಪ್ತ (ವಿಚಲಿತ)ಗೊಳಿಸುವ ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಲೀನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು-ಇದೇ ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹವನ ಮಾಡುವುದೆಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಸುಖ ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಕ ಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಆ ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳು ಸಾಧಕನ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಲಾರವು. ಅವು ಸ್ವಯಂ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲಿನಂತೆ ಭಸ್ಮವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಆತ್ಮಸಂಯಮಯೋಗರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 27)
ಸರ್ವಾಣೀಂದ್ರಿಯಕರ್ಮಾಣಿ ಪ್ರಾಣಕರ್ಮಾಣಿ ಚಾಪರೇ ।
ಆತ್ಮಸಂಯಮಯೋಗಾಗ್ನೌ ಜುಹ್ವತಿ ಜ್ಞಾನದೀಪಿತೇ ॥
ಅಪರೇ - ಬೇರೆ (ಯೋಗಿ ಜನರು), ಸರ್ವಾಣಿ, ಇಂದ್ರಿಯ ಕರ್ಮಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರಾಣಕರ್ಮಾಣಿ - ಪ್ರಾಣಗಳ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು, ಜ್ಞಾನದೀಪಿತೇ - ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದ, ಆತ್ಮಸಂಯಮ ಯೋಗಾಗ್ನೌ - ಆತ್ಮಸಂಯಮ - ಯೋಗರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಜುಹ್ವತಿ - ಹವನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥ 27 ॥
ಬೇರೆ ಯೋಗಿಜನರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದ ಆತ್ಮಸಂಯಮಯೋಗರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹವನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥ 27 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮಸಂಯಮಯೋಗ’ ಯಾವ ಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಗ್ನಿ’ ಶಬ್ದದ ಸಮಾಸವನ್ನು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಜ್ಞಾನದೀಪಿತೇ’ ವಿಶೇಷಣದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮಸಂಯಮಯೋಗ’ ಎಂಬುದು ಸಮಾಧಿಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆ ಸಮಾಧಿಯೋಗಕ್ಕೆ ಯಜ್ಞದ ರೂಪವನ್ನು ಕೊಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಗ್ನಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಸಮಾಸ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸುಷುಪ್ತಿಯಿಂದ ಸಮಾಧಿಯ ಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮಾಧಿ-ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ವಿಜ್ಞಾನದ ಜಾಗ್ರತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಶೂನ್ಯತೆಯ ಹೆಸರು ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲ - ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞದ ರೂಪಕದಲ್ಲಿ ಆ ಸಮಾಧಿಯೋಗವನ್ನು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಜ್ಞಾನದೀಪಿತೇ’ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಮಾಧಿಯೋಗದ ಸ್ವರೂಪವು ಯಾವ ರೀತಿ ಇದೆ? ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಹವನ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಧ್ಯಾನಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ಮನದ ನಿರೋಧವು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಒಂದರಲ್ಲಾದರೋ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿರೋಧಿಸಿ ಅನಂತರ ಮನವನ್ನು ಧ್ಯೇಯವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ನಿರೋಧಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಧ್ಯೇಯದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ಮನದ ಏಕಾಗ್ರತಾರೂಪೀ ಧ್ಯಾನಾವಸ್ಥೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಧ್ಯಾನದ ಗಾಢ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗಿ ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ಮನದ ನಿರೋಧ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಸಮಾಧಿ ಅವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಯು ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡನೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಗುಣ ಸಾಕಾರ ಅಥವಾ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಯಾವುದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಮಾನ್ಯತೆಯಂತೆ ಮತ್ತು ಭಾವನೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಮನದ ನಿರೋಧ ಮಾಡುವುದೇ ಸಮಾಧಿ ಯೋಗದ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮನೋನಿಗ್ರಹ ಪೂರ್ವಕ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಮೂಸುವುದು, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು, ಆಸ್ವಾದಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು, ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು, ಮಾತನಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಓಡಾಡುವುದು ಮೊದಲಾದ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಗಳ ಶ್ವಾಸ-ಪ್ರಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಓಲಾಡುವುದು ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಥನಾಗುವುದೇ ಆತ್ಮಸಂಯಮ-ಯೋಗ ರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಹವನ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಾಧಿಯೋಗದ ಸಾಧನೆಗೆ ಯಜ್ಞದ ರೂಪವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞ, ತಪೋಯಜ್ಞ, ಯೋಗಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯರೂಪೀ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ
(ಶ್ಲೋಕ - 28)
ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞಾಸ್ತಪೋಯಜ್ಞಾ ಯೋಗಯಜ್ಞಾಸ್ತಥಾಪರೇ ।
ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಾಶ್ಚ ಯತಯಃ ಸಂಶಿತವ್ರತಾಃ ॥
ಅಪರೇ - ಕೆಲವು ಪುರುಷರು, ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞಾಃ - ದ್ರವ್ಯ ಸಂಬಂಧವಾದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ (ಎಷ್ಟೋ ಪುರುಷರು), ತಪೋಯಜ್ಞಾಃ - ತಪಸ್ಯಾರೂಪವಾದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ತಥಾ - ಹಾಗೂ (ಇನ್ನು ಕೆಲವರು), ಯೋಗಯಜ್ಞಾಃ - ಅಷ್ಟಾಂಗಯೋಗರೂಪೀ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಚ - ಮತ್ತು
(ಎಷ್ಟೋ ಪುರುಷರು), ಸಂಶಿತವ್ರತಾಃ - ಅಹಿಂಸಾದಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವ್ರತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವರಾಗಿ, ಯತಯಃ - ಯತ್ನಶೀಲರಾದ ಪುರುಷರು, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಾಃ - ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ರೂಪವಾದ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 28 ॥
ಕೆಲವು ಪುರುಷರು ದ್ರವ್ಯಸಂಬಂಧವಾದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಎಷ್ಟೋ ಪುರುಷರು ತಪಸ್ಯಾರೂಪವಾದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಎಷ್ಟೋ ಪುರುಷರು ಅಷ್ಟಾಂಗಯೋಗರೂಪೀ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಎಷ್ಟೋ ಪುರುಷರು ಅಹಿಂಸಾದಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವ್ರತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವರಾಗಿ ಯತ್ನಶೀಲರಾದ ಪುರುಷರು ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯರೂಪೀ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 28 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ದ್ರವ್ಯಸಂಬಂಧೀ ಯಜ್ಞವು ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಇದನ್ನು ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಯಾರಿಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞಾಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಲೋಕಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಭಾವದಿಂದ ಕೆರೆ, ಬಾವಿ, ಮಂದಿರ, ಧರ್ಮಶಾಲೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸುವುದು; ಹಸಿದ, ಅನಾಥ, ರೋಗಿ, ದುಃಖಿ, ಅಸಮರ್ಥ, ಭಿಕ್ಷು ಮೊದಲಾದ ಮನುಷ್ಯರ ಯಥಾವಶ್ಯಕ ಅನ್ನ, ವಸ್ತ್ರ, ನೀರು, ಔಷಧಿ, ಪುಸ್ತಕ ಮೊದಲಾದ ವಸ್ತುಗಳ ಮೂಲಕ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು; ವಿದ್ವಾನ್, ತಪಸ್ವೀ, ವೇದಪಾಠೀ, ಸದಾಚಾರೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಗೋವು, ಭೂಮಿ, ವಸ್ತ್ರ, ಆಭೂಷಣ ಮೊದಲಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ದಾನ ಮಾಡುವುದು - ಇದೇ ರೀತಿ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಸುಖವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ದ್ರವ್ಯವನ್ನು ವ್ಯಯಮಾಡುವುದು ‘ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವು ಕೇವಲ ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ದ್ರವ್ಯದ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನುಗೈದು ಪರೋಪಕಾರದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ವ್ಯಯಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂನ್ಯಾಸ ಮೊದಲಾದ ಬೇರೆ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗೈದು-ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಲೋಕಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರವ್ಯವನ್ನು ತೊಡಗಿಸಲು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಕೂಡ ಯಜ್ಞಾರ್ಥ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಪೋಯಜ್ಞ’ ಎಂದು ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾರ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಲು ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕ ವ್ರತ-ಉಪವಾಸಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ಧರ್ಮಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವುದು, ಮೌನಧಾರಣ ಮಾಡುವುದು, ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಹಾಗೂ ವಾಯುವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದು, ಒಂದು ವಸ್ತ್ರ ಅಥವಾ ಎರಡು ವಸ್ತ್ರಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು, ಅನ್ನದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು, ಕೇವಲ ಹಣ್ಣು ಅಥವಾ ಹಾಲನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೇವಿಸಿ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವುದು; ವನವಾಸ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು
ಮೊದಲಾದ ಯಾವುವು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರವಾದ ತಿತಿಕ್ಷಾ ಸಂಬಂಧೀ ಕ್ರಿಯೆಗಳಾಗಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತಪೋಯಜ್ಞ’ವಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಾನಪ್ರಸ್ಥಾಶ್ರಮದವರಿಗಾದರೋ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿದ್ದೇ ಇದೆ, ಬೇರೆ ಆಶ್ರಮದ ಮನುಷ್ಯರೂ ಸಹ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಇದರ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಬಲ್ಲರು. ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಯೋಗ್ಯತೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಆಶ್ರಮದವರು ಇದರ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವ ಕರ್ಮದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಯಜ್ಞಾಃ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ‘ಯೋಗಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವ ಕರ್ಮದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಇದಾದರೋ ಭಗವಂತನೇ ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅನುಮಾನದಿಂದ ಹೀಗೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ-ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ ನಿರೋಧರೂಪೀ ಯಾವ ಅಷ್ಟಾಂಗ ಯೋಗವಿದೆಯೋ, ಸಂಭವತಃ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದವಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಯಜ್ಞಾಃ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು- ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಧಕರು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಈ ಅಷ್ಟಾಂಗಯೋಗರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಆ ಯೋಗಸಾಧನರೂಪೀ ಕರ್ಮವೂ ಸಹ ಯಜ್ಞಾರ್ಥ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಜನರ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ವಿಲೀನವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಸನಾತನ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅಷ್ಟಾಂಗಯೋಗದ ಎಂಟು ಅಂಗಗಳು ಯಾವುವು?
ಉತ್ತರ - ಪಾತಂಜಲ ಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ‘ಯಮನಿಯಮಾಸನಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಧಾರಣಾಧ್ಯಾನಸಮಾಧಯೋಷ್ಟಾವಂಗಾನಿ’ (2/29) ಯಮ, ನಿಯಮ, ಆಸನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ, ಧಾರಣಾ, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿ-ಇವು ಯೋಗದ ಎಂಟು ಅಂಗಗಳಾಗಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಮ, ನಿಯಮ, ಆಸನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ-ಈ ಐದು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಧಾರಣಾ, ಧ್ಯಾನ, ಸಮಾಧಿ-ಇವು ಮೂರು ಅಂತರಂಗ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ. ‘ತ್ರಯಮೇಕತ್ರ ಸಂಯಮಃ ’, (ಯೋಗ-ದ-3/4) ಈ ಮೂರರ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ‘ಸಂಯಮ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಹಿಂಸಾಸತ್ಯಾಸ್ತೇಯಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾಪರಿಗ್ರಹಾ ಯಮಾಃ’ (ಯೋಗ-ದ-2/30) ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಎಂದೂ ಕಷ್ಟಕೊಡದಿರುವುದು (ಅಹಿಂಸಾ); ಹಿತದ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಕಪಟರಹಿತ ಪ್ರಿಯ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಯಥಾರ್ಥ ಭಾಷಣ (ಸತ್ಯ); ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಯಾರ ಸತ್ತ್ವವನ್ನೂ-ಅಧಿಕಾರವನ್ನೂ ಕದಿಯದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು (ಅಸ್ತೇಯ); ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಮೈಥುನಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು (ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ); ಮತ್ತು ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯಾದ ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಎಂದೂ ಸಂಗ್ರಹಿಸದೇ ಇರುವುದು (ಅಪರಿಗ್ರಹ)-ಈ ಐದರ ಹೆಸರು ‘ಯಮ’ವಾಗಿದೆ.
‘ಶೌಚಸಂತೋಷತಪಃ ಸ್ವಾಧ್ವಾಯೇಶ್ವರ ಪ್ರಣಿಧಾನಾನಿ ನಿಯಮಾಃ’ (ಯೋಗ-ದ-2/32)
ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹೊರಗಿನ -ಒಳಗಿನ ಪವಿತ್ರತೆ (ಶೌಚ); ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯ, ಸುಖ-ದುಃಖ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾದಮೇಲೆ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಸಂತುಷ್ಟವಾಗಿರುವುದು (ಸಂತೋಷ); ಏಕಾದಶಿ ಮೊದಲಾದ ವ್ರತ-ಉಪವಾಸ ಮಾಡು ವುದು (ತಪ); ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಹಾಗೂ ದೇವರ ನಾಮ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಕೀರ್ತನೆ (ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ); ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ದೇವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು (ಈಶ್ವರ ಪ್ರಣಿಧಾನ) ಈ ಐದರ ಹೆಸರು ‘ನಿಯಮ’ವಾಗಿದೆ. ‘ಸ್ಥಿರಸುಖಮಾಸನಮ್’ (ಯೋಗ-ದ-2/46) ಸುಖಪೂರ್ವಕ ಸ್ಥಿರತೆಯಿಂದ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಹೆಸರು ‘ಆಸನ’*ವಾಗಿದೆ. ‘ತಸ್ಮಿನ್ ಸತಿ ಶ್ವಾಸಪ್ರಶ್ವಾಸಯೋರ್ಗತಿ ವಿಚ್ಛೇದಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಃ’ (ಯೋಗ-ದ-2/49)
ಆಸನವು ಸಿದ್ಧವಾದ ಮೇಲೆ ಶ್ವಾಸೋಚ್ಛ್ವಾಸದ ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆಯುವುದರ ಹೆಸರು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವಾಗಿದೆ. ಹೊರಗಿನ ವಾಯುವು ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು ಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಒಳಗಿನ ವಾಯುವು ಹೊರಗೆ ಹೋಗುವುದು ಪ್ರಶ್ವಾಸವಾಗಿದೆ, ಇವೆರಡನ್ನು ತಡೆಯುವ ಹೆಸರು ‘ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ’ವಾಗಿದೆ.
* ಆಸನಗಳು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಸಂಯಮವನ್ನು ಬಯಸುವ ಪುರುಷರಿಗಾಗಿ ಸಿದ್ಧಾಸನ, ಪದ್ಮಾಸನ ಮತ್ತು ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಸನ ಇವು ಮೂರು ತುಂಬಾ ಉಪಯುಕ್ತವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಆಸನವಿರಲಿ; ಆದರೆ ಮೇರುದಂಡ, ಮಸ್ತಕ ಮತ್ತು ಕತ್ತು ಇವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಇಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ದೃಷ್ಟಿಯು ನಾಸಿಕಾಗ್ರದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಭ್ರೂಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬೇಕು. ಆಲಸ್ಯವು ತೊಂದರೆ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಯಾವ ಪುರುಷನು ಯಾವ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುಕಾಲ ಸುಖಪೂರ್ವಕ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನೋ, ಅವನಿಗೆ ಅದೇ ಆಸನವು ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ.
‘ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯಂತರಸ್ತಂಭ ವೃತ್ತಿರ್ದೇಶಕಾಲಸಂಖ್ಯಾಭಿಃ ಪರಿದೃಷ್ಟೋದೀರ್ಘಸೂಕ್ಷ್ಮಃ ’ (ಯೋಗ-ದ-2/50)ದೇಶ, ಕಾಲ ಮತ್ತು ಸಂಖ್ಯೆ (ಮಾತ್ರೆ)ಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಬಾಹ್ಯ, ಅಭ್ಯಂತರ ಮತ್ತು ಸ್ತಂಭವೃತ್ತೀಯ ಈ ಮೂರೂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಗಳು ದೀರ್ಘ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಒಳಗಿನ ಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹೊರಗೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೊರಗೆಯೇ ತಡೆದಿಡುವುದು ‘ಬಾಹ್ಯಕುಂಭಕ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದರ ವಿಧಿ ಇಂತಿದೆ-ಎಂಟು ಪ್ರಣವ (ಓಂ)ಗಳಿಂದ ರೇಚಕಮಾಡಿ ಹದಿನಾರರಿಂದ ಬಾಹ್ಯ ಕುಂಭಕ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಪುನಃ ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಪೂರಕಮಾಡುವುದು-ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ರೇಚಕ-ಪೂರಕದ ಸಹಿತ ಹೊರಗೆ ಕುಂಭಕ ಗೈಯ್ಯುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಬಾಹ್ಯವೃತ್ತಿಪ್ರಾಣಾಯಾಮ’ವಾಗಿದೆ. ಹೊರಗಿನ ಶ್ವಾಸವನ್ನು ಒಳಗೆ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಒಳಗೆಯೇ ತಡೆದಿಡುವುದಕ್ಕೆ ‘ಅಭ್ಯಂತರ ಕುಂಭಕ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ವಿಧಿ ಇಂತಿದೆ-ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಣವಗಳಿಂದ ಪೂರಕವನ್ನುಗೈದು ಹದಿನಾರರಿಂದ ‘ಆಭ್ಯಂತರ ಕುಂಭಕ’ವನ್ನುಗೈದು, ಪುನಃ ಎಂಟರಿಂದ ರೇಚಕ ಮಾಡುವುದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪೂರಕ ರೇಚಕದೊಂದಿಗೆ ಒಳಗೆ ಕುಂಭಕ ಮಾಡುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಆಭ್ಯಂತರವೃತ್ತಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ’ವಾಗಿದೆ. ಹೊರಗೆ ಅಥವಾ ಒಳಗೆ ಎಲ್ಲೇಯಾದರೂ ಸುಖಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದರ ಹೆಸರು ಸ್ತಂಭವೃತ್ತಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಣವಗಳಿಂದ ಪೂರಕಗೈದು ಎಂಟರಿಂದ ರೇಚಕಮಾಡಬೇಕು; ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪೂರಕ-ರೇಚಕ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಸುಖಪೂರ್ವಕ ಎಲ್ಲೇಯಾದರೂ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಸ್ತಂಭವೃತ್ತಿಪ್ರಾಣಾಯಾಮ’ ವಾಗಿದೆ.
ಇವುಗಳ ಅನೇಕ ಭೇದಗಳು ಇನ್ನೂ ಇವೆ; ಎಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಎಷ್ಟು ಕಾಲ ಪೂರಕದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲಾಗುವುದೋ ಅಷ್ಟೇ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟೇ ಕಾಲ ರೇಚಕ ಮತ್ತು ಕುಂಭಕದಲ್ಲಿಯೂ ತೊಡಗಿಸಬಹುದು.
ಪ್ರಾಣವಾಯುವಿಗೆ ನಾಭಿ, ಹೃದಯ, ಕಂಠ ಅಥವಾ ಮೂಗಿನ ಒಳಗಿನ ಭಾಗದ ಹೆಸರು ‘ಆಭ್ಯಂತರದೇಶ’ ಎಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಮೂಗಿನ ಹೊಳ್ಳೆಗಳ ಹೊರಗೆ ಹದಿನಾರು ಅಂಗುಲಗಳವರೆಗೆ ‘ಬಾಹ್ಯದೇಶ’ವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಸಾಧಕನು ಪೂರಕ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾಭಿಯವರೆಗೆ ಶ್ವಾಸವನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಹದಿನಾರು ಅಂಗುಲಗಳ ವರೆಗೆ ಹೊರಗೆ ಚೆಲ್ಲಲಿ; ಯಾರು ಹೃದಯದವರೆಗೆ ಒಳಗೆ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಹನ್ನೆರಡು ಅಂಗುಲಗಳ ವರೆಗೆ ಹೊರಗೆ ಚೆಲ್ಲಲಿ; ಯಾರು ಕಂಠದವರೆಗೆ ಶ್ವಾಸವನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಎಂಟು ಅಂಗುಲಗಳವರೆಗೆ ಹೊರಗೆ ಬಿಡಲಿ ಮತ್ತು ಯಾರು ಮೂಗಿನೊಳಗೆ ಮೇಲಿನ ತುದಿಯವರೆಗೆ ಶ್ವಾಸವನ್ನು ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನು ನಾಲ್ಕು ಅಂಗುಲಗಳವರೆಗೆ ಹೊರಗೆ ಶ್ವಾಸವನ್ನು ಚೆಲ್ಲಲಿ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೊದಮೊದಲಿಗಿಂತ ನಂತರವು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಮೊದ ಮೊದಲಿನವುಗಳನ್ನು ದೀರ್ಘವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಕಾಲದ ಪರಸ್ಪರ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ಕಾರಣ ಇವುಗಳ ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಾರದು.
ಹೇಗೆ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಣವಗಳಿಂದ ಪೂರಕಗೈವ ಸಮಯವು ಒಂದು ಸೆಕೆಂಡ್ ಸಮಯವಾದರೆ ಹದಿನಾರು ಪ್ರಣವಗಳಿಂದ ಕುಂಭಕಗೈವ ಸಮಯವು ನಾಲ್ಕು ಸೆಕೆಂಡುಗಳು ಮತ್ತು ಎಂಟು ಪ್ರಣವಗಳಿಂದ ರೇಚಕಗೈವ ಸಮಯವು ಎರಡು ಸೆಕೆಂಡುಗಳ ಸಮಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮಂತ್ರದ ಗಣನೆಯ ಹೆಸರು ‘ಸಂಖ್ಯಾ ಅಥವಾ ಮಾತ್ರಾ’ ಎಂದಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ತಗಲುವ ಸಮಯವು ‘ಕಾಲ’ವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಸುಖಪೂರ್ವಕವಾಗುವುದಾದರೆ ಸಾಧಕನು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಮಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಎರಡುಪಟ್ಟು, ಮೂರುಪಟ್ಟು, ನಾಲ್ಕುಪಟ್ಟು ಅಥವಾ ಎಷ್ಟು ಬೇಕೋ ಯಥಾಸಾಧ್ಯ ಬೆಳೆಸಬಹುದು. ಕಾಲ ಮತ್ತು ಮಾತ್ರೆಯ ಹೆಚ್ಚಳ ಹಾಗೂ ಕಡಿಮೆತನದಿಂದಲೂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವು ದೀರ್ಘ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ.
‘ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯಂತರ ವಿಷಯಾಕ್ಷೇಪೀ ಚತುರ್ಥಃ’ (ಯೋಗ-ದ-2/51)
ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ ಮತ್ತು ಗಂಧ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಯಾವ ಹೊರಗಿನ ವಿಷಯವಾಗಿವೆಯೋ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಾದಿ ಯಾವ ಅಂತಃಕರಣದ ವಿಷಯವಾಗಿವೆಯೋ, ಅವುಗಳ ತ್ಯಾಗದಿಂದ - ಅವುಗಳನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಣಗಳ ಗತಿಯು ಹೇಗೆ ಸ್ವತಃ ಅವರೋಧವಾಗುತ್ತದೋ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಚತುರ್ಥಪ್ರಾಣಾಯಾಮ’ವಾಗಿದೆ.
ಹಿಂದಿನ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳ ನಿರೋಧದಿಂದ ಮನದ ಸಂಯಮವಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮದಿಂದ ಪ್ರಾಣಗಳ ಸಂಯಮವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳು ನಿಲ್ಲುವ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನವಿಲ್ಲ-ಎಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದರೂ ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲವು ಹಾಗೂ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಸಂಖ್ಯೆಯ ವಿಧಾನವೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಸ್ವವಿಷಯಾಸಂಪ್ರಯೋಗೇ ಚಿತ್ತಸ್ವರೂಪಾನುಕಾರ ಇವೇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಃ’ (ಯೋಗ-ದ-2/54)ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಮೇಲೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಚಿತ್ತದಂತೆ ಆಗುವುದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವಸ್ಥಿತವಾಗುವುದು ‘ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ’ವಾಗಿದೆ.‘ದೇಶಬಂಧಶ್ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಧಾರಣಾ ’ (ಯೋಗ-ದ-3/1)
ಚಿತ್ತವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ದೇಶವಿಶೇಷದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವ ಹೆಸರು ‘ಧಾರಣಾ’ ಆಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ಥೂಲ- ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಥವಾ ಬಾಹ್ಯ-ಆಭ್ಯಂತರ-ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಧ್ಯೇಯಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದು, ಸ್ಥಿರವಾಗಿಸುವುದು ಅಥವಾ ತೊಡಗಿಸುವುದು ಧಾರಣಾ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಧಾರಣಾ, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿಯೇ ಮಾಡಬೇಕು.
‘ತತ್ರ ಪ್ರತ್ಯಯೈಕತಾನತಾ ಧ್ಯಾನಮ್’ (ಯೋಗ-ದ-3/2)
ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಆ ಧ್ಯೇಯ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಯ ಏಕತಾನತೆಯ ಹೆಸರು ‘ಧ್ಯಾನ’ವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿ ಯನ್ನು ಗಂಗೆಯ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ಅಥವಾ ತೈಲಧಾರೆಯಂತೆ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನರೂಪದಿಂದ ಧ್ಯೇಯ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಡುವುದು ಧ್ಯಾನವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
‘ತದೇವಾರ್ಥಮಾತ್ರನಿರ್ಭಾಸಂ ಸ್ವರೂಪಶೂನ್ಯಮಿವ ಸಮಾಧಿಃ ’ (ಯೋಗ-ದ-3/3)
ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಧ್ಯೇಯ ಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ಜ್ಞಾನವು ಅಭಾವದಂತೆ ಇರುತ್ತದೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ಧ್ಯಾನವೇ ಸಮಾಧಿ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತ ಯಾವಾಗ ಯೋಗಿಯ ಚಿತ್ತವು ಧ್ಯೇಯಾಕಾರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಅವನು ಸ್ವಯಂ ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯದಂತೆ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ, ಧ್ಯೇಯದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ತನಗೆ-ತನ್ನ ಜ್ಞಾನವೂ ಅವನಿಗೆ ಇಲ್ಲದಂತೆ ಆಗುತ್ತದೋ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯ ಹೆಸರು ಸಮಾಧಿಯಾಗಿದೆ.
ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾತಾ, ಧ್ಯಾನ, ಧ್ಯೇಯ ಈ ತ್ರಿಪುಟೀ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅರ್ಥಮಾತ್ರ ವಸ್ತು-ಧ್ಯೇಯ ವಸ್ತುವೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಧ್ಯಾತಾ, ಧ್ಯಾನ, ಧ್ಯೇಯ ಮೂರರ ಏಕತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿರುವ ಆತ್ಮಸಂಯಮ ಯೋಗರೂಪೀ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಂತರವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಅಲ್ಲಿ ಧಾರಣಾ-ಧ್ಯಾನ-ಸಮಾಧಿ ರೂಪೀ ಅಂತರಂಗ ಸಾಧನೆಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ; ಯಮ, ನಿಯಮ, ಆಸನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರದ್ದಲ್ಲ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಅದರಲ್ಲಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆ ಗಳನ್ನು ಕ್ರಮದಿಂದ ಮಾಡಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಅಷ್ಟಾಂಗ ಯೋಗವನ್ನು ಏಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆ ಇರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳೂ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಈ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿಯೇ ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಅಥವಾ ಕರ್ಮಯೋಗಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯತಯಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಚತುರ್ಥಾಶ್ರಮ ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಎಂದು ಮಾಡದೆ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲ ಪುರುಷನೆಂದು ಅರ್ಥವಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯರೂಪೀ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಆಶ್ರಮದವರು ಮಾಡಬಲ್ಲರು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತಯಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನೆಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಗೃಹಸ್ಥನಂತೆ ನಿತ್ಯ-ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವಲ್ಲ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ಇದರ ಅನುಷ್ಠಾನ ಹೆಚ್ಚಿನ ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾಡಬಲ್ಲರು ಎಂಬ ಮಾತು ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರು ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ ಅವರೇ ಹೀಗೆ ಮಾಡ ಬಲ್ಲರು; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಯತಯಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಪ್ರಯತ್ನ ಶೀಲ’ನೆಂದು ಇಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಸರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯರೂಪೀ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞ ಮಾಡುವವರಿಗಾಗಿಯೇ ‘ಯತಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಎಂದು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಂಶಿತವ್ರತಾಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ‘ಯತಯಃ’ ಪದದ ವಿಶೇಷಣವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತ ತಪೋಯಜ್ಞ ಮಾಡುವವರಿಗಿಂತ ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ ವ್ರತ ಮಾಡುವ ಪುರುಷರ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಆಪತ್ತೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಅಹಿಂಸಾ, ಸತ್ಯ, ಅಸ್ತೇಯ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಅಪರಿಗ್ರಹ ಮೊದಲಾದ ಸದಾಚಾರಗಳನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ನಿಯಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುವರೋ ಹಾಗೂ ಯಾರು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನಾದಿ ದೋಷಗಳಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಅಂತಹ ಪುರುಷರನ್ನು ‘ಸಂಶಿತವ್ರತಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಸಂಶಿತವ್ರತಾಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ ವ್ರತ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವವರ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ‘ಯತಯಃ’ ಎಂಬುದರ ವಿಶೇಷಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಜ್ಞಾನಯಜ್ಞ’ವು ಯಾವ ಕರ್ಮದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ‘ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಯಜ್ಞ’ ಎಂದು ಹೇಳದೆ ‘ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಜ್ಞಾನಯಜ್ಞ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವದ, ಅವನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಚರಿತ್ರೆಗಳ ಹಾಗೂ ಅವನ ಸಾಕಾರ- ನಿರಾಕಾರ, ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆಯೋ ಅಂತಹ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದು, ಭಗವಂತನ ಸ್ತುತಿಗಳನ್ನು ಪಠಣ ಮಾಡುವುದು, ಅವನ ನಾಮ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ವೇದ ಮತ್ತು ವೇದಾಂಗಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದು ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವು ಅರ್ಥಜ್ಞಾನದ ಸಹಿತವಾಗುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ಅಭಾವಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವುದರಿಂದ ‘ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ಪದದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದದ ಸಮಾಸಗೈದು - ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯರೂಪೀ ಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನೂ ಸಹ ಭಗವಂತನು ‘ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆದಿರುವನು (18/70).
ಸಂಬಂಧ - ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞಾದಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣನೆಗೈದು ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಯಜ್ಞಮಾಡುವ ಸಾಧಕರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 29)
ಅಪಾನೇ ಜುಹ್ವತಿ ಪ್ರಾಣಂ ಪ್ರಾಣೇಽಪಾನಂ ತಥಾಪರೇ ।
ಪ್ರಾಣಾಪಾನಗತೀ ರುದ್ಧ್ವಾ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪರಾಯಣಾಃ ॥
(ಶ್ಲೋಕ - 30)
ಅಪರೇ ನಿಯತಾಹಾರಾಃ ಪ್ರಾಣಾನ್ಪ್ರಾಣೇಷು ಜುಹ್ವತಿ ।
ಸರ್ವೇಪ್ಯೇಽತೇ ಯಜ್ಞವಿದೋ ಯಜ್ಞಕ್ಷಪಿತಕಲ್ಮಷಾಃ ॥
ಅಪರೇ - ಬೇರೆ (ಎಷ್ಟೋ ಯೋಗಿಜನರು), ಅಪಾನೇ - ಅಪಾನವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಣಮ್ - ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು,
ಜುಹ್ವತಿ - ಹೋಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ (ಅನ್ಯ ಯೋಗಿಜನರು), ಪ್ರಾಣೇ - ಪ್ರಾಣವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ,
ಅಪಾನಮ್ - ಅಪಾನ ವಾಯುವನ್ನು (ಹೋಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ), ಅಪರೇ - ಉಳಿದ (ಎಷ್ಟೋ ಪುರುಷರು), ನಿಯತಾಹಾರಾಃ - ನಿಯಮಿತವಾದ ಆಹಾರ ಮಾಡುವ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಪರಾಯಣಾಃ - ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಪರಾಯಣರಾದ ಪುರುಷರು, ಪ್ರಾಣಾಪಾನಗತೀ - ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನದ ಗತಿಯನ್ನು, ರುದ್ಧ್ವಾ - ತಡೆದು, ಪ್ರಾಣಾನ್ - ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು, ಪ್ರಾಣೇಷು - ಪ್ರಾಣಗಳಲ್ಲಿಯೇ, ಜುಹ್ವತಿ - ಹೋಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಏತೇ - ಈ, ಸರ್ವೇ, ಅಪಿ - ಎಲ್ಲ (ಸಾಧಕರು),
ಯಜ್ಞಕ್ಷಪಿತ ಕಲ್ಮಷಾಃ - ಯಜ್ಞಗಳ ಮೂಲಕ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವರು ಮತ್ತು, ಯಜ್ಞವಿದಃ - ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಬೇರೆ ಎಷ್ಟೋ ಯೋಗಿಜನರು ಅಪಾನವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ಹೋಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಕೆಲವರು ಪ್ರಾಣವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಅಪಾನವಾಯುವನ್ನು ಹೋಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ನಿಯಮಿತ ಆಹಾರವುಳ್ಳ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪರಾಯಣರಾದ ಎಷ್ಟೋ ಪುರುಷರು - ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನದ ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆದು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಹೋಮಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರು ಯಜ್ಞಗಳ ಮೂಲಕ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವರೂ, ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವವರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 29 - 30 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜುಹ್ವತಿ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಸಾಧನೆಗೆ ಯಜ್ಞದ ರೂಪವನ್ನು ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ಜುಹ್ವತಿ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಣಾಯಾಮರೂಪೀ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದೂ ಕೂಡ ಯಜ್ಞವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮಾಡುವುದೂ ಕೂಡ ಯಜ್ಞಾರ್ಥ ಕರ್ಮವೇ ಆಗುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿಸುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಪಾನವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ಹವನಮಾಡುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯೋಗದ ವಿಷಯವು ಬಹಳ ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯ ಮತ್ತು ಗಹನವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಅನುಭವೀ ಯೋಗಿಜನರು ಮಾತ್ರ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಬಲ್ಲರು. ಆದುದರಿಂದ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸ್ವಲ್ಪ ನಿವೇದನೆ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೋ, ಅದು ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿದಿರುವ ಮಾತನ್ನೇ ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಅನೇಕ ಭೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಟ್ಟು ಭಗವಂತನ ಹೇಳಿಕೆ ಇದೆಯೋ, ಇದನ್ನು ವಸ್ತುತಃ ಭಗವಂತನೇ ಬಲ್ಲನು. ಲಕ್ಷ್ಯವಿರಲಿ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಪಾನದ ಸ್ಥಾನವು ಗುದ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣದ ಸ್ಥಾನವು ಹೃದಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೊರಗಿನ ಗಾಳಿಯು ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುವುದು ಶ್ವಾಸವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನೇ ಅಪಾನದ ಗತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಪಾನದ ಸ್ಥಾನವು ಕೆಳಗೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗಿನ ವಾಯುವು ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ಗತಿಯು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಕೆಳಮುಖವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಒಳಗಿನ ವಾಯುವು ಹೊರಗೆ ಬರುವುದು ಪ್ರಶ್ವಾಸವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ಪ್ರಾಣದಗತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಾಣದ ಸ್ಥಾನವು ಮೇಲೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಒಳಗಿನ ವಾಯುವು ಮೂಗಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೊರಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ಗತಿಯು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಸ್ಥಾನೀಯವಾಗಿ ಅಪಾನವಾಯು ಇದೆ ಮತ್ತು ಹವಿಃಸ್ಥಾನೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಣವಾಯು ಇದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವುದನ್ನು ಪೂರಕ-ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಅಪಾನವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ಹವನ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವಾಗ ಸಾಧಕನು ಪೂರಕ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಹೊರಗಿನ ವಾಯುವನ್ನು ಮೂಗಿನಿಂದ ಶರೀರದೊಳಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆಗ ಅದು ಹೊರಗಿನ ವಾಯು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನಾಭಿಯ ಮೂಲಕ ಅಪಾನದಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಹೊರಗಿನ ವಾಯುವನ್ನು ಒಳಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲೇ ತಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಆಭ್ಯಂತರ ಕುಂಭಕವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪ್ರಾಣವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಅಪಾನವಾಯುವನ್ನು ಹವನ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಎರಡನೇ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಸ್ಥಾನೀಯ ಪ್ರಾಣವಾಯು ಇದೆ, ಹವಿಃಸ್ಥಾನೀಯ ವಾಗಿ ಅಪಾನವಾಯು ಇದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವುದನ್ನು ರೇಚಕ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ, ಅದೇ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಅಪಾನವಾಯುವಿನ ಹವನ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವಾಗ ಸಾಧಕನು ರೇಚಕ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಆಗ ಅವನು ಒಳಗಿನ ವಾಯುವನ್ನು ನಾಸಿಕದ ಮೂಲಕ ಶರೀರದಿಂದ ಹೊರಗೆಹಾಕಿ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ಪ್ರಾಣವಾಯುವು ಹೊರಗೆ ಬಂದು ಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಅಪಾನವಾಯುವು ಬಂದು ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಒಳಗಿನ ವಾಯುವನ್ನು ಹೊರಗೆ ಹಾಕಿ ಅಲ್ಲೇ ತಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದನ್ನು ಬಾಹ್ಯ ಕುಂಭಕವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿಯತಾಹಾರಾಃ’ ವಿಶೇಷಣದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿರುವ ನಿಯಮಗಳನುಸಾರವಾಗಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಕ್ಕೆ ಉಪಯುಕ್ತ ವಾದ ಸಾತ್ವಿಕ (17/8) ಮತ್ತು ಮಿತವಾದ ಭೋಜನ ಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಅರ್ಥಾತ್ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರದ ನಿಯಮದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಉಪವಾಸವೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಪುರುಷರನ್ನು ‘ನಿಯತಾಹಾರಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಆಹಾರ ಸ್ವೀಕರಿಸುವವರಿಗೇ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ (6/17), ಹೆಚ್ಚು ತಿನ್ನುವವನಿಗೂ ಮತ್ತು ಸರ್ವಥಾ ಭೋಜನ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವವನಿಗೂ ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ (6/16).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪರಾಯಣಾಃ’ ವಿಶೇಷಣದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ನಿಯಮನ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಇದನ್ನೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಧನವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅಂತಹ ಪುರುಷರನ್ನು ‘ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಪರಾಯಣಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಯತಾಹಾರಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪರಾಯಣಾಃ’ ಈ ಎರಡೂ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಂಬಂಧವು ಮೂರೂ ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮಾಡುವವರು ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಕೇವಲ ಪ್ರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹವನ ಮಾಡುವವರೊಂದಿಗೇ ತಿಳಿಯುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಬೇರೆ ಈರ್ವರು, ಸಾಧಕರೂ ನಿಯತಾಹಾರಿಗಳೂ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಪರಾಯಣರೂ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲವೇ?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ರೂಪೀ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಯೋಗಿಗಳು ನಿಯತಾಹಾರಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಪರಾಯಣರೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡಬಲ್ಲರು. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಎರಡೂ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಂಬಂಧವು ಎಲ್ಲರ ಜೊತೆಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಭಾವತಃ ಯಾವ ಆಪತ್ತಿನ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಎರಡೂ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಮೂರನೇ ಸಾಧಕನ ಸಮೀಪವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಂಬಂಧವು ಕೇವಲ ‘ಕುಂಭಕ’ ಮಾಡುವವರೊಂದಿಗೆ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಾವತಃ ಪ್ರಾಣದಲ್ಲಿ ಅಪಾನವನ್ನು ಹವನ ಮಾಡುವವರು ಮತ್ತು ಅಪಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹವನ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕರೊಂದಿಗೇ ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಂಬಂಧ ಎಂದೂ ತಿಳಿಯಬಹುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಣ’ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ? ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನದ ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆದುಕೊಂಡು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹವನ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು ?
ಉತ್ತರ - ಶರೀರದೊಳಗೆ ಇರುವ ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಐದು ಭೇದಗಳು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತವೆ - ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ಸಮಾನ, ಉದಾನ ಮತ್ತು ವ್ಯಾನ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣದ ಸ್ಥಾನವು ಹೃದಯ, ಅಪಾನದ ಗುದ, ಸಮಾನದ ನಾಭಿ, ಉದಾನದ ಕಂಠ ಮತ್ತು ವ್ಯಾನದ ಸ್ಥಾನವು ಸಮಸ್ತ ಶರೀರವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಈ ಐದೂ ವಾಯುಭೇದಗಳಿಗೆ ‘ಪಂಚಪ್ರಾಣ’ವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಐದೂ ವಾಯುಭೇದಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ಇವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ನಿರೋಧಗೈಯ್ಯುವ ಸಾಧನೆಗೆ ಯಜ್ಞದ ರೂಪವನ್ನು ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಹವನಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ದ್ರವ್ಯ ಎರಡರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲೂ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೇ ಇಡಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನ ಇವೆರಡರ ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೋ, ಅರ್ಥಾತ್ ಪೂರಕ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಮಾಡಲಾ ಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ರೇಚಕವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆದರೆ ಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಪ್ರಶ್ವಾಸಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಪ್ರಾಣ-ಅಪಾನ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ವಾಯುಭೇದಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲೇ ತಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೋ-ಅದೇ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನದ ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆದುಕೊಂಡು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹವನ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಈ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಹೊರಗಿನ ವಾಯುವನ್ನು ಒಳಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ತಡೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಒಳಗಿನ ವಾಯುವನ್ನು ಹೊರಗೆ ತಂದು ತಡೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಐದು ವಾಯುಭೇದಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ತಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ‘ಕೇವಲ ಕುಂಭಕ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ತ್ರಿವಿಧ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ರೂಪೀ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಜಪಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವೋ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲವೋ? ಒಂದು ವೇಳೆ ಆವಶ್ಯಕವಾದರೆ ಪ್ರಣವ (ಓಂ)ದ ಜಪವನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕೋ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ನಾಮದ ಜಪವನ್ನು ಮಾಡಬಹುದೇ?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಣವ(ಓಂ)ವು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪೂರ್ಣ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ (17/23). ಯಾವುದೇ ಉತ್ತಮ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ (17/24). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ಯಜ್ಞಗಳ ವರ್ಣನೆಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ನಾಮದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹೌದು! ಪ್ರಣವದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ, ಶ್ರೀಶಿವ ಮೊದಲಾದ ಯಾವ ನಾಮದಲ್ಲಿ ಯಾರ ರುಚಿ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆ ಇದೆಯೋ ಅದೇ ನಾಮದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಎಲ್ಲ ನಾಮಗಳ ಫಲವು ಶ್ರದ್ಧೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಲಾಭಪ್ರದವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಿಗೆ ಯಜ್ಞದ ರೂಪವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರವಿಲ್ಲದೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ತಾಮಸವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ (17/13). ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಮಂತ್ರಸ್ಥಾನೀಯ ಭಗವನ್ನಾಮದ ಪ್ರಯೋಗ ಪರಮಾವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು, ಎರಡು, ಮೂರು ಮೊದಲಾದ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಅಥವಾ ಚಿಟಿಕೆಯ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಮಾತ್ರಾದಿಗಳ ಜ್ಞಾನವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಮಂತ್ರದ ಕೊರತೆ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅದು ಸಾತ್ವಿಕ ಯಜ್ಞವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ-ಪ್ರಾಣಾಯಾಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನಾಮದ ಜಪ ಪರಮಾವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಜೊತೆ ಜೊತೆಗೆ ಇಷ್ಟದೇವತೆಯ ಧ್ಯಾನವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತ ಇರಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರು ಯಜ್ಞಗಳ ಮೂಲಕ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವರು ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಪುರುಷರ ಸಮಗ್ರ ಕರ್ಮವು ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಈ ಹೇಳಿಕೆಯಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಯಾವ ಯಜ್ಞಮಾಡುವ ಸಾಧಕಪುರುಷರ ವರ್ಣನೆ ಆಗಿದೆಯೋ, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿ ಯಜ್ಞಾರ್ಥವಾಗಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನಗೈದು ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಸಂಚಿತ ಕರ್ಮಸಂಸ್ಕಾರರೂಪೀ ಸಮಸ್ತ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ಯಜ್ಞದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ, ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರಾದರೋ ಮಾಡದೇ ಇರುವವರಿಗಿಂತ ಒಳ್ಳೆಯವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಯಜ್ಞದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಜ್ಞಾರ್ಥ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರಲ್ಲ; ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕರ ಪ್ರಶಂಸೆಗೈದು ಈಗ ಆ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಲಾಭ ಮತ್ತು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಹಾನಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಯಜ್ಞಮಾಡುವುದರ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 31)
ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಮೃತಭುಜೋ ಯಾಂತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಸನಾತನಮ್ ।
ನಾಯಂ ಲೋಕೋಽಸ್ತ್ಯಯಜ್ಞಸ್ಯ ಕುತೋಽನ್ಯಃ ಕುರುಸತ್ತಮ ॥
ಕುರುಸತ್ತಮ - ಹೇ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಮೃತ ಭುಜಃ - ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಅಮೃತವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ (ಯೋಗಿಗಳು), ಸನಾತನಮ್ - ಸನಾತನನಾದ, ಬ್ರಹ್ಮ - ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು,
ಯಾಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ (ಮತ್ತು), ಅಯಜ್ಞಸ್ಯ - ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವ ಪುರುಷನಿಗಾದ (ರೋ), ಅಯಂ - ಈ,
ಲೋಕಃ - ಮನುಷ್ಯಲೋಕವು ಸಹ (ಸುಖದಾಯಕ), ನ, ಅಸ್ತಿ - ಇಲ್ಲ (ಮತ್ತೆ), ಅನ್ಯಃ - ಪರಲೋಕವು,
ಕುತಃ -ಹೇಗೆ (ಸುಖದಾಯಕವಾಗಬಲ್ಲದು?) ॥31॥
ಹೇ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನಾ! ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಅಮೃತವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಯೋಗಿಗಳು ಸನಾತನ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವ ಪುರುಷನಿಗಾದರೋ ಈ ಮನುಷ್ಯಲೋಕವೂ ಕೂಡ ಸುಖದಾಯಕವಾಗಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಪರಲೋಕವು ಹೇಗೆ ಸುಖದಾಯಕವಾಗಬಲ್ಲದು? ॥31॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಉಳಿದ ಅಮೃತವು ಯಾವುದು? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ದೇವತೆಗಳ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಘೃತಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಹವನ ಮಾಡುವುದು ಯಜ್ಞವೆಂದು ಲೋಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಉಳಿದ ಹವಿಷ್ಯಾನ್ನವೇ ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟ ಅಮೃತವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಸ್ಮೃತಿಕಾರರು ಯಾವ ಪಂಚಮಹಾಯಜ್ಞಾದಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೋ ಅದರಲ್ಲಿ ದೇವತೆ, ಋಷಿ, ಪಿತೃಗಳು, ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರಿಗಾಗಿ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಅನ್ನದ ವಿಭಾಗ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಉಳಿದ ಅನ್ನವನ್ನು ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟ ಅಮೃತವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಯಜ್ಞದ ರೂಪಕದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಜ್ಞಾನ, ಸಂಯಮ, ತಪ, ಯೋಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಾದಿ ಇಂತಹ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನೂ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಅನ್ನದ ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕರ ಅಂತಃಕರಣವು ಶುದ್ಧವಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಸಾದರೂಪೀ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ (2/64-65; 18/36-37) ಅದೇ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಉಳಿದ ಅಮೃತವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಅಮೃತಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಆ ವಿಶುದ್ಧಭಾವದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸುಖದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯತೃಪ್ತ ವಾಗಿರುವುದೇ ಇಲ್ಲಿ ಆ ಅಮೃತದ ಅನುಭವ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನ ರೂಪೀ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಪುರುಷರಿಗೆ ಸನಾತನ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಇದೇ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೋ ಅಥವಾ ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲೋ?
ಉತ್ತರ - ಇದು ಅವರ ಸಾಧನೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಭರವಾಗಿದೆ. ಯಾರ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾವದ ಕೊರತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನಿಗಾದರೋ ಇದೇ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತುಂಬಾ ಬೇಗನೇ ಸನಾತನ ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ; ಯಾರ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕೊರತೆ ಉಳಿದಿರುತ್ತದೋ ಅವನಿಗೆ ಆ ಕೊರತೆಯು ಪೂರ್ತಿಯಾದಾಗ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಯು ಎಂದೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಫಲವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ (6/40) ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ-‘ಆ ಜನರಿಗೆ ಸನಾತನ ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸನಾತನ ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಸಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕೋ ಅಥವಾ ನಿರ್ಗುಣದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕೋ?
ಉತ್ತರ - ಸಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ಎರಡು ಇಲ್ಲ. ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮೇಶ್ವರನೇ ಸಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನೇ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ತನ್ನ ಭಾವನೆ ಮತ್ತು ಅರಿವಿಗನುಗುಣವಾಗಿ ಸಾಧಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಸಗುಣ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣದ ಭೇದವಿದೆ; ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಸನಾತನ ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಭೇದಗಳು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಯಜ್ಞಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗಾಗಿ ಈ ಲೋಕವೂ ಸುಖದಾಯಕವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಪರಲೋಕವಾದರೋ ಹೇಗೆ ಸುಖದಾಯಕವಾಗ ಬಲ್ಲದು?-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಇದಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನ ರೂಪೀ ಯಜ್ಞಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕೂಡ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಪಾಲನೆ ಮಾಡದೇ ಇರುವ ಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಯಜ್ಞಸ್ಯ’ ಪದವಿದೆ. ಅವನಿಗೆ ಈ ಲೋಕವೂ ಸುಖದಾಯಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಪರಲೋಕವಾದರೋ ಹೇಗೆ ಸುಖದಾಯಕವಾಗಬಲ್ಲುದು? ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಗಳ ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆದುಕೊಂಡರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗದೇ ಇರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಮುಕ್ತಿಯಾದರೋ ಸಿಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಸ್ವರ್ಗವೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಯ ದ್ವಾರರೂಪೀ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೂ ಎಂದೂ ಶಾಂತಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾರ್ಥ ಸಾಧನಹೀನ ಮನುಷ್ಯನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಚಿಂತೆಗಳ ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಬೇಯುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ; ಹಾಗಾದರೆ ಯಾವುದು ಕೇವಲ ಭೋಗಯೋನಿಗಳಾಗಿವೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ನಿಜಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಯಾವ ಸಾಧನೆಯೂ ಇಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಭೋಗಯೋನಿಗಳಲ್ಲಾದರೋ ಅವನಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಹುದು? ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳೇ ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಭೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾರು ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖ ಸಿಗಲಾರದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಉತ್ತಮ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವವರಿಗೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರಿಗೂ, ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮೊದಲಾದ ಇಷ್ಟವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಸುಖವು ಸಿಗುವುದನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗಾದರೆ ಯಜ್ಞ ಮಾಡದೇ ಇರುವವರಿಗೆ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕವೂ ಸುಖದಾಯಕ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಇಷ್ಟವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಸುಖಸಿಗುವುದೂ ಕೂಡ ಪೂರ್ವಕೃತ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವೇ ಆಗಿದೆ, ಪಾಪಕರ್ಮಗಳದ್ದಲ್ಲ. ಈ ಸುಖವನ್ನು ವರ್ತಮಾನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಅಥವಾ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದ ಫಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಇದಲ್ಲದೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸುಖವು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಸುಖವೇ ಅಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು-ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಯಾವುದು ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ದ್ವಾರವಾದ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಮೂರ್ಖತೆಯ ಕಾರಣ ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖ ಅಥವಾ ನೈಜಸುಖ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗವಾಸನೆಯ ಕಾರಣ ನಿರಂತರ ಶೋಕ ಮತ್ತು ಚಿಂತೆಗಳ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮಗನು ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರ ಸೇವೆಮಾಡುವುದು, ಪತ್ನಿಯು ಪತಿಯ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು, ಶಿಷ್ಯನು ಗುರುಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಯಜ್ಞಾರ್ಥ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಅಂತರ್ಗತವಾಗುತ್ತವೋ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲವೋ? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಮಾಡುವವನು ಸನಾತನ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ, ಇಲ್ಲವೋ?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವಧರ್ಮ-ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ, ಆದುದರಿಂದ ಯಾವಾಗ ಸ್ವಧರ್ಮ-ಪಾಲನಾರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡಲು ಪರಮೇಶ್ವರನ ಆಜ್ಞೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳೂ ಸಹ ಯಜ್ಞದ ಅಂತರ್ಗತ ವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವನ್ನು ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಸನಾತನ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರನ್ನು ಗುರುಜನರನ್ನು, ಗುರುವನ್ನು ಮತ್ತು ಪತಿಯನ್ನು ಪರಮೇಶ್ವರನ ಮೂರ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅಥವಾ ಅವರಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ವ್ಯಾಪ್ತನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅಥವಾ ಅವರ ಸೇವೆಮಾಡುವುದು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಅವರಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡಲು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಯಾವ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದಿದೆಯೋ ಅದು ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಸನಾತನ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಜ್ಞಗಳ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅವು ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆಯೋ ಅಥವಾ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಮೂಲಕವೋ?
ಉತ್ತರ - ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ‘ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞ’ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆತ್ಮ-ಪರಮಾತ್ಮರ ಅಭೇದದರ್ಶನರೂಪೀ ಯಜ್ಞವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವೆರಡರ ಅನುಷ್ಠಾನವಾದರೋ ಜ್ಞಾನ ಯೋಗಿಯೇ ಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಮಾಡಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಜ್ಞಾನಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಇಬ್ಬರೂ ಮಾಡಬಲ್ಲರು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಅಡಚಣೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ನಾನು ನಿನಗೆ ಆ ಕರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವೆ, ಅದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನೀನು ಅಶುಭದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯತನಕ ಆ ಕರ್ಮತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನುಗೈದು ಈಗ ಅದರ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 32)
ಏವಂ ಬಹುವಿಧಾ ಯಜ್ಞಾ ವಿತತಾ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಮುಖೇ ।
ಕರ್ಮಜಾನ್ವಿದ್ಧಿ ತಾನ್ಸರ್ವಾನೇವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇ ॥
ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ (ಇನ್ನೂ), ಬಹುವಿಧಾಃ - ಅನೇಕ ವಿಧವಾದ, ಯಜ್ಞಾಃ - ಯಜ್ಞಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮಣಃ - ವೇದ,
ಮುಖೇ - ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ, ವಿತತಾಃ - ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿವೆ, ತಾನ್ - ಆ, ಸರ್ವಾನ್ - ಎಲ್ಲವನ್ನೂ (ನೀನು),
ಕರ್ಮಜಾನ್ - ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವುದು ಎಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ,
ಏವಮ್- ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದು (ಅವುಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನದ ಮೂಲಕ ನೀನು),
ವಿಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇ - ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ. ॥ 32 ॥
ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಇನ್ನು ಅನೇಕ ವಿಧವಾದ ಯಜ್ಞಗಳು ವೇದ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವುದೆಂದು ತಿಳಿ. ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದು ಅವುಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನದ ಮೂಲಕ ನೀನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ. ॥ 32 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಯಜ್ಞಗಳು ವೇದವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿವೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ನಾನು ನಿನಗೆ ಯಾವ ಈ ಸಾಧನರೂಪೀ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದೇನೋ ಇಷ್ಟೇ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲ, ಆದರೆ ಇವಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಪ್ರತೀಕ ಉಪಾಸನಾದಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಯಜ್ಞಗಳು ಅಂದರೆ ಪರಮ್ಮಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳು ವೇದದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿವೆ; ಅಭಿಮಾನ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರು ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಪುರುಷರಂತೆ ಅವರಿಗೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಬಂಧನವಿಲ್ಲದೆ ಸನಾತನ ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಅಥವಾ ಪರಮೇಶ್ವರನೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡರೆ ಮತ್ತು ಅದರಂತೆ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ವೇದವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತೃತವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮುಖದಿಂದ ಅಥವಾ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ ವಿಸ್ತೃತವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಯಾವ ಆಪತ್ತಿದೆ? ಏಕೆಂದರೆ ‘ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಯಜ್ಞಗಳ ಸಹಿತ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿದನು’ ಈ ಮಾತು ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಪರಮೇಶ್ವರನ ಮೂಲಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ವೇದ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಗಳ ರಚನೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು’ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೂ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ವೇದ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಾದಿಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುವು ಎಂದು ತಿಳಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದವುಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಸುವುದು ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಜ್ಞಗಳ ವರ್ಣನೆಯು ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವೇದಗಳಲ್ಲಿವೆ ಮತ್ತು ವೇದಗಳ ಪ್ರಾಕಟ್ಯವು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಆಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ ಆಗಿದೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಜ್ಞಗಳು ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ ಅಥವಾ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದವುಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಸುವುದು ಅಥವಾ ವೇದಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುವು ಎಂದು ತಿಳಿಸುವುದು ಒಂದೇ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಬೇರೆಕಡೆ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ವೇದಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುವು ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ (3/15) ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ವರ್ಣನೆಯೂ ವೇದಗಳಲ್ಲೇ ಇದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ವೇದವೆಂದು ತಿಳಿದು ಹೇಗೆ ಅರ್ಥೈಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಸರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ನೀನು ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸಂಪನ್ನವಾಗುವವು ಎಂದು ತಿಳಿ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ-ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ- (1) ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಾಧನರೂಪೀ ಯಜ್ಞಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಇದಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಎಷ್ಟು ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿವೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲವು ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕವೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವುಗಳ ಸಂಬಂಧವು ಕೇವಲ ಮನದೊಂದಿಗೆ ಇದೆ, ಕೆಲವುಗಳ ಸಂಬಂಧ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ಕೆಲಕೆಲವುಗಳ ಸಂಬಂಧ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರ-ಇವೆಲ್ಲವುಗಳೊಂದಿಗೂ ಇದೆ. ಅದರ ಸಂಬಂಧವು ಈ ಮೂರರೊಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಯಾವ ಯಜ್ಞವೂ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ-ಯಾವ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಅಥವಾ ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪ ಮೊದಲಾದ ಮನದ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಕೂಡ ಕರ್ಮವೆಂದೇ ತಿಳಿದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಕೂಡ ಕಾಮನೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಮಮತೆಯಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿಯೇ ಮಾಡಬೇಕು; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಅದೂ ಕೂಡ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. (2) ‘ಯಜ್ಞ’ವೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುವ ಎಷ್ಟು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಾಧನೆಗಳಿವೆಯೋ, ಅವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ರೂಪೀ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಆಗುವವು, ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮನ ಸಂಬಂಧವು ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ಅಥವಾ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಪಡಬಾರದು. (3) ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಚೇಷ್ಟಾ ರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳಿಲ್ಲದೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅಥವಾ ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯು ದೊರೆಯಲಾರದು (3/4). ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದಲು ಎಷ್ಟು ಉಪಾಯಗಳು ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲವು ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಲು ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಮಮತೆ, ಅಭಿಮಾನ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕ ಯಾವುದಾದರೂ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತತ್ಪರರಾಗಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಪ್ರಕಾರ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನೀನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಾನು ನಿನಗೆ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದೇನೆಯೋ ಅದರಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನೀನು ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುವೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪುರುಷರ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಪೂರ್ವ ಸಂಚಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ನಾಶಗೈದು ಮುಕ್ತಿದಾಯಕವಾಗುತ್ತವೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಯಜ್ಞಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಇದಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಸಹ ಅನೇಕ ಯಜ್ಞಗಳು ವೇದ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ-ಆ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯಜ್ಞ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 33)
ಶ್ರೇಯಾನ್ದ್ರವ್ಯಮಯಾದ್ಯಜ್ಞಾತ್ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಃ ಪರಂತಪ ।
ಸರ್ವಂ ಕರ್ಮಾಖಿಲಂ ಪಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನೇ ಪರಿಸಮಾಪ್ಯತೇ ॥
ಪರಂತಪ, ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪರಂತಪ, ಅರ್ಜುನನೇ!, ದ್ರವ್ಯಮಯಾತ್ - ದ್ರವ್ಯಮಯವಾದ, ಯಜ್ಞಾತ್ - ಯಜ್ಞಕ್ಕಿಂತಲೂ, ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಃ - ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವು, ಶ್ರೇಯಾನ್ - ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ (ಹಾಗೂ), ಅಖಿಲಮ್ - ಯಾವನ್ಮಾತ್ರ,
ಸರ್ವಮ್, ಕರ್ಮ - ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ಕರ್ಮಗಳು, ಜ್ಞಾನೇ - ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ, ಪರಿಸಮಾಪ್ಯತೇ - ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ॥33॥
ಹೇ ಪರಂತಪ, ಅರ್ಜುನಾ! ದ್ರವ್ಯಮಯವಾದ ಯಜ್ಞಕ್ಕಿಂತಲೂ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ಯಾವನ್ಮಾತ್ರ ಸಂಪೂರ್ಣಕರ್ಮಗಳು ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ॥33॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ದ್ರವ್ಯಮಯ ಯಜ್ಞ ಯಾವ ಯಜ್ಞದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞ ಯಾವ ಯಜ್ಞದ್ದು? ಹಾಗೆಯೇ ದ್ರವ್ಯಮಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ದ್ರವ್ಯದ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುವ ಯಜ್ಞವನ್ನು ದ್ರವ್ಯಮಯ ಯಜ್ಞವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪ, ಸಕ್ಕರೆ, ಮೊಸರು, ಹಾಲು, ಎಳ್ಳು, ಯವ, ಅಕ್ಕಿ, ಪಾಯಸ, ಚಂದನ, ಕರ್ಪೂರ, ಧೂಪ ಮತ್ತು ಸುಗಂಧಯುಕ್ತ ಔಷಧಿಗಳು ಮೊದಲಾದ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಹವನ ಮಾಡುವುದು, ದಾನಕೊಡುವುದು, ಪರೋಪಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬಾವಿ-ಕೆರೆಗಳನ್ನು, ಧರ್ಮಶಾಲೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸುವುದು, ಬಲಿವೈಶ್ವದೇವಗಳನ್ನು
ಮಾಡುವುದು ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ದ್ರವ್ಯಮಯ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ದೈವ-ಯಜ್ಞ, ವಿಷಯ ಹವನರೂಪೀ ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಯಾವ ವಿವೇಕ, ವಿಚಾರ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ಸಾಧನೆಗಳಿವೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲವೂ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ದ್ರವ್ಯಮಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಭಗವಂತನು-ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾರಾದರೂ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭೋಜನ, ದಾನಾದಿ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಆತ್ಮಸಂಯಮ, ಶಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನ, ತತ್ತ್ವವಿಚಾರ ಮತ್ತು ಯೋಗಸಾಧನೆ ಮೊದಲಾದ ವಿವೇಕ ವಿಜ್ಞಾನಸಂಬಂಧೀ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದರ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನಾದರೆ ಅವನು ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು, ಬದಲಿಗೆ ಅವನು ಅವುಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು-ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ದ್ರವ್ಯಯಜ್ಞವೂ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಾಗಲೇ ಮುಕ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯರಾದರೋ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂಸಾದಿ ದೋಷಗಳು ಸ್ವರೂಪದಿಂದಲೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ - ಇದರಿಂದಲೂ ಅವರು ಉತ್ತಮರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನ (ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ)ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭಾವದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ, ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ವಿಸ್ತಾರವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ದ್ರವ್ಯಮಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಖಿಲಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಸರ್ವಮ್’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ‘ಯಾವತ್ತೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳು ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳು ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇವಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಎಷ್ಟು ಶುಭಕರ್ಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞಗಳು ವೇದ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆಯೋ (4/32) ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಖಿಲಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಸರ್ವಮ್’ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳು ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಈ ಸಮಸ್ತ ಸಾಧನೆಗಳ ಹಿರಿದಾದ ಲವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿ ಕೊಡಿಸುವುದಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಯಾರಿಗೆ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೋ ಅವನಿಗೆ ಪಡೆಯುವಂತಹುದೇನೂ ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞ’ ಮತ್ತು ‘ಜ್ಞಾನ’ ಈ ಎರಡೂ ಶಬ್ದಗಳ ಅರ್ಥವು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದೆಯೇ?
ಉತ್ತರ - ಎರಡಕ್ಕೂ ಒಂದೇ ಅರ್ಥವಲ್ಲ; ‘ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದವಾದರೋ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ವಿವೇಕ, ವಿಚಾರ ಮತ್ತು ಸಂಯಮ ಪ್ರಧಾನವಾದ ಸಾಧನೆಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದವು ಸಮಸ್ತ ಸಾಧನೆಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥಜ್ಞಾನ (ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ)ದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡರ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಭೇದವಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲರೂಪೀ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಶಂಸೆಗೈದು ಈಗ ಭಗವಂತನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 34)
ತದ್ವಿದ್ಧಿ ಪ್ರಣಿಪಾತೇನ ಪರಿಪ್ರಶ್ನೇನ ಸೇವಯಾ ।
ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯಂತಿ ತೇ ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞಾನಿನಸ್ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿನಃ ॥
ತತ್ - ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು (ನೀನು ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಗಳಾದ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ), ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿದುಕೋ (ಅವರಿಗೆ),
ಪ್ರಣಿಪಾತೇನ - ಚೆನ್ನಾಗಿ, ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ದಂಡವತ್ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ (ಅವರ), ಸೇವಯಾ - ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು, ಪರಿಪ್ರಶ್ನೇನ - ಕಪಟವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸರಳತಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನೆಮಾಡುವುದರಿಂದ, ತೇ - ಅವರು, ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿನಃ - ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ, ಜ್ಞಾನಿನಃ - ಜ್ಞಾನಿಗಳೂ, ಮಹಾತ್ಮರೂ (ನಿನಗೆ),
ಜ್ಞಾನಮ್- ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ, ಉಪದೇಕ್ಷ್ಯಂತಿ - ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡುವರು. ॥34॥
ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀನು ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಗಳಾದ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಿಳಿದುಕೋ. ಅವರಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ದಂಡವತ್ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಅವರ ಸೇವೆಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಕಪಟವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸರಳತಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನೆಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಆ ಜ್ಞಾನಿಗಳೂ, ಮಹಾತ್ಮರೂ ನಿನಗೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡುವರು. ॥34॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಸಾಧನೆಗಳ ಫಲರೂಪೀ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾದ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಯಥಾರ್ಥಜ್ಞಾನದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಜನ್ಮ- ಮರಣರೂಪೀ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಲಾರನು, ಆದುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಂದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಆಗಾಗ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದರೂ ಕೂಡ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಕೊರತೆ ಸ್ವಲ್ಪವಿದೆ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಂದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಹೇಳಿ ಅವನಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಣಿಪಾತ’ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸರಳತೆಯಿಂದ ದಂಡವತ್ ಪ್ರಣಾಮಮಾಡುವುದನ್ನು ‘ಪ್ರಣಿಪಾತ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸೇವೆ’ ಯಾವುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಶ್ರದ್ಧಾ - ಭಕ್ತಿಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಮಹಾ ಪುರುಷರ ಬಳಿ ನಿವಾಸಗೈಯ್ಯುವುದು, ಅವರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು, ಅವರ ಮಾನಸಿಕ ಭಾವಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲವೂ ಸೇವೆಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪರಿಪ್ರಶ್ನೆ’ ಎಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವುದು ‘ಪರಿಪ್ರಶ್ನೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ನಾನು ಯಾರು? ಮಾಯೆ ಎಂದರೇನು? ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ನನಗೂ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೂ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವಿದೆ? ಮತ್ತು ಬಂಧನವೆಂದರೇನು? ಮುಕ್ತಿ ಎಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ? ಇತ್ಯಾದಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ವಿಷಯಕ ಸಮಸ್ತ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸರಳತೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಕೇಳುವುದೇ ‘ಪರಿಪ್ರಶ್ನೆ’ಯಾಗಿದೆ ; ತರ್ಕ ಮತ್ತು ವಿತಂಡದಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದು ‘ಪರಿಪ್ರಶ್ನೆ’ಯಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಸರಳತೆಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳು ನಿನಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವರು’ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಏನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಇವೆಲ್ಲವು ಗಳಿಲ್ಲದೆ ಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೇ?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸರಳಭಾವದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಶ್ರದ್ಧಾ, ಭಕ್ತಿರಹಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕೊಡಲಾದ ಉಪದೇಶವು ಅವನಿಂದ ಗ್ರಹಿಸ ಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಆದರ ಸತ್ಕಾರದ ಯಾವುದೇ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅಭಿಮಾನದಿಂದೊಡಗೂಡಿ, ಉದ್ದಂಡತೆಯಿಂದ, ಪರೀಕ್ಷಾ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಕಪಟಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುವವರ ಮುಂದೆ ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನ ಸಂಬಂಧೀ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವವರು ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಮಹಾಪುರುಷರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರಿಗೆ ಆತ್ಮಸಮರ್ಪಣೆಗೈದು, ಅವರ ಸೇವೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಮತ್ತು ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರುವನ್ನು ಕಂಡು ವಾತ್ಸಲ್ಯಭಾವದಿಂದ ಹಸುವಿನ ಕೆಚ್ಚಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಗುವಿಗಾಗಿ ಮಾತೆಯ ಸ್ತನಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಲಿನ ಧಾರೆ ಹರಿಯಲು ತೊಡಗುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನೀಪುರುಷರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಆ ಅಧಿಕಾರಿಗೆ ಉಪದೇಶಮಾಡಲು ಜ್ಞಾನದ ಸಮುದ್ರವೇ ಉಕ್ಕಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ
ತದ್ವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಸ ಗುರುಮೇವಾಭಿಗಚ್ಛೇತ್ ಸಮಿತ್ಪಾಣಿಃ ಶ್ರೋತ್ರಿಯಂ ಬ್ರಹ್ಮನಿಷ್ಠಮ್
(ಮುಂಡಕೋಪನಿಷದ್ - 1/2/12)
ಅರ್ಥಾತ್ ಆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು (ಜಿಜ್ಞಾಸು ಸಾಧಕ) ಸಮಿಧೆ, ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಕಾಣಿಕೆ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ನಿರಭಿಮಾನಿಯಾಗಿ ವೇದ ಶಾಸಗಳನ್ನು ತಿಳಿದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಪುರುಷನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಿನಃ’ ಎಂಬುದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿನಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಜ್ಞಾನಿನಃ’ ಜೊತೆಗೆ ‘ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿನಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು-ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದ ವೇದವೇತ್ತರಾದ ಜ್ಞಾನೀಪುರುಷರೇ ಆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲರು, ಕೇವಲ ಶಾಸದ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳವರು ಅಥವಾ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರು ಕೊಡಲಾರರು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೆ ಆದರವನ್ನು ಕೊಡಲು ಬಹುವಚನವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಿನಗೆ ಅನೇಕ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳು ಸೇರಿ ಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವರು ಎಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲ.
(ಶ್ಲೋಕ - 35)
ಯಜ್ಞಾತ್ವಾ ನ ಪುನರ್ಮೋಹಮೇವಂ ಯಾಸ್ಯಸಿ ಪಾಂಡವ ।
ಯೇನ ಭೂತಾನ್ಯಶೇಷೇಣ ದ್ರಕ್ಷ್ಯಸ್ಯಾತ್ಮನ್ಯಥೋ ಮಯಿ ॥
ಯತ್ - ಯಾವುದನ್ನು, ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಪುನಃ - ಮತ್ತೆ (ನೀನು), ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾದ,
ಮೋಹಮ್ - ಮೋಹವನ್ನು, ನ, ಯಾಸ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯಲಾರೆ (ಹಾಗೂ), ಪಾಂಡವ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಏನ - ಯಾವ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ (ನೀನು), ಭೂತಾನಿ - ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳನ್ನು, ಅಶೇಷೇಣ - ನಿಶ್ಶೇಷ ಭಾವದಿಂದ (ಮೊದಲು), ಆತ್ಮನಿ - ತನ್ನಲ್ಲಿ (ಮತ್ತೆ), ಅಥೋ - ಅನಂತರ, ಮಯಿ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ, ದ್ರಕ್ಷ್ಯಸಿ - ನೋಡುವೆ. ॥35॥
ಯಾವುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಬಳಿಕ ನೀನು ಪುನಃ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾದ ಮೋಹವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರೆ ಹಾಗೂ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ಯಾವ ಆ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಶೇಷಭಾವದಿಂದ, ಮೊದಲು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅನಂತರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ನೋಡುವೆ. ॥35॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು? ಹಾಗೂ ‘ಪುನಃ ನೀನು ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಮೋಹವನ್ನು ಹೊಂದಲಾರೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತ್’ ಪದವು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಉಪ ದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಉಪದೇಶಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಪುನಃ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಮೋಹವನ್ನು ಹೊಂದಲಾರೆ’, ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಮೋಹಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಮಗ್ನನಾಗಿದ್ದೀಯೋ (1/28-47; 2/6-8) ಮಹಾಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಉಪದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜ್ಞಾನಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಪುನಃ ನೀನು ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಮೋಹವನ್ನು ಹೊಂದಲಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆವರಿಸಿದ ಅಂಧಕಾರವು ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದ ಮೇಲೆ ಉಳಿಯಲಾರದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ‘ನಾನು ಯಾರು’, ‘ಜಗತ್ತು ಎಂದರೇನು?’, ‘ಮಾಯೆ ಅಂದರೇನು?’, ‘ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದರೇನು?’ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಫಲ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಶರೀರವನ್ನು ಆತ್ಮಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇಡುವುದು, ಶರೀರದ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶದಿಂದ ಆತ್ಮನ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವುಗಳೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸುಖಿ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ ಶೋಕ ಪಡುವುದು ಮೊದಲಾದ ಮೋಹಜನಿತ ವಿಕಾರಗಳು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಗಲಾರವು. ಲೌಕಿಕ ಸೂರ್ಯನಾದರೋ ಉದಯನಾಗಿ ಅಸ್ತನೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಅವನು ಅಸ್ತನಾದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಅಂಧಕಾರವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಈ ಜ್ಞಾನಸೂರ್ಯನು ಒಂದು ಬಾರಿ ಉದಯಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಎಂದೂ ಅಸ್ತಂಗತ ನಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಈ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವು ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಚಲವಾಗಿದೆ, ಇದರ ಅಭಾವವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಮೋಹದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಆಗಲಾರದು, ಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ
‘ಯಸ್ಮಿನ್ ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನ್ಯಾತ್ಮೈವಾಭೂದ್ವಿಜಾನತಃ । ತತ್ರ ಕೋ ಮೋಹಃ ಕಃ ಶೋಕ ಏಕತ್ವಮನುಪಶ್ಯತಃ ॥’
(ಈಶಾವಾಸ್ಯೋಪನಿಷತ್ 7)
ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪುರುಷರಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೋಡುವ ಪುರುಷರಿಗೆ ಎಂತಹ ಶೋಕ ಮತ್ತು ಎಂತಹ ಮೋಹ ವಾಗಬಲ್ಲುದು? ಅರ್ಥಾತ್ ಏನೂ ಆಗಲಾರದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂತಗಳನ್ನು ನಿಃಶೇಷ ಭಾವದಿಂದ ಆತ್ಮನ ಅಂತರ್ಗತ ನೋಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮಹಾಪುರುಷರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶ ಪಡೆದು ಆತ್ಮವನ್ನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ, ಅನಂತ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದ ಬುದ್ಧಿಯ ಅಭಾವದಿಂದ ಸರ್ವತ್ರ ಆತ್ಮಭಾವ ಉಂಟಾಗುವುದು-ಅರ್ಥಾತ್ ಹೇಗೆ ಸ್ವಪ್ನದಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಪ್ನ ಜಗತ್ತನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಸ್ಮೃತಿಮಾತ್ರವೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಅಭಿನ್ನ ಮತ್ತು ತನ್ನೊಳಗೇ ಇದೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂತಗಳನ್ನು ನಿಃಶೇಷವಾಗಿ ಆತ್ಮನ ಅಂತರ್ಗತ ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ (6/29). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುವ ಜೊತೆಗೇ ಮನುಷ್ಯನ ಶೋಕ ಮತ್ತು ಮೋಹವು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆತ್ಮದರ್ಶನವಾದ ಮೇಲೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂತಗಳನ್ನು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದೆಂದರೆ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಆತ್ಮದರ್ಶನ ರೂಪೀ ಸ್ಥಿತಿಯ ಫಲವಾಗಿದೆ; ಇದನ್ನೇ ಪರಮಪದಪ್ರಾಪ್ತಿ, ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟನಾಗಿ ಹೋಗುವುದು ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಪುರುಷರ ಅಹಂಭಾವ ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಯೋಗಿಯ ಸತ್ತೆಯು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮ ನೊಬ್ಬನೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವೆಂದು ಅವನ ನೋಡುವಿಕೆಯೂ ಕೂಡ ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೇಳುವಷ್ಟು ಮಾತ್ರವೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ದೃಷ್ಟಾ ಮತ್ತು ದೃಶ್ಯದ ಭೇದವೇ ಉಳಿಯದಿರುವಾಗ ಯಾರು ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ? ಈ ಸ್ಥಿತಿಯು ವಾಣಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಾಣಿಯಿಂದ ಇದನ್ನು ಕೇವಲ ಸಂಕೇತಮಾತ್ರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಲೋಕ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಯಾವ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶರೀರಾದಿಗಳು ಇರುತ್ತವೋ, ಅದರ ಭಾವವನ್ನು ನೋಡಿಯೇ-ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ವಸ್ತುತಃ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳು ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದಲ್ಲಿ ಒಡವೆಗಳಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪವೇ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ‘ಯೋಗಿ’ಯು ಬ್ರಹ್ಮಭೂತನಾಗಿ ಹೋಗುವುದು ಹಾಗೂ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ’ ಮತ್ತು ಸರ್ವತ್ರ ಸಮದರ್ಶೀ ಯೋಗಿಯು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳನ್ನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವೆಂದು ನೋಡುವುದು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ಸ್ಥಿತನೆಂದು ನೋಡುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದಾದರೋ ಇಲ್ಲಿ ‘ದ್ರಕ್ಷಸಿ ಆತ್ಮನಿ’ಯಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮೊದಲ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಆ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮಸಂಸ್ಪರ್ಶರೂಪೀ ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಥೋಮಯಿ’ಯಿಂದ ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮೊದಲನೇ ಸ್ಥಿತಿಯ ಫಲರೂಪೀ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ. ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲೂ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯೋಗಿಯು ಬ್ರಹ್ಮಭೂತವಾಗುವುದನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆಯೋ ಮತ್ತು ಐವತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಪರಾಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟನಾಗುವುದನ್ನು ಹೇಳಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗುರುಜನರಿಂದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕಲಿಯುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಅದರ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 36)
ಅಪಿ ಚೇದಸಿ ಪಾಪೇಭ್ಯಃ ಸರ್ವೇಭ್ಯಃ ಪಾಪಕೃತ್ತಮಃ ।
ಸರ್ವಂ ಜ್ಞಾನಪ್ಲವೇನೈವ ವೃಜಿನಂ ಸಂತರಿಷ್ಯಸಿ ॥
ಚೇತ್ - ಒಂದು ವೇಳೆ (ನೀನು), ಸರ್ವೇಭ್ಯಃ - ಎಲ್ಲ, ಪಾಪೇಭ್ಯಃ - ಪಾಪಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಪಾಪಕೃತ್ತಮಃ- ಹೆಚ್ಚು ಪಾಪಮಾಡಿದವನು, ಅಸಿ - ಆಗಿರುವೆ (ಆದರೂ ನೀನು), ಜ್ಞಾನಪ್ಲವೇನ - ಜ್ಞಾನರೂಪವಾದ ದೋಣಿಯ ಮೂಲಕ,
ಏವ - ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ, ಸರ್ವಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ವೃಜಿನಮ್ - ಪಾಪ-ಸಮುದ್ರದಿಂದ, ಸಂತರಿಷ್ಯಸಿ- ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಾರಾಗಿಬಿಡುವೆ. ॥ 36 ॥
ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಬೇರೆಲ್ಲ ಪಾಪಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆಯಾದರೂ ಸಹ ನೀನು ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ದೋಣಿಯ ಮೂಲಕ ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ಪಾಪ-ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಪಾರಾಗಿಬಿಡುವೆ. ॥ 36 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಚೇತ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಪಿ’ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ-ನೀನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪಾಪಿಯಾಗಿಲ್ಲ, ನೀನಾದರೋ ದೈವೀಸಂಪತ್ತಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದೊಡಗೂಡಿರುವೆ (16/5) ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಭಕ್ತನು ಮತ್ತು ಸಖನೂ ಆಗಿರುವೆ (4/3). ನಿನ್ನೊಳಗೆ ಪಾಪಗಳು ಹೇಗೆ ಉಳಿಯಬಲ್ಲವು. ಆದರೂ ಈ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವು ಎಷ್ಟಿದೆ ಅಂದರೆ ನೀನು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪಾಪಕರ್ಮಿಯಾದರೂ ಕೂಡ ನೀನು ಈ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಹಡಗಿನ ಮೂಲಕ ಆ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಪಾಪಗಳಿಂದಲೂ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ದಾಟಬಲ್ಲೆ, ದೊಡ-ದೊಡ್ಡ ಪಾಪಗಳೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನನ್ನು ತಡೆದಿಡಲಾರವು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಶುದ್ಧವಾದ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಅತ್ಯಂತ ಪಾಪಾತ್ಮನಾದ ಮನುಷ್ಯನಾದರೋ ಜ್ಞಾನದ ಅಧಿಕಾರಿಯೆಂದು ಕೂಡ ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅವನು ಜ್ಞಾನನೌಕೆಯ ಮೂಲಕ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಪಾರಾಗಬಲ್ಲನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಚೇತ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಪಿ’ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವಿರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವು-ಪಾಪಿಯು ಜ್ಞಾನದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ನೌಕೆಯು ಸಿಗುವುದು ಕಷ್ಟವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಮಹಾಪುರುಷರ ದಯೆಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನಿಗೆ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಬೇಕಾದರೆ ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡ ಪಾಪಿಯಾಗಿರಲೇಕೆ ತತ್ಕಾಲವೇ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಅವನ ಉದ್ಧಾರವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಪಾರಾಗುವ ಮಾತು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು? ಏಕೆಂದರೆ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪುಣ್ಯಗಳೂ ಕೂಡ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆಯಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳು ಕೂಡ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಬಂಧನಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದಾಗಲೇ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ದಾಟಿಹೋಗ ಬಲ್ಲನು, ಇದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಅವುಗಳ ಫಲದ ತ್ಯಾಗವಾದರೋ ಅವನು ಬೇಕಾದಾಗ ಮಾಡಬಲ್ಲನು; ಆದರೆ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ ಪಾಪಗಳಿಂದ ದಾಟಿ ಹೋಗುವುದು ಅವನ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪಾಪಗಳಿಂದ ದಾಟುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಪುಣ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗುವ ಮಾತು ಅದರಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿಯೇ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ನೌಕೆಯ ಮೂಲಕ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ದಾಟಿ ಹೋಗುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ಅಗಾಧ ಜಲರಾಶಿಯ ಮೇಲೆ ತೇಲುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ (ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ) ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಅಸಂಗ, ನಿರ್ವಿಕಾರಿ, ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅನಂತನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮೊದಲಿನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಸಮುದಾಯವನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ ಹೋಗುವುದೇ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಬಂಧನಗಳಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದೇ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ನೌಕೆಯ ಮೂಲಕ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪಸಮುದಾಯದಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ದಾಟಿ ಹೋಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಏವ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಮರದ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಜಲದ ರಾಶಿಯನ್ನು ದಾಟುವ ಮನುಷ್ಯನು ಒಂದೊಮ್ಮೆಗೆ ಆ ದೋಣಿಯು ಒಡೆದು ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಅದರಲ್ಲಿ ತೂತುಗಳಾದರೆ, ಬಿರುಗಾಳಿ ಬಂದರೆ ದೋಣಿಯ ಜೊತೆ- ಜೊತೆಗೆ ಸ್ವತಃ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗ ಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ಈ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ನೌಕೆಯು ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ; ಇದರ ಅವಲಂಬನೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಪಾಪಗಳಿಂದ ದಾಟಿ ಹೋಗಬಲ್ಲನು, ಅವನ ಪತನಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಶಂಕೆಯಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಇದರ ಭಾವವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಯಾವುದೇ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಪರಮಾರ್ಥ ವಿಷಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಸಲಾರದು, ಅದರ ಒಂದಂಶವನ್ನು ಮಾತ್ರ ತಿಳಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿರುವ ಜ್ಞಾನದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಅಗ್ನಿಯ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಪುನಃ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 37)
ಯಥೈಧಾಂಸಿ ಸಮಿದ್ಧೋಗ್ನಿರ್ಭಸ್ಮಸಾತ್ಕುರುತೇರ್ಜುನ ।
ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿಃ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಭಸ್ಮಸಾತ್ಕುರುತೇ ತಥಾ ॥
ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ !, ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ಸಮಿದ್ಧಃ - ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾದ, ಅಗ್ನಿಃ - ಅಗ್ನಿಯು, ಏಧಾಂಸಿ - ಇಂಧನಗಳನ್ನು, ಭಸ್ಮಸಾತ್ - ಭಸ್ಮಮಯ, ಕುರುತೇ - ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆಯೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿಃ - ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯು, ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಭಸ್ಮಸಾತ್ - ಭಸ್ಮಮಯ, ಕುರುತೇ - ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ॥ 37 ॥
ಏಕೆಂದರೆ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಹೇಗೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾದ ಅಗ್ನಿಯು ಇಂಧನಗಳನ್ನು ಭಸ್ಮಮಯಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಸ್ಮಮಯಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ. ॥ 37 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯ ಮೂಲಕ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳು ಭಸ್ಮಮಯಮಾಡುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯು ಸಮಸ್ತ ಕಾಷ್ಠಾದಿ ಇಂಧನ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಭಸ್ಮರೂಪವಾಗಿಗೈದು ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಡುವಂತೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯು ಎಲ್ಲ ಶುಭಾಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು-ಅರ್ಥಾತ್ ಅವುಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಸುಖ-ದುಃಖ ಭೋಗಗಳ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಕಾರಣರೂಪೀ, ಅವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ವಿಕಾರಗಳ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಾಶವಾಗಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿದೆ —
‘ಭಿದ್ಯತೇ ಹೃದಯಗ್ರಂಥಿಶ್ಛಿದ್ಯಂತೇ ಸರ್ವಸಂಶಯಾಃ । ಕ್ಷೀಯಂತೇ ಚಾಸ್ಯ ಕರ್ಮಾಣಿ ತಸ್ಮಿನ್ದೃಷ್ಟೇ ಪರಾವರೇ॥
(ಮುಂಡಕೋಪನಿಷದ್ 2-2-8)
ಅರ್ಥಾತ್ ಅತಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾದ ಮೇಲೆ ಈ ಜ್ಞಾನಿಯ ಜಡಚೇತನದ ಏಕತಾರೂಪೀ ಹೃದಯ ಗ್ರಂಥಿಯು ಭೇದನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಜಡದೇಹಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆತ್ಮಾಭಿಮಾನವಿದೆಯೋ ಅದರ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಸಂಶಯಗಳ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಬಳಿಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪಜ್ಞಾನದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂಶಯ ಅಥವಾ ಭ್ರಮೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಫಲಸಹಿತ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ.
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿ ದಗ್ಧ ಕರ್ಮಾಣಮ್’ ವಿಶೇಷಣದಿಂದಲೂ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಸಂಸ್ಕಾರರೂಪದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ, ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಸಂಚಿತ’ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳಿಂದ ಯಾವುದು ವರ್ತಮಾನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೋ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಪ್ರಾರಬ್ಧ’ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ‘ಕ್ರಿಯಮಾಣ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಲೇ ಸಮಸ್ತ ಪೂರ್ವಸಂಚಿತ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಅಸಂಗನೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರಾದಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಭೋಗಗಳ ಸಂಬಂಧ ಆಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಆ ಭೋಗಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಆಗಲಾರವು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವೂ ಕೂಡ ಅವನಿಗಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಹಾಗೂ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವಾಸನೆ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವುಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳೇ ಅಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳೇ ನಾಶವಾದಾಗ ಅವುಗಳ ಫಲವಾದರೋ ಹೇಗಾಗ ಬಲ್ಲುದು? ಮತ್ತು ಸಂಚಿತ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಲ್ಲದೆ ಅವನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಹಾಗೂ ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳೂ ಕೂಡ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲವು? ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಸಮಸ್ತ ವಿಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಫಲಗಳೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ಸೇವಾದಿಗಳನ್ನು ಗೈದು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಅದರ ಫಲದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಅದರ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು ಇಲ್ಲಿ ಈ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರಿಂದ ಶ್ರವಣಿಸಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಮನನ ಮತ್ತು ನಿದಿಧ್ಯಾಸನಾದಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೋ ಅಥವಾ ಇದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಮಾರ್ಗವಿದೆಯೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಆ ಜ್ಞಾನದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕವೂ ಅದೇ ಜ್ಞಾನವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಉಂಟಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 38)
ನ ಹಿ ಜ್ಞಾನೇನ ಸದೃಶಂ ಪವಿತ್ರಮಿಹ ವಿದ್ಯತೇ ।
ತತ್ಸ್ವಯಂ ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧಃ ಕಾಲೇನಾತ್ಮನಿ ವಿಂದತಿ ॥
ಇಹ - ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಜ್ಞಾನೇನ - ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ, ಸದೃಶಮ್ - ಸಮಾನವಾಗಿ, ಪವಿತ್ರಮ್ - ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವಂತಹುದು,
ಹಿ - ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ, ನ, ವಿದ್ಯತೇ - ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ, ತತ್ - ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಕಾಲೇನ - ಎಷ್ಟೋ ಕಾಲದಿಂದ, ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧಃ - ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಶುದ್ಧಾಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು, ಸ್ವಯಮ್ - ತನಗೆತಾನೇ,
ಆತ್ಮನಿ - ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ, ವಿಂದತಿ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥ 38 ॥
ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವಂತಹುದು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಎಷ್ಟೋ ಕಾಲದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಶುದ್ಧಾಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು, ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥ 38 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವಂತಹುದು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ’,- ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ-ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಸೇವೆ, ಪೂಜೆ, ವ್ರತ-ಉಪವಾಸ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಶಮ, ದಮ, ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಜಪ-ಧ್ಯಾನ ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟೋ ಸಾಧನಗಳಿವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಗಂಗಾ, ಯಮುನಾ, ಕಾವೇರಿ, ಗೋದಾವರಿ ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟೋ ತೀರ್ಥಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಷ್ಟಗೊಳಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಈ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸರಿಸಮಾನವಾಗಲಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಈ ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಈ ಜ್ಞಾನವು ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಫಲ(ಸಾಧ್ಯ)ವಾಗಿದೆ; ಅವೆಲ್ಲವು ಈ ಜ್ಞಾನದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಪವಿತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಅವನಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಕಳ್ಳತನ, ಜಾರತ್ವ ಮೊದಲಾದ ಪಾಪಗಳು, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ಅಹಂತೆ-ಮಮತೆ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ವಿಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನು ಪರಮ ಪವಿತ್ರನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಶರೀರವೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಆ ಮಹಾ ಪುರುಷನ ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ವಂದನೆ, ಚಿಂತನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನು ಹಾಗೂ ಅವನೊಡನೆ ವಾರ್ತಾಲಾಪ ಮಾಡುವ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರೂ ಪವಿತ್ರರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವಂತಹ ಬೇರೆ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಹ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಇಹ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ - ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದುದು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವಂತಹುದು ಜ್ಞಾನವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಯಾರು ಈ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನೂ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯೂ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೂ, ಸರ್ವಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರನೂ, ಗುಣಗಳ ಸಮುದ್ರನೂ, ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣನೂ ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಈ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅವನ ಸ್ವರೂಪದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಿಸುವಂತಹುದಾಗಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಜ್ಞಾನದ ಪವಿತ್ರತೆ ಇದೆ, ಎಲ್ಲರ ಸುಹೃದ್, ಸರ್ವಾಧಾರ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಾದರೂ ಪರಮ ಪವಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅವನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪವಿತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ, ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅವನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಯಾರು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲರು? ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ‘ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಂ ಧಾಮ ಪವಿತ್ರಂ ಪರಮಂ ಭವಾನ್’ (10/12) ಅರ್ಥಾತ್ ನೀನು ಪರಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮಧಾಮ ಮತ್ತು ಪರಮಪವಿತ್ರನಾಗಿದ್ದೀಯೆ, ಹಾಗೂ ಭೀಷ್ಮರೂ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ ‘ಪವಿತ್ರಾಣಾಂ ಪವಿತ್ರಂ ಯೋ ಮಂಗಲಾನಾಂ ಚ ಮಂಗಲಮ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವಂತಹವರಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯ ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣ ಸ್ವರೂಪಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ (ಮಹಾ - ಅನು - 149/10).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧಃ’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅವನು ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎಷ್ಟೋ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ನಷ್ಟವಾದ ಕಾರಣ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರು ಕರ್ಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರವಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುವವನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧಃ’ ಪದವಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧ ಪುರುಷನು ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ-ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಾಧನೆಯು ತನ್ನ ಸೀಮೆಯ ತನಕ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೋ ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಆ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಕಾಶ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ-ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅವನು ಬೇರೆ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಸಹಾಯತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಆ ಜ್ಞಾನವು ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಗಳ ಎರಡು ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಈಗ ಭಗವಂತನು ಆ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪಾತ್ರತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತ ಆ ಜ್ಞಾನದ ಫಲವು ಪರಮಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 39)
ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ ಲಭತೇ ಜ್ಞಾನಂ ತತ್ಪರಃ ಸಂಯತೇಂದ್ರಿಯಃ ।
ಜ್ಞಾನಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಪರಾಂ ಶಾಂತಿಮಚಿರೇಣಾಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥
ಸಂಯತೇಂದ್ರಿಯಃ - ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ, ತತ್ಪರಃ - ಸಾಧನಪರಾಯಣನೂ (ಮತ್ತು), ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ - ಶ್ರದ್ಧಾವಂತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಲಭತೇ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (ಹಾಗೂ), ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಲಬ್ಧ್ವಾ - ಪಡೆದುಕೊಂಡು (ಅವನು), ಅಚಿರೇಣ - ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲದೆ, ಪರಾಮ್, ಶಾಂತಿಮ್ - ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು,
ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥ 39 ॥
ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ, ಸಾಧನಪರಾಯಣನೂ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧಾವಂತನೂ ಆದ ಮನುಷ್ಯನು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಅವನು ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲದೆ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಪರಮ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥39॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್’ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅವನು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವೇದ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ದೇವರು ಮತ್ತು ಮಹಾಪುರುಷರ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವೆಂಬಂತೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿರುವುದರ ಹಾಗೂ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಪೂಜ್ಯತೆ, ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಭಾವನೆ ಇರುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಶ್ರದ್ಧೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುವವನ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್’ ಪದವಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಂತಹ ಶ್ರದ್ಧಾವಂತ ಮನುಷ್ಯನೇ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಣಾಮ, ಸೇವೆ ಮತ್ತು ವಿನಯಯುಕ್ತ ಪ್ರಶ್ನಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅವರಿಂದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು-ಎಂಬುದೇ ಈ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನ ಭಾವವಾಗಿದೆ; ಶ್ರದ್ಧಾರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದೆಯೂ ಮನುಷ್ಯನು ಮಹಾಪುರುಷರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಣಾಮ, ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮಾಡ ಬಲ್ಲನು; ಮತ್ತೆ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಗೆ ಪ್ರಧಾನತೆ ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅವರ ಪರೀಕ್ಷೆಗಾಗಿ, ತನ್ನ ವಿದ್ವತ್ತನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಮಾನ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅಥವಾ ಡಂಭಾಚಾರಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಮನುಷ್ಯನು ಮಹಾತ್ಮರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಣಾಮ, ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಶ್ನೆಯಾದರೋ ಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಿದ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವ್ಯರ್ಥವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ (17/28). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯೇ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟು ಬೇಗನೇ ಆ ಸಾಧನೆಯು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವಾಗ ಪುನಃ ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ ಜೊತೆಗೆ ‘ತತ್ಪರಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿತ್ತು?
ಉತ್ತರ - ಸಾಧನೆಯ ತತ್ಪರತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರದ್ಧೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆಯೇ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಒರೆಗಲ್ಲಾಗಿದೆ. ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಕೊರತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮಣ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಆಲಸ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸವು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರದ್ಧೆಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಸಾಧಕರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಲ್ಪವಾದ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನೇ ತುಂಬಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆಗ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆಯ ಕೊರತೆಯತ್ತ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಕೊಡದೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಅವರ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ. ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿರುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟೇ ತತ್ಪರತೆಯೂ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ವಾಸ್ತವಿಕ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ಓರ್ವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಧನದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವಿದ್ದರೆ ಅವನು ಯಾವುದಾದರೂ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನಿಗೆ ಈ ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ನನಗೆ ಹಣ ಸಿಗಬಹುದು ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸವಿದ್ದರೆ, ಅವನು ಆ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ತತ್ಪರನಾಗುತ್ತಾನೆಂದರೆ, ತಿನ್ನುವುದು-ಕುಡಿಯುವುದು, ಮಲಗುವುದು, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುವುದು ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆಯಾದರೂ ಹಾಗೂ ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ಲೇಶಗಳಾದರೂ ಅವನಿಗೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟಗಳೆಂದು ಅನಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲದೆ ಧನದ ವೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಅವನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳಲ್ಲೂ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದಲೇ ತತ್ಪರತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಪರಮ ಆನಂದದಾಯಕ, ನಿತ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ದ್ವಾರವೆನಿಸಿದ ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ತ್ವದ ಜ್ಞಾನವಿದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯ ತತ್ಪರತೆಯೂ ಉಂಟಾಗುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೇ ಆಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆಯ ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೆ, ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಕೊರತೆ ಇದೆ ಎಂದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ ಜೊತೆಗೆ ‘ತತ್ಪರಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆ ಎರಡೂ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶಂಕೆಯೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಪುನಃ ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ ಜೊತೆಗೆ ಎರಡನೇ ವಿಶೇಷಣ ‘ಸಂಯತೇಂದ್ರಿಯಃ’ ಕೊಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿತ್ತು ?
ಉತ್ತರ - ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ತೀವ್ರ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪಾಪಗಳ ನಾಶ ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಿನ ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗಿ ಮನಸ್ಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ಈ ಮಾತಿನ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಸಾಧಕನು ಅಲ್ಪವಾದ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನೇ ತೀವ್ರ ಅಭ್ಯಾಸವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ನಿರಾಶನಾಗಿ ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸಾಧಕರನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲು ‘ಸಂಯತೇಂದ್ರಿಯಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು-ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ತನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಕಟಿಬದ್ಧನಾಗಿ ಉತ್ತರೋತ್ತರ ತೀವ್ರ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಇರಬೇಕು - ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಶ್ರದ್ಧಾ ಪೂರ್ವಕ ತೀವ್ರ ಅಭ್ಯಾಸದ ಒರೆಗಲ್ಲು ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮವೇ ಆಗಿದೆ. ಎಷ್ಟು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ಣ ತೀವ್ರ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಅಷ್ಟೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮವಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮದ ಕೊರತೆ ಎಷ್ಟಿದೆಯೋ ಅಷ್ಟೆ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೊರತೆಯಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಕೊರತೆ ಇದೆಯೋ ಅಷ್ಟೇ ಶ್ರದ್ಧೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೊರತೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸಂಯತೇಂದ್ರಿಯಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದು ಅವನು ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲದೆ-ಆಗಲೇ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಪರಮ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಜೊತೆಗೆ ತತ್ಕ್ಷಣ ಅಂಧಕಾರವು ನಾಶವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತವೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ತ್ವದ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಅಜ್ಞಾನವು ನಾಶವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ (5/16) ಅಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ವಾಸನೆಗಳ ಸಹಿತ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಮೊದಲಾದ ವಿಕಾರಗಳು ಹಾಗೂ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗಿ, ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ತ್ವದ ಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಇವೆಲ್ಲವು ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಪರಮಶಾಂತಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶ್ರದ್ಧಾವಂತನಿಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಆ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪರಮಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ವಿವೇಕಹೀನ ಸಂಶಯಾತ್ಮನ ನಿಂದೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 40)
ಅಜ್ಞಶ್ಚಾಶ್ರದ್ಧಧಾನಶ್ಚ ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ವಿನಶ್ಯತಿ ।
ನಾಯಂ ಲೋಕೋಽಸ್ತಿ ನ ಪರೋ ನ ಸುಖಂ ಸಂಶಯಾತ್ಮನಃ ॥
ಅಜ್ಞಃ - ವಿವೇಕಹೀನನೂ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಶ್ರದ್ಧಧಾನಃ - ಶ್ರದ್ಧಾರಹಿತನೂ, ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ - ಸಂಶಯಯುಕ್ತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು, ವಿನಶ್ಯತಿ - ಪರಮಾರ್ಥದಿಂದ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ (ಇಂತಹ), ಸಂಶಯಾತ್ಮನಃ - ಸಂಶಯಯುಕ್ತನಾದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ, ಅಯಮ್, ಲೋಕಃ, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಈ ಲೋಕವೂ ಇಲ್ಲ, ಪರಃ, ನ - ಪರಲೋಕವೂ ಇಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು,
ಸುಖಮ್ ನ, - ಸುಖವೂ ಇಲ್ಲ. ॥ 40 ॥
ವಿವೇಕಹೀನನೂ, ಶ್ರದ್ಧಾರಹಿತನೂ ಮತ್ತು ಸಂಶಯಯುಕ್ತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾರ್ಥದಿಂದ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಸಂಶಯವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಇಹಲೋಕವೂ ಇಲ್ಲ, ಪರಲೋಕವೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸುಖವೂ ಇಲ್ಲ. ॥40॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಜ್ಞಃ’ ಮತ್ತು ‘ಅಶ್ರದ್ಧಧಾನಃ’ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ’ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅವನು ಪರಮಾರ್ಥದಿಂದ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ -ಸತ್ಯ-ಅಸತ್ಯಮತ್ತು ಆತ್ಮ-ಅನಾತ್ಮ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ- ಅಕರ್ತವ್ಯ ಮೊದಲಾದುವುಗಳ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಾಡಲಾರದಂತಹ ವಿವೇಕ-ಜ್ಞಾನರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಜ್ಞಃ’ ಪದವಿದೆ; ದೇವರು ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಸಲ್ಪಡುವ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದವನ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಅಶ್ರದ್ಧಧಾನಃ’ ಪದವಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದೇವರು ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಕೂಡ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಲಾರನೋ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯಯುಕ್ತನಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೋ- ಅವನ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ’ ಪದವಿದೆ. ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅಜ್ಞತೆ ಮತ್ತು ಅಶ್ರದ್ಧತೆ ಈ ಎರಡೂ ದೋಷವಿರುವವನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಜ್ಞಃ’ ಮತ್ತು ‘ಅಶ್ರದ್ಧಧಾನಃ’ ಈ ಎರಡೂ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ’ ಪದವಿದೆ. ‘ಅವನು ಪರಮಾರ್ಥದಿಂದ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ - ವೇದಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಮಹಾಪುರುಷರ ವಚನಗಳನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಅವರು ತಿಳಿಸಿರುವ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳದೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ಹಾಗೂ ಏನೆಲ್ಲ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವನೋ ಅದರಲ್ಲೂ ಕೂಡ ವಿಶ್ವಾಸವಿಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಯಾರಿಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಾಗುತ್ತ ಇರುತ್ತದೋ, ಯಾರು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾರನೋ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಸಂಶಯ ಯುಕ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಆ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗುವ ಲಾಭದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಂಚಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ- ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಯಾರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಸ್ವಯಂ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಇದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರಿಗೆ ವೇದ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಮಹಾಪುರುಷರ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿದೆಯೋ ಅವನು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಅವುಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಅರ್ಜುನನಂತೆ ತನ್ನ ಸಂಶಯವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶಗೈದು ಕರ್ತವ್ಯಪರಾಯಣನಾಗಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸ ಬಲ್ಲನು. ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವಯಂ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಿರುವಂತಹ ಅಜ್ಞ ಮನುಷ್ಯರೂ ಕೂಡ ಒಂದು ವೇಳೆ ಶ್ರದ್ಧಾಳುವಾಗಿದ್ದರೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಹಾ ಪುರುಷರ ವಚನಾನುಸಾರ ಸಂಶಯ ರಹಿತನಾಗಿ ಸಾಧನ ಪರಾಯಣನಾಗಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೂ ಆಗಬಲ್ಲುದು (13/25). ಆದರೆ ಸಂಶಯಯುಕ್ತ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ಇಲ್ಲವೋ ಅವನ ಸಂಶಯದ ನಾಶಕ್ಕೆ ಯಾವ ಉಪಾಯವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಅಥವಾ ವಿವೇಕ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆಗ ಅವನ ಪತನವು ಅವಶ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಂಶಯಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಈ ಲೋಕವೂ ಇಲ್ಲ, ಪರಲೋಕವೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸುಖವೂ ಇಲ್ಲ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ-ಸಂಶಯಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ಕೇವಲ ಪರಮಾರ್ಥದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿರುತ್ತದೋ, ಅವನು ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನಾದರೋ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗಲೂ ಧನ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಅಥವಾ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರನು, ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳನ್ನೂ ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳಲಾರನು ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖಗಳನ್ನೂ ಭೋಗಿಸಲಾರನು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯಯುಕ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಯಾವುದನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರನೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನು ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಫಲತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು. ಆದುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ವಿವೇಕದ ಮೂಲಕ ಈ ಸಂಶಯವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವಿವೇಕ ಮತ್ತು ಅಶ್ರದ್ಧೆಯ ಸಹಿತ ಸಂಶಯವನ್ನು ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ವಿವೇಕದ ಮೂಲಕ ಸಂಶಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಶಯರಹಿತ ಹಾಗೂ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ - 41)
ಯೋಗಸಂನ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಾಣಂ ಜ್ಞಾನಸಂಛಿನ್ನಸಂಶಯಮ್ ।
ಆತ್ಮವಂತಂ ನ ಕರ್ಮಾಣಿ ನಿಬಧ್ನಂತಿ ಧನಂಜಯ ॥
ಧನಂಜಯ - ಹೇ ಧನಂಜಯನೇ !, ಯೋಗಸನ್ನ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಾಣಮ್ - ಯಾವಾತನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಧಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದಾನೋ - (ಮತ್ತು), ಜ್ಞಾನಸಂಛಿನ್ನಸಂಶಯಮ್ - ಯಾರು ವಿವೇಕದ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದ್ದಾನೋ, ಆತ್ಮವಂತಮ್ - ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಪುರುಷನನ್ನು, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ಮಗಳು, ನ, ನಿಬಧ್ನಂತಿ - ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 41 ॥
ಹೇ ಧನಂಜಯಾ! ಯಾರು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಧಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ್ದಾನೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ವಿವೇಕದ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದ್ದಾನೆಯೋ-ಅಂತಹ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಪುರುಷನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 41 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯೋಗಸಂನ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಾಣಮ್’ ಈ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಜ್ಞಾನಯೋಗವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಈ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಆಪತ್ತೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದ ಪ್ರಕರಣವಿಲ್ಲ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ‘ಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂನ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದಿಂದ ಆದರ್ಶವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ ಸಂನ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಾಣಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವೆಂಬುದು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾಗಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ ಸಂನ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಾಣಮ್’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡುವ ತ್ಯಾಗೀ (3/30; 5/10) ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರಕರಣಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಹೀಗೆಯೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜ್ಞಾನಸಂಛಿನ್ನ ಸಂಶಯಮ್’ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವ- ಯಾವ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ-ಯಾವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹೃತವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಸ್ವರೂಪದ ವಿವೇಚನೆಗೈದು ಅದರ ವಿಷಯಕ ಸಂಶಯವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವಂತಹ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ‘ಜ್ಞಾ ಅವಬೋಧನೇ’ ಈ ಧಾತ್ವರ್ಥಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥವು ‘ತಿಳಿಯುವುದು’ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕನು ಸಾರವಾಗಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದವು ಕೆಳಗೆ ಬರೆದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹೃತವಾಗಿದೆ.
(ಕ) ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥವು ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಉಂಟಾಗುವ ವಿವೇಕಜ್ಞಾನವೆಂದಿದೆ.
(ಖ) ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಞೇಯದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷಣದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದವು ಬಂದಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥವು ಪರಮೇಶ್ವರನ ನಿತ್ಯವಿಜ್ಞಾನಾನಂದ ಘನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದಾಗಿದೆ.
(ಗ) ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ಗಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದವು ಬಂದಿದೆ, ಅದರ ಅರ್ಥವು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಧ್ಯಯನ - ಅಧ್ಯಾಪನ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
(ಘ) ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತಾರರಿಂದ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಬಂದಿರುವ ಎಲ್ಲ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳ ಅರ್ಥವು ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಕಲಾಪವನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುವಂತಹುದು, ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ದಾಟಿಸುವಂತಹುದು, ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪವಿತ್ರವಾದ, ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಯ ಫಲ ಮತ್ತು ಪರಮಶಾಂತಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ ಕಾರಣ ‘ಜ್ಞಾನ’ದ ಅರ್ಥವು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಹೀಗೆಯೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
(ಙ) ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ದ್ವಾರವಾದ್ದರಿಂದ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವು ರಾಜಸ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ.
(ಚ) ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನ ಸಮುದಾಯದ ಹೆಸರು ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ.
(ಛ) ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದದ ಜೊತೆಗೆ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಅಂದರೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಂಗಾನುಸಾರವಾಗಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದವು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಂಗಾನುಸಾರ’ ಜ್ಞಾನ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಆಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ನೋಡಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜ್ಞಾನಸಂಛಿನ್ನಸಂಶಯಮ್’ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನು?
ಉತ್ತರ - ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಸಮಸ್ತ ಸಂಶಯಗಳು ಸಮೂಲನಾಶವಾಗಿ ತತ್ಕಾಲವೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ, ಬಳಿಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ಸಾಧನೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥವನ್ನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಫಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ಸಂಶಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಅರ್ಥಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಸರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ವಿವೇಕ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ದೇವರು ಇದ್ದಾನೋ, ಇಲ್ಲವೋ; ಒಂದು ವೇಳೆ ಇರುವುದಾದರೆ ಹೇಗಿದ್ದಾನೆ; ಪರಲೋಕ ಇದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಇರುವುದಾದರೆ ಹೇಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿದೆ; ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಇವೆಲ್ಲವು ಆತ್ಮ ವಾಗಿದೆಯೇ, ಅಥವಾ ಆತ್ಮನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆಯೇ; ಜಡವೋ- ಚೇತನವೋ, ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದೆಯೋ ಏಕದೇಶೀಯವೋ; ಕರ್ತಾ-ಭೋಕ್ತಾ ಜೀವಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅಥವಾ ಪ್ರಕೃತಿಯೋ; ಆತ್ಮವು ಒಬ್ಬನೇ ಅಥವಾ ಅನೇಕವೇ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಅದು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆಯಾದರೆ ಹೇಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಅನೇಕವಾಗಿವೆಯಾದರೆ ಹೇಗಿವೆ; ಜೀವನು ಸ್ವತಂತ್ರನೋ ಅಥವಾ ಪರತಂತ್ರನೋ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಪರತಂತ್ರನಾದರೆ ಹೇಗೆ ಮತ್ತು ಯಾರಿಗೆ ಪರತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವುದು ಸರಿಯೇ, ಅಥವಾ ಕರ್ಮ ಯೋಗಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಸರಿಯೇ; ಅಥವಾ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದು ಸರಿಯೇ, ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂದೇಹಗಳು ತರ್ಕಶೀಲ ಮನುಷ್ಯರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಏಳುತ್ತವೋ ಅವುಗಳ ಹೆಸರು ಸಂಶಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಮಸ್ತ ಸಂದೇಹಗಳನ್ನು ವಿವೇಕ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ವಿವೇಚನೆಗೈದು ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯಯುಕ್ತನಾಗದೇ ಇರುವುದು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿ ಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಇದೇ ವಿವೇಕ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮವಂತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆತ್ಮಶಬ್ದವಾಚ್ಯ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಅಂತಃಕರಣದ ಮೇಲೆ ಯಾರಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರ ವಿದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ, ತನ್ನ ಅಂಕಿತದಲ್ಲಿವೆಯೋ ಆ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮವಂತಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ-ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪುರುಷನ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯಿರುವುದಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆಮಾಡಿ ಈಗ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 42)
ತಸ್ಮಾದಜ್ಞಾನಸಂಭೂತಂ ಹೃತ್ಸ್ಥಂ ಜ್ಞಾನಾಸಿನಾತ್ಮನಃ ।
ಛಿತ್ತೈನಂ ಸಂಶಯಂ ಯೋಗಮಾತಿಷ್ಠೋತ್ತಿಷ್ಠ ಭಾರತ ॥
ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದಕಾರಣ, ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ! (ನೀನು), ಹೃತ್ಸ್ಥಮ್ - ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ, ಏನಮ್ - ಈ, ಅಜ್ಞಾನಸಂಭೂತಮ್ - ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ, ಆತ್ಮನಃ - ನಿನ್ನ, ಸಂಶಯಮ್ - ಸಂಶಯವನ್ನು, ಜ್ಞಾನಾಸಿನಾ - ವಿವೇಕ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಖಡ್ಗದ ಮೂಲಕ, ಛಿತ್ತ್ವಾ - ಛೇದಿಸಿ, ಯೋಗಮ್ - ಸಮತ್ವರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ, ಆತಿಷ್ಠ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿಬಿಡು (ಮತ್ತು), ಉತ್ತಿಷ್ಠ - ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು.
ಆದಕಾರಣ, ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯನಾದ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಈ ಅಜ್ಞಾನ ಜನಿತ ನಿನ್ನ ಸಂಶಯವನ್ನು ವಿವೇಕಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಖಡ್ಗದ ಮೂಲಕ ಛೇದಿಸಿ, ಸಮತ್ವರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿಬಿಡು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು. ॥ 42 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹೇತುವಾಚಕ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ನಾಗಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಪೂರ್ವಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಬೇಕಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಾರತ’ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಭಾರತ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ರಾಜರ್ಷಿ ಭರತನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ರಾಜರ್ಷಿ ಭರತನು ಭಾರಿ ದೊಡ್ಡ ಕರ್ಮಠನೂ, ಸಾಧನಪರಾಯಣನೂ ಉತ್ಸಾಹಿ ಪುರುಷನೂ ಆಗಿದ್ದನೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನೀನೂ ಕೂಡ ಅವನ ಕುಲದಲ್ಲೇ ಉತ್ಪನ್ನನಾಗಿದ್ದೀಯೇ; ಆದುದರಿಂದ ನೀನೂ ಸಹ ಅವನಂತೆ ವೀರತೆ, ಧೈರ್ಯ, ಮತ್ತು ಗಂಭೀರತೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ನಿನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿರಬೇಕಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏನಮ್’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಸಂಶಯಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಶಯದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಜ್ಞಾನ ಸಂಭೂತಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಹೃತ್ಥ್ಸಮ್’ ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಲವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ ಸಂಛಿನ್ನ ಸಂಶಯಮ್’ ಪದದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಶಯದ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿದೆಯೋ; ಹಾಗೆಯೇ ಯಾವುದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅದೇ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರ ಪೂರ್ವಕ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ-ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏನಮ್’ ಪದದ ಸಹಿತ ‘ಸಂಶಯಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಅದರ ಜೊತೆ ‘ಅಜ್ಞಾನಸಂಭೂತಮ್’ ವಿಶೇಷಣ ವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು ಈ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಅವಿವೇಕವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ವಿವೇಕದ ಮೂಲಕ ಅವಿವೇಕದ ನಾಶವಾಗುತ್ತಲೇ ಅದರ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಸಂಶಯದ ನಾಶವು ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ‘ಹೃತ್ಸ್ಥಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಇದರ ಸ್ಥಾನವು ಹೃದಯ ಅಂದರೆ ಅಂತಃಕರಣವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿದೆಯೋ, ಅವನು ಇದನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದು ಸಹಜವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆ ಸಂಶಯದ ಛೇದನಗೈಯ್ಯಲು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಏನು ಅರ್ಜುನನ ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿಯೂ ಇಂತಹ ಸಂಶಯವಿತ್ತೆ?
ಉತ್ತರ - ಮೊದಲು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡೇ ಅರ್ಜುನನು ಕಾದಾಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ರಣಭೂಮಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದನು, ಮತ್ತು ಅವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ನಡುವೆ ತನ್ನ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಿದ್ದನು; ಬಳಿಕ ಅವನು ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾದ ತನ್ನ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರು ಸಾಯಲು ಸಿದ್ಧರಾದುದನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಮೋಹದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಚಿಂತಾಮಗ್ನನಾದನು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಪಾಪ ಕರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯತೊಡಗಿದನು (1/28-47). ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡೆಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಕೂಡ (2/3) ಅವನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಲಾಗದೆ ಕಿಂಕರ್ತವ್ಯ ವಿಮೂಢನಾಗಿ ‘ನಾನು ಗುರುಜನರೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಿ (2/4) ಏನು ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರ ವಿಜಯವಾದೀತೆಂಬ ಯಾವ ಭರವಸೆಯೂ ಇಲ್ಲ (2/6) ಹಾಗೆಯೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನೆಯನ್ನೇ ನೀನು ನನಗೆ ತಿಳಿಸು, ನನ್ನ ಚಿತ್ತವು ಮೋಹಿತವಾಗುತ್ತಿದೆ (2/7) ಎಂದು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿತ್ತು, ಅವನ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯು ಮೋಹದ ಕಾರಣದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಅದುಮಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು-ನನ್ನ ಸಂಶಯವನ್ನು ಛೇದಿಸಲು ನೀನೇ ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದ್ದನು (6/39) ಮತ್ತು ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶ ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ-ಈಗ ನಾನು ಸಂದೇಹರಹಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದ್ದನು (18/73) ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ (8/7); (12/8) ಅರ್ಜುನನಿಗೆ-ನಾನು ಯಾವುದನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ; ಇದರಲ್ಲಿ ನೀನು ಶಂಕಿತನಾಗಬೇಡ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಇದರಿಂದಲೂ ಅರ್ಜುನನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಧರ್ಮರೂಪೀ ಯುದ್ಧದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು ಎಂಬುದೂ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಂಶಯವನ್ನು ಛೇದಿಸಲು ಹೇಳಿ-ನಾನು ನಿನಗೆ ಕೊಡುತ್ತಿರುವ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಶಂಕೆಯನ್ನೂ ಮಾಡದೆ ಅದನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಸಿದ್ಧನಾಗಬೇಕಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನ ಆತ್ಮದ ಸಂಶಯವನ್ನು ಛೇದಿಸಲು ಹೇಳುವ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ನೀನು ನನ್ನ ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಸಖನಾಗಿದ್ದೀಯೇ, ಆದುದರಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದಾದರೂ ಶಂಕೆ ಇದ್ದರೆ ನೀನು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಯಹೇಳಿ ಅದನ್ನು ಛೇದಿಸಿ ಬಿಡುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡಲಾಗದಿದ್ದರೆ ನೀನು ಕನಿಷ್ಠವಾಗಿ ತನ್ನ ಸಂಶಯವನ್ನಾದರೂ ಛೇದಿಸಿ ಹಾಕಬೇಕಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು’-ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತ-ನಾನು ನಿನಗೆ ಏನೆಲ್ಲ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೋ ಅದನ್ನು ನಿನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ನಿಃಶಂಕನಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನ ಹೇಳಿಕೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾಗು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿಯೂ ನಿನಗೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವುದು.
॥ ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ
ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನಸಂವಾದೇ ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗೋ ನಾಮ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 4 ॥
॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥
॥ ಅಥ ಪಂಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ - ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗವು ॥
ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು— ಈ ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗ-ನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ-ನಿಷ್ಠೆಗಳ’ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ, ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಪರ್ಯಾಯವಾಚೀ ಶಬ್ದವೇ ಸಂನ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಕರ್ಮ-ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗ’ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.
ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ— ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇದೆ. ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಎರಡನ್ನೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮೂರರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಿ ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಐದರಲ್ಲಿ ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’- ಎರಡರ ಫಲವೂ ಒಂದೇ ಆದ ಕಾರಣ, ಎರಡರ ಏಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಆರರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಕಠಿಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಫಲವು ವಿಳಂಬವಿಲ್ಲದೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಏಳರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆಗೈದು, ಎಂಟು ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯ ಅಕರ್ತೃತ್ವದ ನಿರ್ದೇಶಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಹತ್ತರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಭಗವದರ್ಪಣ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆಮಾಡಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆತ್ಮಶುದ್ಧಿಯ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹನ್ನೆರಡರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ನೈಷ್ಠಿಕೀ ಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಬಂಧನ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಹದಿಮೂರರಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಹದಿನೈದರಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಕರ್ಮ, ಕರ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲ-ಸಂಯೋಗವನ್ನು ರಚಿಸದೇ ಇರುವವನು ಹಾಗೂ ಯಾರ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದೇ ಇರುವವನು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನವು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜೀವರು ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನಾರರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಹದಿನೇಳರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಏಕಾಂತ ಸಾಧನೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತೆ ಹದಿನೆಂಟರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತರತನಕ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುವ ಮಹಾಪುರುಷರ ಸಮದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆಗೈದು ಅವರಿಗೆ ಪರಮ ಗತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಯ ಆನಂದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳನ್ನು ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳೆಂದು ಮತ್ತು ವಿನಾಶಶೀಲವೆಂದು ಹೇಳಿ ಹಾಗೂ ವಿವೇಕಿ ಮನುಷ್ಯರು ಅದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗದೇ ಇರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧದ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಪುರುಷನನ್ನು ‘ಯೋಗೀ’ ಮತ್ತು ಸುಖೀ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತಾರರವರೆಗೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಾಣಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತನಾದ ಜ್ಞಾನೀಮಹಾಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ಫಲ ಸಹಿತ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಗಳ ಭೋಕ್ತಾ, ಸರ್ವಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಪರಮಸುಹೃದ್ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರ ಫಲವು ಪರಮ ಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೂರನೇ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಶ್ರೀಮುಖದಿಂದ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಶಂಸೆ ಕೇಳಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಆಚರಣೆಗೆ ಪ್ರೇರಣೆ ಹಾಗೂ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ಜೊತೆಗೆ ‘ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವು ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ’ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಕೇಳಿದನು (4/38). ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆಗೆ ಆಜ್ಞೆಯೂ ದೊರೆಯಿತು. ಆದರೆ ಮಧ್ಯ-ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಶ್ರೀಮುಖದಿಂದಲೇ ‘ಬ್ರಹ್ಮಾರ್ಪಣಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಹವಿಃ’ ‘ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನಾವಪರೇ ಯಜ್ಞಂ ಯಜ್ಞೇನೈವೋಪಜುಹ್ವತಿ’, ‘ತದ್ವಿದ್ಧಿಪ್ರಣಿಪಾತೇನ’ ಮೊದಲಾದ ವಚನಗಳ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸದ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನೂ ಕೇಳಿದನು. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ‘ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾವ ಸಾಧನವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಲಾರದೆ ಹೋದನು. ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ಭಗವಂತನ ಶ್ರೀಮುಖದಿಂದಲೇ, ಅದರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಾಡಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 1)
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ಸಂನ್ಯಾಸಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಕೃಷ್ಣ ಪುನರ್ಯೋಗಂ ಚ ಶಂಸಸಿ ।
ಯಚ್ಛ್ರೇಯ ಏತಯೋರೇಕಂ ತನ್ಮೇ ಬ್ರೂಹಿ ಸುನಿಶ್ಚಿತಮ್ ॥
ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣನೇ! (ನೀನು), ಕರ್ಮಣಾಮ್ - ಕರ್ಮಗಳ, ಸಂನ್ಯಾಸಮ್ - ಸಂನ್ಯಾಸವನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಪುನಃ - ಪುನಃ, ಯೋಗಮ್ - ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು, ಶಂಸಸಿ - ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ (ಆದ್ದರಿಂದ), ಏತಯೋಃ - ಈ ಎರಡರಲ್ಲಿ,
ಯತ್ - ಯಾವ, ಏಕಮ್ - ಒಂದು, ಮೇ - ನನಗಾಗಿ, ಸುನಿಶ್ಚಿತಮ್ - ಚೆನ್ನಾಗಿ, ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಸಾಧನವಾಗಿದೆಯೋ, ತತ್ - ಅದನ್ನು, ಬ್ರೂಹಿ - ಹೇಳು. ॥1॥
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಕೃಷ್ಣನೇ ! ನೀನು ಕರ್ಮಗಳ ಸಂನ್ಯಾಸವನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ಪುನಃ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಚೆನ್ನಾದ, ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು. ॥1॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೃಷ್ಣ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಕೃಷ್’ ಧಾತುವಿನ ಅರ್ಥವು ಆಕರ್ಷಿಸುವುದು, ಸೆಳೆಯುವುದು, ಮತ್ತು ‘ಣ’ವು ಆನಂದದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ನಿತ್ಯಾನಂದ ಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಹೆಸರು ‘ಕೃಷ್ಣ’ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಕೃಷ್ಣ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು-ನೀನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೂ, ಸರ್ವಜ್ಞನೂ ಪರಮೇಶ್ವರನೂ ಆಗಿರುವೆ. ಆದುದರಿಂದ ನನ್ನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಪೂರ್ಣ ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸದ ಅರ್ಥವು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆಯೇ?
ಉತ್ತರ - ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡಲು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (4/15,42). ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ-ಸಂನ್ಯಾಸದ ಅರ್ಥವು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ. ಕರ್ಮ ಸಂನ್ಯಾಸದ ಅರ್ಥವು-ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾ ಇವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು (3/28). ಹಾಗೆಯೇ ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ಸರ್ವದಾ ಸರ್ವತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮದೃಷ್ಟಿ ಇರಿಸುವುದು (4/24), ಇಲ್ಲಿ ಇದೇ ಜ್ಞಾನಯೋಗವಾಗಿದೆ-ಇದೇ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೇ ಜ್ಞಾನಯೋಗವನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆಯೇ ಅರ್ಜುನನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ ಎರಡನ್ನೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಹಾಗೂ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇದೇ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ವನ್ನು ‘ಸಾಂಖ್ಯ’ವೆಂದು ಮತ್ತೆ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನೇ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ-ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸ’ದ ಅರ್ಥವು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಅಥವಾ ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ ಆಗಿದೆ, ಸ್ವರೂಪತಃ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ (3/4) ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವರೂಪತಃ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವಾಗುವುದು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. (3/5; 18/11). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಜ್ಞಾನಯೋಗವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಸ್ವರೂಪತಃ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನು ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲೇ-‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತಹ ಒಂದು ಸಾಧನೆಯನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು’ ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಎರಡನೇ ಬಾರಿ ಅದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಯಾವ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಮಾಡಿದನು?
ಉತ್ತರ - ಅಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲಾದರೋ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಭಾವ ಇಂತಿತ್ತು-‘ಒಂದು ವೇಳೆ ನಿನ್ನ ಮತದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ನನ್ನನ್ನು ಘೋರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿಯೇ?’ ನಿನ್ನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಾನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರೆನು, ಅವು ನನಗೆ ಒಂದರೊಳಗೆ ಒಂದು ಸೇರಿದಂತೆ ತೊಡಕಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ನನಗೆ ಒಂದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳು’. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳನ್ನು ಗೊಂದಲವಾಗಿಯೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವನು ಸ್ವಯಂ ಈ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡೇ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ- ನೀನು ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ ಎರಡನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ ಮತ್ತು ಎರಡನ್ನೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ (3/3). ಆದರೆ ಈಗ ‘ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾವ ಸಾಧನೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ?’ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳು. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಎರಡನೇ ಬಾರಿ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನು ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನೈದನೇ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟರೂಪದಿಂದ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಮತ್ತೆ ಈಗ ಅವನು ಇಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಇದಾದರೋ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರಿಂದ ಮೂವತ್ತರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ ಮತ್ತು ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ’-ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳನುಸಾರವಾಗಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಭಿನ್ನ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಯಜ್ಞದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ದ್ರವ್ಯಮಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ (4/33) ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಂದ ಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೇರಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ (4/34,35). ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನೂ ಕೂಡ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು (4/38). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆ ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದಾದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಭಗವಂತನ ನಿಶ್ಚಿತ ಮತವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನಾದರೆ ಉಚಿತವಾಗಿಯೇ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಬಳಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಆನಂದಕಂದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ! ನಾನು ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳ ಮೂಲಕ ಶ್ರವಣ-ಮನನಾದಿ ಸಾಧನಪೂರ್ವಕ ‘ಜ್ಞಾನ ಯೋಗ’ದ ವಿಧಿಯಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೋ ಅಥವಾ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವದರ್ಪಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಣೆ ಮಾಡಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಧಿಯಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೋ? ನೀನೇ ತಿಳಿಸು.
ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 2)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಸಂನ್ಯಾಸಃ ಕರ್ಮಯೋಗಶ್ಚ ನಿಃಶ್ರೇಯಸಕರಾವುಭೌ ।
ತಯೋಸ್ತು ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಾತ್ಕರ್ಮಯೋಗೋ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ॥
ಸಂನ್ಯಾಸಃ - ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕರ್ಮಯೋಗಃ - ಕರ್ಮಯೋಗವು (ಈ), ಉಭೌ - ಎರಡೂ,
ನಿಃಶ್ರೇಯಸಕರೌ - ಪರಮಕಲ್ಯಾಣಕಾರಕವಾಗಿವೆ, ತು - ಆದರೂ, ತಯೋಃ - ಅವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ, ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಾತ್ - ಕರ್ಮ ಸಂನ್ಯಾಸ ಕ್ಕಿಂತ, ಕರ್ಮಯೋಗಃ - ಕರ್ಮಯೋಗವು (ಸಾಧನದಲ್ಲಿ ಸುಗಮವಾಗಿರುವುದರಿಂದ),
ವಿಶಿಷ್ಯತೇ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ॥2॥
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ - ಇವೆರಡೂ ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣಕಾರಕವಾಗಿವೆ. ಆದರೂ ಅವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗವು, ಸಾಧನದಲ್ಲಿ ಸುಗಮವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ.॥2॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸಮ್’ ಉಪಸರ್ಗದ ಅರ್ಥವು ‘ಸಮ್ಯಕ್’ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮತ್ತು ‘ನ್ಯಾಸ’ದ ಅರ್ಥವು ‘ತ್ಯಾಗ’ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಪೂರ್ಣತ್ಯಾಗವೇ ಸಂನ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆ ಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನದ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ - ಮಮತೆಯ ಪೂರ್ಣವಾದ ತ್ಯಾಗವೇ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ಮತ್ತು ‘ಸಂನ್ಯಾಸೀ’ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಂಗಾನುಸಾರವಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವದರ್ಪಣ ಮಾಡುವುದನ್ನು ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ (3/30 ; 12/6 ; 18/57) ಮತ್ತೆ ಕೆಲವೆಡೆ ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ (18/2), ಕೆಲವೆಡೆ ಮನದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ (5/13), ಕೆಲವೆಡೆ ಕರ್ಮಯೋಗಕ್ಕೆ (6/2), ಕೆಲವೆಡೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ (3/4; 18/7) ಮತ್ತೆ ಕೆಲವೆಡೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಜ್ಞಾನ’ ನಿಷ್ಠೆಗೆ (5/6 ; 18/49) ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಕೆಲವೆಡೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯನ್ನು ‘ಸಂನ್ಯಾಸೀ’ (6/1 ; 18/12) ಮತ್ತು ‘ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗ ಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ’ (9/28) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ಶಬ್ದವು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹೃತವಾಗಲಿಲ್ಲವೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಅದರ ಅರ್ಥಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮಯೋಗದ ತುಲನಾತ್ಮಕ ವಿವೇಚನೆ ಇದೆ.’ ಭಗವಂತನು ನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ವನ್ನೇ ‘ಸಾಂಖ್ಯ’ವೆಂದು ಹೇಳಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ‘ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗ’ವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನು ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ (ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ) ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ-ಎರಡೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ‘ಇವೆರಡೂ ಸೇರಿಕೊಂಡೇ ಶ್ರೇಯಸ್ವರೂಪೀ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ’ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಏನು ಆಪತ್ತಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ - ಈ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಒಬ್ಬನೇ ಪುರುಷನಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು, ಸಾಧನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು, ಕರ್ಮ ಫಲವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕರ್ಮಫಲ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಈಶ್ವರಾರ್ಪಣ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ (3/30 ; 5/10 ; 9/27-28; 12/10 ಮತ್ತು 18/56, 57) ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ (3/28) ಅಥವಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾ ಇವೆ (5/8,9) ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನ ರಹಿತನಾಗಿ ಕೇವಲ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ (5/11). ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ (5/8,9). ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತನ್ನ ಕರ್ಮ ಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ (9/27-28). ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದಾಗುವ ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನುಕರ್ಮವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ (18/17). ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ (12/6-7). ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಸದಾ ಅಭೇದವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ (18/20). ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. (18/61). ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಓರ್ವ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲದೆ ಯಾವುದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನೂ ಮಾನ್ಯಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ (13/30). ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಫಲ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ, ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವುಗಳೊಡನೆ ತನ್ನ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಸಾಧನ-ಪ್ರಣಾಲಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದಂತೆ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಓರ್ವ ಪುರುಷನು ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾರನು. ಇದಲ್ಲದೆ ಎರಡೂ ಸಾಧನಗಳು ಒಂದಾಗಿಯೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅರ್ಜುನನಿಂದ ‘ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ಒಂದು ಸುನಿಶ್ಚಿತ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಸಾಧನವನ್ನ್ನು ನನಗೆ ತಿಳಿಸು’ - ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮ-ಸಂನ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಸ್ಥಾನವು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳಿಗೂ ಸಿಗುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳೂ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಎರಡರ ಒಂದೇ ಫಲವಾದ ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರ ನನ್ನೇ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳವುದಾದರೂ, ಅಧಿಕಾರ ಭೇದದಿಂದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಗಮವಾಗಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಂನ್ಯಾಸ (ಜ್ಞಾನಯೋಗ) ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ-ಎರಡೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ರೂಪದಿಂದ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಸದಾ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಸುಖವಾಗಿ, ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ (5/3). ಅವನಿಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ (5/6). ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೂ ಭಗವಂತನು ಅವನ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (9/22) ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಸಾಧನೆಯು ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಮಹಾನ್ ಭಯದಿಂದ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ (2/40). ಆದರೂ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯು ಕ್ಲೇಶಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ (12/5). ಮೊದಲು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡದೆ ಅದಾಗುವುದು ಕೂಡ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ (5/6). ಈ ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಜ್ಞಾನಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿ ಈಗ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 3)
ಜ್ಞೇಯಃ ಸ ನಿತ್ಯಸಂನ್ಯಾಸೀ ಯೋ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ನ ಕಾಂಕ್ಷತಿ ।
ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವೋ ಹಿ ಮಹಾಬಾಹೋ ಸುಖಂ ಬಂಧಾತ್ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ॥
ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ, ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, (ಯಾರನ್ನೂ), ನ, ದ್ವೇಷ್ಟಿ - ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ (ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನೂ), ನ, ಕಾಂಕ್ಷತಿ - ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸಃ - ಆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು, ನಿತ್ಯಸಂನ್ಯಾಸೀ- ಸದಾ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯೆಂದೇ, ಜ್ಞೇಯಃ - ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವಃ - ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾದ (ಪುರುಷನು), ಸುಖಮ್ - ಸುಖಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಬಂಧಾತ್ - ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ, ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ - ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ॥3॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಯಾವ ಪುರುಷನು ಯಾರನ್ನೂ ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸದಾ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯೆಂದೇ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಗ- ದ್ವೇಷಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾದ ಪುರುಷನು ಸುಖಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥3॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಯೋಗಿ’ಯನ್ನು ‘ನಿತ್ಯಸಂನ್ಯಾಸಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಯಾರನ್ನೂ ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಂನ್ಯಾಸವೂ ಕೂಡ ಇದೇ ಸ್ಥಿತಿಯ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾದವನೇ ನಿಜವಾದ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗಾದರೋ ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವೂ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು, ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಲೂ ಸದಾ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸುಖವಾಗಿ, ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ‘ನಿತ್ಯಸಂನ್ಯಾಸಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಸುಖಪೂರ್ವಕ ಹೇಗೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡ್ಡುವ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲ ಶತ್ರುಗಳಾದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಇವುಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಭಗವದರ್ಥಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಭಗವಂತನ ದಯೆಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಎಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಅಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಶುಭಾ-ಶುಭ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲವೇ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಜೀವನು ಅನವರತ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಸಂಸಾರದಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದೇ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಗಮವಾದ ಕಾರಣ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ, ಈಗ ಭಗವಂತನು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳ ಯಾವ ಒಂದೇ ಫಲವಾದ ನಿಃಶ್ರೇಯಸ್-ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣ ವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದೆಯೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 4)
ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೌ ಪೃಥಗ್ಬಾಲಾಃ ಪ್ರವದಂತಿ ನ ಪಂಡಿತಾಃ ।
ಏಕಮಪ್ಯಾಸ್ಥಿತಃ ಸಮ್ಯಗುಭಯೋರ್ವಿಂದತೇ ಫಲಮ್ ॥
ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೌ - ಸಂನ್ಯಾಸವನ್ನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು, ಬಾಲಾಃ - ಮೂರ್ಖಜನರು, ಪೃಥಕ್ - ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾದ (ಫಲಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುವೆಂದು), ಪ್ರವದಂತಿ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ನ, ಪಂಡಿತಾಃ - ಪಂಡಿತರಾದವರು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, (ಹಿಃ) - ಏಕೆಂದರೆ (ಎರಡರ ಪೈಕಿ), ಏಕಮ್, ಅಪಿ, - ಒಂದರಲ್ಲಿಯಾದರೂ, ಸಮ್ಯಕ್ ಆಸ್ಥಿತಃ - ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ಪುರುಷನು, ಉಭಯೋಃ - ಎರಡರ, ಫಲಮ್ - ಫಲರೂಪವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು, ವಿಂದತೇ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥4॥
ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಂನ್ಯಾಸವನ್ನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಮೂರ್ಖಜನರು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾದ ಫಲಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುವು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಪಂಡಿತರಾದವರು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ, ಎರಡರ ಪೈಕಿ ಒಂದರಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ಪುರುಷನು ಎರಡರ ಫಲರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥4॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ವನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯೆಂದು ತಿಳಿಸುವವರು ಮೂರ್ಖರಾಗಿದ್ದಾರೆ-ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ ಎರಡೂ ಪರಮಾರ್ಥತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಪರಮ ಪದರೂಪೀ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಎರಡರ ಫಲವು ಒಂದೇ ಆದರೂ ಕೂಡ ಜನರು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಫಲವು ಬೇರೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಫಲ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆ ಫಲ ಭೇದದ ಕಲ್ಪನೆಗೈದು ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಜನರು ಮೂರ್ಖರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಎರಡರ ಸಾಧನ ಪ್ರಣಾಲಿಯಲ್ಲಿ ಭೇದವಿದ್ದರೂ, ಫಲದಲ್ಲಿ ಏಕತೆ ಇರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ವಸ್ತುತಃ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಏಕತೆಯೇ ಇದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮಯೋಗದ ಫಲವು ಪರಮಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಪರಮಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ-ಯಾವುದರಿಂದ ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ ಆ ಬುದ್ಧಿಯೋಗವನ್ನು ನಾನೇ ಅವರಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ (10/10). ಅವರ ಮೇಲೆ ದಯೆಗೈಯಲು ನಾನು ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ದೀಪದ ಮೂಲಕ ಅವರ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ (10/11). ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಶುದ್ಧಾಂತಃಕರಣನಾಗಿ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ದೊರಕಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು (4/38) ಇತ್ಯಾದಿ ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳಿಂದ ಇದು ಸಿದ್ಧವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೂ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವಾದರೋ ಸ್ವಯಂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದರ ಫಲ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ’ ಎಂಬುದು ಪರಮಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಹೆಸರಲ್ಲ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳಿಂದ ಕೇಳಿದ ಉಪದೇಶಕ್ಕನುಸಾರ ಮಾಡುವ ಅದರ ಸಾಧನೆಯ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗ, ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ, ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಇವು ಮೂರೂ ಆತ್ಮದರ್ಶನದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಫಲವು ಪರಮಾರ್ಥಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಮೋಕ್ಷದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಐವತ್ತೈದರತನಕ ಜ್ಞಾನ ನಿಷ್ಠೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತನಾದ ಮೇಲೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತಿರೂಪೀ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಫಲವು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ರೂಪೀ ಪರಾಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಹೋಗುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಮೋಕ್ಷ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪಂಡಿತ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಬುದ್ಧಿಯ ಹೆಸರು ‘ಪಂಡಾ’ ಎಂದಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಅದು ಇರುವವನನ್ನು ‘ಪಂಡಿತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೀ ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷನ ಹೆಸರು ‘ಪಂಡಿತ’ ಎಂದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂದೇ ನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಪುರುಷನು ಎರಡರ ಫಲವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು?
ಉತ್ತರ - ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳ ಫಲವು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಪರಮಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಒಂದರಲ್ಲೇ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಪುರುಷನು ಎರಡರ ಫಲವನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದ ಫಲವು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವಾಗಿದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಲವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರರೂಪೀ ಮೋಕ್ಷದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೆ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಲಭೇದವಾದ ಕಾರಣ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ಪುರುಷನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಲಸ್ವರೂಪೀ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಾದರೋ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಅವನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಲವನ್ನು ಏನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು? ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಪುರುಷನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನಾದರೆ ಅವನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಫಲವನ್ನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮೂಲಕವೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಒಂದೇ ನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಪುರುಷನು ಎರಡರ ಫಲವನ್ನೂ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಹೇಗೆ ಸಾರ್ಥಕವಾದೀತು! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಎರಡರ ಲವು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ‘ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ಪುರುಷನು ಎರಡರ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು’ ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನ ಮಾತು ಸಾರ್ಥಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಎರಡನ್ನೂ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಅದೇ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಎರಡನ್ನೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತ ಉತ್ತರಕೊಟ್ಟನು. ಮತ್ತೆ ಅದೇ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಾಂಖ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಎರಡರ ಲದ ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸ’ದ ಅರ್ಥವು ‘ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡುವುದು’ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅರ್ಥವು ‘ಹೇಗೆ ಬೇಕೋ ಹಾಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತ ಇರುವುದು’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಜನರು ಭ್ರಮೆಗೊಳಗಾಗದಿರಲಿ, ಎಂದು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಎರಡನ್ನು ಶಬ್ದಾಂತರದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿ ಭಗವಂತನು-ಕರ್ಮ ಸಂನ್ಯಾಸದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಾಂಖ್ಯವೆಂದೂ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮತ್ವರೂಪೀ ಯೋಗವೆಂದೂ ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ (2/48). ಆದುದರಿಂದ ಬೇರೆ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ಯಿಂದ ಯಾವ ಭಾವ ಹೊರಡುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳೂ ತಮ್ಮ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಸ್ವತಂತ್ರ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಥವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಇದೇ ಮಾತಿನ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 5)
ಯತ್ಸಾಂಖ್ಯೈಃ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಸ್ಥಾನಂ ತದ್ಯೋಗೈರಪಿ ಗಮ್ಯತೇ ।
ಏಕಂ ಸಾಂಖ್ಯಂ ಚ ಯೋಗಂ ಚ ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ಪಶ್ಯತಿ ॥
ಸಾಂಖ್ಯೈಃ - ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳ ಮೂಲಕ, ಯತ್ - ಯಾವ, ಸ್ಥಾನಮ್ - ಪರಮಧಾಮವು, ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ - ಪ್ರಾಪ್ತ ವಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಯೋಗೈಃ - ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳಿಂದಲೂ, ಅಪಿ - ಸಹ, ತತ್ - ಅದೇ, ಗಮ್ಯತೇ - ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ (ಆದಕಾರಣ), ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, ಸಾಂಖ್ಯಮ್ - ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯೋಗಮ್- ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು (ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ), ಏಕಮ್ - ಒಂದೆಂದು, ಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಸಃ, ಚ - ಅವನೇ (ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ),
ಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 5 ॥
ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಯಾವ ಪರಮಧಾಮವು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನೋ, ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳೂ ಸಹ ಅದನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಪುರುಷನು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು, ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 5 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಎರಡೂ ಸರ್ವಥಾ ಸ್ವತಂತ್ರ ಮಾರ್ಗಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಎರಡರ ಸಾಧನ ಪ್ರಣಾಲಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದಷ್ಟು ಪರಸ್ಪರ ಭೇದವಿದೆ (ಇದನ್ನು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ). ಆಗ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಒಂದೇ ಫಲವು ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಹುದು?
ಉತ್ತರ - ಹೇಗೆಂದರೆ ಯಾರಾದರೂ ಭಾರತವರ್ಷದಿಂದ ಅಮೇರಿಕೆಗೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂದರೆ ಅವನು ಸರಿಯಾದ ರಸ್ತೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿಂದ ಪೂರ್ವದಿಶೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅಮೇರಿಕಾ ತಲಪುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಅಮೇರಿಕಾ ತಲಪುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನ ಪ್ರಣಾಲಿಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಭೇದವಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ದೃಢತಾಪೂರ್ವಕ ತೊಡಗಿದರೆ ಅವನು ಎರಡರ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮ ಲಕ್ಷ್ಯವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ತನಕ ತಲುಪುತ್ತಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಗಳ ಫಲದ ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನವಿಷಯಕ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 6)
ಸಂನ್ಯಾಸಸ್ತು ಮಹಾಬಾಹೋ ದುಃಖಮಾಪ್ತುಮಯೋಗತಃ ।
ಯೋಗಯುಕ್ತೋ ಮುನಿರ್ಬ್ರಹ್ಮ ನಚಿರೇಣಾಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥
ತು - ಆದರೆ, ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಅಯೋಗತಃ - ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿನಾ, ಸಂನ್ಯಾಸಃ - ಸಂನ್ಯಾಸ ಅರ್ಥಾತ್ - ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ತ್ಯಾಗ,
ಆಪ್ತುಮ್ - ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು, ದುಃಖಮ್ - ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ಮುನಿಃ - ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡುವ, ಯೋಗಯುಕ್ತಃ - ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು, ಬ್ರಹ್ಮ - ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು, ನಚಿರೇಣ - ಶೀಘ್ರವಾಗಿಯೇ,
ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥6॥
ಆದರೆ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಕರ್ಮಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಸಂನ್ಯಾಸ ಅರ್ಥಾತ್-ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ತ್ಯಾಗವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿಯೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥6॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಎಂಬುದು ‘ಸಂನ್ಯಾಸ (ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ) ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಫಲವು ಒಂದೇ ಆದರೂ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಮಹಾಬಾಹೋ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಬಾಹುಗಳು ಮಹಾನ್ (ದೊಡ್ಡ) ಆಗಿವೆಯೋ ಅವನನ್ನು ‘ಮಹಾಬಾಹು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಹೋದರ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರನನ್ನು ‘ಬಾಹು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ-ಅರ್ಜುನ ನನ್ನು ಪ್ರೊತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನು ಮಹಾನ್ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನಾನು ಇದ್ದೇನೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಮಾತಿನ ಚಿಂತೆ? ನಿನಗಾದರೋ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ತುಂಬಾ ಸುಗಮವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವಾಗ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿವೆ ಎಂದಾಗ ‘ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಹೊರತು ಸಂನ್ಯಾಸವು ದೊರೆಯುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಪುನಃ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನಗಳಾದರೂ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಸುಗಮತೆ ಮತ್ತು ಕಠಿಣತೆಯ ಯಾವ ಭೇದವಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನೇ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಓರ್ವ ಮುಮುಕ್ಷು ಪುರುಷನಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿರಿ. ಸಮಸ್ತ ದೃಶ್ಯ-ಜಗತ್ತು ಸ್ಪಪ್ನದಂತೆ ಮಿಥ್ಯೆಯಾಗಿದೆ, ಏಕಮಾತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚವು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಆ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾರೋಪಿತವಾಗಿದೆ. ವಸ್ತುತಃ ಬೇರೆ ಯಾವ ಆಸ್ತಿತ್ವವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಈ ರೀತಿ ಅವನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲ, ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಹಾಗೂ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ದೋಷಗಳು ನೆಲೆಸಿವೆ. ಅವನು ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಭರವಸೆಯಿಂದಲೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲು ಬಯಸಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೂವತ್ತರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಐವತ್ತೈದರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾದ ‘ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ’ ಸಹಜವಾಗಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತ ವಾಗಲಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂಭಾವವಿದೆಯೋ, ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇದೆಯೋ, ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಗಳ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಇವೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯ ಸಾಧನೆಯಾಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ನಿರಂತರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ರುವುದಂತು ದೂರವೇ ಉಳಿಯಿತು, ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಕೂಡ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಅಂತಃಕರಣವು ಅಶುದ್ಧವಾದ ಕಾರಣ ಮೋಹವಶನಾಗಿ, ಜಗತ್ತಿನ ನಿಯಂತ್ರಣಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದಾತಾ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗ-ನರಕಾದಿ ಕರ್ಮಫಲಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಪರಿಶ್ರಮ-ಸಾಧ್ಯ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಮತ್ತು ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ದೋಷಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಪಾಪಮಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ಹೋಗುವ ಸಂಭವವೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಧೋರಣೆಯ ಮನುಷ್ಯನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವನ್ನೇ ಪರಮಾತ್ಮನ-ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ಉಪಾಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವವನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವ ಮೊದಲು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು ಮೊದಲಾದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಣೆಗೈದು ತಮ್ಮ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ದೋಷಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿ ಪರಿಶುದ್ಧವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಪರಮಾವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಆಗಲೇ ಅವನ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯು ನಿರ್ವಿಘ್ನತೆಯಿಂದ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಸುಗಮವಾಗಿ ಸಫಲತೆಯೂ ಸಿಗಬಹುದು. ಇಲ್ಲಿ ಇದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಸಂನ್ಯಾಸವು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮುನಿಃ’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಯೋಗಯುಕ್ತಃ’ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಭಗವಂತನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಭಗವದಾಜ್ಞಾನುಸಾರವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ನಾಮ-ಗುಣ ಹಾಗೂ ಪ್ರಭಾವಸಹಿತ ಶ್ರೀಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಆ ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಾಗಿ ‘ಮುನಿಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಯೋಗಯುಕ್ತಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಭಗವಂತನ ದಯೆಯಿಂದ ಪರಮಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮುನಿಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಾಕ್ಸಂಯಮಿ ಅಥವಾ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ಸಾಧಕನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಏನು ತೊಂದರೆ?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ವಾಕ್ಸಂಯಮಿ ಮತ್ತು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ನಾದರೋ ಆಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆಯ ಮಾತೇನಿದೆ?
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವು ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನೆಂದೋ ಅಥವಾ ನಿರ್ಗುಣ ಪರಮಾತ್ಮನೆಂದೋ?
ಉತ್ತರ - ಸಗುಣ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ ಪರಮಾತ್ಮನು ವಸ್ತುತಃ ವಿಭಿನ್ನ ವಸ್ತುವಲ್ಲ. ಒಬ್ಬನೇ ಪರಮಪುರುಷನ ಎರಡು ಸ್ವರೂಪಗಳಾಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವು ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನೂ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ ಪರಮಾತ್ಮನೂ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ತನಾಗದೇ ಇರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 7)
ಯೋಗಯುಕ್ತೋ ವಿಶುದ್ಧಾತ್ಮಾ ವಿಜಿತಾತ್ಮಾ ಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ ।
ಸರ್ವಭೂತಾತ್ಮಭೂತಾತ್ಮಾ ಕುರ್ವನ್ನಪಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ ॥
ವಿಜಿತಾತ್ಮಾ - ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿದೆಯೋ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ - ಯಾರು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೋ (ಹಾಗೆಯೇ), ವಿಶುದ್ಧಾತ್ಮಾ - ವಿಶುದ್ಧವಾದ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳವನೋ (ಮತ್ತು), ಸರ್ವಭೂತಾತ್ಮಭೂತಾತ್ಮಾ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆತ್ಮರೂಪೀ, ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಯಾರ ಆತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೋ (ಅಂತಹ), ಯೋಗಯುಕ್ತಃ - ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು,
ಕುರ್ವನ್, ಅಪಿ,- ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸಹ, ನ, ಲಿಪ್ಯತೇ - ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 7 ॥
ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿದೆಯೋ, ಯಾರು ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೋ ಹಾಗೂ ವಿಶುದ್ಧವಾದ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳವನೋ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆತ್ಮರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಯಾರ ಆತ್ಮವಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅಂತಹ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 7 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯೋಗಯುಕ್ತಃ’ ಜೊತೆಗೆ ‘ವಿಜಿತಾತ್ಮಾ’ ‘ಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ’ ಮತ್ತು ‘ವಿಶುದ್ಧಾತ್ಮಾ’ ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಯಾವ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸಾಧಕನ ವಶದಲ್ಲಿ ಇರದಿದ್ದರೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ದೋಷಗಳು ಇರುವವರೆಗೆ ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವ ಇರುವುದು ಕಠಿಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಶದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣವು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಪರಿಶುದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸಾಧಕನನ್ನು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಯಾರಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲ ಮಾತುಗಳು ಇರುವವೋ ಅವನೇ ಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೇ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಭೂತಾತ್ಮ ಭೂತಾತ್ಮಾ’ ಈ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಸ್ತಂಬಪರ್ಯಂತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆತ್ಮರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನೇ ಯಾರ ಆತ್ಮಾ ಅಂದರೆ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಯಾರು ಅವನ ಪ್ರೇರಣೆಯ ಅನುಸಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಶರೀರ, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಮಮತ್ವ ಇಲ್ಲವೋ, ಅವನು ‘ಸರ್ವಭೂತಾತ್ಮ ಭೂತಾತ್ಮಾ’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ಯ ಪ್ರಯೋಗ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ‘ನಾನು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುತ್ತವೆ, ನನಗೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ’ವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಪ್ತನಾಗದೇ ಇರುವುದು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಆದರೆ ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವುಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ಅವನ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದಲೇ ‘ಅಪಿ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸೂತ್ರರೂಪದಿಂದ ಫಲದಲ್ಲಿ ಏಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಸುಗಮತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆಗೈದು ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡರ ಫಲಗಳ ಏಕತೆಯನ್ನೂ, ಸ್ವತಂತ್ರತೆಯನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಆಚರಣೆ ಕಠಿಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸುಗಮತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತ, ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳ ಫಲವು ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಎರಡರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ಎಂಟು ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ವ್ಯವಹಾರಕಾಲದ ಸಾಧನೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ - 8)
ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋಮೀತಿ ಯುಕ್ತೋ ಮನ್ಯೇತ ತತ್ತ್ವವಿತ್ ।
ಪಶ್ಯನ್ ಶೃಣ್ವನ್ ಸ್ಪೃಶನ್ ಜಿಘ್ರನ್ನಶ್ನನ್ ಗಚ್ಛನ್ ಸ್ವಪನ್ ಶ್ವಸನ್ ॥
(ಶ್ಲೋಕ - 9)
ಪ್ರಲಪನ್ ವಿಸೃಜನ್ ಗೃಹ್ಣನ್ನುನ್ಮಿಷನ್ನಿಮಿಷನ್ನಪಿ ।
ಇಂದ್ರಿಯಾಣೀಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ವರ್ತಂತ ಇತಿ ಧಾರಯನ್ ॥
ತತ್ತ್ವವಿತ್ - ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿತಿರುವ, ಯುಕ್ತಃ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು, ಪಶ್ಯನ್ - ನೋಡುವಾಗ, ಶೃಣ್ವನ್ - ಕೇಳುವಾಗ, ಸ್ಪೃಶನ್ - ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವಾಗ, ಜಿಘ್ರನ್ - ಆಘ್ರಾಣಿಸುವಾಗ, ಅಶ್ನನ್ - ಭೋಜನ ಮಾಡುವಾಗ, ಗಚ್ಛನ್ - ನಡೆವಾಗ,
ಸ್ವಪನ್ - ಮಲಗಿರುವಾಗ, ಶ್ವಸನ್ - ಉಸಿರಾಡುವಾಗ, ಪ್ರಲಪನ್ - ಮಾತನಾಡುವಾಗ, ವಿಸೃಜನ್ - ತ್ಯಜಿಸುವಾಗ,
ಗೃಹ್ಣನ್- ಗ್ರಹಿಸುತ್ತ (ಹಾಗೂ), ಉನ್ಮಿಷನ್ - ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತ (ಮತ್ತು), ನಿಮಿಷನ್ - ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಲಿರುವಾಗ,
ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು - ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ,
ವರ್ತಂತೇ - ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಿವೆ, (ಎಂದು) ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಧಾರಯನ್ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಏವ - ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ, ಇತಿ - ಹೀಗೆ, ಮನ್ಯೇತ - ತಿಳಿಯಲಿ (ನಾನು), ಕಿಂಚಿತ್ - ಏನನ್ನೂ, ನ, ಕರೋಮಿ - ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 8-9 ॥
ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿತಿರುವ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯಾದರೋ ನೋಡುವಾಗಲೂ, ಕೇಳುವಾಗಲೂ, ಮುಟ್ಟು ವಾಗಲೂ, ಮೂಸುವಾಗಲೂ, ಭೋಜನಮಾಡುವಾಗಲೂ, ನಡೆಯುವಾಗಲೂ, ನಿದ್ರಿಸುವಾಗಲೂ, ಉಸಿರಾಡುವಾಗಲೂ, ಮಾತನಾಡುವಾಗಲೂ, ತ್ಯಾಗಮಾಡುವಾಗಲೂ, ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗಲೂ ಹಾಗೂ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುವಾಗಲೂ ಮತ್ತು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವಾಗಲೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುತ್ತವೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ನಾನು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ॥8-9॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಮತ್ತು ‘ಯುಕ್ತಃ’ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಂಪೂರ್ಣ ದೃಶ್ಯ ಪ್ರಪಂಚವು ಕ್ಷಣಭಂಗುರ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಮರೀಚಿಕೆಯ ನೀರು ಅಥವಾ ಸ್ವಪ್ನದ ಜಗತ್ತಿನಂತೆ ಮಾಯಾಮಯವಾಗಿದೆ, ಕೇವಲ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮವೊಂದೇ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲೇ ಇದೆಲ್ಲ ಪ್ರಪಂಚವು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅಧ್ಯಾರೋಪಿತವಾಗಿದೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಿತ್ಯಾನಿತ್ಯವಸ್ತುವಿನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಿರಂತರ ನಿರ್ಗುಣ - ನಿರಾಕಾರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವವನೇ ‘ತತ್ತ್ವವಿತ್’ ಮತ್ತು ‘ಯುಕ್ತ’ನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಹೀಗೆ ಆಗಿರಬೇಕು. ಇದನ್ನೇ ತಿಳಿಸಲು ಈ ಎರಡೂ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದು-ಕೇಳುವುದು ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ನಾನು ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹೇಗೆ ಸ್ವಪ್ನದಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಪ್ನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವಪ್ನದ ಶರೀರ, ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರತೀತಿ ನನಗೆ ಆಗುತ್ತಿತ್ತೋ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಲೇ ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ನನಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಿರ್ವಿಕಾರ ಅಕ್ರಿಯ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯ, ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ, ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಮುಂತಾದವುಗಳ ಮೂಲಕ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುವುದು-ಕೇಳುವುದು ಮುಂತಾದ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮಾಯಾಮಯ ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೇ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಮಾಯಾಮಯ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತವೆ; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಏನೂ ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇವುಗಳೊಡನೆ ನನಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆಗ ಮನುಷ್ಯ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ದೋಷಗಳು ಇರುವಾಗಲೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಯಂತೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ನಮ್ಮ ಮನ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಏನೆಲ್ಲ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೋ ಅವುಗಳೊಡನೆ ನಮಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರೂ ಕೂಡ ಹೇಳಬಹುದು. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಯಥಾರ್ಥ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಗುರುತಿಸುವುದು?
ಉತ್ತರ - ಹೇಳುವ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಯಾರೂ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೀ ಆಗಲಾರನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳೊಡನೆ ಅವನು ಸಂಬಂಧವೂ ಕಡಿದು ಹೋಗಲಾರದು. ನಿಜವಾದ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಾದರೋ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಪಂಚವು ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಮಾಯಾಮಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿಯೂ ಕಿಂಚಿತ್ ಆಸಕ್ತಿಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮೋಹ, ಅಹಂಕಾರ ಮೊದಲಾದ ದೋಷಗಳು ಅವನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಷಿದ್ಧಾಚರಣೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವೂ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ, ಅವನ ವಿಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಯಾವುದೇ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಗುರುತು ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತನ್ನೊಳಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ತಿಳಿದುಬರುವುದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಇದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಕೇವಲ ಶರೀರ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮೊದಲಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ? ಅಥವಾ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಿತ ನಿಯಮವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಪ್ರಕೃತಿ, ಪ್ರಾರಬ್ಧ, ಸಂಗ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸದ ಭೇದವಿರುವ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಳ ಕರ್ಮಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಶ್ಯನ್’ ‘ಶೃಣ್ವನ್’ ‘ಸ್ಪೃಶನ್’ ‘ಜಿಘ್ರನ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಶ್ನನ್’ ಈ ಐದು ಪದಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣು, ಕಿವಿ, ಚರ್ಮ, ಮೂಗು ಮತ್ತು ನಾಲಿಗೆ-ಈ ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿವೆ. ‘ಗಚ್ಛನ್’ ‘ಗೃಹ್ಣನ್’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಲಪನ್’ದಿಂದ ಕಾಲು, ಕೈ ಮತ್ತು ವಾಣಿಯ ಹಾಗೂ ‘ವಿಸೃಜನ್’ನಿಂದ ಉಪಸ್ಥ ಮತ್ತು ಗುದಾ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ‘ಶ್ವಸನ್’ ಪದವು ಪ್ರಾಣ-ಅಪಾನಾದಿ ಐದು ಪ್ರಾಣಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಬೋಧಕವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಉನ್ಮಿಷನ್’ ‘ನಿಮಿಷನ್’ ಪದಗಳು ಕೂರ್ಮ ಆದಿ ಐದು ವಾಯುಭೇದಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಬೋಧಕವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಪನ್’ ಪದವು ಅಂತಃಕರಣದ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಬೋಧಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಂದ್ರಿಯ, ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವಾದ ಕಾರಣ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಮೂಲಕ ಅವನ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಪ್ರಕೃತಿ, ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಮತ್ತು ಸಂಗಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹ ಹಾಗೂ ಲೋಕೋಪಕಾರಾರ್ಥ, ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ವ್ಯಾಪಾರ, ಉಪದೇಶ, ಬರೆಯುವುದು, ಓದುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಯೋಚಿಸುವುದು, ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಡೆಯ ಬಲ್ಲವು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ-ಈ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ವರ್ಣನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳು ಸತ್ವಾದಿ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯವೇ ಆಗಿವೆ ಮತ್ತು ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳಾಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಬೇಕಾದರೆ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಅಥವಾ ಗುಣಗಳು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪುಷ್ಟಿಗಾಗಿಯೇ ಪ್ರಸಂಗಾನುಸಾರ ಒಂದೇ ಮಾತನ್ನು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಜೊತೆಗೆ-ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಬಂಧೀ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿಯೂ ‘ಕೇವಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ’ ಹೀಗೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ಏಕೆ ಹೇಳಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳದ್ದೇ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಮನವೂ ಕೂಡ ಆಭ್ಯಂತರಕರಣ ಆಗುವುದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಂದ್ರಿಯ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲದರ ಸಮಾವೇಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಆಪತ್ತು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ ಎಂಬುದರ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಯಾವುದೇ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಿರಲಿ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಸಾಧನೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಹತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳ ಸಾಧನೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಫಲಸಹಿತ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 10)
ಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾಧಾಯ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಕರೋತಿ ಯಃ ।
ಲಿಪ್ಯತೇ ನ ಸ ಪಾಪೇನ ಪದ್ಮಪತ್ರಮಿವಾಂಭಸಾ ॥
ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಬ್ರಹ್ಮಣಿ - ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ, ಆಧಾಯ - ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿ (ಮತ್ತು), ಸಂಗಮ್ - ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಕರೋತಿ - ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಸಃ -ಆ ಪುರುಷನು, ಅಂಭಸಾ, ಪದ್ಮಪತ್ರಮ್, ಇವ - ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ಕಮಲದ ಎಲೆಯು ನೀರಿನಿಂದ ಲಿಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದರಂತೆ,
ಪಾಪೇನ - ಪಾಪದಿಂದ, ನ, ಲಿಪ್ಯತೇ - ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 10 ॥
ಯಾವ ಪುರುಷನು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆ ಪುರುಷನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಮಲದೆಲೆಯು ನೀರಿನಿಂದ ಲಿಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದರಂತೆ ಪಾಪದಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.॥ 10 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ದೇವರ ಭಕ್ತಿ, ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ, ತಾಯಿ-ತಂದೆ-ಗುರು ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆ, ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸು ಹಾಗೂ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾನುಕೂಲ ಅರ್ಥೋಪಾರ್ಜನೆಗೆ ಸಂಬಂಧವಾದ ಮತ್ತು ಊಟ-ತಿಂಡಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ಶರೀರನಿರ್ವಾಹ ಸಂಬಂಧೀ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ ಇರುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಗದು, ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಅವನಿಗಾಗಿಯೇ, ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಮತ್ತು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಅವನು ಮಾಡಿಸಿದಂತೆ ಸೂತ್ರದ ಗೊಂಬೆಯಂತೆ ಮಾಡುವುದೇ; ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು1?
ಉತ್ತರ - ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಗೃಹ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ, ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಾದರೋ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಸತ್ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಪಾಪಕರ್ಮವನ್ನಾದರೋ ಮಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪಾಪಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗುವ ಆಶಂಕೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ‘ಅವನು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ದೋಷವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂಸಾದಿಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಕೆಲವಾದರೂ ಪಾಪಗಳು ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಸರ್ವಾರಂಭಾಹಿ ದೋಷೇಣ ಧೂಮೇನಾಗ್ನಿರಿವಾವೃತಾಃ’(18/48) ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸದೋಷವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಫಲದ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ವಶನಾಗಿ ಭೋಗ ಮತ್ತು ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಎಂದೂ ಪಾರಾಗಲಾರನು. ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಮನುಷ್ಯನ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿರುವ ಪುರುಷನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ - ಹೀಗೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಸರಿಯೇ ಆಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 11)
ಕಾಯೇನ ಮನಸಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಕೇವಲೈರಿಂದ್ರಿಯೈರಪಿ ।
ಯೋಗಿನಃ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವಂತಿ ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾಽತ್ಮಶುದ್ಧಯೇ ॥
ಯೋಗಿನಃ - ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳು (ಮಮತ್ವಬುದ್ಧಿರಹಿತರಾಗಿ), ಕೇವಲೈಃ - ಕೇವಲ, ಇಂದ್ರಿಯೈಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು
ಮನಸಾ - ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧ್ಯಾ - ಬುದ್ಧಿ (ಮತ್ತು), ಕಾಯೇನ ಅಪಿ - ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ,
ಸಂಗಮ್ - ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಆತ್ಮಶುದ್ಧಯೇ - ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವನ್ನು, ಕುರ್ವಂತಿ - ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥11॥
ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳು ಮಮತ್ವಬುದ್ಧಿರಹಿತರಾಗಿ ಕೇವಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥11॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೇವಲೈಃ’ ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಇದರ ಸಂಬಂಧವು ಕೇವಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶರೀರಗಳೊಂದಿಗೂ ಇದೆಯೇ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೇವಲೈಃ’ ಈ ವಿಶೇಷಣವು ಮಮತೆಯ ಅಭಾವದ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಶೇಷಣ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದರೂ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದೊಂದಿಗೂ ಇದರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಶರೀರ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆಯನ್ನು ಇರಿಸದೆ, ಅವರು ಇವೆಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತರಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇರಣೆಯಂತೆ, ಅವನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ಅನಾಸಕ್ತ ರೂಪದಿಂದ ಅವುಗಳ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು, ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಬಾರಿ ಅದೇ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿದನು?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ಹಾಗೂ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು; ಆದರೆ ಅದು ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಂಟನೇ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಮತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಮತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ- ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-‘ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಅಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಡದೆ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ’. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳ ಕರ್ಮಗಳ ಭಾವ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಕರ್ಮಯೋಗದ ಲವು ಈ ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧಿಮಾತ್ರವಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಇದರಿಂದ ಬೇರೆ ಏನಾದರೂ ವಿಶೇಷ ಫಲವಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ? ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 12)
ಯುಕ್ತಃ ಕರ್ಮಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಶಾಂತಿಮಾಪ್ನೋತಿ ನೈಷ್ಠಿಕೀಮ್ ।
ಅಯುಕ್ತಃ ಕಾಮಕಾರೇಣ ಫಲೇ ಸಕ್ತೋ ನಿಬಧ್ಯತೇ ॥
ಯುಕ್ತಃ - ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು, ಕರ್ಮಫಲಮ್ - ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ನೈಷ್ಠಿಕೀಮ್ - ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ರೂಪವಾದ, ಶಾಂತಿಮ್ - ಶಾಂತಿಯನ್ನು, ಆಪ್ನೋತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (ಮತ್ತು), ಅಯುಕ್ತಃ - ಸಕಾಮಪುರುಷನು, ಕಾಮ ಕಾರೇಣ - ಕಾಮನೆಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ, ಫಲೇ - ಫಲದಲ್ಲಿ, ಸಕ್ತಃ - ಆಸಕ್ತನಾಗಿ, ನಿಬಧ್ಯತೇ - ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥ 12 ॥
ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ರೂಪವಾದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಕಾಮಪುರುಷನು ಕಾಮನೆಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥ 12 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯುಕ್ತ’ ಈ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೀ’ ಎಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ‘ಯುಕ್ತ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವು ಪ್ರಕರಣಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯುಕ್ತ’ ಶಬ್ದ ಪ್ರಯೋಗವೂ ಕೂಡ ಪ್ರಸಂಗಾನುಸಾರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಆಗಿದೆ. ‘ಯುಕ್ತ’ ಶಬ್ದವು ‘ಯುಜ್’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ಅರ್ಥವು ಜೋಡಿಸುವುದು ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅರವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯುಕ್ತ’ ಶಬ್ದವು ‘ಸಂಯಮಿ’ಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ, ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತ ‘ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿ’ ಗಾಗಿ, ಹದಿನೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಹಾರ-ವಿಹಾರದ ಜೊತೆಗೆ ಇರುವುದರಿಂದ ‘ಔಚಿತ್ಯ’ದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಧ್ಯಾನಯೋಗಿ’ಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಸಂಯೋಗದ ವಾಚಕ ವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಅರ್ಥದಲ್ಲೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತೃತ್ವದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಪುರುಷನನ್ನು ‘ಯುಕ್ತ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೀ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಸರಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯುಕ್ತ’ ಶಬ್ದವು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವನಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕಾದೀತು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ನೈಷ್ಠಿಕೀಶಾಂತಿಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ರೂಪೀ ಶಾಂತಿ’ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು ?
ಉತ್ತರ - ‘ನೈಷ್ಠಿಕೀ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವು ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದು ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುವ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ‘ನೈಷ್ಠಿಕೀ ಶಾಂತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಯುಕ್ತ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರಮಾದೀ, ಆಲಸೀ ಅಥವಾ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವವನು ಎಂದು ಮಾಡದೆ ‘ಸಕಾಮಪುರುಷ’ನೆಂದು ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವ ಪುರುಷನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಯುಕ್ತ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಕಾಮ ಪುರುಷನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಬಂಧನದ’ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಆಗಾಗ ದೇವ-ಮನುಷ್ಯಾದಿ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವುದೇ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಫಲದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗದೆ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಕಾಮ ಪುರುಷನು ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಏನಾಗುತ್ತಾನೆ? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 13)
ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಮನಸಾ ಸಂನ್ಯಸ್ಯಾಸ್ತೇ ಸುಖಂ ವಶೀ ।
ನವದ್ವಾರೇ ಪುರೇ ದೇಹೀ ನೈವ ಕುರ್ವನ್ನ ಕಾರಯನ್ ॥
ವಶೀ - ಅಂತಃಕರಣವು ಯಾರ ವಶದಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವನ್ನು ಆಚರಿಸುವ, ದೇಹೀ - ಪುರುಷನು,
ನ, ಕುರ್ವನ್ - ಮಾಡದೆ ಇರುತ್ತ (ಮತ್ತು), ನ, ಕಾರಯನ್ ಏವ - ಮಾಡಿಸದೆಯೇ, ನವದ್ವಾರೇ - ನವದ್ವಾರಗಳು,
ಪುರೇ - ಶರೀರರೂಪೀ ಪುರದಲ್ಲಿ, ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ - ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಮನಸಾ - ಮನದಿಂದ, ಸಂನ್ಯಸ್ಯ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಸುಖಮ್ - ಆನಂದಪೂರ್ವಕ, ಆಸ್ತೇ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ॥13॥
ಅಂತಃಕರಣವು ಯಾರ ವಶದಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಪುರುಷನು ಮಾಡದೇ ಮತ್ತು ಮಾಡಿಸದೆಯೇ ನವದ್ವಾರಗಳುಳ್ಳ ಶರೀರರೂಪೀ ಪುರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಆನಂದಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ॥13॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಮಾಯಾಮಯ ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ,
ಇವುಗಳೊಡನೆ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಉಳಿಯದಿದ್ದಾಗ ಅವನನ್ನು ‘ದೇಹೀ’ ಮತ್ತು ‘ವಶೀ’ ಎಂದು
ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣಗಳೊಡನೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವನ್ನೂ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಸದಾ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಅಭಿನ್ನರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿ ಯಿಂದಲಾದರೋ ಅವನು ಶರೀರಧಾರಿ ಎಂದೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ‘ದೇಹಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗುಣಾತೀತನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ‘ದೇಹಿ’ ಶಬ್ದ ಬಂದಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ನಿಯಮಿತರೂಪದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಆಗುತ್ತವೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ‘ವಶೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ ಯಾವ ಭಾವದ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಂಭಾವವು ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಅವನು ಕರ್ತಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಮಮತ್ವವು ಉಳಿಯದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಮಾಡಿಸುವವನೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದುದರಿಂದ ‘ನ ಕುರ್ವನ್’ ಮತ್ತು ‘ನ ಕಾರಯನ್’ ‘ಜೊತೆಗೆ’ ‘ಏವ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ - ಮಮತೆ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಮುಂತಾದವುಗಳ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನು ಅಥವಾ ಮಾಡಿಸುವವನೂ ಎಂದಿಗೂ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ನವದ್ವಾರೇ ಪುರೇ ಆಸ್ತೇ’ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಒಂಭತ್ತು ಬಾಗಿಲುಗಳುಳ್ಳ ಶರೀರರೂಪೀ ಪುರದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ’ - ಹೀಗೆ ಅನ್ವಯ ಮಾಡದೆ ‘ನವದ್ವಾರೇ ಪುರೇ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಮನಸಾ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಒಂಭತ್ತು ದ್ವಾರಗಳುಳ್ಳ ಶರೀರರೂಪಿ ಪುರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮನದಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅನ್ವಯ ಏಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ಒಂಭತ್ತು ದ್ವಾರಗಳುಳ್ಳ ಶರೀರರೂಪೀ ಪುರದಲ್ಲಿ ಇರುವುದರ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುವುದು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಮಹತ್ವದ ಮಾತಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಶರೀರರೂಪೀ ಪುರದಲ್ಲಾದರೋ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಇದ್ದೇ ಇದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಶರೀರರೂಪೀ ಪುರದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಾದಿ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯೇ ಹೀಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡಲಾರನು. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಅನ್ವಯ ಮಾಡಿದೆಯೋ ಅದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳದೆ ಒಂಭತ್ತು ಬಾಗಿಲುಗಳುಳ್ಳ ಶರೀರ ದಲ್ಲಿ ಬಿಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಏಕೆ ಹೇಳಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಎರಡು ಕಣ್ಣು, ಎರಡು ಕಿವಿ, ಎರಡು ಮೂಗು ಮತ್ತು ಒಂದು ಬಾಯಿ ಇವು ಏಳು ಮೇಲಿನ ದ್ವಾರಗಳು, ಹಾಗೂ ಉಪಸ್ಥ ಮತ್ತು ಗುದ ಇವೆರಡು ಕೆಳಗಿನ ಬಾಗಿಲುಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಗೋಲಕರೂಪಿ ಈ ಒಂಭತ್ತು ದ್ವಾರಗಳ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಿರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ವಸ್ತುತಃ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲೇ ಬಿಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಕಾರಕಗಳಿಗೆ ಆಧಾರವು ಶರೀರವೇ ಆಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬಿಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಬೇರೆ ಮಾತೇನಲ್ಲ. ಯಾವ ಮಾತು ಎಂಟನೇ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಶಬ್ದಗಳ ಅಂತರ ಮಾತ್ರವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಸ್ಥಾನಗಳ ಕಡೆ ಸಂಕೇತಗೈದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಭೇದ ಇರುವುದು. ಭಾವದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಮನದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೆ ಮನುಷ್ಯನ ಶರೀರ ಯಾತ್ರೆಯೂ ಕೂಡ ನಡೆಯ ಲಾರದು. ಆದುದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ-ವಿವೇಕ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಕರ್ತೃತ್ವ-ಕಾರಯಿತೃತ್ತ್ವದ ತ್ಯಾಗಗೈಯ್ಯುವುದೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ, ಈ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮನದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಹೇಳಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅವನು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಹೇಳ ಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಯಾವುದೇ ಮಾತು ಬಂದಿಲ್ಲ ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಈ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಏಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ‘ಆಸ್ತೆ’ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಈ ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಆಧಾರದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದರ ಉಪಯುಕ್ತ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಭಾವದಿಂದ ಅಧ್ಯಾಹಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಪ್ರಕರಣವಿದೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ವಸ್ತುತಃ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲೇ ಸುಖವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಬಲ್ಲನು, ಬೇರೆಡೆ ಅಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಈ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.
ಸಂಬಂಧ — ಆತ್ಮನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳಿಂದ ಮಾಡಿಸುವವನೂ ಅಲ್ಲ ಎಂದಾದರೆ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮನ್ನು ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ಏಕೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ? ಮತ್ತು ಅವರು ಕರ್ಮಫಲಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಗಳು ಹೇಗಾಗುತ್ತಾರೆ? —
(ಶ್ಲೋಕ - 14)
ನ ಕರ್ತೃತ್ವಂ ನ ಕರ್ಮಾಣಿ ಲೋಕಸ್ಯ ಸೃಜತಿ ಪ್ರಭುಃ ।
ನ ಕರ್ಮಫಲಸಂಯೋಗಂ ಸ್ವಭಾವಸ್ತು ಪ್ರವರ್ತತೇ ॥
ಪ್ರಭುಃ - ಪರಮೇಶ್ವರನು, ಲೋಕಸ್ಯ - ಮನುಷ್ಯರ, ಕರ್ತೃತ್ವಮ್ - ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು, ನ, ಸೃಜತಿ - ರಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ,
ಕರ್ಮಾಣಿ- ನ, (ಸೃಜತಿ) - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ಕರ್ಮಫಲಸಂಯೋಗಮ್ - ಕರ್ಮಫಲ ಸಂಯೋಗವನ್ನು (ಸಹ), ನ, (ಸೃಜತಿ) - ರಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತು - ಆದರೆ, ಸ್ವಭಾವಃ - ಪ್ರಕೃತಿಯೇ, ಪ್ರವರ್ತತೇ - ವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ॥14॥
ಪರಮೇಶ್ವರನು ಮನುಷ್ಯರ ಕರ್ತೃತ್ವವಾಗಲೀ ಕರ್ಮಗಳಾಗಲೀ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲಸಂಯೋಗವಾಗಲೀ ರಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ. ॥14॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಭು’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಮನುಷ್ಯರ ಕರ್ತೃತ್ವ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದ ಸಂಯೋಗದ ರಚನೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತಾ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವ ಸರ್ವಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಪರಮೇಶ್ವರನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಭು’ ಪದವಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೇ ಆದರೂ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿ ರಚನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲೇ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪರಮೇಶ್ವರನು ಮನುಷ್ಯರ ಕರ್ತೃತ್ವದ ರಚನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನೆಂದರೆ - ಮನುಷ್ಯರ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ತೃತ್ವವಿದೆಯೋ ಅದು ಭಗವಂತನು ಮಾಡಿದುದಲ್ಲ. ಅಜ್ಞಾನಿ ಮನುಷ್ಯರು ಅಹಂಕಾರಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಅದರ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. (3/27) ‘ಮನುಷ್ಯರ ಕರ್ಮದ ರಚನೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನೆಂದರೆ-‘ಇಂತಹ ಶುಭ ಅಥವಾ ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನೇ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದು ಎಂಬ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಹೀಗೆ ಭಗವಂತನೇ ಮಾಡುವುದಾದರೆ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ವ್ಯರ್ಥವಾದಾವು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಸಾರ್ಥಕತೆ ಏನೂ ಉಳಿಯಲಾರದು’ ಎಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಕರ್ಮಫಲಗಳ ಸಂಯೋಗದ ರಚನೆ ಭಗವಂತನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವು - ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವು ಮನುಷ್ಯರ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕೆಲವರಾದರೋ ಆಸಕ್ತಿವಶರಾಗಿ ಅವುಗಳ ಕರ್ತಾ ಆದರೆ, ಕೆಲವರು ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮೂರರ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನೇ ಮಾಡಿದುದಾದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಅವನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಉಪಾಯವು ಯಾವುದೂ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಸಾಧಕ ಮನುಷ್ಯನು ‘ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು’ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಬಿಡಬೇಕು (5/8, 9) ಅಥವಾ ಭಗವಂತನಿಗೇ ಅರ್ಪಿಸ ಬೇಕು. (5/10) ಅಥವಾ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಗೈದು (5/12) ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿಚ್ಛೇದನ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು (4/20) ಇವೆಲ್ಲ ಭಾವಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಪರಮೇಶ್ವರನು ಮನುಷ್ಯರ ಕರ್ತೃತ್ವ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದ ರಚನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಭಾವವೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ’ ಇದರ ಪ್ರಯೋಜನವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆತ್ಮನಿಗೆ ಕರ್ತೃತ್ವ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳೊಡನೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪರಮೇಶ್ವರನೂ ಕೂಡ ಯಾರ ಕರ್ತೃತ್ವ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ರಚನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಇವೆಲ್ಲವು ಹೇಗೆ ಕಾಣಬರುತ್ತಿವೆ? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು-ಸತ್ವ, ರಜ ಮತ್ತು ತಮ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳು, ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ಸಮಸ್ತ ವಿಕಾರಗಳು, ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಪ್ರಕೃತಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವಭಾವವೇ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಕೃತ ಜೀವಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಇವುಗಳ ಸಂಯೋಗವು ಅನಾದಿಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಭಾವ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗಿ ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ಅವುಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ (3/27) ಹಾಗೂ ಇದರಿಂದಲೇ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದೊಂದಿಗೂ ಅವರ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಅವುಗಳ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲವೆಂಬುದೇ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಯಾವ ಸಾಧಕರು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಕರ್ಮಫಲ ಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿಚ್ಛೇದನ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೋ, ಅವರ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಕ್ಕೆ ಭಗವಂತನು ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆಯೇ? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 15)
ನಾದತ್ತೇ ಕಸ್ಯಚಿತ್ಪಾಪಂ ನ ಚೈವ ಸುಕೃತಂ ವಿಭುಃ ।
ಅಜ್ಞಾನೇನಾವೃತಂ ಜ್ಞಾನಂ ತೇನ ಮುಹ್ಯಂತಿ ಜಂತವಃ ॥
ವಿಭುಃ - ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನು, ಕಸ್ಯಚಿತ್ - ಯಾರ, ಪಾಪಮ್ - ಪಾಪಕರ್ಮವನ್ನು, ನ, (ಆದತ್ತೆ)- ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸುಕೃತಮ್, ಏವ - ಶುಭಕರ್ಮವನ್ನೂ ಸಹ, ನ, ಆದತ್ತೇ - ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ (ಆದರೆ), ಅಜ್ಞಾನೇನ - ಅಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವು, ಆವೃತಮ್ - ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ತೇನ - ಅದರಿಂದಲೇ,
ಜಂತವಃ - ಎಲ್ಲ ಅಜ್ಞಾನಿ ಮನುಷ್ಯರೂ, ಮುಹ್ಯಂತಿ - ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥ 15 ॥
ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಯಾರ ಪಾಪಕರ್ಮವನ್ನಾಗಲೀ ಮತ್ತು ಶುಭಕರ್ಮವನ್ನಾಗಲೀ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನವು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯರು ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥ 15 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಭುಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ‘ಅವನು ಯಾರ ಪಾಪ ಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ವಿಭುಃ’ ಪದವು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರುವವನೂ (13/17; 15/15; 18/61) ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ತನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಸಂಚಾಲನ ಮಾಡುವವನೂ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೂ, ಸಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ಪರಮೇಶ್ವರನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅವನು ಯಾರ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಅವನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಶಕ್ತಿ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳನ್ನು ಅವರ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಅವನೇ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಅವರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವಯಂ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ-ಸಂಪೂರ್ಣ ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸುಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಗವಂತನು ಯಾರದೇ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ಸಮಗ್ರ ವಿಶ್ವವು ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದೇವತಾದಿಗಳ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೇ ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಫಲಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ-ಭಗವಂತನು ಯಾರ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದೇವ, ಮನುಷ್ಯಾದಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಕ್ತರಿಂದ ಅರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ, ಸಂಬಂಧರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸಿದರೂ ಅಜನ್ಮ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (4/6) ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅಕರ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (4/13) ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಗವಂತನು ಯಾರ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನವು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಜೀವರು ಮೋಹಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲವಾದರೆ, ಮತ್ತೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರು ನಾನು ಇಂತಹ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ, ಇದು ನನ್ನ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಇದರ ಫಲ ನನಗೆ ಸಿಗಬಹುದು, ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾರಲ್ಲ ಇದು ಯಾವ ಮಾತಾಗಿದೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಅನಾದಿಸಿದ್ಧ ಅಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಮೇಶ್ವರನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಈಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಕರ್ತಾ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದ ಸಂಬಂಧದ ಕಲ್ಪನೆಮಾಡಿ ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 16)
ಜ್ಞಾನೇನ ತು ತದಜ್ಞಾನಂ ಯೇಷಾಂ ನಾಶಿತಮಾತ್ಮನಃ ।
ತೇಷಾಮಾದಿತ್ಯವಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ ತತ್ಪರಮ್ ॥
ತು - ಆದರೆ, ಯೇಷಾಮ್ - ಯಾರ, ತತ್ - ಆ, ಅಜ್ಞಾನಮ್ - ಅಜ್ಞಾನವು, ಆತ್ಮನಃ - ಪರಮಾತ್ಮನ, ಜ್ಞಾನೇನ - ತತ್ವಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ, ನಾಶಿತಮ್ - ನಾಶ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ, ತೇಷಾಮ್ - ಅವನ (ಆ), ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವು, ಆದಿತ್ಯವತ್ - ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ತತ್ಪರಮ್ - ಆ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು, ಪ್ರಕಾಶಯತಿ - ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.॥ 16 ॥
ಆದರೆ ಯಾರ ಆ ಅಜ್ಞಾನವು ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ವಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ನಾಶಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವನ ಆ ಜ್ಞಾನವು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಆ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ॥ 16 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ವಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನವು ಆವೃತವಾದ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಮೋಹಿತ ರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಆ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಲು ‘ತು’ವಿನ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಜ್ಞಾನಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ತತ್’ವಿನ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಅಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಜ್ಞಾನವು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಮೋಹಿತರಾದ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರೂ ಆತ್ಮ-ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದೇ ಅಜ್ಞಾನದ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಜ್ಞಾನದ ಜೊತೆಗೆ ‘ತತ್’ ವಿಶೇಷಣ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಪುರುಷರ ಆ ಅನಾದಿಸಿದ್ಧ ಅಜ್ಞಾನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ ಅವರು ಮೋಹಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸೂರ್ಯನು ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶಮಾಡಿ ಎಲ್ಲ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವೂ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶಮಾಡಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿರುವವರು ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿ, ಈಗ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ಸಾಧನೆ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತ ಸಿದ್ಧಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣ, ಆಚರಣೆ, ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆಗೈಯ್ಯುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮೊದಲು ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಏಕಾಂತ ಸಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 17)
ತದ್ಬುದ್ಧಯಸ್ತದಾತ್ಮಾನಸ್ತನ್ನಿಷ್ಠಾಸ್ತತ್ಪರಾಯಣಾಃ ।
ಗಚ್ಛಂತ್ಯಪುನರಾವೃತ್ತಿಂ ಜ್ಞಾನನಿರ್ಧೂತಕಲ್ಮಷಾಃ ॥
ತದಾತ್ಮಾನಃ - ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತದಾಕಾರವಾಗಿದೆಯೋ, ತದ್ಬುದ್ಧಯಃ - ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಏಕಾಕಾರವಾಗಿದೆಯೋ (ಮತ್ತು), ತನ್ನಿಷ್ಠಾಃ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಯಾರಿಗೆ ನಿರಂತರವಾದ ಏಕೀಭಾವದ ಸ್ಥಿತಿ ಇದೆಯೋ (ಅಂತಹ), ತತ್ಪರಾಯಣಾಃ - ತತ್ಪರಾಯಣರಾದ ಪುರುಷರು, ಜ್ಞಾನನಿರ್ಧೂತ ಕಲ್ಮಷಾಃ - ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಪಾಪರಹಿತರಾಗಿ, ಅಪುನರಾವೃತ್ತಿಮ್ - ಅಪುನರಾವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು, ಗಚ್ಛಂತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತದ್ರೂಪವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತದ್ರೂಪವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಯಾರಿಗೆ ನಿರಂತರವಾದ ಏಕೀಭಾವದ ಸ್ಥಿತಿಯಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಪರಮಾತ್ಮ ಪರಾಯಣರಾದ ಪುರುಷರು ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಪಾಪರಹಿತರಾಗಿ ಅಪುನರಾವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 17 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮನವು ತದ್ರೂಪವಾಗುವುದೆಂದರೇನು ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಕ್ಕನುಸಾರ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತ ಮನವು ತದ್ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ ?
ಉತ್ತರ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ (ಜ್ಞಾನ ಯೋಗ)ದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವವನು - ಆಚಾರ್ಯರ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ಮಾಯಾಮಯ ಮತ್ತು ಓರ್ವ ಸಚ್ಛಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಸತ್ಯವಸ್ತುವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಅನಾತ್ಮ ವಸ್ತುಗಳ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಬಿಟ್ಟು ಮನವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸಲು ಅವನ ಆನಂದಮಯ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಆನಂದದ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಈ ರೀತಿಯ ದೃಢಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಬೇಕು ಪೂರ್ಣ ಆನಂದ, ಅಪಾರ ಆನಂದ, ಶಾಂತ ಆನಂದ, ಘನ ಆನಂದ, ಅಚಲ ಆನಂದ, ಧ್ರುವ ಆನಂದ, ನಿತ್ಯ ಆನಂದ, ಬೋಧ ಸ್ವರೂಪ ಆನಂದ, ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪ ಆನಂದ, ಪರಮ ಆನಂದ, ಮಹಾನ್ ಆನಂದ, ಅನಂತ ಆನಂದ, ಸಮ ಆನಂದ, ಅಚಿಂತ್ಯ ಆನಂದ, ಚಿನ್ಮಯ ಆನಂದ, ಏಕಮಾತ್ರ ಆನಂದವೇ ಆನಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಆನಂದದಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲ-ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಿರಂತರ ಮನನ ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಮನವು ಅಭಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ನಿಶ್ಚಲವಾಗುವುದೇ ಮನವು ತದ್ರೂಪವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬುದ್ಧಿಯು ತದ್ರೂಪವಾಗುವುದೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಮನವು ತದ್ರೂಪವಾದ ಮೇಲೆ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯು ತದ್ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮನವು ತದ್ರೂಪವಾದ ಮೇಲೆ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಂತೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಆ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕನು ಸಾರವಾಗಿ ನಿದಿಧ್ಯಾಸನ (ಧ್ಯಾನ) ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯಾದ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಉಳಿಯದೆ ಅದು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಏಕಾಕಾರವಾಗಿ ಬಿಡುವುದೋ, ಅದೇ ಬುದ್ಧಿಯು ತದ್ರೂಪವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತನ್ನಿಷ್ಠಾ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಏಕೀಭಾವದ ಸ್ಥಿತಿಯ ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯ ಹೆಸರಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಎರಡೂ ತದ್ರೂಪವಾದ ಮೇಲೆ ಅವು ಹೇಗಿರುತ್ತವೆ?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಏಕಾಕಾರವಾಗಿರುವವರೆಗೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯು ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯೇ ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಭೇದಭ್ರಮೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಏಕಾಕಾರವಾದ ಮೇಲೆ ಸಾಧಕನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮರ ಭೇದಭ್ರಮೆಯು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧ್ಯಾತಾ, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಧ್ಯೇಯದ ತ್ರಿಪುಟಿಯು ಅಭಾವವಾಗಿ ಕೇವಲ ಏಕಮಾತ್ರ ವಸ್ತು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಇರುವುದು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ತನ್ನಿಷ್ಠನಾಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತತ್ಪರಾಯಣಾಃ’ ಈ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮರ ಭೇದಭ್ರಮೆ ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ನಿಶ್ಚಲವಾದಾಗ ವಸ್ತುತಃ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅತಿರಿಕ್ತ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ ಆದಿ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮರೂಪವೇ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಅಪರೋಕ್ಷ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಅದರಲ್ಲಿ ಏಕತೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುವ ಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್ಪರಾಯಣಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನೆಂದು ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪರಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ತತ್’ ವಿಶೇಷಣ ಬಂದಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುವುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದರೊಂದಿಗೇ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ‘ತತ್’ ಶಬ್ದವು ಸಂಬಂಧವಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮ’ನೆಂದು ಮಾಡುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನನಿರ್ಧೂತಕಲ್ಮಷಾಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವ ಜ್ಞಾನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ‘ಕಲ್ಮಷ’ ಶಬ್ದದ ಮತ್ತು ‘ನಿರ್ಧೂತ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಜ್ಞಾನನಾಶಕ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದೆಯೋ ಆ ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದವಿದೆ. ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ಹಾಗೆಯೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ಅವಗುಣಗಳು ಹಾಗೂ ವಿಕ್ಷೇಪ ಮತ್ತು ಆವರಣ ಈ ಎಲ್ಲದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಕಲ್ಮಷ’ ಶಬ್ದವಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆತ್ಮನ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಹೇತುವಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ‘ಕಲ್ಮಷ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಪಾಪಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುವುದೇ ‘ನಿರ್ಧೂತ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನದಿಂದ ದೊರೆತ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಯಾರ ಮಲ, ವಿಕ್ಷೇಪ ಮತ್ತು ಆವರಣರೂಪೀ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿವೆಯೋ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಆ ಪಾಪಗಳು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಉಳಿದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರು ಸರ್ವಥಾ ಪಾಪರಹಿತರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರು ‘ಜ್ಞಾನನಿರ್ಧೂತಕಲ್ಮಷ’ ಆಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪುನರಾವೃತ್ತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಪದವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿ ಯೋಗಿಯು ಪುನಃ ಮರಳುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತತ್ಪರಮ್’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವರ್ಣನೆಯು ಕೆಲವು ಕಡೆ ‘ಅಕ್ಷಯ ಸುಖ’, ಕೆಲವು ಕಡೆ ‘ನಿರ್ವಾಣಬ್ರಹ್ಮ’, ಕೆಲವು ಕಡೆ ‘ಉತ್ತಮ ಸುಖ’, ಕೆಲವು ಕಡೆ ‘ಪರಮಗತಿ’, ಕೆಲವು ಕಡೆ ‘ಪರಮಧಾಮ’, ಕೆಲವು ಕಡೆ ‘ಅವ್ಯಯಪದ’ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಕಡೆ ‘ದಿವ್ಯ ಪರಮಪುರುಷ’ ಎಂಬೀ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಬಂದಿದೆಯೋ, ಆ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನದ ಫಲರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ‘ಅಪುನರಾವೃತ್ತಿ’ಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಪರಮಾತ್ಮನಪ್ರಾಪ್ತ ಸಿದ್ಧಪುರುಷರ ‘ಸಮಭಾವ’ದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 18)
ವಿದ್ಯಾವಿನಯಸಂಪನ್ನೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಗವಿ ಹಸ್ತಿನಿ ।
ಶುನಿ ಚೈವ ಶ್ವಪಾಕೇ ಚ ಪಂಡಿತಾಃ ಸಮದರ್ಶಿನಃ ॥
ಪಂಡಿತಾಃ - ಜ್ಞಾನಿಗಳು, ವಿದ್ಯಾವಿನಯ ಸಂಪನ್ನೇ - ವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ವಿನಯಯುಕ್ತರಾದ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ - ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲಿ,
ಚ - ಹಾಗೂ, ಗವಿ - ಹಸುವಿನಲ್ಲಿ, ಹಸ್ತಿನಿ - ಆನೆಯಲ್ಲಿ, ಶುನಿ - ನಾಯಿಯಲ್ಲಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಶ್ವಪಾಕೇ - ಚಾಂಡಾಲನಲ್ಲಿ(ಯೂ), ಸಮದರ್ಶಿನಃ, ಏವ - ಸಮದರ್ಶಿಗಳಾಗಿಯೇ (ಇರುತ್ತಾರೆ). ॥18॥
ಆ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ವಿನಯಯುಕ್ತರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಹಸು, ಆನೆ, ನಾಯಿ ಮತ್ತು ಚಾಂಡಾಲನಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಸಮದರ್ಶಿಗಳಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ॥18॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಂಡಿತಾಃ’ ಪದವು ಯಾವ ಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಪಂಡಿತಾಃ’ ಈ ಪದವು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮಾ ಸಿದ್ಧಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ವಿದ್ಯಾವಿನಯ ಸಂಪನ್ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಹಸು, ಆನೆ, ನಾಯಿ ಮತ್ತು ಚಾಂಡಾಲನಲ್ಲಿ ಸಮದರ್ಶನದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿ, ಸಿದ್ಧಪುರುಷರಲ್ಲಿ ವಿಷಮಭಾವವು ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಅಸ್ತಿತ್ವವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಭಾವವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮನುಷ್ಯರೊಳಗೆ ಉತ್ತಮರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಶ್ರೇಷ್ಠನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ನೀಚರಲ್ಲಿ ನೀಚನು ಚಾಂಡಾಲನು ಹಾಗೂ ಪಶುಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಹಸು, ಮಧ್ಯಮ ಆನೆ ಮತ್ತು ಅತಿ ನೀಚ ನಾಯಿಯ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವರ ಸಮತ್ವದ ದಿಗ್ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಐದೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆ ಹಸುವಿನ ಹಾಲನ್ನು ಎಲ್ಲರು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ ಆದರೆ ನಾಯಿಯ ಹಾಲನ್ನು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕುಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ನಾಯಿಯ ಮೇಲೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವ ವಸ್ತುವು ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಾರ್ಥ ಪಶುಗಳಿಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಆಗಲಾರದು. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಪೂಜೆ-ಸತ್ಕಾರಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಆಜ್ಞೆಯಾಗಿದೆ ಚಾಂಡಾಲನಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇವರ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು-‘ಯಾವುದರ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ವಿಷಮತೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರಿಗೆ ಸಮಭಾವವೇ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಅವರಲ್ಲಿ ವಿಷಮಭಾವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.’
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಭಾವ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರು ಎಲ್ಲರ ಜೊತೆಗೆ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆಯೆ?
ಉತ್ತರ - ಹಾಗೇನಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರ ಜೊತೆಗೆ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಯಾರೂ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದಂತೆ ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ವ್ಯವಹಾರದ ಭೇದವನ್ನಾದರೋ ಎಲ್ಲರೊಡನೆ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲೇ ಬೇಕು. ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರು, ಲೋಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಆವಶ್ಯಕ ಭೇದವನ್ನಿಡುತ್ತಾರೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಡನೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಚಿತ, ಚಾಂಡಾಲನ ಜೊತೆಗೆ ಚಾಂಡಾಲೋಚಿತ, ಇದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಹಸು, ಆನೆ ಮತ್ತು ನಾಯಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳೊಂದಿಗೂ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಸದ್ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವುದೇ ಅವರ ವಿಶೇಷತೆ ಯಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಅವರ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮಭಾವ ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಸಮವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ತಲೆ, ಕೈ ಮತ್ತು ಕಾಲು ಮೊದಲಾದ ಅಂಗಗಳೊಂದಿಗೂ ಕೂಡ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರಾದಿಗಳಂತೆ ಭೇದವಿರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಯಾವ ಕೆಲಸ ತಲೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಮುಖದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ಕೈ ಮತ್ತು ಕಾಲಿನಿಂದ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದು ಕೈ-ಕಾಲುಗಳ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ತಲೆಯಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳ ಆದರ, ಮಾನ ಹಾಗೂ ಶೌಚಾದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭೇದವಿರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಭಾವ-ತನ್ನತನ ಸಮಾನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳ ಸುಖ-ದುಃಖದ ಅನುಭವವನ್ನು ಸಮಾನಭಾವದಿಂದಲೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇಡೀ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರೇಮವು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ, ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಭಾವದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲೂ ವಿಷಮತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಸರ್ವತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮದೃಷ್ಟಿಯುಂಟಾದ ಕಾರಣ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಭೇದವಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಆತ್ಮಭಾವವು ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮವು ಸರ್ವತ್ರ ಸಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಗೆ ಯಾವುದೇ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ಏಟು ಬಿದ್ದಾಗ ಅಥವಾ ನೋವು ಉಂಟಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಅದರ ಪ್ರತಿಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನೂ ಕೂಡ ವ್ಯವಹಾರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಜೀವಿಗೆ ಅಥವಾ ಜೀವ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ವಿಪತ್ತು ಬಂದಾಗ ಭೇದಭಾವವಿಲ್ಲದೆ ಅದರ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಯ ಸಮಭಾವದ ವರ್ಣನೆಗೈದು, ಈಗ ಸಮಭಾವವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತ, ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಮಹಾಪುರುಷರ ಮಹಿಮೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 19)
ಇಹೈವ ತೈರ್ಜಿತಃ ಸರ್ಗೋ ಯೇಷಾಂ ಸಾಮ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಂ ಮನಃ ।
ನಿರ್ದೋಷಂ ಹಿ ಸಮಂ ಬ್ರಹ್ಮ ತಸ್ಮಾದ್ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ತೇ ಸ್ಥಿತಾಃ ॥
ಯೇಷಾಮ್ - ಯಾರ, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು, ಸಾಮ್ಯೇ - ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿತಮ್ - ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ತೈಃ - ಅವರು,
ಇಹ ಏವ - ಈ ಜೀವಿತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ, ಸರ್ಗಃ - ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು, ಜಿತಃ - ಗೆದ್ದಿರುವರು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ,
ಬ್ರಹ್ಮ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನು, ನಿರ್ದೋಷಮ್ - ನಿರ್ದೋಷನು (ಮತ್ತು), ಸಮಮ್ - ಸಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಇದರಿಂದಾಗಿ, ತೇ - ಅವರು, ಬ್ರಹ್ಮಣಿ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ, ಸ್ಥಿತಾಃ - ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ॥19॥
ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅವರು ಈ ಜೀವಿತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತುನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವರು; ಏಕೆಂದರೆ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿರ್ದೋಷನೂ ಮತ್ತು ಸಮನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅವರು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನನಾದ ಪರಮಾತ್ಮಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ॥19॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವರು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಮತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವರು ಅರ್ಥಾತ್ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾದವರು ಇದೇ ವರ್ತಮಾನ ಜೀವನ ದಲ್ಲೇ ಜಗತ್ತನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿರುವರು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವರು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಜನ್ಮ-ಮರಣದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ, ಲೋಕ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಶರೀರವು ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆ ಶರೀರದೊಡನೆ ಅವರಿಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ‘ನಿರ್ದೋಷ’ ಮತ್ತು ‘ಸಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಹಾಗೂ ‘ಹಿ’ ಮತ್ತು ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಎಂಬ ಪದದಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸತ್ತ್ವ, ರಜ ಮತ್ತು ತಮ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ದೋಷಗಳು ತುಂಬಿವೆ, ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ದೋಷಮಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಸಂಬಂಧ ದಿಂದಲೇ ವಿಷಮಭಾವ ಹಾಗೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಮೋಹಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಅವಗುಣಗಳ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ಕರೆಯುವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನು ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ‘ನಿರ್ದೋಷ’ ಮತ್ತು ‘ಸಮ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇದೇ ರೀತಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಯೂ ಕೂಡ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ರಾಗ, ದ್ವೇಷ, ಮೋಹ, ಮಮತೆ, ಅಹಂಕಾರ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಅವಗುಣಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷಮ ಭಾವವು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗಿ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಹಿ’ ಮತ್ತು ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಈ ಹೇತುವಾಚಕ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು-‘ಸಮಭಾವವು ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ’; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವರು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಜನರಿಗೆ ಅವರು ತ್ರಿಗುಣಮಯ ಜಗತ್ತು ಮತ್ತು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಆದರೂ ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಈ ತ್ರಿಗುಣಮಯ ಜಗತ್ತು ಮತ್ತು ಶರೀರದೊಡನೆ ಅವರ ಸಂಬಂಧವು ಏನೇನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಯಾದರೋ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ತಮೋಗುಣವನ್ನು ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣವನ್ನು ಸಮಸ್ತ ದೋಷಗಳ ಭಂಡಾರವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದುದು ಸರಿಯೇ! ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಅನರ್ಥಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಸತ್ತ್ವಗುಣವಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ರಜ ಮತ್ತು ತಮೋ ಗುಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ಅದನ್ನು ಕೂಡ ಸಮಸ್ತ ದೋಷಗಳ ಭಂಡಾರವೆಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು ?
ಉತ್ತರ - ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳಿಂದ ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದರೂ, ಮನುಷ್ಯನ ಉನ್ನತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಅಹಂಕಾರಯುಕ್ತ ಸುಖ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ಕೂಡ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (14/6). ವಸ್ತುತಃ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗದೆ ಸಾಧಕನು ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ದೋಷನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಗುಣಾತೀತದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣವನ್ನು ಸದೋಷವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದು ಅನುಚಿತವಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದ ಸಮದರ್ಶಿ ಸಿದ್ಧಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 20)
ನ ಪ್ರಹೃಷ್ಯೇತ್ಪ್ರಿಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನೋದ್ವಿಜೇತ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ಚಾಪ್ರಿಯಮ್ ।
ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿರಸಂಮೂಢೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಸ್ಥಿತಃ ॥
ಪ್ರಿಯಮ್- ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪಡೆದರೂ, ನ ಪ್ರಹೃಷ್ಯೇತ್ - ಹರ್ಷಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಚ - ಮತ್ತು,
ಅಪ್ರಿಯಮ್ - ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪಡೆದರೂ, ನ, ಉದ್ವಿಜೇತ್ - ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ (ಅವನು),
ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಃ- ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ, ಅಸಂಮೂಢಃ - ಸಂಶಯರಹಿತನಾದ, ಬ್ರಹ್ಮವಿತ್ - ಬ್ರಹ್ಮವೇತ್ತನಾದ ಪುರುಷನು,
ಬ್ರಹ್ಮಣಿ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ, (ಏಕೀಭಾವದಿಂದ), ಸ್ಥಿತಃ - ನಿತ್ಯ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ॥20॥
ಯಾವ ಪುರುಷನು ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಹರ್ಷಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯವು ದೊರೆತಾಗಲೂ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ, ಸಂಶಯರಹಿತನಾದ, ಬ್ರಹ್ಮವೇತ್ತನಾದ ಪುರುಷನು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನ ಪರಬ್ರಹ್ಮಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಸದಾ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ॥20॥
ಪ್ರಶ್ನೆ-ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಿತ ಮತ್ತು ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗದೇ ಇರುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಶರೀರಕ್ಕೆ, ಅನುಕೂಲವಾಗಿರುವ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಜನರು ‘ಪ್ರಿಯ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರಿಗೆ ಇಂತಹ ಅನುಕೂಲ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಅವುಗಳು ದೊರೆತಾಗ ಹರ್ಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಯಾವು ದಾದರೂ ಅನುಕೂಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ದೊರೆತಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಿಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಯೋಗವಾದಾಗಲೂ ಅವನು ಹರ್ಷಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶರೀರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಶರೀರಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ಪದಾರ್ಥಕ್ಕೆ ಜನರು ‘ಅಪ್ರಿಯ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರಿಗೆ ಇಂತಹ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ದುಃಖದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷವು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗಿರುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಜೊತೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಯೋಗ ಉಂಟಾದರೂ ಅವರು ಉದ್ವಿಗ್ನ ಅಂದರೆ ದುಃಖಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಃ’ ಈ ವಿಶೇಷಣ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ತತ್ವಜ್ಞಾನೀ ಸಿದ್ಧಪುರುಷರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮವೊಂದಲ್ಲದೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯು ಸದಾ ಸ್ಥಿರ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಮಾನ- ಅಪಮಾನ, ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದರೂ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯು ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಎಂದೂ ವಿಚಲಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲೇ ಅಚಲ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಸಂಮೂಢಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ, ಭ್ರಮೆ ಮತ್ತು ಮೋಹವು ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಶಯಗಳು ಅಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿತ್’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅವರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಅಂದರೇನು, ಜಗತ್ತು ಏನಾಗಿದೆ, ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧವೇನು, ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ಅಂದರೇನು, ಜೀವ ಮತ್ತು ಈಶ್ವರರಲ್ಲಿ ಭೇದವೇನು ಇತ್ಯಾದಿ ಬ್ರಹ್ಮಸಂಬಂಧೀ ಯಾವುದೇ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅವರಿಗೆ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವು ಅವರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಸ್ಥಿತಃ’ ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಂತಹ ಪುರುಷನು ಜಾಗ್ರತ್, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ ಈ ಮೂರೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೂ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮದೊಡನೆ ಅವನ ಏಕತೆ ಆಗಿ ಹೋದ ಕಾರಣ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಅವನ ವಿಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಯಾವಾಗಲೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ‘ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಸ್ಥಿತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಯಿತು; ಈಗ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದ ಬಗ್ಗೆ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 21)
ಬಾಹ್ಯಸ್ಪರ್ಶೇಷ್ವಸಕ್ತಾತ್ಮಾ ವಿಂದತ್ಯಾತ್ಮನಿ ಯತ್ಸುಖಮ್ ।
ಸ ಬ್ರಹ್ಮಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ ಸುಖಮಕ್ಷಯಮಶ್ನುತೇ ॥
ಬಾಹ್ಯಸ್ಪರ್ಶೇಷು - ಹೊರಗಿನ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ, ಅಸಕ್ತಾತ್ಮಾ - ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತವಾದ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನುಳ್ಳ (ಸಾಧಕನು), ಆತ್ಮನಿ - ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ (ಸ್ಥಿತವಾದ), ಯತ್ - ಯಾವ, ಸುಖಮ್ - ಧ್ಯಾನಜನಿತವಾದ ಸಾತ್ವಿಕ ಆನಂದವಿದೆಯೋ, (ತತ್) - ಅದನ್ನು, ವಿಂದತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (ಅನಂತರ), ಸಃ - ಆ, ಬ್ರಹ್ಮಯೋಗ ಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನನಾದ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನರೂಪವಾದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ಪುರುಷನು, ಅಕ್ಷಯಮ್ - ಅಕ್ಷಯವಾದ, ಸುಖಮ್ - ಆನಂದವನ್ನು, ಅಶ್ನುತೇ - ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥21॥
ಹೊರಗಿನ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತವಾದ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಸಾಧಕನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಯಾವ ಧ್ಯಾನಜನಿತವಾದ ಸಾತ್ವಿಕ ಆನಂದವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಆ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನನಾದ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನರೂಪವಾದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ಪುರುಷನು ಅಕ್ಷಯವಾದ ಆನಂದದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥21॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬಾಹ್ಯಸ್ಪರ್ಶೇಷ್ವಸಕ್ತಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಯಾವ ಪುರುಷರಿಗಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ ಮತ್ತು ಗಂಧ ಮೊದಲಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ‘ಬಾಹ್ಯಸ್ಪರ್ಶ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವಿವೇಕದ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಮನದಿಂದ ಅವುಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ನಷ್ಟಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿರುವ ಪುರುಷರಿಗೆ, ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ವೈರಾಗ್ಯವಿದ್ದು ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಉಪರತಿ ಉಂಟಾಗಿರುವ ಆ ಪುರುಷನು ‘ಬಾಹ್ಯಸ್ಪರ್ಶೇಷ್ವಸಕ್ತಾತ್ಮಾ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಹೊರಗಿನ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಆನಂದವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಆತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ಅಂತಃಕರಣದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆ ಅಂತಃಕರಣದ ಒಳಗೆ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸತತ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಾತ್ವಿಕ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತ ಇರುವುದೇ ಆ ಆನಂದವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳನ್ನೇ ಸುಖರೂಪೀ ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಈ ಧ್ಯಾನಜನಿತ ಸುಖವು ಸಿಗಲಾರದು. ಹೊರಗಿನ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ವಸ್ತುತಃ ಸುಖವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸುಖದ ಆಭಾಸಮಾತ್ರವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ವೈರಾಗ್ಯದ ಸುಖವು ಎಷ್ಟೋ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದ ಸುಖಕ್ಕಿಂತಲೂ ಉಪರತಿಯ ಸುಖವಾದರೋ ಹೆಚ್ಚು ಉನ್ನತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಅಚಲ ಸ್ಥಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಸುಖವಾದರೋ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದೇ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಆನಂದವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಯಾರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ‘ಸಃ’ದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಯಾವುದರ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಉಪರತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಪುರುಷನನ್ನು, ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನದ ಅಚಲ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಮಹಾನ್ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನ್ನು ‘ಬ್ರಹ್ಮಯೋಗ ಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನರೂಪೀ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅಭೇದ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ ಮತ್ತು ಮೊದಲು ಹೇಳಿದಂತೆ ಎರಡು ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ‘ಬ್ರಹ್ಮಯೋಗ ಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ’ ಅವನ ಏಕತೆಯ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸಃ’ದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಕ್ಷಯ ಆನಂದವು ಯಾವುದು? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವಾಗಲೂ ಏಕರಸವಾಗಿರುವ ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ‘ಅಕ್ಷಯ ಸುಖ’ ವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ, ಅದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ‘ಸುಖ’ದ ತುಲನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸುಖವೂ ಕೂಡ ಸರಿತೂಗಲಾರದು. ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತೀತಿವಾಗುವ ಸುಖವಾದರೋ, ಸರ್ವಥಾ ನಗಣ್ಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಉಪರತಿಯ ಸುಖವು ಧ್ಯಾನಜನಿತ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಹೇತುವಾಗುವುದರ ಕಾರಣ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ‘ಧ್ಯಾನಜನಿತ ಸುಖ’ವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದರಿಂದ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿದೆ ; ಆದರೂ ಸಾಧನ ಕಾಲದ ಈ ಸುಖಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಕೂಡ ಅಕ್ಷಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ‘ಅಕ್ಷಯ ಆನಂದ’ವಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ - ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಈಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳನ್ನು ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತ ಭಗವಂತನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಲು ಸಂಕೇತ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 22)
ಯೇ ಹಿ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಜಾ ಭೋಗಾ ದುಃಖಯೋನಯ ಏವ ತೇ ।
ಆದ್ಯಂತವಂತಃ ಕೌಂತೇಯ ನ ತೇಷು ರಮತೇ ಬುಧಃ ॥
ಯೇ - ಯಾವ, ಸಂಸ್ಪರ್ಶಜಾಃ - ಇಂದ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ, ಭೋಗಾಃ - ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಿವೆಯೋ, ತೇ - ಅವು (ವಿಷಯಿ-ಪುರುಷರುಗಳಿಗೆ ಸುಖರೂಪದಿಂದ ಭಾಸವಾಗುತ್ತವೆಯಾದರೂ) ಸಹ,
ಹಿ - ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ, ದುಃಖಯೋನಯಃ, ಏವ - ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿಯೇ ಇವೆ (ಮತ್ತು), ಆದ್ಯಂತವಂತಃ - ಆದಿ-ಅಂತ್ಯಗಳುಳ್ಳವುಗಳಾಗಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅನಿತ್ಯಗಳಾಗಿವೆ (ಆದುದರಿಂದ), ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಬುಧಃ - ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ವಿವೇಕಿ ಪುರುಷರು, ತೇಷು - ಅವುಗಳಲ್ಲಿ, ನ, ರಮತೇ - ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥22॥
ಈ ಇಂದ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಯಾವ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಿವೆಯೋ ಅವು ಒಂದೊಮ್ಮೆ ವಿಷಯಿ-ಪುರುಷರಿಗೆ ಸುಖರೂಪವಾಗಿ ಭಾಸವಾಗುತ್ತವೆಯಾದರೂ ಸಹ ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ ಮತ್ತೂ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳವುಗಳು ಅರ್ಥಾತ್ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ, ವಿವೇಕಿ ಪುರುಷರು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥22॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಭೋಗಗಳು ಕೇವಲ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ವಾಗಿವೆ, ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪತಂಗ (ಹಾತೆಗಳು) ಅಜ್ಞಾನವಶವಾಗಿ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ದೀಪಶಿಖೆಯನ್ನು ಸುಖದಕಾರಣ ವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹಾರಿ-ಹಾರಿ ಅದರತ್ತ ಹೋಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಭಯಾನಕವಾದ ಉರಿಯನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತ, ತಮ್ಮನ್ನು ಸುಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯರು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಸುಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿ ಅವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ದುಃಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸುಖಕ್ಕೆ ಹೇತುವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ಅನರ್ಥಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ದುರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರಗಳು ಬಂದು-ಬಂದು ಅವನನ್ನು ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಮುತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ-ಅವನ ಜೀವನ ಪಾಪಮಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಇಹಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರದ ಭಯಾನಕ ತಾಪ ಮತ್ತು ಯಾತನೆಗಳನ್ನು ಅವನು ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಷಯಭೋಗದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಭ್ರಮೆಗೆ ವಶನಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀ ಪ್ರಸಂಗಾದಿ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಸುಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವುಗಳೇ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಅವನ ಬಲ, ವೀರ್ಯ, ಆಯುಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರಾಣ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕ್ಷಯಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ, ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿರುದ್ಧವಾದರೆ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭೀಷಣ ನರಕಯಂತ್ರಣಾದಿ ಉಂಟುಮಾಡಿ ಮಹಾನ್ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತೂ ಇದೆ, ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನು ಬೇರೆಯವರ ಬಳಿ ತನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವನ ಮನದಲ್ಲಿ ಈರ್ಷ್ಯೆಯ ಬೆಂಕಿ ಏಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಅದರಿಂದ ಸುಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಸುಖರೂಪಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿದು ಭೋಗಿಸಲಾದ ವಿಷಯಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಶ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆಯಾದರೂ ಅವುಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಆಗಾಗ ಅವನಿಗೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನು ಅವುಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತ ಶೋಕಮಗ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅಳುತ್ತಾ-ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಮಾತುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಭೋಗಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸರ್ವಥಾ ದುಃಖಕ್ಕೇ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಜ್ಞಾನವಶ ಭ್ರಮೆಯಿಂದಲೇ ಅವು ಸುಖರೂಪಿಗಳೆಂದು ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವುಗಳನ್ನು ‘ಕೇವಲ ದುಃಖದ ಹೇತು’ಗಳೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭೋಗಗಳು ಆದಿ-ಅಂತ್ಯ ಉಳ್ಳವುಗಳು’ ಎಂದು ತಿಳಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಅಥವಾ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಅನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷಣಭಂಗುರವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವುಗಳನ್ನು ‘ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವುಳ್ಳವುಗಳು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಸ್ತುತಃ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅಜ್ಞಾನವಶದಿಂದ ಸುಖರೂಪಿಗಳೆಂದು ಕಂಡು ಬರುವ ಕಾರಣ ಯಾರಾದರೂ ಅವುಗಳು ಕೆಲವು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಸುಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿದರೂ, ಆ ಸುಖವೂ ನಿತ್ಯವಲ್ಲ, ಕ್ಷಣಿಕವೇ ಆಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವತಃ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿರುವ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ನಿತ್ಯಸುಖವು ಸಿಗಲಾರದು. ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲವಾಗಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅನಿತ್ಯಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಕೌಂತೇಯ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಏನನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನ ತಾಯಿ ಕುಂತೀದೇವಿಯು ತುಂಬಾ ಬುದ್ಧಿಮತಿಯೂ, ಸಂಯಮಶೀಲಳೂ, ವಿವೇಕವತಿಯೂ ಹಾಗೂ ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳಿಂದ ವಿರಕ್ತಳೂ ಆಗಿದ್ದಳು. ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವಳು ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಜೀವನವನ್ನು ವೈರಾಗ್ಯಯುಕ್ತ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಕಳೆದಿದ್ದಳು. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಮಾತೆ ಕುಂತಿಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತ - ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಆ ಧರ್ಮಶೀಲ ಕುಂತೀ ದೇವಿಯ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದೀಯೇ, ನಿನಗಾದರೋ ಈ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವ ಯಾವ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯರು ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ವಿವೇಕಿಗಳಾದ ಮನುಷ್ಯರು ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾರಣವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅನಿತ್ಯ, ಕ್ಷಣಭಂಗುರ ಮತ್ತು ದುಃಖರೂಪಿಗಳಾಗಿವೆ. ಆದರೂ ವಿವೇಕಹೀನ ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರು ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನಾನಾ ತರಹದ ಕ್ಲೇಶಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ವಿವೇಕೀ ಪುರುಷರು ಅವುಗಳ ಅನಿತ್ಯತೆಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷಣ ಭಂಗುರತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಪಾಪ- ತಾಪಾದಿ ಅನರ್ಥಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅವುಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಅಕ್ಷಯ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ವಿಷಯಭೋಗಗಳನ್ನು ಕಾಮಕ್ರೋಧಾದಿನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಈಗ ಮನುಷ್ಯಶರೀರದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ ಭಗವಂತನು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ದುರ್ಜಯ ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದ ಪುರುಷರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 23)
ಶಕ್ನೋತೀಹೈವ ಯಃ ಸೋಢುಂ ಪ್ರಾಕ್ಶರೀರವಿಮೋಕ್ಷಣಾತ್ ।
ಕಾಮಕ್ರೋಧೋದ್ಭವಂ ವೇಗಂ ಸ ಯುಕ್ತಃ ಸ ಸುಖೀ ನರಃ ॥
ಯಃ - ಯಾವ ಸಾಧಕನು, ಇಹ - ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಶರೀರವಿಮೋಕ್ಷಣಾತ್ - ಶರೀರ ನಾಶವಾಗುವುದಕ್ಕೆ,
ಪ್ರಾಕ್, ಏವ - ಮೊದಲೇ, ಕಾಮಕ್ರೋಧೋದ್ಭವಮ್ - ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ, ವೇಗಮ್ - ವೇಗವನ್ನು, ಸೋಢುಮ್ - ಸಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ, ಶಕ್ನೋತಿ - ಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆಯೋ, ಸಃ - ಆ, ನರಃ - ಪುರುಷನು, ಯುಕ್ತಃ - ಯೋಗಿಯು (ಮತ್ತು), ಸಃ - ಅವನೇ, ಸುಖೀ - ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 23 ॥
ಯಾವ ಸಾಧಕನು ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಶರೀರ ನಾಶವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೋ ಆ ಪುರುಷನೇ ಯೋಗಿಯು, ಮತ್ತು ಅವನೇ ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 23 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಹ’ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ ಈ ಅವ್ಯಯಗಳ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಯಾವ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲು ಇವೆರಡರ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ದೇವಾದಿ ಗಳ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಲಾಸೀತನ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ಹೆಚ್ಚಳವಿದೆ ಹಾಗೂ ತಿರ್ಯಗಾದಿ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜಡತೆಯ ವಿಶೇಷತೆ ಇದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧದ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸುವ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಆ ಎಲ್ಲ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಇಹ’ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ಶರೀರನಾಶದ ಮೊದಲೇ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲೇ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿಗಳ ವೇಗವನ್ನು ಶಾಂತಿಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಸಹಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅಜಾಗರೂಕತೆ ಹಾಗೂ ಅಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದ ಒಂದು ವೇಳೆ ಈ ದುರ್ಲಭ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನವು ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಬಾಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲೇ ಕಳೆದು ಹೋದರೆ ಮತ್ತೆ ತಲೆಯನ್ನು ಚಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಬಹುದು. ಕೇನೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ: ‘ಇಹ ಚೇದವೇದೀದಥ ಸತ್ಯಮಸ್ತಿ ನ ಚೇದಿಹಾ ವೇದೀನ್ಮಹತೀ ವಿನಷ್ಟಿಃ’ (2/5) ಅರ್ಥಾತ್ ಒಂದು ವೇಳೆ ಈ ಮನುಷ್ಯಶರೀರದಲ್ಲೇ ಭಗ ವಂತನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ, ಒಂದುವೇಳೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೆ ದೊಡ್ಡ ಹಾನಿಯೇ ಸರಿ!
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಾಕ್ಶರೀರವಿಮೋಕ್ಷಣಾತ್’ ಎಂಬುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶರೀರವು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು, ಇದರ ವಿಯೋಗವಾಗುವುದು ನಿಶ್ಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಯಾವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಷ್ಟವಾದೀತು ಎಂಬ ಭರವಸೆಯು ಇಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮರಣಕಾಲ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗುವ ಮೊದಲೇ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು, ಜೊತೆಗೆ ಸಾಧನೆಗೈದು ಆಗಾಗ ಘೋರ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುವ ಈ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧರೂಪೀ ಮಹಾಶತ್ರುಗಳು ತಮ್ಮ ವೇಗವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ವಿಚಲಿತ ಮಾಡದಂತಹ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹೇಗೆ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ನದಿಗಳ ನೀರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವೇಗ ಸಹಿತ ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಮಕ್ರೋಧಾದಿ ಶತ್ರುಗಳು ತಮ್ಮ ವೇಗ ಸಹಿತ ವಿಲೀನವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುವಂತೆ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವೇಗ ಅಂದರೇನು ಮತ್ತು ಅವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥ ನಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪುರುಷರಿಗಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀ, ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗಾಗಿ ಪುರುಷ, ಇಬ್ಬರಿಗಾಗಿ ಪುತ್ರ, ಧನ, ಮನೆ ಅಥವಾ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಏನೆಲ್ಲ ನೋಡಿದ-ಕೇಳಿದ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾದಕಾರಣ ಅವುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ಉಂಟಾಗುವ ಇಚ್ಛೆಯ ಹೆಸರು ‘ಕಾಮ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಕಲ್ಪ ವಿಕಲ್ಪಗಳ ಪ್ರವಾಹವು ಕಾಮದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದು ‘ವೇಗ’ವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ವಿಷಯಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಅಥವಾ ಇಷ್ಟ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಇಚ್ಛಾಪೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದಾಗ, ಆ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕಾರಣೀಭೂತ ಪದಾರ್ಥ ಅಥವಾ ಜೀವಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ದ್ವೇಷಭಾವ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣ ದಲ್ಲಿ ಏಳುವ ‘ಉತ್ತೇಜನೆಯ ಭಾವದ ಹೆಸರು ‘ಕ್ರೋಧ’ವಾಗಿದೆ; ಆ ಕ್ರೋಧದ ಕಾರಣದಿಂದ ಆಗುವ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳ ಪ್ರವಾಹವು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವುದು ‘ವೇಗ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ವೇಗಗಳನ್ನು ಶಾಂತಿಪೂರ್ವಕ ಸಹಿಸುವ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವುಗಳು ಕಾರ್ಯಾನ್ವಿತವಾಗದಂತೆ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ-ಇವುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯುಕ್ತಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ-ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿಯೂ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ಶತ್ರುಗಳು ಯಾರನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಲಾರವೋ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧದ ವೇಗಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಹೀಗೆ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದ ಸಾಧಕ ಪುರುಷರಿಗಾಗಿಯೇ ‘ಯುಕ್ತಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂತಹ ಪುರುಷರನ್ನು ‘ಸುಖೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ-ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸುಖವು ಏನು ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ- ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವರು ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲೇ ಸುಖವೆಂದು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನೇ ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವರು ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧದ ವಶದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮನುಷ್ಯರು ಎಂದೂ ಸುಖಿಯಾಗಲಾರರು ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಕಾಮನೆಯ ವಶರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಅವರು ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಧನ-ಮಾನಾದಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಯಾರು ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟಗೈಯ್ಯಲು ಅನೇಕ ತರಹದ ಅನರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಅವರು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರೋಗ, ಶೋಕ, ಅಪಮಾನ, ಅಪಯಶ, ವ್ಯಾಕುಲತೆ ದೀನತೆ, ಭಯ, ಅಶಾಂತಿ, ಉದ್ವೇಗ ಮತ್ತು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ತಾಪಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ನರಕ ಮತ್ತು ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕ್ರಿಮಿ, ಕೀಟಾದಿ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ತರಹದ ಕ್ಲೇಶಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ (16/18,19,20). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವರು ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಸದಾ ದುಃಖವೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಭೋಗಗಳನ್ನು ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಕ್ಪಣಭಂಗುರವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಹಿಡಿತದಿಂದ ಪೂರ್ಣರೂಪವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದವರು ಸದಾ ಸುಖಿಗಳಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದಲೇ ಇಂತಹ ಪುರುಷರನ್ನು ‘ಸುಖೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ನರಃ’ ಈ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಯಾರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಕಾಮ - ಕ್ರೋಧಾದಿ ದುರ್ಗುಣಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯವುಳ್ಳವನಾಗಿ ಮತ್ತು ಉಪರತನಾಗಿ, ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವವನೇ ನಿಜವಾದ ‘ನರ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ನರ’ ಶಬ್ದವು ವಸ್ತುತಃ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವೇ ಆಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದರೆ ಅವರು ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿರಲಿ-ಪುರುಷರಾಗಿರಲಿ ಅಜ್ಞಾನ ವಿಮೋಹಿತ ಮನುಷ್ಯನು ಆಸಕ್ತಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಆಪಾತ ರಮಣೀಯ ವಿಷಯಗಳ ಪ್ರಲೋಭನೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಮರೆತು ಹೋಗುತ್ತಾನೋ, ಮತ್ತು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿಗಳ ಪರಾಯಣನಾಗಿ ನೀಚ ಪಶುಗಳು ಮತ್ತು ಪಿಶಾಚಿಗಳಂತೆ ಆಹಾರ, ನಿದ್ರಾ, ಭಯ, ಮೈಥುನ ಮತ್ತು ಕಲಹದಲ್ಲೇ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಅವನು ‘ನರ’ನೇ ಅಲ್ಲ; ಅವನಾದರೋ ಬಾಲ-ಕೋಡು ಇಲ್ಲದ ಅಮಂಗಳ, ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬಾರದ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿಗೆ ದುಃಖವನ್ನು ಕೊಡುವ, ಪಶುಗಿಂತಲೂ ಕೀಳಾದ ಜಂತು ವಿಶೇಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದ ನಿಜವಾದ ‘ನರ’ನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿರಿಸಿ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದ ಸಾಧಕರೇ ‘ನರ’ರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ, ಇದೇ ಭಾವದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ನರ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾರು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಯಾರನ್ನು ‘ಯುಕ್ತ’ ಮತ್ತು ‘ಸುಖೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಪುರುಷನನ್ನು ಸಾಧಕನೆಂದೇ ಏಕೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು? ಅವನನ್ನು ಸಿದ್ಧನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಯಾವ ಹಾನಿ ಇದೆ?
ಉತ್ತರ - ಕೇವಲ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯನನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದಲೇ ಯಾರೂ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ (16/22). ಸಿದ್ಧನಲ್ಲಾದರೋ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿಗಳ ಗಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ‘ಸುಖೀ’ ಎಂದೂ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನು ‘ಅಕ್ಷಯ ಸುಖ’ವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಸಿದ್ಧಪುರುಷನಾಗುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಸುಖೀ’ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ವಿಲಕ್ಷಣ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವ ಆ ‘ಸಾತ್ವಿಕ’ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ಪುರುಷನನ್ನು ಸಾಧಕನೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಭೋಗಗಳನ್ನು ಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳಿಗೆ ಕಾರಣಗಳೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಹಾಗೂ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಯಾರು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧದ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವನೋ ಈಗ ಅಂತಹ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಫಲಸಹಿತ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.—
(ಶ್ಲೋಕ - 24)
ಯೋಽಂತಃಸುಖೋಂತರಾರಾಮಸ್ತಥಾಂತರ್ಜ್ಯೋತಿರೇವ ಯಃ ।
ಸ ಯೋಗೀ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಂ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋಽಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥
ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು (ಬ್ರಹ್ಮನಿಗಿಂತ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು), ಏವ - ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿ, ಅಂತಃ
ಸುಖಃ- ಅಂತರಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಸುಖವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅಂತರಾರಾಮಃ - ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ರಮಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆಯೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಯಃ -ಯಾರು, ಅಂತರ್ಜ್ಯೋತಿಃ - ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು,
ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಃ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನನಾದ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಏಕೀಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದ, ಯೋಗೀ - ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯು, ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮ್ - ಶಾಂತಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು, ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 24 ॥
ಯಾವ ಪುರುಷನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗಿಂತ ಬೇರೆಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿ ಸಮಷ್ಟಿ ಅಂತರಾತ್ಮ ನಲ್ಲಿಯೇ ಸುಖವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ರಮಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೂ ಯಾರು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನನಾದ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಏಕೀಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಶಾಂತಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 24 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಂತಃಸುಖಃ’ದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಂತಃ’ ಶಬ್ದವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಅಂತಃಸ್ಥಿತ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಅಂತಃಕರಣದ್ದಲ್ಲ. ಯಾವ ಪುರುಷನು ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಭೋಗರೂಪೀ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖಗಳನ್ನು ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದನ್ನು ಸುಖವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆದರೆ ಇವೆಲ್ಲದರ ಅಂತಃಸ್ಥಿತ ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ‘ಸುಖ’ವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ‘ಅಂತಃಸುಖಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಸುಖಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಂತರಾರಾಮಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯ-ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಸುಖಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ರಮಮಾಣನಾಗುತ್ತಾನೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ನಿರಂತರ ಅಭಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಇರುತ್ತಾನೋ ಅವನು ‘ಅಂತರಾರಾಮಃ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಂತರ್ಜೋತಿಃ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಮಸ್ತ ಜ್ಯೋತಿಗಳ ಪರಮ ಜ್ಯೋತಿ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ (13/17). ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ಅವನ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಪುರುಷನು ನಿರಂತರ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಇಂತಹ ಪರಮಜ್ಞಾನ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತ ಅದರಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ವಿಜ್ಞಾನಾನಂದಘನರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಬಾಹ್ಯ ದೃಶ್ಯವಸ್ತುವಿನ ಬೇರೆ ಯಾದ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಉಳಿದಿಲ್ಲವೋ ಅವನೇ ‘ಅಂತರ್ಜೋತಿ’ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಸತ್ಯವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೋ, ನಿದ್ರಾವಶ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ನೋಡುವವರಂತೆ ಯಾರು ಅಜ್ಞಾನವಶರಾಗಿ ದೃಶ್ಯಜಗತ್ತಿನ ಚಿಂತನೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತ ಇರುತ್ತಾರೋ ಅವರು ‘ಅಂತರ್ಜ್ಯೋತಿ’ಗಳಾಗಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಜ್ಞಾನ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅವರಿಗೆ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥವೇನು ಮತ್ತು ಯಾವ ಶಬ್ದದೊಡನೆ ಅದರ ಸಂಬಂಧವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ ಎಂಬುದು ಬೇರೆಲ್ಲದರ ವ್ಯಾವೃತ್ತಿ (ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವುದು) ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ಅದರ ಸಂಬಂಧವು ‘ಅಂತಃಸುಖಃ’, ‘ಅಂತರಾರಾಮಃ’ ಮತ್ತು ‘ಅಂತರ್ಜ್ಯೋತಿಃ’, ಈ ಮೂರರೊಡನೆಯೂ ಇದೆ. ಬಾಹ್ಯ ದೃಶ್ಯಪ್ರಪಂಚದೊಡನೆ ಆ ಯೋಗಿಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಸುಖ, ರತಿ (ಆನಂದ) ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಃ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ. ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಯೋಗಿಯು ಅಹಂಕಾರ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಅವಗುಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ನಿರಂತರ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತ ಯಾವಾಗ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪನಾಗುತ್ತಾನೋ ಯಾವಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನೊಡನೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ಭೇದವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆಗ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮ್’ ಈ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ, ನಿರ್ಗುಣ, ನಿರಾಕಾರ, ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಹಾಗೂ ಶಾಂತ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಭಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುವುದೇ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ನಿರ್ದೇಶ ಮಾಡಲಾಗಿರುವುದು ಅದರ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿದೆ ‘ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಸನ್ ಬ್ರಹ್ಮಾಪ್ಯೇತಿ’ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉ-4/4/6). ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.’ ಇದನ್ನೇ ಪರಮಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಅಕ್ಷಯ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಮೋಕ್ಷಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಮಗತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರು ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೋ ಆ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 25)
ಲಭಂತೇ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮೃಷಯಃ ಕ್ಷೀಣಕಲ್ಮಷಾಃ ।
ಛಿನ್ನದ್ವೈಧಾ ಯತಾತ್ಮಾನಃ ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ ॥
ಕ್ಷೀಣಕಲ್ಮಷಾಃ - ಯಾರ ಪಾಪಗಳೆಲ್ಲ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆಯೋ, ಛಿನ್ನದ್ವೈಧಾಃ - ಯಾರ ಸಂಶಯಗಳೆಲ್ಲ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ನಿವೃತ್ತಿ ಹೊಂದಿವೆಯೋ, ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ, ರತಾಃ - ಯಾರು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ, ನಿರತರಾಗಿದ್ದಾರೋ (ಮತ್ತು), ಯತಾತ್ಮಾನಃ - ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟು ನಿಶ್ಚಲಭಾವದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತಿದೆಯೋ (ಅವರು), ಋಷಯಃ - ಬ್ರಹ್ಮವೇತ್ತರಾದ ಪುರುಷರು, ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮ್ - ಶಾಂತಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು, ಲಭಂತೇ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 25 ॥
ಯಾರ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆಯೋ, ಯಾರ ಸಂಶಯಗಳೆಲ್ಲ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ನಿವೃತ್ತಿ ಹೊಂದಿವೆಯೋ, ಯಾರು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಮತ್ತು ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟು ನಿಶ್ಚಲಭಾವದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಬ್ರಹ್ಮವೇತ್ತರಾದ ಪುರುಷರು ಶಾಂತಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ।। 25 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷೀಣಕಲ್ಮಷಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ದೋಷಗಳು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳ ಪುಂಜವು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾಗಿರುತ್ತವೋ, ಅವು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ವಾದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಕಲ್ಮಷ-ಪಾಪಗಳಾಗಿವೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾದ ಮೇಲೆ ಇವೆಲ್ಲದರ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಆ ಪುರುಷನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಲೇಶಮಾತ್ರ ದೋಷಗಳೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ‘ಮಲ’ ದೋಷಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಕ್ಷೀಣಕಲ್ಮಷಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಛಿನ್ನದ್ವೈಧಾಃ’ ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ದ್ವೈಧ’ ಶಬ್ದವು ಸಂಶಯ ಅಥವಾ ಇಬ್ಬಗೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವಾದ ಮೇಲೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಶಯಗಳು ತಮ್ಮ ಕಾರಣವಾದ ಅಜ್ಞಾನದ ಸಹಿತ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಪಡೆದ ಇಂತಹ ಪುರುಷರ ನಿರ್ಮಲ ಅಂತಕರಣದಲ್ಲಿ ಲೇಶಮಾತ್ರವು ವಿಕ್ಷೇಪ ಮತ್ತು ಆವರಣರೂಪೀ ದೋಷಗಳು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಛಿನ್ನದ್ವೈಧಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯತಾತ್ಮಾನಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು ವಶಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟು, ಚಂಚಲತೆ ಮೊದಲಾದ ದೋಷಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತದ್ರೂಪವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ‘ಯತಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಪರೋಕ್ಷ ಜ್ಞಾನವಾದ ಮೇಲೆ ತನ್ನವರು ಮತ್ತು ಪರರು ಎಂಬ ಭೇದ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಜ್ಞಾನಿಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ಶರೀರವನ್ನು ಆತ್ಮಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರ ಹಿತದಲ್ಲೇ ನಿರತರಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಆತ್ಮಬುದ್ಧಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸು ವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾತೂ ಕೂಡ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನಿಯ ಆದರ್ಶ ವ್ಯವಹಾರದ ದಿಗ್ದರ್ಶನವಾಗಿಸಲೆಂದೇ ಇದೆ. ವಸ್ತುತಃ ಜ್ಞಾನಿಯ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ರತನಾಗಿರುವವನೆಂದೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಋಷಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಬ್ರಹ್ಮವೇತ್ತಾ’ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ಗತ್ಯರ್ಥಕ ‘ಋಷ್’ ಧಾತುವಿನ ಭಾವಾರ್ಥವು ಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ತತ್ವಾರ್ಥದರ್ಶನವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕನುಸಾರ ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವನ ಹೆಸರು ‘ಋಷಿ’ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಋಷಿ’ಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೇತ್ತಾ ಎಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ‘ಕ್ಷೀಣಕಲ್ಮಷಾಃ’ ‘ಛಿನ್ನದ್ವೈಧಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಯತಾತ್ಮಾನಃ’ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಕೂಡ ಇದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಮರ್ಥನೆಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ಶ್ರುತಿಯು ಹೇಳುತ್ತದೆ
‘ಭಿದ್ಯತೇ ಹೃದಯಗ್ರಂಥಿಶ್ಛಿದ್ಯಂತೇ ಸರ್ವಸಂಶಯಾಃ । ಕ್ಷೀಯಂತೇ ಚಾಸ್ಯ ಕರ್ಮಾಣಿ ತಸ್ಮಿನ್ದೃಷ್ಟೇ ಪರಾವರೇ ॥’
(ಮುಂಡಕ - ಉ - 22/8)
ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಾವರ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾದ ಮೇಲೆ ಈ ಜ್ಞಾನೀಪುರುಷನ ಹೃದಯ ಗ್ರಂಥಿಗಳು ಬಿಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಶಯಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಕ್ಷಯವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 26)
ಕಾಮಕ್ರೋಧವಿಯುಕ್ತಾನಾಂ ಯತೀನಾಂ ಯತಚೇತಸಾಮ್ ।
ಅಭಿತೋ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಂ ವರ್ತತೇ ವಿದಿತಾತ್ಮನಾಮ್ ॥
ಕಾಮಕ್ರೋಧವಿಯುಕ್ತಾನಾಮ್ - ಕಾಮಕ್ರೋಧ ರಹಿತರು, ಯತಚೇತಸಾಮ್ - ಚಿತ್ತವನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವವರು, ವಿದಿತಾತ್ಮನಾಮ್ - ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ, ಯತೀನಾಮ್ - ಜ್ಞಾನೀಪುರುಷರಿಗೆ, ಅಭಿತಃ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ, ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮ್ - ಶಾಂತ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೇ, ವರ್ತತೇ - ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 26 ॥
ಕಾಮಕ್ರೋಧರಹಿತರೂ, ಚಿತ್ತವನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವವರೂ, ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡವರೂ ಆದ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಶಾಂತ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 26 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಾಮಕ್ರೋಧದಿಂದ ರಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಏನು ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮರ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧದ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೇ?
ಉತ್ತರ - ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ಅಂತಃಕರಣವು ಸರ್ವಥಾ ಪರಿಶುದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಮಹಾತ್ಮರ ಮನಸ್ಸು, ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಂತೆ ಅವರ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಒಂದು ವೇಳೆ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧದ ವರ್ತನೆ ನಡೆದರೆ ಅದನ್ನು ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಅಭಿನಯ ಮಾಡುವವನು ವರ್ತಿಸಿದಂತೆ ಕೇವಲ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಲೀಲಾಮಾತ್ರವೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮಲ, ವಿಕ್ಷೇಪ ಮತ್ತು ಆವರಣ ಈ ಮೂರು ದೋಷಗಳು ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಪ್ರತಿಬಂಧಕ ರೂಪಿ ಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಮೂರು ದೋಷಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವು ಜ್ಞಾನಿಯಲ್ಲೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮಕ್ರೋಧವಿಯುಕ್ತಾನಾಮ್’ದಿಂದ ಮಲದೋಷದ, ‘ಯತಚೇತಸಾಮ್’ ದಿಂದ ವಿಕ್ಷೇಪ ದೋಷದ ಮತ್ತು ‘ವಿದಿತಾತ್ಮನಾಮ್’ದಿಂದ ಆವರಣ ದೋಷದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಯತಿ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತ ಆತ್ಮಸಂಯಮಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಶಾಂತ ಪರಬ್ರಹ್ಮನೇ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಕೆಳಗೆ, ಒಳಗೆ-ಹೊರಗೆ, ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ವತ್ರ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಒಂದೇ ವಿಜ್ಞಾನಾನಂದಘನ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ವಿದ್ಯಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಓರ್ವ ಅದ್ವಿತೀಯ ಪರಮಾತ್ಮನ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥದ ಅಸ್ತಿತ್ವವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಇದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ‘ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಶಾಂತ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ - ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧಕರು ವೈರಾಗ್ಯಪೂರ್ವಕ ಮನ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದು ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಫಲಸಹಿತ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 27)
ಸ್ಪರ್ಶಾನ್ ಕೃತ್ವಾ ಬಹಿರ್ಬಾಹ್ಯಾಂಶ್ಚಕ್ಷುಶ್ಚೈವಾಂತರೇ ಭ್ರುವೋಃ ।
ಪ್ರಾಣಾಪಾನೌ ಸವೌ ಕೃತ್ವಾ ನಾಸಾಭ್ಯಂತರಚಾರಿಣೌ ॥
(ಶ್ಲೋಕ - 28)
ಯತೇಂದ್ರಿಯಮನೋಬುದ್ಧಿರ್ಮುನಿರ್ಮೋಕ್ಷಪರಾಯಣಃ ।
ವಿಗತೇಚ್ಛಾಭಯಕ್ರೋಧೋ ಯಃ ಸದಾ ಮುಕ್ತ ಏವ ಸಃ ॥
ಬಾಹ್ಯಾನ್ - ಹೊರಗಿನ, ಸ್ಪರ್ಶಾನ್ - ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು , ಬಹಿಃ, ಏವ - ಹೊರಗಡೆಯೇ, ಕೃತ್ವಾ - ತ್ಯಜಿಸಿ, (ಅರ್ಥಾತ್ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸದೆ ಇರುತ್ತ), ಚ - ಮತ್ತು, ಚಕ್ಷುಃ - ನೇತ್ರಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು, ಭ್ರುವೋಃ - ಭೃಕುಟಿಯ, ಅಂತರೇ - ನಡುವೆ (ಸ್ಥಿರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹಾಗೂ), ನಾಸಾಭ್ಯಂತರ ಚಾರಿಣೌ - ಮೂಗಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ, ಪ್ರಾಣಾಪಾನೌ - ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನ ವಾಯುವನ್ನು, ಸಮೌ, ಕೃತ್ವಾ - ಸಮಾನವಾಗಿಸಿ, ಯತೇಂದ್ರಿಯ ಮನೋಬುದ್ಧಿಃ - ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ (ಅಂತಹ), ಯಃ - ಯಾವ, ಮೋಕ್ಷ ಪರಾಯಣಃ - ಮೋಕ್ಷಪರಾಯಣನಾದ, ಮುನಿಃ - ಮುನಿಯು, ವಿಗತೇಚ್ಛಾಭಯಕ್ರೋಧಃ - ಇಚ್ಛೆ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಸದಾ - ಸದಾ, ಮುಕ್ತಃ, ಏವ - ಮುಕ್ತನಾದವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 27-28 ॥
ಹೊರಗಿನ ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸದೆ ಇದ್ದು, ಹೊರಗೆಯೇ ತ್ಯಜಿಸಿ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಭ್ರೂಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿಸಿ ಹಾಗೂ ಮೂಗಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನ ವಾಯುವನ್ನು ಸಮವಾಗಿಸಿ, ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ ಅಂತಹ ಯಾವ ಮೋಕ್ಷಪರಾಯಣನಾದ ಮುನಿಯು ಇಚ್ಛೆ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆಯೋ ಅವನು ಸದಾ ಮುಕ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ।। 27-28 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹೊರಗಿನ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಹೊರಗೆ ಹಾಕುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೀವಿಯ ಸಂಬಂಧವು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ, ಮತ್ತು ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಅಸಂಖ್ಯ ಚಿತ್ರಗಳು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿವೆ. ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ರಮಣೀಯ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಅನವರತ ವಿಷಯ-ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಇರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಸಂಚಿತ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಎಚ್ಚೆತ್ತು ಅವನ ಮನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ಬೆಂಕಿ ಹೊತ್ತಿಸುತ್ತ ಇರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಚಿತ್ತವು ಶಾಂತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆಂದರೆ ಅವನು ಎಂದಾದರೂ ಮೇಲಿನಿಂದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಏಕಾಂತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಗೈಯ್ಯಲು ಕುಳಿತುಕೊಂಡಾಗ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಅವನ ಬೆನ್ನುಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದಾಗಿ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು. ಇದಕ್ಕೆ ನಿರಂತರ ಆಗುತ್ತಿರುವ ವಿಷಯ ಚಿಂತನೆಯೇ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವ ತನಕ ಈ ವಿಷಯ ಚಿಂತನೆ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದ ಬಲದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕ್ಷಣಭಂಗುರ, ಅನಿತ್ಯ, ದುಃಖಮಯ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರರೂಪೀ ಸಮಸ್ತ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಬೇಕು - ಅವುಗಳ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟಮಾಡಿ ಬಿಡಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆಗಲೇ ಚಿತ್ತವು ಸುಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಪ್ರಶಾಂತವಾದೀತು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಣ್ಣುಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಭ್ರೂಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಲು ಏಕೆ ಹೇಳಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಕಣ್ಣುಗಳ ಮೂಲಕ ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆ ನೋಡುತ್ತ ಇರುವುದರಿಂದ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ವಿಘ್ನ- ವಿಕ್ಷೇಪವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡರೆ ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ನಿದ್ರೆಗೆ ವಶನಾಗುವ ಭಯವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.ಇದಲ್ಲದೆ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರ ಸಂಬಂಧೀಕಾರಣವೂ ಇದೆ. ಭ್ರೂಕುಟಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದ್ವಿದಳ ಆಜ್ಞಾಚಕ್ರವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಸಮೀಪವೇ ಸಪ್ತಕೋಶಗಳಿವೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಕೋಶದ ಹೆಸರು ‘ಉನ್ಮನಿ’ಯಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿದ ಮೇಲೆ ಜೀವಿಗೆ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಯೋಗೀಜನರು ಆಜ್ಞಾಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಣಾಪಾನೌ’ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನ ವಾಯುವಿನೊಡನೆ ‘ನಾಸಾಭ್ಯಂತರಚಾರಿಣೌ’ ಈ ವಿಶೇಷಣ ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನದ ಗತಿಯನ್ನು ಸಮಗೊಳಿಸಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅದರ ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆ ಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ‘ನಾಸಾಭ್ಯಂತರಚಾರಿಣೌ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನವನ್ನು ಸಮಗೊಳಿಸುವುದೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಮಗೊಳಿಸಬೇಕು?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನದ ಗತಿಯು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ವಿಷಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದು ಒಮ್ಮೆ ಎಡ ಮೂಗಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ, ಒಮ್ಮೆ ಬಲಮೂಗಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಎಡದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವಾಗ ಇಡಾನಾಡಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವುದೆಂದೂ, ಬಲದಲ್ಲಿ ನಡೆದಾಗ ಪಿಂಗಳಾನಾಡಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವುದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಚಿತ್ತವು ಚಂಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಷಮ ಭಾವದಿಂದ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನದ ಗತಿಯನ್ನು ಎರಡೂ ಮೂಗಿನಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಭಾವದಿಂದ ನಡೆಯುವಂತೆ ಮಾಡುವುದೇ ಅದನ್ನು ಸಮಗೊಳಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಅದು ಸುಷುಮ್ನಾದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಸುಷುಮ್ನಾ ನಾಡಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನದ ಗತಿಯು ತುಂಬಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಶಾಂತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಮನದ ಚಂಚಲತೆ ಮತ್ತು ಅಶಾಂತಿಯು ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನವನ್ನು ಸಮಗೊಳಿಸಲು ಮೊದಲು ಎಡ ಮೂಗಿನಿಂದ ಅಪಾನವಾಯುವನ್ನು ಒಳಗೆ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು, ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ಬಲ ಮೂಗಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಿಡಬೇಕು. ಮತ್ತೆ ಅಪಾನವಾಯುವನ್ನು ಬಲಮೂಗಿನಿಂದ ಒಳಗೆ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ಎಡಮೂಗಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಿಡಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನವನ್ನು ಸಮವಾಗಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಾಮ ಜಪವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಇರಬೇಕು ಹಾಗೂ ವಾಯುವನ್ನು ಹೊರಗೆ ಬಿಡುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಒಳಗೆ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಸಮಯವುಸರಿಯಾಗಿ ಇರಬೇಕು ಮತ್ತು ಅದರ ಗತಿಯನ್ನು ಸಮಾನ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವಾಗಲೂ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತ ಯಾವಾಗ ಎರಡರ ಗತಿಯು ಸಮ, ಶಾಂತ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗುತ್ತದೋ ಮೂಗಿನ ಹೊರಗೆ ಮತ್ತು ಒಳಗೆ ಕಂಠವೇ ಮೊದಲಾದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅದರ ಸ್ಪರ್ಶಜ್ಞಾನವಾಗದಿರುವಾಗ ‘ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನಗಳು ಸಮ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿವೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದರ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಮತ್ತು ಏಕೆ ಗೆಲ್ಲಬೇಕು?
ಉತ್ತರ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಬೇಕಾದಾಗ, ಬೇಕಾದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛಂದವಾಗಿ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಮನಸ್ಸು ಸದಾ ಚಂಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಬಿಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಬುದ್ಧಿಯು ಒಂದೇ ಪರಮನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಇವುಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರ ಮತ್ತು ಉಚ್ಛೃಂಖಲವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದದೊಡಗೂಡಿ ಅಭ್ಯಾಸದ ಮೂಲಕ ಇವುಗಳನ್ನು ಸುಶೃಂಖಲ, ಆಜ್ಞಾಕಾರೀ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಮುಖೀ ಅಥವಾ ಭಗವನ್ನಿಷ್ಠ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಇವುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸ್ವಚ್ಛಂದತೆಯಿಂದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸದೆ ನಮ್ಮ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ನಾವು ಹೇಳಿದಲ್ಲೇ ನಿಂತುಬಿಡುವುವು, ಮನವು ನಮ್ಮ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಏಕಾಗ್ರವಾಗಿ ಹೋದೀತು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯು ಒಂದೇ ಇಷ್ಟ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಅಚಲವಾಗಿ ಇರಬಲ್ಲುದು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ‘ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ’ (ಇಂದ್ರಿಯವೃತ್ತಿಗಳ ಸಂಯಮವಾಗುವುದು), ಮನವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ‘ಧಾರಣಾ’ (ಚಿತ್ತವನ್ನು ಒಂದೇ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದು) ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತನ್ನವಶವಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ‘ಧ್ಯಾನ’ (ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿಡುವುದು) ಸಹಜವಾಗಿ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಈ ಮೂರನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೋಕ್ಷಪರಾಯಣಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಪರಮಗತಿ, ಪರಮಪದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅಥವಾ ಮುಕ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಹೆಸರೇ ‘ಮೋಕ್ಷ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಅವಸ್ಥೆಯು ಮನ-ವಾಣಿಗಿಂತ ಆಚೆಗಿದೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಅನಂತ ಮತ್ತು ಅದ್ವಿತೀಯ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಃಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆಂದು ಇಷ್ಟೇ ಹೇಳ ಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ಮೋಕ್ಷ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತನ್ಮಯವಾಗಿಸಿದ್ದಾನೋ, ಯಾರು ನಿತ್ಯ- ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವನೋ ಯಾರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಏಕಮಾತ್ರ ಉದ್ದೇಶವಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯು ವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನೇ ‘ಮೋಕ್ಷಪರಾಯಣ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮುನಿಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮನನಶೀಲನನ್ನು ‘ಮುನಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಧ್ಯಾನಕಾಲದಂತೆ ವ್ಯವಹಾರಕಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತೆಯ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯವಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಸದಾ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಮನನ ಮಾಡುತ್ತ ಇರುವವನೇ ‘ಮುನಿ’ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಗತೇಚ್ಛಾಭಯಕ್ರೋಧಃ’ - ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ಅಭಾವದ ಅನುಭವವಾದಾಗ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ;ಅನಿಷ್ಟದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಭಯವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ ಉಂಟಾದಾಗ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಕೂಲಕಾರ್ಯ ಆಗದಿದ್ದಾಗ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಧ್ಯಾನ ಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಯಾವ ಪುರುಷನು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗೆ ಸರ್ವತ್ರ ಸರ್ವದಾ ಮತ್ತು ಸರ್ವಥಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ, ಅವನು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ಅಭಾವವನ್ನು ನೋಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಇಚ್ಛೆಯಾದರೂ ಯಾವ ಮಾತಿನದು? ಯಾವಾಗ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲವೆಂದಾಗ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಸತ್ಯ ಸನಾತನ ಅನಂತ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವ ಚ್ಯುತಿಯೂ ಆಗದಿದ್ದಾಗ ಅನಿಷ್ಟದ ಆಶಂಕಾಜನಿತ ಭಯವಾದರೂ ಏಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ? ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿತ್ಯ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ಣಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಯಾವಾಗ ಯಾವುದೇ ಕಾಮನೆ ಅಥವಾ ಮನೋರಥಗಳು ಉಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲವೆಂದಾಗ ಕ್ರೋಧವೂ ಕೂಡ ಯಾರ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ? ಆದುದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲೂ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವುದೇ ಘಟನೆಯಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಭಯವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೂ ಕ್ರೋಧವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ದ ಪ್ರಯೋಗವು ಯಾವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಇಂತಹ ಪುರುಷನು ಸದಾ ಮುಕ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಏವ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯವು ನಿಶ್ಚಯದ ಬೋಧಕವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಮಹಾಪುರುಷನು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದಂತೆ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಇಚ್ಛಾ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿರುವನೋ ಅವನು ಧ್ಯಾನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಶರೀರ ಇರುವಾಗ ಅಥವಾ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದ ಮೇಲೂ ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ಮುಕ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸರ್ವಥಾ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದಿರುತ್ತಾನೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳಿಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಧ್ಯಾನಯೋಗವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಈಗ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಕರ್ಮಯೋಗ-ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಅಥವಾ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಅಸಮರ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅಂತಹ ಸಾಧಕನಿಗಾಗಿ ಸುಗಮವಾಗಿ ಪರಮಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುವಂತಹ ಭಕ್ತಿಯೋಗವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 29)
ಭೋಕ್ತಾರಂ ಯಜ್ಞತಪಸಾಂ ಸರ್ವಲೋಕಮಹೇಶ್ವರಮ್ ।
ಸುಹೃದಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮಾಂ ಶಾಂತಿಮೃಚ್ಛತಿ ॥
ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಯಜ್ಞತಪಸಾಮ್ - ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಸಪಸ್ಸುಗಳನ್ನು, ಭೋಕ್ತಾರಮ್ - ಭೋಗಿಸುವವನು, ಸರ್ವಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯರಿಗೂ ಒಡೆಯನು (ಹಾಗೂ), ಸರ್ವ ಭೂತಾನಾಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಭೂತ-ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಸುಹೃದಮ್ - ಸುಹೃದನು ಎಂದರೆ ಸ್ವಾರ್ಥ ರಹಿತನಾದ ದಯಾಳು ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಿ (ಹೀಗೆಂದು), ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತತ್ವಶಃ ತಿಳಿದು, ಶಾಂತಿಮ್ - ಶಾಂತಿಯನ್ನು, ಋಚ್ಛತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 29 ॥
ನನ್ನ ಭಕ್ತನು ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವವನೂ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯರಿಗೂ ಒಡೆಯನೂ ಹಾಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುಹೃದನೂ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವಾರ್ಥ ರಹಿತ ದಯಾಳುವೂ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಿಯೂ ಎಂದು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 29 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಜ್ಞ’ ಮತ್ತು ‘ತಪಸ್ಸು’ಗಳಿಂದ ಏನು ತಿಳಿಯಬೇಕು? ಭಗವಂತನು ಅವುಗಳ ಭೋಕ್ತೃವು ಹೇಗೆ? ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಶಾಂತಿಯು ಹೇಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಅಹಿಂಸಾ, ಸತ್ಯ ಆದಿ ಧರ್ಮಗಳ ಪಾಲನೆ, ದೇವತಾ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ತಾಯಿ-ತಂದೆ ಮೊದಲಾದ ಗುರುಜನರ ಸೇವೆ-ಪೂಜೆ, ದೀನ-ದುಃಖಿಗಳು, ಬಡವರು ಮತ್ತು ಪೀಡಿತ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಆದರದಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಅವರ ದುಃಖದ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟು ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಸಮಾವೇಶವನ್ನು ‘ಯಜ್ಞ’ ಮತ್ತು ‘ತಪ’ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ (10/20); ಆದುದರಿಂದ ದೇವತೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ದೀನ-ದುಃಖಿಗಳೇ ಮೊದಲಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು ಭಗವಂತನೇ ಸಮಸ್ತ ಸೇವಾ-ಪೂಜಾದಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನೇ ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ತಪಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (9/24). ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾರ ಸೇವೆ-ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಆ ದೇವ-ಮನುಷ್ಯಾದಿಗಳೇ ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಸೇವಾದಿಗಳ ಭೋಕ್ತಾರರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ಅವರು ಅಲ್ಪ ಮತ್ತು ವಿನಾಶೀ ಫಲಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ (7/23). ಅವರಿಗೆ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಶಾಂತಿಯು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಯಾವ ಪುರುಷನು ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಒಳಗೆ ಆತ್ಮರೂಪದಿಂದ ವಿರಾಜಮಾನನಾದ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾವಾಗ ಅವನು ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಅವನಿಗೆ-ನಾನು ದೇವ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಅಥವಾ ದೀನ-ದುಃಖಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಮ ಪೂಜನೀಯ ತನ್ನ ಪರಮ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಶ್ರೀಭಗವಂತನದ್ದೇ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಯಾರನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಥವಾ ಸನ್ಮಾನ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಶ್ರದ್ಧೆ-ಭಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೋ, ಯಾರ ಕುರಿತು ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಆಂತರಿಕ ನಿಜವಾದ ಪ್ರೇಮವಿರುತ್ತದೋ ಅವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಭಾರೀ ಮಹದಾನಂದ ಮತ್ತು ವಿಲಕ್ಷಣ ಶಾಂತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಪಿತೃಭಕ್ತನಾದ ಪುತ್ರನು ತನ್ನ ತಂದೆಯ, ಸ್ನೇಹಮಯಿಯಾದ ತಾಯಿಯು ಮಗನ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಪ್ರತಿಮೆಯಾದ ಪತ್ನಿಯು ತನ್ನ ಗಂಡನ ಸೇವೆಗೈಯ್ಯುವುದರಲ್ಲಿ ಎಂದಾದರೂ ಬೇಸರಪಡುತ್ತಾರೇನು? ನಿಜವಾದ ಶಿಷ್ಯನು ಅಥವಾ ಅನುಯಾಯಿ ಮನುಷ್ಯನು ತಮ್ಮ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಗುರು ಅಥವಾ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ ಮಹಾತ್ಮರ ಸೇವೆಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಾನೇನು? ಯಾವ ಪುರುಷ ಅಥವಾ ಸ್ತ್ರೀಯು ಕುರಿತು ಗೌರವ, ಪ್ರಭಾವ ಅಥವಾ ಪ್ರೇಮಪಾತ್ರರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಅವರ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಅವರೊಳಗೆ ಕ್ಷಣ-ಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಉತ್ಸಾಹದ ತೆರೆಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ; ‘ಇವರ ಸೇವೆ ಎಷ್ಟು ಮಾಡಿದರೂ ಕಡಿಮೆಯೇ ಆಗಿದೆ, ಎಂದು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರು ಈ ಸೇವೆಯಿಂದ ನಾವು ಇವರಿಗೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಈ ಸೇವೆಯಿಂದ ಅಭಿಮಾನವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಇಂತಹ ಸೇವೆಯ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಪಡೆದು ಅವರು ತಮ್ಮ ಸೌಭಾಗ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಎಷ್ಟು ಸೇವೆ ಆಗಿರುತ್ತದೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೇ ವಿನಯಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ನಿಜವಾದ ನಮ್ರತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಉಪಕಾರದ ಭಾವವು ದೂರವೇ ಇರಲಿ. ಅವರಿಗೆ ಹೆಜ್ಜೆ-ಹೆಜ್ಜೆಗೆ ನಾವು ಈ ಸೌಭಾಗ್ಯದಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಬಾರದೆಂಬ ಭಯವಿರುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಅಪೂರ್ವ ಶಾಂತಿಯ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಹಾಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ಶಾಂತಿಯು ಅವರನ್ನು ಸೇವೆಯಿಂದ ಹಿಂದೆಗೆಯಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಆನಂದಾತಿರೇಕದ ಅಲೆಗಳು ಏಳುತ್ತಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಈ ಆನಂದದಿಂದ ಸಾಕೆನಿಸದೆ ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಸೇವೆಯನ್ನೇ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಯಾವಾಗ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಗೌರವ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಸೇವೆಯು ಇಷ್ಟು ನಿಜವಾದ, ಇಷ್ಟು ಗಾಢವಾಗಿ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟು ಶಾಂತಿಪ್ರದವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಆಗ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾದವನು ಎಲ್ಲರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಖಿಲ ಜಗತ್ತಿನ ಪರಮ ಪೂಜ್ಯನೂ, ದೇವಾಧಿದೇವನೂ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೂ, ಪರಮ ಗೌರವ ಹಾಗೂ ಅಚಿಂತ್ಯ ಪ್ರಭಾವದ ನಿತ್ಯಧಾಮನೂ, ತನ್ನ ಪರಮ ಪ್ರಿಯತಮನೂ ಆದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ತನ್ನ ವಿಶುದ್ಧ ಸೇವಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಹೃದಯದ ನಿಜವಾದ ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅವಿರಲ ಪ್ರೇಮವು ನಿರಂತರ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಸುಧಾಮಯ ಮಧುರ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಳುಮುಳುಗಿ ಅವನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಮತ್ತು ಎಂತಹ ಅಲೌಕಿಕ ಆನಂದ ಹಾಗೂ ಎಷ್ಟು ಮತ್ತು ಎಂತಹ ಅಪೂರ್ವ ದಿವ್ಯ ಶಾಂತಿಯು ಸಿಗಬಹುದೆಂಬ ಮಾತನ್ನು ಯಾರೂ ಹೇಳಲಾರರು. ಯಾರಿಗೆ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಿಂದ ಇಂತಹ ಸೌಭಾಗ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅವರೇ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಇದರ ಅನುಭವ ಪಡೆಯ ಬಲ್ಲರು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಸರ್ವಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರ’ನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವವರಿಗೆ ಶಾಂತಿಯು ಹೇಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಂದ್ರ, ವರುಣ, ಕುಬೇರ, ಯಮರಾಜ ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟೇ ಲೋಕಪಾಲಕರಿದ್ದಾರೋ, ಹಾಗೂ ವಿಭಿನ್ನ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಎಷ್ಟು ಒಡೆಯರು ಇದ್ದಾರೋ, ಭಗವಂತನು ಅವರೆಲ್ಲರ ಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ ‘ತಮೀಶ್ವರಾಣಾಂ ಪರಮಂ ಮಹೇಶ್ವರಮ್’ (ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರ-ಉ-6/7) ‘ಆ ಈಶ್ವರರಿಗೂ ಕೂಡ ಪರಮ ಮಹೇಶ್ವರ ತನ್ನ ಅನಿರ್ವಚನೀಯ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಲೀಲೆಯಿಂದಲೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅನಂತ ಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಎತ್ತರದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ.’ ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನೂ, ಸರ್ವನಿಯಾಮಕನೂ, ಸರ್ವಾಧ್ಯಕ್ಷನೂ ಮತ್ತು ಸರ್ವೇಶ್ವರೇಶ್ವರನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಅವನನ್ನು ‘ಸರ್ವ ಲೋಕಮಹೇಶ್ವರ’ನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿಯುವ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನ ಮಹಾನ್ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯದ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಕೂಡ ಅವನನ್ನು ಮರೆಯಲಾರನು. ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಭಯ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಅವನ ಅನನ್ಯ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡ್ಡುವ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ಶತ್ರುಗಳು ಅವನ ಬಳಿ ಸುಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಯಾರೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಅವನ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಪರಮಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಆನಂದದ ಮಹಾನ್ ಸಮುದ್ರವಾದ ಭಗವಂತನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿರುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುಹೃದಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಸುಹೃದ್ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಶಾಂತಿ ಹೇಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಿಗದಿರುವ ಮತ್ತು ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಎಲ್ಲೂ ಯಾರ ಜೊತೆಗೂ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲ. ಭಗವಂತನಾದರೋ ಸದಾ ಸರ್ವದಾ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪೂರ್ಣಕಾಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ (3/22); ಆದರೂ ದಯಾಮಯ ಸ್ವರೂಪನಾಗಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹಗೈದು ಎಲ್ಲರ ಹಿತದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆಗಾಗ ಅವತರಿಸಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಚಿತ್ರ ಚರಿತ್ರಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನ್ನು ಹಾಡಿ-ಹೊಗಳುತ್ತ ಜನರು ಉದ್ಧಾರವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತವೇ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಯಾರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನೋ ಅಥವಾ ದಂಡಿಸುವನೋ ಅವರ ಮೇಲೆಯೂ ದಯೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಯಾವುದೇ ವಿಧಾನವು ದಯೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಭೂತರ ‘ಸುಹೃದ್’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ.ಜನರು ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಅದರಿಂದಲೇ ಅವರು ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇಷ್ಟ-ಅನಿಷ್ಟದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಖಿ-ದುಃಖಿಗಳಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದಲೇ ಅವರಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಪುರುಷರು ‘ಭಗವಂತನು ನನ್ನ ಅಹೈತುಕ ಪ್ರೇಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಏನೆಲ್ಲ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದೆಲ್ಲ ನನ್ನ ಮಂಗಲಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ಆಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ದಯಾಮಯ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ದಯೆಯಿಂದ ಓತ-ಪ್ರೋತ ಮಂಗಲ ವಿಧಾನವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸದಾಕಾಲ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಅಚಲ ಶಾಂತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಶಾಂತಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಅಡ್ಡಿಯೂ ಇದಿರಾಗುವ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾರಾದರೂ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನ ಕುರಿತು ಯಾವುದಾದರೂ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಉಚ್ಚಪದದಲ್ಲಿರುವ ಅಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ರಾಜ-ಮಹಾರಾಜರ ಕುರಿತು ಸುಹೃದ್ಭಾವ ಉಂಟಾದರೆ, ಆ ಮನುಷ್ಯನು ಒಂದು ವೇಳೆ- ‘ಇಂತಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಕ್ತಿಸಂಪನ್ನ ಪುರುಷನು ನನ್ನ ಯಥಾರ್ಥ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ-ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಉಚ್ಚಪದಸ್ಥ ಅಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ರಾಜಮಹಾರಾಜರು ಸರ್ವಥಾಸ್ವಾರ್ಥರಹಿತನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಸರ್ವ ಶಕ್ತಿವಂತನೂ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಒಡೆಯನೂ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ - ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ತುಂಬಾ ಭಾಗ್ಯವಂತನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಿರ್ಭಯ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಆನಂದದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಒಂದು ವೇಳೆ ಸರ್ವಶಕ್ತಿಮಾನ್, ಸರ್ವಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರ, ಸರ್ವನಿಯಂತಾ, ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮಿ, ಸರ್ವದರ್ಶಿ, ಅನಂತ ಅಚಿಂತ್ಯ ಗುಣಗಳ ಸಮುದ್ರ, ಪರಮ ಪ್ರೇಮಿ ಪರಮೇಶ್ವರನು ತನ್ನನ್ನು ನಮ್ಮ ಸುಹೃದ್ನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದರೆ ಮತ್ತು ನಾವು ಆ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ನಮ್ಮ ಸುಹೃದ್ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ನಮಗೆ ಎಷ್ಟು ಅಲೌಕಿಕ ಆನಂದ ಮತ್ತು ಎಂತಹ ಅಪೂರ್ವ ಶಾಂತಿ ಸಿಗಬಹುದು? ಇದರ ಅನುಮಾನಪಡುವುದೂ ಕಷ್ಟವೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯಾರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಯಜ್ಞ-ತಪಸ್ಸುಗಳ ಭೋಕ್ತಾ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಮಹೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುಹೃದ್-ಈ ಮೂರೂ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅವನೇ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವನೋ, ಅಥವಾ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದರಿಂದ ಯುಕ್ತನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವನಿಗೂ ಕೂಡ ಶಾಂತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆಯೇ?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನನ್ನು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಲಕ್ಷಣದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವನು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವನಿಗೂ ಶಾಂತಿಯು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಮೂರೂ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಯುಕ್ತನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವನ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವನೋ ಅವನು ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ಭಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು. ಭಜನೆಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನ ಮೇಲೆ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯು ಸುರಿಯಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪ, ಪ್ರಭಾವ, ತತ್ತ್ವ ಹಾಗೂ ಗುಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪೂರ್ಣ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆಹಾ! ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಆನಂದ ಮತ್ತು ಎಂತಹ ಶಾಂತಿ ದೊರಕಬಹುದು!ಯಾವಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಪೂರ್ಣ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದ ಭಗವಂತನು, ಯಾವ ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞ ತಪಸ್ಸುಗಳ ಏಕ ಮಾತ್ರ ಭೋಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಈಶ್ವರರ ಹಾಗೂ ಅಖಿಲ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ಪರಮಮಹೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಆ ಜಗದೊಡೆಯನು ನನ್ನ ಪರಮ ಪ್ರೇಮಿ ಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನೆಲ್ಲಿ! ಕ್ಷುದ್ರತಮ ಮತ್ತು ಗಣನೆಯಿಲ್ಲದ ನಾನೆಲ್ಲಿ! ತನ್ನ ಅನಂತ ಅಚಿಂತ್ಯ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಸ್ಥಿತ ಮಹಾನ್ ಮಹೇಶ್ವರ ಭಗವಂತ! ಆಹಾ! ನನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸೌಭಾಗ್ಯವಂತನು ಬೇರೆ ಯಾರಿರಬಹುದು? ಎಂದು ತಿಳಿಯುವನೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹೃದಯದ ಯಾವ ಅಪೂರ್ವ ಕೃತಜ್ಞತೆಯೊಂದಿಗೆ, ಯಾವ ಪವಿತ್ರ ಭಾವಧಾರೆಯಿಂದ ಸಿಕ್ತನಾಗಿ, ಯಾವ ಆನಂದಾಂಬುಧಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಭಗವಂತನ ಪಾವನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲಕ್ಕೂ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿರುವನೋ! ಇದನ್ನು ಯಾರು ಬಲ್ಲರು?
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸುಗಳ ಭೋಕ್ತಾ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಮಹೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪರಮ ಸುಹೃದ್ನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಉಪಾಯವೇನು? ಯಾವ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪ, ಪ್ರಭಾವ, ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಅವನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು ?
ಉತ್ತರ - ಶ್ರದ್ಧಾ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದೊಂದಿಗೆ ಮಹಾಪುರುಷರ ಸಂಗ, ಸತ್ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಶ್ರವಣ-ಮನನ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಸುಕತೆಯಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಅವನ ದಯೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪ, ಪ್ರಭಾವ ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತನಾಗ ಬಲ್ಲನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಯಾವ ಸ್ವರೂಪದ ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಅಜ, ಅವಿನಾಶೀ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸಮಯ-ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಲೀಲೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೋ ಅದೇ ನಿರ್ಗುಣ, ಸಗುಣ, ನಿರಾಕಾರ, ಸಾಕಾರ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತ-ವ್ಯಕ್ತಸ್ವರೂಪೀ, ಸರ್ವರೂಪೀ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನು, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ, ಸರ್ವಾಧಾರ ಮತ್ತು ಸರ್ವಲೋಕಮಹೇಶ್ವರ ಸಮಗ್ರ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ
ಸಂವಾದೇ ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗೋನಾಮ ಪಂಚಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 5 ॥
॥ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥
॥ ಅಥ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ - ಆತ್ಮಸಂಯಮಯೋಗವು ॥
ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು— ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ ಮತ್ತು ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ’ ಈ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಧ್ಯಾನಯೋಗವು ಉಪಯೋಗವಾಗುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಸಂಯಮ ಮಾಡುವುದು ಪರಮಾವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ - ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ‘ಆತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಸಂಯಮದ ವಿಶೇಷ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಆತ್ಮಸಂಯಮಯೋಗ’ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.
ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ— ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ದ ಏಕತೆಯ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಗೈದು, ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಯೋಗಾರೂಢ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಐದರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯೋಗಾರೂಢಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆರರಲ್ಲಿ ‘ತನಗೆ ತಾನೇ ಮಿತ್ರನು ಮತ್ತು ತಾನೇ ತನಗೆ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬಯಲಾಗಿಸಿ, ಏಳರಲ್ಲಿ ಶರೀರ, ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎಂಟು ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮಹತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕರವರೆಗೆ ಕ್ರಮಶಃ ಸ್ಥಾನ, ಆಸನ ಹಾಗೂ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ವಿಧಿಯ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನೈದರಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಹದಿನಾರು ಮತ್ತು ಹದಿನೇಳರಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಆಹಾರ-ವಿಹಾರ ಹಾಗೂ ಶಯನಾದಿಗಳ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನೆಂಟರಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ದೀಪದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಯೋಗಿಯ ಚಿತ್ತದ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ನಂತರ ಇಪ್ಪತ್ತರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡರತನಕ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ, ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗ’ವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ಅಭೇದರೂಪದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನ ಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯ ಪ್ರಣಾಲಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಇಪ್ಪತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುವ ಮನವನ್ನು ಆಗಾಗ ಸೆಳೆ-ಸೆಳೆದು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರೇರಣೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಫಲಸ್ವರೂಪ ‘ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖ’ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ವ್ಯವಹಾರಕಾಲದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಮೂವತ್ತರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಯೋಗಿಯ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅವನ ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವದ್ದರ್ಶನದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದ ಹಾಗೂ ಮೂವತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವದ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಮನದ ಚಂಚಲತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಮತ್ವಯೋಗದ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಕಠಿಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಮನದ ನಿಗ್ರಹವನ್ನೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮೂವತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಗ್ರಹದ ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮೂವತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಯೋಗದ ದುಷ್ಪ್ರಾಪ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದಾದನಂತರ ಮೂವತ್ತೇಳು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನ ಗತಿಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಸಂದೇಹದ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ನಲವತ್ತರಿಂದ ನಲವತ್ತೈದರ ತನಕ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಂದ ಕ್ರಮಶಃ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷನಿಗೆ ದುರ್ಗತಿ ಆಗದಿರುವ, ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವ ಹಾಗೂ ಪವಿತ್ರ ಸಿರಿವಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವ, ವೈರಾಗ್ಯವುಳ್ಳ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟರು, ಜ್ಞಾನವಂತ ಯೋಗಿಗಳ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವದೇಹದ ಬುದ್ಧಿಸಂಯೋಗವನ್ನು ಸಹಜವಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ, ಪವಿತ್ರ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟರೂ ಕೂಡ ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸದ ಬಲದಿಂದ ಭಗವಂತನತ್ತ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗುವ, ಯೋಗದ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಮಹತ್ವದ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಿಗೆ ಪರಮಗತಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದಾದನಂತರ ನಲವತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ಯೋಗಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯೋಗಿಯಾಗಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ನಲವತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಯೋಗಿಗಳಿಗಿಂತ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಶ್ರದ್ಧಾ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಯೋಗಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆಗೈದು ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ‘ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸ’ (ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ) ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ ಈ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಒಂದು ಸಾಧನವು ನನಗೆ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡರ ಸಮಾನತೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಗಮತೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ‘ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸ’ಕ್ಕಿಂತ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳ ಸ್ವರೂಪ, ಅವುಗಳ ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರೂಪಣೆಗೈದು ಅವೆರಡನ್ನೂ ಅತ್ಯಂತ ಉಪಯೋಗಿ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಧನ ಉಪಾಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಂಕ್ಷೇಪದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗವನ್ನೂ ಕೂಡ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು. ಆದರೆ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಾಧನವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಮಾತನ್ನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯಪಡಿಸಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಅಂಗ-ಪ್ರತ್ಯಂಗಸಹಿತ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣನೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಅಂಗಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 1)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಅನಾಶ್ರಿತಃ ಕರ್ಮಫಲಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕರ್ಮ ಕರೋತಿ ಯಃ ।
ಸ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಚ ಯೋಗೀ ಚ ನ ನಿರಗ್ನಿರ್ನ ಚಾಕ್ರಿಯಃ ॥
ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, ಕರ್ಮಫಲಮ್ - ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು, ಅನಾಶ್ರಿತಃ - ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ, ಕಾರ್ಯಮ್, ಕರ್ಮ - ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು, ಕರೋತಿ - ಮಾಡುತ್ತಾನೆಯೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಸಂನ್ಯಾಸೀ - ಸಂನ್ಯಾಸೀ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಯೋಗೀ - ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ನಿರಗ್ನಿಃ - ಕೇವಲ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದವನು (ಸಂನ್ಯಾಸಿಯು), ನ - ಅಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಕ್ರಿಯಃ - ಕೇವಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವವನು (ಯೋಗಿಯು), ನ - ಅಲ್ಲ. ॥ 1 ॥
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು ಯಾವ ಪುರುಷನು ಕರ್ಮಫಲದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಮತ್ತು ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದವನು ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಕೇವಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವವನು ಯೋಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ. ॥ 1 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲದ ಆಶ್ರಯದ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಯಾವ ಮಾತೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಬಂದಿಲ್ಲ, ಇದರ ಕಾರಣವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪುರುಷನು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವ ಕರ್ಮಫಲದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾದಮೇಲೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಫಲದ ಕಾಮನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ಮಫಲ ಆಶ್ರಯದ ತ್ಯಾಗ ಇರುವವನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವೂ ಇದೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವು ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅದೇ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನ ಅಧ್ಯಾಹಾರ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಎಲ್ಲಿ ಫಲದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದು, ಆದರೆ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಚರ್ಚೆ ಆಗಿಲ್ಲವೋ (2-51, 18-11), ಅಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದು ಫಲ-ತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಇಲ್ಲವೋ (3-19, 6-4), ಅಲ್ಲಿ ಫಲದ ತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮ ಫಲದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಮಾನ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಈ ಲೋಕದ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಸುಖಾದಿ ಪರಲೋಕದ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳನ್ನು ‘ಕರ್ಮಫಲ’ದಲ್ಲಿ ಸಮಾವೇಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದಾದರೂ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಾಗ, ಒಂದಲ್ಲ-ಒಂದು ಫಲದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ಪುನಃ ಪುನಃ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಸುಳಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳಿಸುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯ, ಕ್ಷಣಭಂಗುರ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂಬುದಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದೇ ಕರ್ಮಫಲ ಆಶ್ರಯದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳು ಯಾವುವು ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು?
ಉತ್ತರ - ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ನಿತ್ಯ-ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹ ಸಂಬಂಧೀ ಹಾಗೂ ಲೋಕ ಸೇವೆಯೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಶುಭಕರ್ಮಗಳು ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿ ಹಾಗೂ ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಆಲಸ್ಯರಹಿತನಾಗಿ, ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಉತ್ಸಾಹ ಪೂರ್ವಕ ಎಲ್ಲಾ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲೂ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪುರುಷನು ಸಂನ್ಯಾಸಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಯೋಗಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಂತಹ ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಪುರುಷನು ಸಮಸ್ತ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳ ಚರಮ ಫಲದ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿ ಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ‘ಸಂನ್ಯಾಸಿತ್ವ’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗಿತ್ವ’ ಎರಡೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನ ನಿರಗ್ನಿಃ’ಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಸಂನ್ಯಾಸ- ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡ ಪುರುಷನಿಗೆ ‘ನಿರಗ್ನಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ನ ನಿರಗ್ನಿಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು - ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮವನ್ನೇನೋ ಕೈಗೊಂಡಿರುವನು, ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗ (ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ)ದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಕೇವಲ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದ್ದಾನೆ, ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಹಾಗೂ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದೇಹಾಭಿಮಾನ ವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಸ್ತುತಃ ಅವನು ಸಂನ್ಯಾಸಿಯೇ ಅಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನ ಚ ಅಕ್ರಿಯಃ’ ಎಂಬುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಗೈದು ‘ಧ್ಯಾನಸ್ಥ’ನಾಗುವ ಪುರುಷನನ್ನು ‘ಅಕ್ರಿಯ’ನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ನ ಚ ಅಕ್ರಿಯಃ’ದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.-ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಾದರೋ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮನೆಯೇ ಆದಿ ದೋಷಗಳಿರುವವನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯೋಗಿಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೂ ಕೂಡ ಕೇವಲ ಹೊರಗಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಮಮತೆ, ಅಭಿಮಾನ, ಆಸಕ್ತಿ, ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದು, ಜ್ಞಾನಯೋಗ (ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗ)ದ ಸಮಸ್ತ ಲಕ್ಷಣಗಳು (5/8, 9-13, 24, 25, 26ರ ಅನುಸಾರ) ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುವವನು ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಲ್ಲವೇ?
ಉತ್ತರ - ಏಕಿಲ್ಲ! ಇಂತಹ ಮಹಾಪುರುಷರೇ ಆದರ್ಶ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಮಹಾತ್ಮರ ಮಹತ್ವ ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸಲೋಸುಗವೇ ಜ್ಞಾನ ಯೋಗದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ವಿಕಾಸ ಹೊಂದಿರುವ, ಆ ಬೇರೆ ಆಶ್ರಮದವರನ್ನೂ ಸಹ ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವರ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಅವರನ್ನು ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರಸ್ಯವಾದರೂ ಇನ್ನೇನಾಗ ಬಲ್ಲದು?
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇದೇ ರೀತಿ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದ ಪುರುಷನು ನಿರಂತರ ಧ್ಯಾನಸ್ಥನಾಗಿದ್ದು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ರಾಗ, ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಕಾಮಕ್ರೋಧಾದಿಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿರುವ, ಆ ಸರ್ವ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯೂ ಸಹ ಯೋಗಿಯಲ್ಲವೇ?
ಉತ್ತರ - ಇಂತಹ ಸರ್ವಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗೀ ಮಹಾತ್ಮರೇ ಆದರ್ಶ ಯೋಗಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮ ಫಲದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರನ್ನು ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಮತ್ತು ಯೋಗೀ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಅದರಲ್ಲಿ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗ’ ಎರಡೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ನಿಷ್ಠೆಗಳಾದರೆ ಮೇಲಿನ ಸಾಧಕನು ಎರಡನ್ನೂ ಕೂಡಿದವನು ಹೇಗೆ ಆಗುತ್ತಾನೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಣಗೈಯಲು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗದ’ ಏಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 2)
ಯಂ ಸಂನ್ಯಾಸಮಿತಿ ಪ್ರಾಹುರ್ಯೋಗಂ ತಂ ವಿದ್ಧಿ ಪಾಂಡವ ।
ನ ಹ್ಯಸಂನ್ಯಸ್ತಸಂಕಲ್ಪೋ ಯೋಗೀ ಭವತಿ ಕಶ್ಚನ ॥
ಪಾಂಡವ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ !, ಯಮ್ - ಯಾವುದನ್ನು, ಸಂನ್ಯಾಸಮ್ - ಸಂನ್ಯಾಸ, ಇತಿ - ಎಂಬುದಾಗಿ, ಪ್ರಾಹುಃ- ಹೇಳುತ್ತಾರೆಯೋ, ತಮ್ - ಅದನ್ನೇ (ನೀನು), ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗವೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಅಸಂನ್ಯಸ್ತ- ಸಂಕಲ್ಪಃ - ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವ, ಕಶ್ಚನ - ಯಾವ ಪುರುಷನೂ ಕೂಡ, ಯೋಗೀ - ಯೋಗೀ, ನ, ಭವತಿ- ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 2 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಯಾವುದನ್ನು ಸಂನ್ಯಾಸವೆಂಬುದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನೇ ನೀನು ಯೋಗವೆಂದು ತಿಳಿ. ಏಕೆಂದರೆ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವ ಯಾವ ಪುರುಷನೂ ಕೂಡ ಯೋಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 2 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ವೆಂದು ಹೇಳುವುದನ್ನೇ ನೀನು ‘ಯೋಗ’ ವೆಂದು ತಿಳಿ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನದಿಂದಾಗುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಭಾವವನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಿ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವು - ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದಾಗುವ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ದ ಪರಾಕಾಷ್ಠರೂಪೀ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಎರಡರಲ್ಲೂ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಸಮಸ್ತ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗವಿದೆ ಮತ್ತು ಎರಡರ ಫಲವೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಕಲ್ಪ’ದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಅದರ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮಮತೆ ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ಸಂಯುಕ್ತವಾದ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವ ಅಂತಃ ಕರಣದ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ‘ಸಂಕಲ್ಪ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವಗೊಳಿಸುವುದೇ ಅದರ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡದಿರುವ ಯಾವ ಪುರುಷನು ಯೋಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ’, ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಂಕಲ್ಪವು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗವಾಗದೆ ಚಿತ್ತವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸಂಲಗ್ನವಾಗಲಾರದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ಸಾಧಕರು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಆಸನ- ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಾದಿ ಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಭಗವದಾಜ್ಞಾನುಸಾರ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಮೂರನೆಯವರು ಸಮಯಾನುಸಾರ ಧ್ಯಾನವನ್ನೂ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇವರುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರೇ ಸಾಧಕರಾಗಲಿ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವರೆಗೆ ಅವರನ್ನು ಯೋಗಾರೂಢ ಅಥವಾ ಯೋಗಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಸಾಧಕನು ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪಮಾತ್ರದ ಅಭಾವವಾದಾಗಲೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯೂ ವಸ್ತುತಃ ನಿಜವಾದ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಒಂದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಶಂಸೆಗೈದು ಈಗ ಅದರ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 3)
ಆರುರುಕ್ಷೋರ್ಮುನೇರ್ಯೋಗಂ ಕರ್ಮ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೇ ।
ಯೋಗಾರೂಢಸ್ಯ ತಸ್ಯೈವ ಶಮಃ ಕಾರಣಮುಚ್ಯತೇ ॥
ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗದಲ್ಲಿ, ಆರುರುಕ್ಷೋಃ - ಆರೂಢನಾಗಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ, ಮುನೇಃ - ಮನನಶೀಲನಾದ ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ, ಕರ್ಮ - ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ, ಕಾರಣಮ್ - (ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ) ಕಾರಣವೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ (ಮತ್ತು ಯೋಗಾರೂಢನಾದ ಮೇಲೆ), ತಸ್ಯ - ಆ, ಯೋಗಾರೂಢಸ್ಯ - ಯೋಗಾರೂಢನಾದ ಪುರುಷನ, ಶಮಃ - ಯಾವ ಎಲ್ಲ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ, (ಸಃ), ಏವ - ಅದೇ (ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗೆ),
ಕಾರಣಮ್- ಕಾರಣವೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 3 ॥
ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಮನನಶೀಲನಾದ ಪುರುಷನಿಗೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದೇ ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯೋಗಾರೂಢನಾದನಂತರ ಆ ಯೋಗಾರೂಢಪುರುಷನಿಗೆ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ ಅದೇ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 3 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮುನೇಃ’ ಈ ಪದದಿಂದ ಯಾವ ಪುರುಷನನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು?
ಉತ್ತರ - ‘ಮುನೇಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇತುರೂಪೀ, ಯೋಗಾರೂಢ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವ ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ವಿಶೇಷಣ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವ ಮನನಶೀಲ ಸಾಧಕನೆಂದು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯೋಗಾರೂಢ ಅವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳು ಹೇತುವಾಗಿವೆ?
ಉತ್ತರ - ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿರುವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಫಲ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಯೋಗಾರೂಢ ಅವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಹೇತುಗಳಾಗಬಲ್ಲವು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯೋಗಾರೂಢ ಅವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕಾರಣಗಳೆಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಿದೆ? ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೂ ಯೋಗಾರೂಢಾವಸ್ಥೆಯು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆಯೇ?
ಉತ್ತರ - ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನದ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡುವುದು ಕೂಡ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧ್ಯಾನದ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡುವ ಸಾಧಕನೂ ಕೂಡ ಶೌಚ, ಸ್ನಾನ ಹಾಗೂ ತಿಂಡಿ-ತೀರ್ಥಾದಿ ಶರೀರ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಯೋಗ್ಯ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನಾದರೋ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಗನುಕೂಲವಾಗಿ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೋ, ಫಲ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಅವುಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದು ಯೋಗಾರೂಢ ಅವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಹೇತುವಾಗಿದೆ - ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸದೆ ಮನುಷ್ಯನು ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಯೋಗಾರೂಢ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾರನು ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.’
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಶಮಃ’ ಈ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ತ್ಯಾಗವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಸರ್ವ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ಅಭಾವವೆಂದು ಏಕೆ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಎರಡನೇ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗದ ಪ್ರಕರಣವಿದೆ. ‘ಶಮಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥವೂ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಶಾಂತಗೊಳಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಶಮ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಇದೇ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ವಶವಾಗಿ ಶಾಂತವಾದ ಬಳಿಕವೇ ಸಂಕಲ್ಪಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ವರೂಪತಃ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವಾಗಲಾರದು. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶಮಃ’ದ ಅರ್ಥವು ಸರ್ವಸಂಕಲ್ಪಗಳ ಅಭಾವವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯೋಗಾರೂಢ ಪುರುಷನ ‘ಶಮ’ವನ್ನು ಕರ್ಮಗಳ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಯಾವ ಹಾನಿಯಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಶಮ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಸರ್ವ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ಅಭಾವರೂಪೀ ಶಾಂತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದು ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಲಾರದು, ಯೋಗಾರೂಢ ಪುರುಷನಿಂದ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೋ, ಅದರಲ್ಲಾದರೋ ಅವನ ಮತ್ತು ಜನರ ಪ್ರಾರಬ್ಧವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಶಮ’ವನ್ನು ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಹೇತುವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಯುಕ್ತಿ ಸಂಗತವಾಗಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಹೇತುವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಾರೂಢ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಬಂದಿದೆ. ಅದರ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯುಂಟಾದಾಗ ಯೋಗಾರೂಢ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 4)
ಯದಾ ಹಿ ನೇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ನ ಕರ್ಮಸ್ವನುಷಜ್ಜತೇ ।
ಸರ್ವಸಂಕಲ್ಪಸಂನ್ಯಾಸೀ ಯೋಗಾರೂಢಸ್ತದೋಚ್ಯತೇ ॥
ಯದಾ - ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ, ನ, ಅನುಷಜ್ಜತೆ - ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ಕರ್ಮಸು, ಹಿ - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ನ, (ಅನುಷಜ್ಜತೇ) - ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ತದಾ - ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಸರ್ವಸಂಕಲ್ಪ ಸಂನ್ಯಾಸೀ - ಎಲ್ಲ ಸಂಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದ ಪುರುಷನು, ಯೋಗಾರೂಢಃ - ಯೋಗಾರೂಢನೆಂದು,
ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 4 ॥
ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸರ್ವ ಸಂಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದ ಪುರುಷನನ್ನು ಯೋಗಾರೂಢನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥ 4 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹೇಳಿದೆ, ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಕಾಮನೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ (2/62). ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರದಿದ್ದರೆ ಕಾಮನೆಯ ಅಭಾವವಾದರೋ ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಆಗುವುದು. ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯವು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯ ಅಭಾವವೆಂದೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಸಂಕಲ್ಪಸಂನ್ಯಾಸ’ದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗವಾದ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಕರ್ಮವನ್ನು ಪೂರ್ತಿಗೊಳಿಸುವುದು ಹೇಗೆ ಸಂಭವವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗದ ಅರ್ಥವು ಎಲ್ಲ ಸ್ಫುರಣೆಗಳ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲ, ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಯೋಗಾರೂಢ ಅವಸ್ಥೆಯ ವರ್ಣನೆಯು ಅಸಂಭವವಾದೀತು. ಆ ಅವಸ್ಥೆಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗದವನಾದರೋ ಅದರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನು ಮತ್ತು ಅದು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿರುವವನೂ ಹೇಳಲಾರನು. ಮತ್ತೆ ಅದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಯಾರು ಮಾಡುವರು? ಇದಲ್ಲದೆ ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-‘ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಗುವ ಮಹಾಪುರುಷನನ್ನು ಪಂಡಿತನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ’ - ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಹಾಪುರುಷನ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ, ಅವನು ಯೋಗಾರೂಢನಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ಸಂಕಲ್ಪರಹಿತ ಪುರುಷನ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮಗಳು ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ತ್ಯಾಗದ ಅರ್ಥವು ಸ್ಫುರಣೆ ಅಥವಾ ವೃತ್ತಿಮಾತ್ರದ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲವೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ಪೂರ್ಣವಾದ ತ್ಯಾಗವೇ ‘ಸರ್ವಸಂಕಲ್ಪ ಸಂನ್ಯಾಸ’ವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ತ್ಯಾಗವು ಕರ್ಮಗಳು ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾಗಿ ಪೂರ್ತಿಗೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬಾಧೆಯನ್ನು ಒಡ್ಡುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಯಾವುದರ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲವೋ, ಅವನ ಮೂಲಕ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯಾವ ವಿಷಯಗಳ ಗ್ರಹಿಕೆ ಅಥವಾ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪಜನಿತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಜ್ಞಾನೀಮಹಾತ್ಮರ ಮೂಲಕವೇ ನಡೆಯಬಲ್ಲುವು. ಇಂತಹ ಮಹಾತ್ಮರಿಗಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ‘ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ನನ್ನಲ್ಲೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ (6/31).’
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುವುದೇ ಬೇಕಾದಷ್ಟಾಗಿತ್ತು, ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿತ್ತು?
ಉತ್ತರ - ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವಾದ ಮೇಲೂ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವ ಸಂಭವವಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವುದೇ ಫಲವಿಲ್ಲದಿರುವ ವ್ಯರ್ಥಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಮಾದೀ ಮನುಷ್ಯರ ಆಸಕ್ತಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೇ ಹೇಳಬೇಕಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಪರಮಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರಣರೂಪೀ ಯೋಗಾರೂಢ-ಅವಸ್ಥೆಯ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ ಈಗ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 5)
ಉದ್ಧರೇದಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಂ ನಾತ್ಮಾನಮವಸಾದಯೇತ್ ।
ಆತ್ಮೈವ ಹ್ಯಾತ್ಮನೋ ಬಂಧುರಾತ್ಮೈವ ರಿಪುರಾತ್ಮನಃ ॥
ಆತ್ಮನಾ - ತನ್ನ ಮೂಲಕ, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ತನ್ನನ್ನು (ಸಂಸಾರಸಾಗರದಿಂದ), ಉದ್ಧರೇತ್ - ಉದ್ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿ (ಮತ್ತು), ಆತ್ಮಾನಮ್ - ತನ್ನನ್ನು, ನ, ಅವಸಾದಯೇತ್ - ಅಧೋಗತಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕದಿರಲಿ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ (ಈ ಮನುಷ್ಯನು), ಆತ್ಮಾ, ಏವ, ಆತ್ಮನಃ, ಬಂಧುಃ - ತನಗೆ ತಾನೆ ಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, (ಹಾಗೂ), ಆತ್ಮಾ, ಏವ, ಆತ್ಮನಃ, ರಿಪುಃ - ತನಗೆ ತಾನೇ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ।। 5 ।।
ತನ್ನ ಮೂಲಕ ತನ್ನನ್ನು ಸಂಸಾರಸಾಗರದಿಂದ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯ ದಿರಲಿ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮನುಷ್ಯನು ತನಗೆ ತಾನೇ ಮಿತ್ರನೂ, ಮತ್ತು ತನಗೆ ತಾನೇ ಶತ್ರುವೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 5 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ತನ್ನಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಅಧೋಗತಿಗೆ ತಳ್ಳುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜೀವನು ಅಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಈ ದುಃಖಮಯ ಸಂಸಾರ-ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಏಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಒಳ್ಳೆ-ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತ ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ಭಯಾನಕ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಜೀವಿಯ ಈ ದೀನ ದೆಸೆಯನ್ನು ಕಂಡು ದಯಾಮಯನಾದ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ಸಾಧನೋಪ ಯೋಗಿ, ದೇವ-ದುರ್ಲಭ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಕರುಣಿಸಿ ಅದರಿಂದ ಅವನು ಬೇಕಾದರೆ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಒಂದೇ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಪಾರಾಗಿ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಿ ಎಂದು ಸುಂದರವಾದ ಒಂದು ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಮಾನವ ಜೀವನದ ಆ ದುರ್ಲಭ ಅವಕಾಶವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹೋಗಗೊಡದೆ, ಕರ್ಮಯೋಗ, ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಯಾವು ದಾದರೂ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ತನ್ನ ಜನ್ಮವನ್ನು ಸಫಲ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದೇ ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭ-ಮೋಹ ಮೊದಲಾದ ದೋಷಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿ ಕೊಂಡು ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ದುಷ್ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲಸ್ವರೂಪೀ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದ ಪರಮ ಫಲವಾದ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿದ್ದು, ಪುನಃ ಹಂದಿ-ನಾಯಿ ಮೊದಲಾದ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾಗುವುದೇ ತನ್ನನ್ನು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗುವುದಾಗಿದೆ. ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡುವವನೆಂದು ಹೇಳಿ ಅವನ ದುರ್ಗತಿಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.*
* ಅಸುರ್ಯಾ ನಾಮ ತೇ ಲೋಕಾ ಅಂಧೇನ ತಮಸಾವೃತಾಃ । ತಾಂಸ್ತೇ ಪ್ರೇತ್ಯಾಭಿಗಚ್ಛಂತಿ ಯೇ ಕೇ ಚಾತ್ಮಹನೋ ಜನಾಃ ॥
(ಈಶೋಪನಿಷತ್ತು-3)
ಆ ಹಂದಿ-ನಾಯಿ ಮೊದಲಾದ ಯೋನಿ ಹಾಗೂ ನರಕರೂಪೀ ಅಸುರಸಂಬಂಧೀ ಲೋಕಗಳು ಅಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಯಾರಾದರೂ ಕೂಡ ಆತ್ಮನ ಹನನ (ಹತ್ಯೆ) ಮಾಡುವ ಜನರಿದ್ದಾರೋ, ಅವರು ಸತ್ತಮೇಲೆ ಆ ಅಸುರಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಜೀವಿಗೆ ‘ಪ್ರಾರಬ್ಧವು ಕೆಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಉನ್ನತಿಯಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು, ನಿನ್ನ ಉತ್ಥಾನ-ಪತನ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಸಾಧನೆ ಮಾಡು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅವನತಿಯ ಹೊಂಡದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದು ಉನ್ನತಿಯ ಶಿಖರಕ್ಕೇರಿ ಹೋಗು.’ ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಹಾಗೂ ತತ್ಪರತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ತನ್ನ ಉತ್ಥಾನದ, ಈಗ ಇರುವ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೇರುವ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ, ಭೋಗ, ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದ ಮತ್ತು ಪಾಪಾಚರಣೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಗೈದು, ಶಮ, ದಮ, ತಿತಿಕ್ಷಾ, ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯಾದಿ ಸದ್ಗುಣಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವ, ವಿಷಯ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಭಗವಚ್ಚಿಂತನ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನ ಹಾಗೂ ಸೇವಾ-ಸತ್ಸಂಗಾದಿಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುವವರೆಗೆ ಒಂದು ಕ್ಷಣಕ್ಕಾದರೂ ಕೂಡ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದು ಹಾಗೂ ನಿಲ್ಲಬಾರದು. ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯ ಬಲದಿಂದ ಧೈರ್ಯ-ಸಾಹಸ ಮತ್ತು ದೃಢನಿಶ್ಚಯದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಹ ಕದಲಿಸದೆ ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಉನ್ನತಿಯ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿಯೇ ತಾನು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿರಬೇಕು.ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಷ್ಟು, ಅವನ ಉನ್ನತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ಸುಧಾರಣೆಯೇ ಉನ್ನತಿ ಅಥವಾ ಉತ್ಥಾನವಾಗಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳು ಹೆಚ್ಚುವುದೇ ಅವನತಿ ಅಥವಾ ಪತನವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಮನುಷ್ಯನು ತಾನೇ ತನಗೆ ಮಿತ್ರನು ಮತ್ತು ತಾನೇ ತನಗೆ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸಂಬಂಧದ ಕಾರಣದಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಜನರನ್ನು ತನ್ನ ಮಿತ್ರರೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾದರೋ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ವಸ್ತುತಃ ಮಿತ್ರರೇ ಅಲ್ಲ. ಸಂತರು, ಮಹಾತ್ಮರು ಮತ್ತು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಸಾಧಕರು ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡಿಸಲು ಸಹಾಯಕರಾಗಿರುವವರೇ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನಿಜವಾದ ಮಿತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಯಾವಾಗ ಮೊದಲು ಅವನು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನ ಮನದಿಂದ ಅವರ ಬಗ್ಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮವಿಡುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೂ ಅವರನ್ನೇ ನಿಜವಾದ ಮಿತ್ರರೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವರು ತೋರಿಸಿರುವ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅವರ ಈ ಮೈತ್ರಿಯು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗ, ತಾನೇ ತನ್ನ ಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಮನದಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಶತ್ರುವೆಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಅವನ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆಂಬುದು ಸಹ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಕೂಡ ಯಾರದೇ ಯಾವುದೇ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಹಾನಿಯನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶತ್ರುವೂ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಅವನೇ ಸ್ವಯಂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಯಾರು ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ತಾನೇ ತನ್ನ ಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾರು ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾನೋ ಅವನು ತನಗೆ ತಾನೇ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ತನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಯಾರೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಮಿತ್ರ ಅಥವಾ ಶತ್ರು ಆಗಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಮನುಷ್ಯನು ತಾನೇ ತನಗೆ ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ತಾನೇ ತನಗೆ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದಾನೆಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈಗ ಅದನ್ನೇ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಯಾವ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ತಾನೇ ತನಗೆ ಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳವನು ತಾನೇ ತನಗೆ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದಾನೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 6)
ಬಂಧುರಾತ್ಮಾತ್ಮನಸ್ತಸ್ಯ ಯೇನಾತ್ಮೈವಾತ್ಮನಾ ಜಿತಃ ।
ಅನಾತ್ಮನಸ್ತು ಶತ್ರುತ್ವೇ ವರ್ತೇತಾತ್ಮೈವ ಶತ್ರುವತ್ ॥
ಯೇನ - ಯಾವ, ಆತ್ಮನಾ - ಜೀವಾತ್ಮನ ಮೂಲಕ, ಆತ್ಮಾ - ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತವಾಗಿ ಶರೀರವು, ಜಿತಃ - ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ, ತಸ್ಯ - ಆ, ಆತ್ಮನಃ - ಜೀವಾತ್ಮನಿಗಾದರೋ, ಆತ್ಮಾ, ಏವ, ಬಂಧುಃ - ಅವನು ತನಗೆ ತಾನೇ ಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ತು - ಆದರೆ, ಅನಾತ್ಮನಃ - ಯಾರ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತವಾಗಿ ಶರೀರವು ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲವೋ ಅವನಿಗಾಗಿ, ಆತ್ಮಾ, ಏವ - ಅವನು ಸ್ವತಃ, ಶತ್ರುವತ್ - ಶತ್ರುವಿನಂತೆ, ಶತ್ರುತ್ವೇ - ಶತ್ರುತ್ವದಲ್ಲಿ, ವರ್ತೇತ - ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥ 6 ॥
ಯಾವ ಜೀವಾತ್ಮನ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತವಾದ ಶರೀರವು ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಆ ಜೀವಾತ್ಮನಿಗಾದರೋ ಅವನು ತನಗೆ ತಾನೇ ಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾರ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತವಾದ ಶರೀರವು ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲವೋ ಅವನಿಗೆ ಅವನು ಶತ್ರುವಿನಂತೆ ಶತ್ರುತ್ವದಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥6॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು ಎಂದರೇನು? ಇವು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತವೆ? ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನದ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು? ಹಾಗೂ ಇವುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ತಾನೇ ತನಗೆ ಮಿತ್ರನು ಹೇಗೆ?
ಉತ್ತರ - ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತನ್ನ ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಇವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದಾಗಿದೆ. ವಿವೇಕ ಪೂರ್ವಕ ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಇವು ವಶವಾಗಬಲ್ಲವು. ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸಲು ಬಯಸಿದಾಗ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವು ಆಯಾಸ ವಿಲ್ಲದೆಯೇ ತೊಡಗಿದರೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಲಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ ಮಾರ್ಗದತ್ತ ಕಣ್ಣೆತ್ತಿಯೂ ನೋಡದಿದ್ದಾಗ ಅವು ವಶವಾಗಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಮನುಷ್ಯನ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ವಶವಾದಾಗ ಅವನು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ ಸಂಸಾರ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಕೃತಾರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನ ಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪಶ್ನೆ - ಯಾರ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಜಯಿಸಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲವೋ, ಅವನನ್ನು ‘ಅನಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಹಾಗೂ ಅವನು ಶತ್ರುವಿನಂತೆ ಶತ್ರುತ್ವದಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು-ಇವೆಲ್ಲದರ ಹೆಸರು ‘ಆತ್ಮಾ’ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಯಾರ ತನ್ನವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲವೋ,ಉಚ್ಛಂಖಲವಾಗಿವೆಯೋಮತ್ತುಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿವೆಯೋ, ಇವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲಾರದವನು ‘ಅನಾತ್ಮ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆತ್ಮವಾನ್ ಅಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಯಂ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಕುಪಥ್ಯ ಮಾಡುವ ರೋಗಿಯಂತೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನೆಯ ವಿರುದ್ದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ-ಮೋಹ ಮೊದಲಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಷಯಭೋಗಗಳಿಗೆ ಮೋಸಹೋಗಿ ಪಾಪ-ಕರ್ಮಗಳ ಕಠಿಣ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೇಗೆ ಶತ್ರುವು ಯಾರಿಗಾದರೂ ಸುಖದ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ವಂಚಿಸಿ ದುಃಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಬಾಧ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಅವನು ತನ್ನ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನವನ್ನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸದೆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ತಾನೇ ತನ್ನನ್ನು ಬಾರಿ ಬಾರಿಗೂ ನರಕಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಡವಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಸಿ ಅನಂತಕಾಲದವರೆಗೆ ಭೀಷಣವಾದ ದುಃಖ ಭೋಗಿಸಲು ಬಾಧ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಕೆಟ್ಟತನವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಅಜ್ಞಾನವಿಮೋಹಿತ ಮನುಷ್ಯನು ಆಸಕ್ತಿಯ ವಶನಾಗಿ ದುಃಖವನ್ನು ಸುಖವೆಂದು, ಅಹಿತವನ್ನು ಹಿತವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಯಥಾರ್ಥ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ವಿಪರೀತ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ - ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಅವನು ಶತ್ರುವಿನಂತೆ ಶತ್ರುತ್ವದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರವನ್ನು ಜಯಿಸಿರುವವನು ತಾನೇ ತನಗೆ ಮಿತ್ರನೇಕೆ? ಈ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲು ಈಗ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನರೂಪೀ ಆತ್ಮನನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 7)
ಜಿತಾತ್ಮನಃ ಪ್ರಶಾಂತಸ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಸಮಾಹಿತಃ ।
ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖೇಷು ತಥಾ ಮಾನಾಪಮಾನಯೋಃ ॥
ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖೇಷು - ಶೀತ, ಉಷ್ಣ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿಗಳಲ್ಲಿ, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಮಾನಾಪಮಾನಯೋಃ - ಮಾನ ಮತ್ತು ಅಪಮಾನಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರಶಾಂತಸ್ಯ - ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದ ವೃತ್ತಿಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಶಾಂತವಾಗಿಯೋ (ಅಂತಹ), ಜಿತಾತ್ಮನಃ - ಆತ್ಮವನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನ ಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಪುರುಷರ (ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ), ಪರಮಾತ್ಮಾ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನು, ಸಮಾಹಿತಃ - ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೇನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ॥ 7 ॥
ಶೀತ-ಉಷ್ಣ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಮಾನ-ಅಪಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದ ವೃತ್ತಿಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಶಾಂತವಾಗಿವೆಯೋ ಅಂತಹ ಆತ್ಮವನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಪುರುಷರ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೇ ಬೇರೇನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ॥ 7 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶೀತ-ಉಷ್ಣ, ಸುಖ-ದುಃಖ ಮತ್ತು ಮಾನ- ಅಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತದ ವೃತ್ತಿಗಳು ಶಾಂತವಾಗಿರುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಶೀತ-ಉಷ್ಣ, ಸುಖ-ದುಃಖ ಮತ್ತು ಮಾನಾಪಮಾನ ಶಬ್ದಗಳು ಉಪಲಕ್ಷಣರೂಪದಿಂದ ಇವೆ. (ಬೇರೆ ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನೂ ಸಂಕೇತವಾಗಿಸುತ್ತವೆ) ಆದುದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಎಲ್ಲ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ, ಭಾವಗಳ ಮತ್ತು ಘಟನೆಗಳ ಸಮಾವೇಶವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಯಾವುದೇ ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪದಾರ್ಥ, ಭಾವ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಘಟನೆಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗ ವಾದಾಗಲೂ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ, ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ ಶೋಕ, ಇಚ್ಛೆ, ಭಯ, ಈರ್ಷ್ಯೆ, ಅಸೂಯಾ, ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ವಿಕ್ಷೇಪಾದಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಯಾವ ವಿಕಾರವು ಆಗದಿದ್ದರೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಚಿತ್ತವು ಸಮ ಮತ್ತು ಶಾಂತವಿದ್ದರೆ; ಇದನ್ನೇ ‘ಶೀತೋಷ್ಣ, ಸುಖದುಃಖ ಮತ್ತು ಮಾನ-ಅಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತದ ವೃತ್ತಿಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಶಾಂತವಾಗಿರುವುದು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜಿತಾತ್ಮನಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು ಮತ್ತು ಇದರ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವವನ ಹೆಸರು ‘ಜಿತಾತ್ಮಾ’ ಎಂದಿದೆ. ಇಂತಹ ಪುರುಷನು ಯಾವಾಗಲೂ ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಾಂತ ಅಥವಾ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿ ಇರಬಲ್ಲನು ಹಾಗೂ ಸಂಸಾರಸಮುದ್ರದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನ ಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜಿತಾತ್ಮನಃ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಾತ್ಮಾ’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಸಮಾಹಿತಃ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಪರಮಾತ್ಮಾ’ ಪದವು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನ ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಸಮಾಹಿತಃ’ ಪದದಿಂದ ಮೇಲಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪುರುಷನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಯಾವಾಗಲೂ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪರಿಪೂರ್ಣ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮನ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರವನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಫಲವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಬಯಕೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಅವನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 8)
ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನತೃಪ್ತಾತ್ಮಾ ಕೂಟಸ್ಥೋ ವಿಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ ।
ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯುಚ್ಚ್ಯತೇ ಯೋಗೀ ಸಮಲೋಷ್ಟಾಶ್ಮಕಾಂಚನಃ ॥
ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನತೃಪ್ತಾತ್ಮಾ - ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನದಿಂದ ತೃಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ಕೂಟಸ್ಥಃ - ಯಾರ ಸ್ಥಿತಿಯು ವಿಕಾರರಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ವಿಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ - ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ (ಮತ್ತು), ಸಮಲೋಷ್ಟಾಶ್ಮಕಾಂಚನಃ - ಯಾರಿಗೆ ಕಲ್ಲು, ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಚಿನ್ನ ಸಮಾನವಾಗಿವೆಯೋ (ಆ), ಯೋಗೀ - ಯೋಗಿಯು, ಯುಕ್ತಃ - ಯುಕ್ತನು ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇತಿ - ಹೀಗೆ, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 8 ॥
ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನದಿಂದ ತೃಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರ ಸ್ಥಿತಿಯು ವಿಕಾರರಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರಿಗೆ ಕಲ್ಲು, ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಚಿನ್ನ ಸಮಾನ ವಾಗಿವೆಯೋ ಆ ಯೋಗಿಯು ಯುಕ್ತನು ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 8 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನತೃಪ್ತಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಾವ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷ್ಯವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ತತ್ತ್ವದ, ಪ್ರಭಾವ ಹಾಗೂ ಮಹಾತ್ಮ್ಯಾದಿಗಳ ರಹಸ್ಯಸಹಿತ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ’ ಮತ್ತು ಸಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ಹಾಗೂ ಸಾಕಾರ ತತ್ತ್ವದ ಲೀಲಾರಹಸ್ಯ, ಮಹತ್ವ, ಗುಣ ಮತ್ತು
ಪ್ರಭಾವಾದಿಗಳ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾವ ಪುರುಷನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿರ್ಗುಣ-ಸಗುಣ, ನಿರಾಕಾರ-ಸಾಕಾರ ತತ್ತ್ವದ ಜ್ಞಾನವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಗಿದೆಯೋ, ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ಮೇಲಿನ ಎರಡೂ ತತ್ತ್ವಗಳ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೃಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಇನ್ನು ಏನನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯು ಉಳಿದಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ‘ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನತೃಪ್ತಾತ್ಮಾ’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೂಟಸ್ಥಃ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಕ್ಕಸಾಲಿಗರ ಅಥವಾ ಕಮ್ಮಾರರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಬ್ಬಿಣದ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಅಡಿಗಲ್ಲನ್ನು ‘ಕೂಟ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ, ಕಬ್ಬಿಣ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಇಟ್ಟು ಸುತ್ತಿಗೆಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಡೆಯುವಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ಏಟು ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಅದು ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸರಿಯಾಗಿ ಅಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ನಾನಾತರಹದ, ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ದುಃಖಗಳು ಇದಿರಾದರೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವಿಚಲಿತನಾಗದಿರುವ ಪುರುಷನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಅಚಲಭಾವದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವವನನ್ನು ‘ಕೂಟಸ್ಥ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಜಿತೇಂದ್ರಿಯಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಮಾಯಾ ಮಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷಣಿಕವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಕಾರಣ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ರಸ (ರುಚಿ)ವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಅವುಗಳಿಂದ ನಿವೃತ್ತವಾಗಿವೆಯೋ, ಹಾಗೂ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲೇ ತೊಡಗುತ್ತವೋ, ಸ್ವಚ್ಛಂದತೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಅವನ ಮನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿವೆಯೋ ಆ ಪುರುಷನು ‘ವಿಜಿತೇಂದ್ರಿಯ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಮಲೋಷ್ಟಾಶ್ಮಕಾಂಚನಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕಲ್ಲು-ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಚಿನ್ನ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಮೂರೂ ಸಮಾನವಾಗಿವೆ, ಯಾರು ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಂತೆ ಚಿನ್ನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಕಲ್ಲು-ಮಣ್ಣು ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಎಲ್ಲವನ್ನು ಒಂದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನು ‘ಸಮಲೋಷ್ಟಾಶ್ಮ ಕಾಂಚನಃ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 9)
ಸುಹೃನ್ಮಿತ್ರಾರ್ಯುದಾಸೀನಮಧ್ಯಸ್ಥದ್ವೇಷ್ಯಬಂಧುಷು ।
ಸಾಧುಷ್ವಪಿ ಚ ಪಾಪೇಷು ಸಮಬುದ್ಧಿರ್ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ॥
ಸುಹೃನ್ಮಿತ್ರಾರ್ಯುದಾಸೀನಮಧ್ಯಸ್ಥದ್ವೇಷ್ಯಬಂಧುಷು - ಸಹೃದಯರು, ಮಿತ್ರರು, ವೈರಿಗಳು, ಉದಾಸೀನರು, ಮಧ್ಯಸ್ಥರು, ದ್ವೇಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಂಧುಗಡಣದಲ್ಲಿ, ಸಾಧುಷು - ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪಾಪೇಷು - ಪಾಪಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಸಮಬುದ್ಧಿಃ - ಸಮಭಾವವನ್ನಿಡುವವನು, ವಿಶಿಷ್ಯತೇ - ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 9 ॥
ಸುಹೃದಯರು, ಮಿತ್ರರು, ವೈರಿಗಳು, ಉದಾಸೀನರು, ಮಧ್ಯಸ್ಥರು, ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾದವನು ಮತ್ತು ಬಂಧು ಗಡಣದಲ್ಲಿ, ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪಾಪಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಸಮಭಾವವನ್ನಿಡುವವನು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ।। 9 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸುಹೃದ್ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಉಪಕಾರಾದಿ ಬಯಕೆಯನ್ನಿಡದೇ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಸ್ವಭಾವತಃ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವವರನ್ನು ‘ಸುಹೃದ್’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೂ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವವರು ‘ಮಿತ್ರ’ರೆಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅರಿ’ (ವೈರಿ) ಮತ್ತು ‘ದ್ವೇಷ್ಯ’ (ದ್ವೇಷಪಾತ್ರ) ಇವರಲ್ಲಿ ಅಂತರವೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದಾದರೂ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿಸುವ ಇಚ್ಛೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುವವನು ‘ವೈರಿ’ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾರು ದ್ವೇಷಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೋ ಅವನು ‘ದ್ವೇಷ್ಯ’ನೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಧ್ಯಸ್ಥ’ ಮತ್ತು ‘ಉದಾಸೀನ’ರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಪರಸ್ಪರ ಜಗಳಾಡುವವರಲ್ಲಿ ರಾಜೀ ಮಾಡಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವವರನ್ನು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಪಾತ ಬಿಟ್ಟು ಅವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನ್ಯಾಯ ಮಾಡುವವರನ್ನು ‘ಮಧ್ಯಸ್ಥ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಅವರೊಡನೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇಡದೆ ಇರುವವನನ್ನು ‘ಉದಾಸೀನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸುಹೃದ್, ಮಿತ್ರ, ಉದಾಸೀನ, ಮಧ್ಯಸ್ಥ ಮತ್ತು ಸಾಧು-ಸದಾಚಾರಿ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬಿಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರೇಮವಿರುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ವೈರೀ, ದ್ವೇಷ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಪಿಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ತಿರಸ್ಕಾರವಿರುವುದೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ವಿವೇಕ ಶೀಲ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಈ ಜನರ ಕುರಿತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಪರಸ್ಪರ ಅತ್ಯಂತ ವಿರುದ್ಧ ಸ್ವಭಾವದವರಾದ ಮನುಷ್ಯರ ಬಗ್ಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಭೇದಬುದ್ಧಿಯು ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಅವರುಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಯಾರಿಗೆ ಸಮಭಾವವಿರುತ್ತದೋ, ಅವರಿಗೆ ಬೇರೆಕಡೆಯಲ್ಲೂ ಸಮಭಾವ ಇರುವುದರಲ್ಲಾದರೋ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಅಪಿ’ಯ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಮಬುದ್ಧಿಃ’ಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸರ್ವತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಆ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣ ಸ್ವಭಾವದವರಾದ ಮಿತ್ರ, ವೈರಿ, ಸಾಧು ಮತ್ತು ಪಾಪಿ ಮೊದಲಾದವರ ಆಚರಣೆ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರ ಭೇದದ ಪ್ರಭಾವವು ಯಾರ ಮೇಲೆ ಏನೂ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಯಾವುದೇ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಭೇದಭಾವ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನನ್ನು ‘ಸಮಬುದ್ಧಿ’ಯವನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನೋರೂಪೀ ಆತ್ಮವನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿರುವವನು ತನಗೆ ತಾನೇ ಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಮತ್ತೆ ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ‘ಜಿತಾತ್ಮಾ’ ಪುರುಷನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ಎಂಟು ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅವನ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಜಿತಾತ್ಮಾ ಪುರುಷನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು, ಅವನು ಯಾವ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಶೀಘ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 10)
ಯೋಗೀ ಯುಂಜೀತ ಸತತಮಾತ್ಮಾನಂ ರಹಸಿ ಸ್ಥಿತಃ ।
ಏಕಾಕೀ ಯತಚಿತ್ತಾತ್ಮಾ ನಿರಾಶೀರಪರಿಗ್ರಹಃ ॥
ಯತಚಿತ್ತಾತ್ಮಾ - ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತವಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡವನೂ,
ನಿರಾಶೀಃ - ಆಶಾರಹಿತನೂ, (ಮತ್ತು) ಅಪರಿಗ್ರಹಃ - ಸಂಗ್ರಹರಹಿತನೂ (ಆದ), ಯೋಗೀ - ಯೋಗಿಯು,
ಏಕಾಕೀ - ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ, ರಹಸಿ - ಏಕಾಂತಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿತಃ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ಆತ್ಮವನ್ನು,
ಸತತಮ್ - ನಿರಂತರ, ಯುಂಜೀತ - (ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ) ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ॥ 10 ॥
ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತವಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡವನೂ, ಆಶಾರಹಿತನೂ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹರಹಿತನೂ ಆದ ಯೋಗಿಯು ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿ, ಏಕಾಂತಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಆತ್ಮವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ॥ 10 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿರಾಶೀಃ’ಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರ ದಿಂದಲೂ ಕೂಡ, ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಇಚ್ಛೆ ಅಥವಾ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಪಡದವನು ‘ನಿರಾಶೀಃ’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಪರಿಗ್ರಹಃ’ದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಯ ಸಂಗ್ರಹದ ಹೆಸರು ಪರಿಗ್ರಹವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರುವವನನ್ನು ‘ಅಪರಿಗ್ರಹ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಗೃಹಸ್ಥನಾಗಿದ್ದರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕೂಡ ಮಮತಾ ಪೂರ್ವಕ ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಾರದು, ಮತ್ತು ಒಂದು ವೇಳೆ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ, ವಾನಪ್ರಸ್ಥ ಅಥವಾ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕೂಡ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಶಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಮಾಡಬಾರದು. ಇಂತಹ ಪುರುಷರು ಯಾವುದೇ ಆಶ್ರಮದವರಾದರೂ ಕೂಡ ‘ಅಪರಿಗ್ರಹ’ರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಯೋಗೀ’ ಪದವು ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯ ವಾಚವಾಗಿದೆ. ಸಿದ್ಧ ಯೋಗಿಯ ಕುರಿತು ಅಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಏಕಾಕೀ’ ವಿಶೇಷಣವು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಅನೇಕ ಮನುಷ್ಯರ ಸಮೂಹದಲ್ಲಾದರೋ ಧ್ಯಾನದ ಅಭ್ಯಾಸವು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವೇ ಆಗಿದೆ, ಬೆರೊಬ್ಬ ಪುರುಷನ ಸಂಗಡ ಇರುವಿಕೆ ಕೂಡ, ಮಾತು-ಕತೆ ಮೊದಲಾದ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ತಾನೊಬ್ಬನೇ ಇದ್ದು ಧ್ಯಾನದ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಏಕಾಕೀ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಏಕಾಂತಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಲು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವನ, ಪರ್ವತ, ಗುಹೆ ಮೊದಲಾದ ಏಕಾಂತ ದೇಶವೇ ಧ್ಯಾನಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ತುಂಬಾ ಜನರು ಬಂದು ಹೋಗುವಂತಹ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮಾ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮಾ’ ಶಬ್ದವು ಮನಬುದ್ಧಿ ರೂಪೀ ಅಂತಃಕರಣದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮನಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯವಾಗಿಸುವುದೇ ಅದನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸತತಮ್’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸತತಮ್’ ಪದವು ‘ಯುಂಜೀತ್’ ಕ್ರಿಯೆಯ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಿರಂತರತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೆಂದರೆ - ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕೂಡ ಅಂತರಾಯ (ತಡೆ) ಬರಲು ಬಿಡಬಾರದು. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು ಅದರಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನದ ಏಕತಾನತೆಯು ತುಂಡಾಗಬಾರದು.
ಸಂಬಂಧ — ಜಿತಾತ್ಮಾ ಪುರುಷನಿಗೆ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು, ಈಗ ಆ ಧ್ಯಾನ ಯೋಗವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರ-ಪೂರ್ವಕ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಮೊದಲು ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಆಸನದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 11)
ಶುಚೌ ದೇಶೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ಯ ಸ್ಥಿರಮಾಸನಮಾತ್ಮನಃ ।
ನಾತ್ಯುಚ್ಛ್ರಿತಂ ನಾತಿನೀಚಂ ಚೈಲಾಜಿನಕುಶೋತ್ತರಮ್ ॥
ಶುಚೌ - ಶುದ್ಧವಾದ, ದೇಶೇ - ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ (ಅದರ ಮೇಲೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ), ಚೈಲಾಜಿನಕುಶೋತ್ತರಮ್ - ಕುಶ, ಮೃಗಚರ್ಮ ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರಗಳು ಹಾಸಿವೆಯೋ (ಯಾವುದು), ನ, ಅತ್ಯುಚ್ಛ್ರಿತಮ್ - ಬಹಳ ಎತ್ತರವಾಗಿಲ್ಲದೆ (ಮತ್ತು), ನ, ಅತಿನೀಚಮ್ - ಬಹಳ ತಗ್ಗಾಗಿಲ್ಲದಂತೆ, (ಅಂತಹ) ಆತ್ಮನಃ - ತನ್ನ, ಆಸನಮ್ - ಆಸನವನ್ನು, ಸ್ಥಿರಮ್ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿ,
ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ಯ - ಸ್ಥಾಪನೆಮಾಡಿ ॥ 11 ॥
ಶುದ್ಧವಾದ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕುಶ, ಮೃಗಚರ್ಮ ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಾಸಿ, ಬಹಳ ಎತ್ತರವಿಲ್ಲದಂತೆ ಮತ್ತು ಬಹಳ ತಗ್ಗಿಲ್ಲದಂತೆ ತನ್ನ ಆಸನವನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿ ॥ 11 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶುಚೌ ದೇಶೇ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಶುದ್ಧವಿದ್ದು ಹಾಗೂ ಗುಡಿಸಿ, ಸಾರಿಸಿ ಶುಚಿಗೊಳಿಸಿ ಅಥವಾ ತೊಳೆದು-ಒರೆಸಿ, ಸ್ವಚ್ಛ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಲಗೊಳಿಸಿರುವಂತಹ ಸ್ಥಾನವಾಗಿರಬೇಕು. ಗಂಗಾ, ಯಮುನಾ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪವಿತ್ರ ನದಿತೀರ, ಪರ್ವತದ ಗುಹೆ, ದೇವಾಲಯ, ತೀರ್ಥಸ್ಥಾನ ಅಥವಾ ಉದ್ಯಾನ ಮೊದಲಾದ ಪವಿತ್ರ ವಾಯುಮಂಡಲಯುಕ್ತ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರಕುವುದಾಗಿದ್ದು, ಸ್ವಚ್ಛ, ಪವಿತ್ರ ಹಾಗೂ ಏಕಾಂತವಾದ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಧ್ಯಾನಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಸನಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದರ ಜೊತೆ - ‘ನ್ಯಾತ್ಯುಚ್ಛ್ರಿತಮ್’ ‘ನಾತಿ ನೀಚಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಚೈಲಾಜಿನ ಕುಶೋತ್ತರಮ್’ ಈ ಪ್ರಾಕಾರ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮರದ ಅಥವಾ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಮಣೆ ಅಥವಾ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿರವಾದ ಭಾವದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನೋ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಆಸನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ಆಸನವು ಒಂದು ವೇಳೆ ತುಂಬಾ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದರೆ ಧ್ಯಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನರೂಪದಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯ ಅಥವಾ ನಿದ್ದೆ ಬಂದಾಗ ಅದರಿಂದ ಬಿದ್ದು ಏಟಾಗುವ ಭಯವಿರುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಒಂದು ವೇಳೆ ಅತ್ಯಂತ ತಗ್ಗಾಗಿದ್ದರೆ ನೆಲದ ಶೀತೋಷ್ಣಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಇರುವೆಯೇ ಆದಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಗಳಿಂದ
ವಿಘ್ನ ಉಂಟಾಗುವ ಭಯವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ನಾತ್ಯುಚ್ಛ್ರಿತಮ್’ ಮತ್ತು ‘ನಾತಿ ನೀಚಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಆ ಆಸನವು ಹೆಚ್ಚು ಎತ್ತರವೂ ಇರಬಾರದು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ತಗ್ಗಾಗಿಯೂ ಇರಬಾರದೆಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮರದ ಅಥವಾ ಕಲ್ಲಿನ ಆಸನವು ಗಡಸಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ನೋವುಂಟಾಗುವ ಸಂಭವ ವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಚೈಲಾಜಿನ ಕುಶೋತ್ತರಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ಅದರ ಮೇಲೆ ಮೊದಲು ದರ್ಭೆ ಬಳಿಕ ಮೃಗಚರ್ಮ (ಕೃಷ್ಣಾಜಿನ ಅಥವಾ ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮ) ಮತ್ತು ಅದರ ಮೇಲೆ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಹಾಸಿ ಅದನ್ನು ಮೃದುವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮೃಗ ಚರ್ಮದ* ಕೆಳಗೆ ದರ್ಭೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅದು ಬೇಗ ಹಾಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಬಟ್ಟೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅದರ ರೋಮಗಳು ಶರೀರಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮೂರನ್ನೂ ಹಾಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
* ಮೃಗಚರ್ಮವು ಸಹಜವಾದ ಸಾವಿನಿಂದ ಸತ್ತ ಮೃಗದ್ದೇ ಆಗಿರಬೇಕು, ತಿಳಿದು ತಿಳಿದು ಕೊಂದ ಮೃಗದ ಚರ್ಮ ಇರಬಾರದು. ಹಿಂಸೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತ ಚರ್ಮ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಲಾರದು. ಮೃಗಚರ್ಮದ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಕಂಬಲಾಸನ ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದು (ಮೃಗ ಅಂದರೆ ಕೃಷ್ಣಮೃಗ).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆತ್ಮನಃ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಆಸನವು ತನ್ನದೇ ಆಗಿರಬೇಕು. ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಯವರ ಆಸನದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬಾರದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ಥಿರಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ಯ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮರದ ಅಥವಾ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಮಾಡಿರುವ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಆಸನವನ್ನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಭದ್ರಪಡಿಸಬೇಕು. ಅದರಿಂದ ಅದು ಅಲ್ಲಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಆಸನವು ಅಲ್ಲಾಡುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಜಾರಿಹೋಗುವುದರಿಂದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವುಂಟಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಪವಿತ್ರವಾದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಆಸನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ನಂತರ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 12)
ತತ್ರೈಕಾಗ್ರಂ ಮನಃ ಕೃತ್ವಾ ಯತಚಿತ್ತೇಂದ್ರಿಯಕ್ರಿಯಃ ।
ಉಪವಿಶ್ಯಾಸನೇ ಯುಂಜ್ಯಾದ್ಯೋಗಮಾತ್ಮವಿಶುದ್ಧಯೇ ॥
ತತ್ರ ಆಸನೇ - ಆ ಆಸನದಲ್ಲಿ, ಉಪವಿಷ್ಯ - ಕುಳಿತುಕೊಂಡು, ಯತಚಿತ್ತೇಂದ್ರಿಯಕ್ರಿಯಃ - ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಏಕಾಗ್ರಮ್ ಕೃತ್ವಾ - ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿ, ಆತ್ಮವಿಶುದ್ಧಯೇ - ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ, ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗದ, ಯುಂಜ್ಯಾತ್ - ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಲಿ. ॥ 12 ॥
ಆ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು, ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿ, ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ॥ 12 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಆಸನದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಿತ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸದೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾವದಿಂದಲೇ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಧ್ಯಾನಯೋಗ’ದ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಇರುವ ನಿಯಮಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣವು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಸಾಧಕನು ಸ್ವಸ್ತಿಕ, ಸಿದ್ಧ ಅಥವಾ ಪದ್ಮ ಮೊದಲಾದ ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯದವರೆಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬಹುದೋ ಅದೇ ಅವನಿಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಆಸನ ವಿಶೇಷದ ವರ್ಣನೆಮಾಡದೆ ಸಾಮಾನ್ಯಭಾವದಿಂದ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯತಚಿತ್ತೇಂದ್ರಿಯಕ್ರಿಯಃ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಚಿತ್ತ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಅಂತಃಕರಣದ ಬೋಧಕವಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಅದರಿಂದ ಉಪರತನಾಗುವುದೇ ಅಂತಃಕರಣದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಇಂದ್ರಿಯ’ ಶಬ್ದವು ಶ್ರೋತ್ರಾದಿ ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಬೋಧಕವಾಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ಕೇಳುವುದು, ನೋಡುವುದೇ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದೇ ಅವುಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಧ್ಯೇಯ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೊಡಗಿಸುವುದೇ ಅದನ್ನು ಏಕಾಗ್ರ ಗೊಳಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕನುಸಾರ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಧ್ಯೇಯ ವಸ್ತುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅವನಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು. ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸದ ಉದ್ದೇಶವು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸಿದ್ಧಿ ಅಥವಾ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಆಗಿರಬಾರದು. ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ಅವಗುಣಗಳು, ಪಾಪಗಳು ಹಾಗೂ ವಿಕ್ಷೇಪ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನಾದಿಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಧ್ಯಾನ ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಕೊಂಡು ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ನಿರಂತರ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನದೇ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರಬೇಕು - ಇದೇ ‘ಯೋಗ’ದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಸನದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ಅದನ್ನೇ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣಗೈಯಲು ಆಸನದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು? ಸಾಧಕನ ಭಾವ ಎಂತಿರಬೇಕು? ಅವನು ಯಾವ-ಯಾವ ನಿಯಮಗಳ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಬೇಕು ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 13)
ಸಮಂ ಕಾಯಶಿರೋಗ್ರೀವಂ ಧಾರಯನ್ನಚಲಂ ಸ್ಥಿರಃ ।
ಸಂಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ನಾಸಿಕಾಗ್ರಂ ಸ್ವಂ ದಿಶಶ್ಚಾನವಲೋಕಯನ್ ॥
ಕಾಯಶಿರೋಗ್ರೀವಮ್ - ಶರೀರ, ತಲೆ ಮತ್ತು ಕುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು, ಸಮಮ್ - ಸಮಾನವಾಗಿ (ಹಾಗೂ), ಅಚಲಮ್- ಅಚಲವಾಗಿ, ಧಾರಯನ್ - ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸ್ಥಿರಃ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿ, ಸ್ವಮ್ - ತನ್ನ, ನಾಸಿಕಾಗ್ರಮ್ - ನಾಸಿಕದ ಅಗ್ರಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಸಂಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ - ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ (ಬೇರೆ), ದಿಶಃ - ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು, ಅನವಲೋಕಯನ್ - ನೋಡದೆ ॥ 13 ॥
ಶರೀರ, ತಲೆ ಮತ್ತು ಕುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಮತ್ತು ಅಚಲವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರ*ವಾಗಿ ತನ್ನ ಮೂಗಿನ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಬೇರೆ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನೋಡದೆ - ॥ 13 ॥
*‘ಸ್ಥಿರಸುಖಮಾಸನಮ್’ (ಯೋಗ 2/46) ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯದವರೆಗೆ ಸುಖಪೂರ್ವಕ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಆಸನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶರೀರ, ತಲೆ ಮತ್ತು ಕತ್ತನ್ನು ‘ಸಮ’ ಮತ್ತು ‘ಅಚಲ’ವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ತೊಡೆಯಿಂದ ಮೇಲ್ಗಡೆ ಮತ್ತು ಕತ್ತಿನಿಂದ ಕೆಳಗಿನ ಭಾಗದ ಹೆಸರು ‘ಕಾಯ’ (ಶರೀರ) ಎಂದಿದೆ. ಕತ್ತಿಗೆ ‘ಗ್ರೀವಾ’ ಎಂದು ಹೆಸರಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೇಲಿನ ಅಂಗದ ಹೆಸರು ‘ಶಿರ’(ತಲೆ)ವಾಗಿದೆ. ಸೊಂಟವನ್ನು ಅಥವಾ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಹಿಂದೆ-ಮುಂದೆ, ಎಡ-ಬಲಕ್ಕೆ ಯಾವಕಡೆಗೂ ಬಾಗಿಸಬಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್-ಬೆನ್ನೆಲುಬನ್ನು ನೆಟ್ಟಗೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕತ್ತನ್ನು ಸಹ ಯಾವ ಕಡೆಗೂ ಬಾಗಿಸದೆ, ಶಿರವನ್ನು (ತಲೆ) ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ತಿರುಗಿಸದೆ- ಹೀಗೆ ಮೂರನ್ನೂ ಒಂದೇ ನೇರಕ್ಕೆ ಇರಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅಲ್ಲಾಡಲು ಬಿಡಬಾರದು, ಇದೇ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ‘ಸಮ’ ಮತ್ತು ‘ಅಚಲ’ವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶರೀರ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಅಚಲವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು? ಇದರಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಹೊಸ ಮಾತು ಇದೆಯೇ?
ಉತ್ತರ - ಶರೀರ, ತಲೆ ಮತ್ತು ಕತ್ತು ಸಮ ಮತ್ತು ಅಚಲವಾಗಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಕೈ-ಕಾಲು ಆದಿ ಬೇರೆ ಅಂಗಗಳಾದರೋ ಅಲ್ಲಾಡಬಲ್ಲವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಧ್ಯಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೈ-ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಯಾವುದೇ ಆಸನದ ನಿಯಮದಂತೆ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನ್ನು ‘ಸ್ಥಿರ’ವಾಗಿ ಅವಶ್ಯ ಇರಿಸಬೇಕು. ಯಾವುದೇ ಅಂಗವೂ ಕೂಡ ಅಲ್ಲಾಡುವುದು ಧ್ಯಾನಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಅಚಲವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೂಗಿನ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಬೇರೆ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನೋಡದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಮೂಗಿನ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟಿಡಬೇಕು. ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚುವುದಾಗಲಿ ಹಾಗೂ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಅಂಗವನ್ನು ಅಥವಾ ವಸ್ತುವನ್ನು ನೋಡಬಾರದು. ಮೂಗಿನ ತುದಿಯಲ್ಲೇ ಮನವನ್ನು ಇರಿಸಿ ನೋಡ ಬೇಕೆಂಬುದಿಲ್ಲ; ವಿಕ್ಷೇಪ ಮತ್ತು ನಿದ್ರೆ ಬಾರದಿರಲೆಂದು ಕೇವಲ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬೇಕು. ಮನವ ನ್ನಾದರೋ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬೇಕು ಮೂಗಿನ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಭಗವಂತನು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು?
ಉತ್ತರ - ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ನಿದ್ರೆ, ಆಲಸ್ಯ, ವಿಕ್ಷೇಪ ಹಾಗೂ ಶೀತೋಷ್ಣಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳು ವಿಘ್ನಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿವೆ. ಈ ದೋಷಗಳಿಂದ ಪಾರಾಗಲು ಇದು ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಶರೀರ ತಲೆ ಮತ್ತು ಕತ್ತನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ನಿದ್ರೆಯ ಆಕ್ರಮಣವಾಗಲಾರದು. ಮೂಗಿನ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಬೇರೆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನೋಡದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಬಾಹ್ಯ ವಿಕ್ಷೇಪಗಳ ಸಂಭವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಆಸನವು ದೃಢವಾಗುವುದರಿಂದ ಶೀತೋಷ್ಣಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗುವ ಭಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಸನವನ್ನು ಬಿಗಿದು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ತುಂಬಾ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಮೂರೂ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆಸನವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಧ್ಯಾನಕ್ಕಾಗಿಯೋ ಅಥವಾ ನಿರ್ಗುಣಬ್ರಹ್ಮನ ಧ್ಯಾನಕ್ಕಾಗಿಯೋ?
ಉತ್ತರ - ಧ್ಯಾನವು ಸಗುಣ ಅಥವಾ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನದೇ ಆಗಲಿ, ಅದು ಅಭಿರುಚಿ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ ಭೇದದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಆಸನದ ವಿಧಿಯಾದರೋ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 14)
ಪ್ರಶಾಂತಾತ್ಮಾ ವಿಗತಭೀರ್ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿವ್ರತೇ ಸ್ಥಿತಃ ।
ಮನಃ ಸಂಯಮ್ಯ ಮಚ್ಚಿತ್ತೋ ಯುಕ್ತ ಆಸೀತ ಮತ್ಪರಃ ॥
ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿವ್ರತೇ ಸ್ಥಿತಃ - ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯ ವ್ರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು, ವಿಗತಭೀಃ - ಭಯರಹಿತನೂ (ಹಾಗೂ),
ಪ್ರಶಾಂತಾತ್ಮಾ - ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶಾಂತವಾದ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ, ಯುಕ್ತಃ - ಎಚ್ಚರಿಕೆಯುಳ್ಳ ಯೋಗಿಯು, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಸಂಯಮ್ಯ - ತಡೆದುಕೊಂಡು, ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನೂ, (ಮತ್ತು) ಮತ್ಪರಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾಗಿ,
ಆಸೀತ - ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ॥ 14 ॥
ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯವ್ರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು, ಭಯರಹಿತನಾಗಿ, ಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ಶಾಂತವಾದ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯುಳ್ಳ ಯೋಗಿಯು ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಡೆದುಕೊಂಡು ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಮತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ॥ 14 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯ ವ್ರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಅರ್ಥವು ವೀರ್ಯಧಾರಣೆ; ಅದರ ಒಂದು ಪ್ರಧಾನ ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯಧಾರಣೆಯ ಅರ್ಥವೇ ಪ್ರಸಂಗಾನುಕೂಲವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯವೇ ಒಂದು ಅಮೂಲ್ಯ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸದೆ ಶಾರೀರಿಕ, ಮಾನಸಿಕ ಅಥವಾ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಬಲವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಂಚಯವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆರ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನಾಲ್ಕು ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವು ಮೊದಲ ಆಶ್ರಮವಾಗಿದೆ, ಅದು ಮೂರು ಆಶ್ರಮಗಳ ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಾಗಿ ಅನೇಕ ನಿಯಮಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ವೀರ್ಯಧಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಹಾಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ಒಂದು ವೇಳೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ವೀರ್ಯವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಆ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಶರೀರದೊಳಗೆ ಒಂದು ವಿಲಕ್ಷಣ ವಿದ್ಯುತ್ಶಕ್ತಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ತೇಜವು ಎಷ್ಟು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ-ಆ ತೇಜದ ಕಾರಣದಿಂದ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಮನದ ಗತಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಚಿತ್ತದ ಏಕತಾನತೆಯ ಪ್ರವಾಹವು ಧ್ಯೇಯ ವಸ್ತುವಿನೆಡೆಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ.
ಈ ಏಕತಾನತೆಯ ಹೆಸರೇ ಧ್ಯಾನವಾಗಿದೆ. ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದರೂ ಜನರಿಂದ ಯಾವ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವರ ಚಿತ್ತವು ಧ್ಯೇಯವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಇದರ ಒಂದು ಮುಖ್ಯವಾದ ಕಾರಣವು ವೀರ್ಯಧಾರಣ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದಾಗಿದೆ. ಒಂದೊಮ್ಮೆ ವಿವಾಹವಾದ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಯಮಪೂರ್ಣ ನಿಯಮಿತ ಜೀವನವನ್ನು ಕಳೆಯುವುದೂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಅದರಿಂದಲೂ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಹಾಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಯಾರಿಂದ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯವರೆಗೆ ಯಾರ ಬಾಹ್ಯರೂಪದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವೀರ್ಯ ಸ್ಖಲನವಾಗಿಲ್ಲವೋ ಅವನಿಗೆ ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬಹುಬೇಗನೇ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಫಲತೆ ಸಿಕ್ಕುತ್ತದೆ.
ಮನುಸ್ಮೃತಿಯಾದಿ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳಿಗಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವ ವ್ರತಗಳ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ತುಂಬಾ ಸುಂದರವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ-ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯು ನಿತ್ಯ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕು, ಅಂಗರಾಗವನ್ನು ಹಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು, ಎಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು, ಕಾಡಿಗೆ, ಅತ್ತರು-ಮೊದಲಾದ ಸುಗಂಧಿತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಬಾರದು, ಹೂವಿನ ಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಬಾರದು, ಹಾಡುವುದು-ಕುಣಿಯುವುದು, ಬಾರಿಸುವುದು, ಮಾಡಬಾರದು, ಪಾದರಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಬಾರದು, ಕೊಡೆ ಹಿಡಿಯಬಾರದು, ಮಂಚದಲ್ಲಿ ಮಲಗಬಾರದು, ಜೂಜಾಡಬಾರದು, ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ನೋಡಬಾರದು, ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕುರಿತು ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಎಂದೂ ಮಾಡಬಾರದು, ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಸಾದಾ ಭೋಜನವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು, ಮೃದುವಾದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಬಾರದು, ದೇವತೆಗಳ, ಋಷಿಗಳ ಮತ್ತು ಗುರುಗಳ ಪೂಜೆ-ಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ವಿವಾದ ಮಾಡಬಾರದು, ಯಾರನ್ನೂ ನಿಂದಿಸಬಾರದು, ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡಬೇಕು, ಯಾರ ತಿರಸ್ಕಾರವನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದು, ಅಹಿಂಸಾ ವ್ರತದ ಪೂರ್ಣಪಾಲನೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು, ಒಬ್ಬನೇ ಮಲಗಬೇಕು, ವೀರ್ಯಪಾತ ಎಂದೂ ಆಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಈ ಎಲ್ಲ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಇವು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯ ಪ್ರಧಾನ ವ್ರತಗಳಾಗಿವೆ.
ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿವ್ರತದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಆಶ್ರಮಧರ್ಮದ ಕಡೆಗೆ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಬೇರೆ ಆಶ್ರಮದ ಜನರು ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವರೋ ಅವರಿಗಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ವೀರ್ಯಧಾರಣ ಅಥವಾ ವೀರ್ಯಸಂರಕ್ಷಣ ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವೀರ್ಯಧಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ನಿಯಮಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಹಾಯಕಗಳಾಗಿವೆ. ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯ ವ್ರತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ದೃಢತಾಪೂರ್ವಕ ಇದರ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಗತಭಿಃ’ಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮನು ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಯೋಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನು ಏಕೆ ಭಯಪಡಬೇಕು? ಆದುದರಿಂದ ಧ್ಯಾನಮಾಡುವಾಗ ಸಾಧಕನು ನಿರ್ಭಯ ನಾಗಿರಬೇಕು. ಮನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಭಯವಿದ್ದರೆ ಏಕಾಂತ ಮತ್ತು ನಿರ್ಜನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ವಿಕ್ಷೇಪ ಉಂಟಾದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ - ‘ಪರಮಾತ್ಮನು ಸರ್ವ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಇದ್ದೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಅವನಿರುವಾಗ ಯಾವುದರ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲ’ ಹೀಗೆ ಸಾಧಕನು ದೃಢವಾದ ಸತ್ಯಧಾರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಶದಿಂದ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತ ಮರಣವೇ ಸಂಭವಿಸಿದರೆ ಅದರಿಂದಲೂ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಪರಮಶ್ರೇಯಸ್ಸೇ ಇದೆ. ನಿಜವಾದ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯು ಈ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ‘ವಿಗತಭಿಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಶಾಂತಾತ್ಮಾ’ದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಧ್ಯಾನಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನದಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಮತ್ತು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ ಮೊದಲಾದ ದೂಷಿತ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸಂಕಲ್ಪ - ವಿಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ದೂರಮಾಡಬೇಕು. ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಮನವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಶಾಂತ ಅಥವಾ ನಿರ್ಮಲಗೈದು ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಪ್ರಶಾಂತಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯುಕ್ತಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ ನಿದ್ರಾ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಘ್ನಗಳಿಂದ ದೂರವಿರಲು ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅವನಿಗೆ ಮೋಸಮಾಡಿ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡಬಲ್ಲವು. ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಯುಕ್ತಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮನವನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಒಂದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಮತ್ತು ನಿಲ್ಲಿಸಿದಂತೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳತ್ತ ಹೊರಟು ಹೋಗುವುದು ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ. ಈ ಮನವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಡೆಯದೆ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಆಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಧ್ಯಾನಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನವನ್ನು ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಸರಿಯಾಗಿ ತೊಲಗಿಸಿ ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ನಿರುದ್ಧಗೊಳಿಸುವುದು ಅಂದರೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯಗೊಳಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲಿ ಮನವನ್ನು ತಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ’ ದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಧ್ಯೇಯ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತದ ಏಕತಾನತೆಯ ಪ್ರವಾಹದ ಹೆಸರು ಧ್ಯಾನವಾಗಿದೆ; ಆ ಧ್ಯೇಯ ವಸ್ತುವು ಯಾವುದಿರಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ನೀನು ನಿನ್ನ ಚಿತ್ತವನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸು. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಪ್ರೇಮವಿರುತ್ತದೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ತೊಡಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಗೆ ಅವನು ಪರಮ ಹಿತೈಷಿ, ಪರಮ ಸುಹೃದ್, ಪರಮ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ತೊಲಗಿಸಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಅವನನ್ನೇ ತನ್ನ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಮತ್ತು ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಅವನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನೇ ತನ್ನ ಧ್ಯೇಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅವನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲೇ ಚಿತ್ತವನ್ನು ತೊಡಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಅವನ ಪರಾಯಣರಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಮತ್ಪರಃ’ ಪದದಿಂದ - ಧ್ಯಾನ ಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ನನ್ನನ್ನೇ (ಭಗವಂತನನ್ನೇ) ಪರಮಗತಿ, ಪರಮಧ್ಯೇಯ, ಪರಮ ಆಶ್ರಯ ಮತ್ತು ಪರಮ ಮಹೇಶ್ವರ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ನಿರಂತರ ನನ್ನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲೇ ಇದ್ದು, ನನ್ನನ್ನು ತನ್ನ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮ ರಕ್ಷಕ, ಸಹಾಯಕ, ಒಡೆಯ ಹಾಗೂ ಜೀವನ, ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಸರ್ವಸ್ವವೆಂದು ನನ್ನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಪರಮ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರಬೇಕು. ಇದರ ಹೆಸರು ‘ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾಗು’ವುದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿರುವ ಧ್ಯಾನವು ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನದ್ದೋ ಅಥವಾ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನದೋ? ಮತ್ತು
ಆ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಭೇದಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಅಭೇದಭಾವದಿಂದಲೋ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ’ ಮತ್ತು ‘ಮತ್ಪರಃ’ ಈ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಾಗೂ ಅಭೇದಭಾವದ ಧ್ಯಾನದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಾಸ್ಯ ಮತ್ತು ಉಪಾಸಕನ ಭೇದವಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಧ್ಯಾನದ ರೀತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಸಗುಣದ ಧ್ಯಾನದ ರೀತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ; ಆದರೆ ಈ ಸಗುಣ ಧ್ಯಾನವು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವಾಧಾರ ಪರಮೇಶ್ವರನ ನಿರಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರ, ಶ್ರೀವಿಷ್ಣು, ಶ್ರೀರಾಮ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮೊದಲಾದವರ ಸಾಕಾರ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದರ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆಯೋ?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯವನ್ನು* ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ರುಚಿ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಾನುಸಾರ ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸುಗಮವಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ಹತ್ತುವುದೋ, ಅವನು ಅದೇ ರೂಪದ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನು ಒಬ್ಬನೇ ಇದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳು ಅವನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಇಂತಹುದೇ ರೂಪವಿಶೇಷದ ಧ್ಯಾನಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡಬಾರದು.
* ವಸ್ತುತಃ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯದ ಕುರಿತು ಅವನು ಹೀಗೆ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟೇ ಇದ್ದಾನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಈ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ಹೇಳಿದರೆ ಅವೆಲ್ಲವು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ದೀಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದಂತೆ ಆಗುವುದು. ಆದರೂ ಅವನ ಗುಣಾದಿಗಳ ಕಿಂಚಿತ್-ಸ್ಮರಣೆ, ಶ್ರವಣ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತನೆ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪವಿತ್ರತಮನಾಗಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಗುಣಾದಿಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರರು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಆಧಾರದಂತೆ ಅವನ ಗುಣಾದಿಗಳನ್ನು ಈ ರೀತಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು —
ಅನಂತ ಮತ್ತು ಅಸೀಮ ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣ ಸಮತೆ, ಶಾಂತಿ, ದಯೆ, ಪ್ರೇಮ, ಕ್ಷಮಾ, ಮಾಧುರ್ಯ, ವಾತ್ಸಲ್ಯ, ಗಂಭೀರತೆ, ಉದಾರತೆ, ಸುಹೃದಯತೆ ಮೊದಲಾದವು ಭಗವಂತನ ‘ಗುಣ’ಗಳಾಗಿವೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಲ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ತೇಜ, ಶಕ್ತಿ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಅಸಂಭವವನ್ನೂ ಸಂಭವವಾಗಿಸುವುದೇ ಆದಿ ಭಗವಂತನ ‘ಪ್ರಭಾವ’ವಾಗಿವೆ. ಹೇಗೆ ಪರಮಾಣು ಆವಿ, ಮೋಡ, ಹನಿ ಮತ್ತು ಮಂಜು ಆದಿ ಎಲ್ಲವೂ ನೀರೇ ಆಗಿದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ, ವ್ಯಕ್ತ-ಅವ್ಯಕ್ತ, ಜಡ-ಚೇತನ, ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ, ಸತ್-ಅಸತ್ ಮೊದಲಾದವುಗಳೆಲ್ಲ ಯಾವುದಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾರು ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಇದೇ ‘ತತ್ತ್ವ’ವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನ, ಭಾಷಣ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಚಿಂತನ, ಕೀರ್ತನೆ, ಅರ್ಚನೆ, ವಂದನೆ ಮತ್ತು ಸ್ತವನ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಪಾಪಿಗಳೂ ಪವಿತ್ರರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಅಜ, ಅವಿನಾಶೀ, ಸರ್ವಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರ, ಸರ್ವಜ್ಞ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ಭಗವಂತನೇ ದಿವ್ಯ ಅವತಾರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ದಿವ್ಯಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ತತ್ತ್ವಗಳೇ ಆದಿ ವಸ್ತುತಃ ಎಷ್ಟು ಅಚಿಂತ್ಯ, ಅಸೀಮ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯವಾಗಿವೆ ಎಂದರೆ, ತಾನಲ್ಲದೆ ಅವನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ತಿಳಿಯಲಾರರು; ಇದೇ ಅವನ ‘ರಹಸ್ಯ’ವಾಗಿದೆ.
ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧಕರ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗಾಗಿ ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ಸ್ವರೂಪಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಧ್ಯಾನಸ್ಥ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಶಂಕರನ ಧ್ಯಾನ
ಹಿಮಾಲಯದ ಗೌರೀಶಂಕರ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಸರ್ವಥಾ ಏಕಾಂತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನು ಧ್ಯಾನಮಗ್ನನಾಗಿ
ಪದ್ಮಾಸನದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಶರೀರವು ಅತ್ಯಂತ ಬಿಳಿಯದಾಗಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಮಂದವಾಗಿ ತಿಳಿಗೆಂಪು
ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಅವನ ಶರೀರದ ಮೇಲಿನ ಭಾಗ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿದ್ದು ನೆಟ್ಟಗೆ ಹಾಗೂ ಸಮುನ್ನತವಾಗಿದೆ. ವಿಶಾಲವಾದ
ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಸ್ಮದ ಸುಂದರ ತ್ರಿಪುಂಡ್ರ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿದೆ, ಕಂದುಬಣ್ಣದ ಜಟಾಜೂಟವು ಚೂಪಾಗಿ ಮೇಲೆಗೈದು
ಸರ್ಪದಿಂದ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಎರಡೂ ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ರುದ್ರಾಕ್ಷಮಾಲೆಗಳಿವೆ. ಹೊದ್ದುಕೊಂಡಿರುವ ಗಜಚರ್ಮದ ಶ್ಯಾಮಲತೆ ನೀಲಕಂಠದ ಪ್ರಭೆಯಿಂದ ಮತ್ತೂ ಘನೀಭೂತವಾಗಿದೆ. ಅವನ ಮೂರೂ ಕಣ್ಣುಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯು ಮೂಗಿನ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಸುಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದು, ಕೆಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಬಾಗಿದ ಅರೆಮುಚ್ಚಿದ ಸ್ಥಿರ ಹಾಗೂ ನಿಸ್ಪಂದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಉಜ್ವಲ ಜ್ಯೋತಿಯು ಹೊರಟು ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಚೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಎರಡೂ ಕೈಗಳು ತೊಡೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ, ಕಮಲವೇ ಅರಳಿನಿಂತಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ. ಅವನು ಸಮಾಧಿ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ದೇಹದೊಳಗಿನ ವಾಯು ಸಮೂಹವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ, ಇದರಿಂದ ನೋಡುವಾಗ, ಜಲಪೂರ್ಣ, ಆಡಂಬರರಹಿತ ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡಗಳೋ ಎಂಬಂತೆ ಅಥವಾ ತರಂಗವಿಹೀನ ಪ್ರಶಾಂತ ಮಹಾಸಾಗರವೋ ಅಥವಾ ನಿರ್ವಾತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ನಿಷ್ಕಲ ಜ್ಯೋತಿರ್ಮಯ ದೀಪದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀವಿಷ್ಣುವಿನ ಧ್ಯಾನ
ತನ್ನ ಹೃದಯಕಮಲದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಮುಂದುಗಡೆ ನೆಲದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಒಂದು ರಕ್ತವರ್ಣದ ಸಹಸ್ರದಳ ಕಮಲದಮೇಲೆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀವಿಷ್ಣುವು ಸುಶೋಭಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನೀಲಮೇಘದಂತೆ ಮನೋಹರ ನೀಲವರ್ಣವಿದೆ, ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಪರಮ ಸುಂದರವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಶ್ರೀ ಅಂಗ ದಿಂದ ದಿವ್ಯಸುಗಂಧ ಹೊರ ಸೂಸುತ್ತಿದೆ. ಅತೀ ಶಾಂತ ಮತ್ತು ಮಹಾನ್ ಸುಂದರ ಮುಖಕಮಲವಿದೆ. ವಿಶಾಲ ಹಾಗೂ ಮನೋಹರ ನಾಲ್ಕು ದೀರ್ಘವಾದ ಭುಜಗಳಿವೆ. ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ಕಂಠವು ರಮಣೀಯವಾಗಿದೆ, ಪರಮ ಸುಂದರ ಕಪೋಲಗಳು ದುಂಡಾಗಿವೆ, ಮುಖಮಂಡಲವು ಮನೋಹರ ಮಂದಸ್ಮಿತದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ, ಕೆಂಪು ಕೆಂಪಾಗಿರುವ ತುಟಿಗಳು ಮತ್ತು ಅತಿ ಸುಂದರವಾದ ಚೂಪಾದ ಮೂಗು ಇದೆ. ಎರಡೂ ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಕರಾಕಾರ ಕುಂಡಲಗಳು ಓಲಾಡುತ್ತಿವೆ, ಗದ್ದವು ಮನೋಹರವಾಗಿದೆ. ಕಮಲದಂತೆ ವಿಶಾಲ ಮತ್ತು ಪ್ರುಲ್ಲಿತ ನೇತ್ರಗಳಿವೆ, ಅದರಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ದಯೆ, ಪ್ರೇಮ, ಶಾಂತಿ, ಸಮತೆ, ಜ್ಞಾನ, ಆನಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶದ ಅಖಂಡ ಪ್ರವಾಹವು ಹರಿಯುತ್ತಿದೆ. ಹೆಗಲು ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ, ಮೇಘಶ್ಯಾಮ ನೀಲಪದ್ಮವರ್ಣ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣ ವರ್ಣ ಪೀತಾಂಬರ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನವಾದ ವಕ್ಷಃಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀವತ್ಸ ಲಾಂಛನವಿದೆ. ಬಲಗಡೆಯ ಮೇಲಿನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಅತ್ಯಂತ ಉಜ್ವಲ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರವಿದೆ, ಕೆಳಗಿನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕೌಮೋದಕಿ ಗದೆ ಇದೆ, ಎಡಗಡೆಯ ಮೇಲಿನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸುಂದರವಾದ ಶ್ವೇತವರ್ಣದ ವಿಶಾಲ ಮತ್ತು ವಿಜಯಿ ಪಾಂಚಜನ್ಯ ಶಂಖವಿದೆ, ಕೆಳಗಿನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸುಂದರ ರಕ್ತವರ್ಣದ ಕಮಲವು ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊರಳಲ್ಲಿ ರತ್ನಗಳ ಹಾರವಿದೆ, ಎದೆಯಮೇಲೆ ತುಲಸೀಯುಕ್ತ ವನಮಾಲೆ, ವೈಜಯಂತಿಮಾಲೆ ಮತ್ತು ಕೌಸ್ತುಭಮಣಿ ವಿರಾಜಮಾನವಾಗಿವೆ. ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ರತ್ನಖಚಿತ ಮೊಳಗುವ ನೂಪುರ ಗಳಿವೆ, ಮತ್ತು ಶಿರದ ಮೇಲೆ ದೇದೀಪ್ಯಮಾನ ಕಿರೀಟವು ಇದೆ. ವಿಶಾಲವೂ ಎತ್ತರವೂ ಆದ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಲಲಾಟದಲ್ಲಿ ಮನೋಹರವಾದ ಊರ್ಧ್ವಪುಂಡ್ರ ತಿಲಕವಿದೆ, ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ರತ್ನಖಚಿತ ಕಡಗಗಳೂ, ಸೊಂಟದಲ್ಲಿ ರತ್ನಖಚಿತ ನಡುಪಟ್ಟಿ, ಭುಜಗಳಲ್ಲಿ ತೋಳುಬಂದಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೈಯ ಬೆರಳುಗಳಲ್ಲಿ ರತ್ನಗಳ ಉಂಗುರಗಳು ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿವೆ. ಕಪ್ಪಾದ ಗುಂಗುರು ಕೂದಲು ತುಂಬಾ ಮನೋಹರವಾಗಿವೆ. ನಾಲ್ಕು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೋಟಿಸೂರ್ಯರಂತಹ ಪ್ರತಿಭೆಯಿದ್ದರೂ ಶೀತಲ ಪ್ರಕಾಶ ಪ್ರಸರಿಸುತ್ತಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದರಿಂದ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಆನಂದದ ಅಪಾರ ಸಾಗರ ಉಕ್ಕಿ ಬರುತ್ತಿದೆ.
ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಧ್ಯಾನ
ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ಮಣಿರತ್ನಮಯ ರಾಜಸಿಂಹಾಸನವಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಸೀತಾದೇವಿ ಸಹಿತ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನವೀನ ದೂರ್ವಾದಲದಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲ ವರ್ಣವಿದೆ, ಕಮಲ ದಳದಂತೆ ವಿಶಾಲನೇತ್ರಗಳಿವೆ, ಬಹುಸುಂದರ ಮುಖ ಮಂಡಲವಿದೆ, ವಿಶಾಲವಾದ ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಊರ್ಧ್ವಪುಂಡ್ರ ತಿಲಕವಿದೆ. ಕಪ್ಪಾದ ಗುಂಗುರು ಕೂದಲುಗಳಿವೆ, ಶಿರದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಪ್ರಕಾಶಯುಕ್ತ ಮುಕುಟವು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ಮುನಿಮನ ಮೋಹನ ಮಹಾನ್ ಲಾವಣ್ಯವಿದೆ, ದಿವ್ಯ ಅಂಗದಲ್ಲಿ ಪೀತಾಂಬರ ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದೆ. ಕೊರಳಲ್ಲಿ ರತ್ನಗಳ ಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ಪುಷ್ಪಗಳ ಮಾಲೆ ಇದೆ. ದೇಹದ ದಿವ್ಯ ಪರಿಮಳವೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಧನುಷ್ಯಬಾಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಕೆಂಪಾದ ತುಟಿಗಳಿದ್ದು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಧುರ ಮಂದಹಾಸ ಕಾಂತಿ ಹರಡಿದೆ. ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಸೀತಾದೇವಿಯರು ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಅವಳು ಉಜ್ವಲ ಸ್ವರ್ಣವರ್ಣದಿಂದೊಡಗೊಂಡು ನೀಲಿ ಸೀರೆಯನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ, ಕರಕಮಲದಲ್ಲಿ ರಕ್ತವರ್ಣದ ಕಮಲವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾಳೆ. ದಿವ್ಯ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳು ವಿಭೂಷಿತವಾಗಿವೆ. ಬಹು ಅಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಮನೋಹರ ದೃಶ್ಯವು ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ.
ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಧ್ಯಾನ (1)
ವೃಂದಾವನದ ಶ್ರೀಯಮುನೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಅಶೋಕ ವೃಕ್ಷಗಳ ನವಪಲ್ಲವ ಸುಶೋಭಿತ ಕಾಲಿಂದೀಕುಂಜದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕಷ್ಣನು ತನ್ನ ಗೋಪಸಖರೊಂದಿಗೆ ವಿರಾಜ ಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನವಮೇಘದಂತೆ ಶ್ಯಾಮಲಕಾಂತಿಯುಕ್ತ ನೀಲವರ್ಣದವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಶ್ಯಾಮಲ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣ ವರ್ಣ ಪೀತಾಂಬರವು ಶ್ಯಾಮಲ ಮೋಡಗಳ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಕಾಮನಬಿಲ್ಲಿನಂತೆ ಶೋಭಿತವಾಗಿದೆ. ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಸುಂದರ ವನಮಾಲೆ ಇದ್ದು ಅದರಿಂದ ಸುಂದರ ಪುಷ್ಪಗಳ ಮತ್ತು ತುಲಸಿಯ ಸುಗಂಧ ಸೂಸುತ್ತಿದೆ. ಎದೆಯಲ್ಲಿ ವೈಜಯಂತಿ ಮಾಲೆ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದೆ. ಕಪ್ಪಾದ ಸುಂದರ ಗುಂಗುರು ಕೂದಲುಗಳಿವೆ, ಅವು ಕೆನ್ನೆಯತನಕವೂ ಹಾರಾಡುತ್ತಿವೆ. ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯ ಮತ್ತು ತ್ರಿಭುವನ-ಮೋಹನ ಮುಖಾರವಿಂದವಿದ್ದು ಬಹು ಮಧುರವಾಗಿ ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ತಲೆಯಲ್ಲಿ ನವಿಲು ಗರಿಯ ಮುಕುಟವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುಂಡಲಗಳು ಓಲಾಡುತ್ತಿವೆ, ಸುಂದರವಾದ ದುಂಡಾದ ಕಪೋಲಗಳು ಕುಂಡಲಗಳ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ. ಅಂಗಪ್ರತ್ಯಂಗದಿಂದ ಸೌಂದರ್ಯವು ಹೊಮ್ಮುತ್ತಿದೆ. ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಣಗಿಲೆ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅದ್ಭುತ ವರ್ಣಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ನವೀನ ಪಲ್ಲವಗಳಿಂದ ಶರೀರವು ಶೃಂಗರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ವಕ್ಷಃ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀವತ್ಸ ಲಾಂಛನವಿದೆ, ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಕೌಸ್ತುಭಮಣಿ ಇದೆ, ಹುಬ್ಬುಗಳು ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿಯೂ, ತುಟಿಗಳು ಕೆಂಪಗೆ ಬಹಳ ಕೋಮಲ ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾಗಿವೆ. ಬಾಗಿದ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲವಾದ ಕಮಲದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಆನಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದ ವಿದ್ಯುತ್ ಧಾರೆ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿ ಎಲ್ಲರನ್ನು ತನ್ನ ಕಡೆ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿವೆ, ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿ ಆನಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದ ಸಮುದ್ರ ಉಕ್ಕುತ್ತಿದೆ. ಮನೋಹರ ತ್ರಿಭಂಗಿರೂಪದಿಂದ ನಿಂತಿರುವನು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಚಂಚಲ ಮತ್ತು ಕೋಮಲ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಮುರಳಿಯ ರಂಧ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಆಡಿಸುತ್ತ ಬಹಳ ಮಧುರ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಧ್ಯಾನ (2)
ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆಗೆ ವೀರರ ಸಮೂಹಗಳು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ನಿಂತಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪರಮ ತೇಜೋಮಯ ಅರ್ಜುನನ ರಥವು ನಿಂತಿದೆ. ರಥದ ವಿಶಾಲ ಧ್ವಜದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ. ಧ್ವಜದ ಮೇಲೆ ಮಹಾವೀರ ಶ್ರೀಹನೂಮಂತನು ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅನೇಕ ಬಾವುಟಗಳು ಹಾರಾಡುತ್ತಿವೆ. ರಥದ ಮೇಲೆ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನೀಲ ಶ್ಯಾಮವರ್ಣವಿದೆ, ಸೀಮಾತೀತ ಸೌಂದರ್ಯವಿದೆ, ವೀರವೇಷವಿದೆ, ಕವಚವನ್ನು ತೊಟ್ಟಿರುವನು, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪೀತಾಂಬರ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದೆ. ಮುಖ ಮಂಡಲವು ಅತ್ಯಂತ ಶಾಂತವಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನದ ಪರಮ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳು ಥಳಥಳಿಸುತ್ತಿವೆ. ವಿಶಾಲ ಮತ್ತು ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಜ್ಞಾನದ ಜ್ಯೋತಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತಿದೆ. ಒಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳ ಲಗಾಮು ಇದೆ; ಮತ್ತೊಂದು ಕೈ ಜ್ಞಾನಮುದ್ರೆಯಿಂದ ಸುಶೋಭಿತವಾಗಿದೆ. ಬಹಳ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಧೀರತೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಗೀತೆಯ ಮಹಾನ್ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ತುಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಧುರ ಮಂದಹಾಸ ಚೆಲ್ಲುತ್ತಿದೆ. ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸನ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಅರ್ಜುನನ ಸಂದೇಹಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಡಿದ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 15)
ಯುಂಜನ್ನೆವಂ ಸದಾತ್ಮಾನಂ ಯೋಗೀ ನಿಯತಮಾನಸಃ ।
ಶಾಂತಿಂ ನಿರ್ವಾಣಪರಮಾಂ ಮತ್ಸಂಸ್ಥಾಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥
ನಿಯತಮಾನಸಃ - ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ, ಯೋಗೀ - ಯೋಗಿಯು, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ,
ಆತ್ಮಾನಮ್ - ಆತ್ಮವನ್ನು, ಸದಾ - ಪರಮೇಶ್ವರ ಸ್ವರೂಪನಾದ (ನನ್ನಲ್ಲಿ) ನಿರಂತರವಾಗಿ, ಯುಂಜನ್ - ತೊಡಗಿಸುತ್ತ, ಮತ್ಸಂಸ್ಥಾಮ್ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇರುವ, ನಿರ್ವಾಣಪರಮಾಮ್ - ಪರಮಾನಂದದ ಪರಾಕಾಷ್ಠಾರೂಪಿಯಾದ,
ಶಾಂತಿಮ್ - ಶಾಂತಿಯನ್ನು, ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 15 ॥
ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಯೋಗಿಯು ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಆತ್ಮವನ್ನು ಪರಮೇಶ್ವರಸ್ವರೂಪನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತ ನನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಪರಮಾನಂದದ ಪರಾಕಾಷ್ಠಾರೂಪಿಯಾದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.।।15।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಿ’ಯ ಜೊತೆಗೆ ‘ನಿಯತಮಾನಸಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು - ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಶವಾಗಿರುವವನನ್ನು ‘ನಿಯತಮಾನಸ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಸಾಧಕನೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಯೋಗಿ’ಯ ಜೊತೆಗೆ ‘ನಿಯತಮಾನಸಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ನಿರಂತರ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿರಂತರ ತೈಲಧಾರೆಯಂತೆ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನಗೈಯುವುದು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲ ಭಾವದಿಂದ ತನ್ಮಯನಾಗುವುದೇ ಆತ್ಮವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಪರಮಾನಂದದ ಪರಾಕಾಷ್ಠಾ ರೂಪೀ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದನ್ನು ನೈಷ್ಠಿಕೀ ಶಾಂತಿ (5/12) ಶಾಶ್ವತ ಶಾಂತಿ (9/31) ಮತ್ತು ಪರಾಶಾಂತಿ (18/62) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಪರಮ ದಿವ್ಯ ಪುರುಷನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಪರಮಗತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಇದು ಅದೇ ಶಾಂತಿಯ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಶಾಂತಿಯು ಅದ್ವಿತೀಯ ಅನಂತ ಆನಂದದ ಮೇರೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಪರಮ ದಯಾಳು, ಪರಮ ಸುಹೃದ್, ಆನಂದನಿಧಿ, ಆನಂದಸ್ವರೂಪ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ಅಚಲ ಮತ್ತು ಅಟಲಭಾವದಿಂದ ನಿವಾಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಇದೇ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಮತ್ತು ಫಲಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಯಿತು; ಈಗ ಧ್ಯಾನಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿ ಆಹಾರ, ವಿಹಾರ ಮತ್ತು ನಿದ್ರಾದಿಗಳ ನಿಯಮಗಳು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇರಬೇಕು? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 16)
ನಾತ್ಯಶ್ನತಸ್ತು ಯೋಗೋಽಸ್ತಿ ನ ಚೈಕಾಂತಮನಶ್ನತಃ ।
ನ ಚಾತಿ ಸ್ವಪ್ನಶೀಲಸ್ಯ ಜಾಗ್ರತೋ ನೈವ ಚಾರ್ಜುನ ॥
ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ ! (ಈ), ಯೋಗಃ - ಯೋಗವು, ಅತಿ, ಅಶ್ನತಃ ತು - ಬಹಳ ತಿನ್ನುವವನಿಗಾಗಿ, ನ,
ಅಸ್ತಿ - ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕಾಂತಮ್, ಅನಶ್ನತಃ, ಚ - ಸರ್ವಥಾ ತಿನ್ನದಿರುವವನಿಗಾಗಿಯೂ, ನ - ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ,
ಅತಿ, ಸ್ವಪ್ನಶೀಲಸ್ಯ, ಚ - ಬಹಳವಾಗಿ ಮಲಗುವ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವನಿಗೆ, ನ - ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಜಾಗೃತಃ, ಏವ, ಚ - ಮಲಗದೇ ಇರುವವನಿಗೂ, ನ - ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 16 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ಈ ಯೋಗವು ಅತಿಯಾಗಿ ತಿನ್ನುವವನಿಗೂ, ಸರ್ವಥಾ ತಿನ್ನದಿರುವವನಿಗೂ, ತುಂಬಾ ಮಲಗುವ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವನಿಗೂ, ಅಥವಾ ಸರ್ವಥಾ ಮಲಗದೇ ಇರುವವನಿಗೂ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 16 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮನಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಇರುವ ಉಪಾಯಗಳೆಲ್ಲದರ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಧ್ಯಾನ ಯೋಗ’ದ ಪ್ರಸಂಗವಿರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಈ ಧ್ಯಾನ ಯೋಗವು ಸಂಪೂರ್ಣ ದುಃಖಗಳ ಆತ್ಯಂತಿಕ ನಾಶಗೈದು ಪರಮಾನಂದ ಮತ್ತು ಪರಮಶಾಂತಿಯ ಸಮುದ್ರನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹೆಚ್ಚು ತಿನ್ನುವವನಿಗೂ ಮತ್ತು ಏನೂ ತಿನ್ನದವನಿಗೂ ಧ್ಯಾನಯೋಗವು ಏಕೆ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ತುರುಕಿ-ತುರುಕಿ ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ನಿದ್ದೆ ಮತ್ತು ಆಲಸ್ಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ; ಜೊತೆಗೆ ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ಆಹಾರವು ಹೊಟ್ಟೆಗೆ ಹೋಗಿರುವುದರಿಂದ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ರೋಗಗಳನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಯಾರು ಅನ್ನವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕಡು ಉಪವಾಸ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಮನದ ಶಕ್ತಿಯು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಕ್ಷೀಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗಾದಾಗ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಾರನು, ಮತ್ತು ಪರಮೇಶ್ವರನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸಲಾರನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧ್ಯಾನದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಗೆ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮತ್ತು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತಿನ್ನಬಾರದು ಮತ್ತು ಕಡು ಉಪವಾಸವನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹೆಚ್ಚು ನಿದ್ರಿಸುವವನಿಗೂ ಮತ್ತು ಸದಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದು ನಿದ್ರಿಸದವನಿಗೂ ಧ್ಯಾನಯೋಗವು ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾರಣವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಉಚಿತ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದರಿಂದ ಆಯಾಸವು ದೂರವಾಗಿ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅದೇ ನಿದ್ದೆಯನ್ನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚುಗೈದರೆ ಅದರಿಂದ ತಮೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಯಾವಾಗಲೂ ಆಲಸ್ಯವೇ ಕವಿದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಲಗುವುದರಿಂದ ಮಾನವ ಜೀವನದ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಮಯವಾದರೋ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸದಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಆಯಾಸವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಎಂದೂ ಚೈತನ್ಯತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತವೆ. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ರೋಗಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿದ್ದೆ ಮತ್ತು ಆಲಸ್ಯ ಪೀಡಿಸುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೆಚ್ಚು ಮಲಗುವುದು ಮತ್ತು ಯಾವಾಗಲೂ ಎಚ್ಚರವಾಗಿಯೇ ಇರುವುದು ಎರಡೂ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಗೆ ಶರೀರವು ಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿದ್ದು, ಧ್ಯಾನ ಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವುಂಟಾಗದಿರಲಿ-ಈ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ತನ್ನ ಶರೀರದ ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಕೃತಿ, ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಅವಸ್ಥೆಯ ಎಚ್ಚರವಿರಿಸಿ, ಆವಶ್ಯಕತೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮಲಗಲೂಬಾರದು ಮತ್ತು ಯಾವಾಗಲೂ ಎಚ್ಚರ (ನಿದ್ರಿಸದೆ)ವಿರಲೂಬಾರದು.
(ಶ್ಲೋಕ - 17)
ಯುಕ್ತಾಹಾರವಿಹಾರಸ್ಯ ಯಕ್ತಚೇಷ್ಟಸ್ಯ ಕರ್ಮಸು ।
ಯುಕ್ತಸ್ವಪ್ನಾವಬೋಧಸ್ಯ ಯೋಗೋ ಭವತಿ ದುಃಖಹಾ ॥
ದುಃಖಹಾ - ದುಃಖಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುವ, ಯೋಗಃ - ಯೋಗ(ವಾದರೋ), ಯುಕ್ತಾಹಾರವಿಹಾರಸ್ಯ - ಯಥಾ
ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಆಹಾರ-ವಿಹಾರ ಮಾಡುವವನಿಗೆ, ಕರ್ಮಸು - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಯುಕ್ತಚೇಷ್ಟಸ್ಯ - ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ, ಚೇಷ್ಟೆಮಾಡುವವನಿಗೆ, ಯುಕ್ತಸ್ವಪ್ನಾವಬೋಧಸ್ಯ - ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಮಲಗುವುದು ಹಾಗೂ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವವನಿಗೇ, ಭವತಿ - ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 17 ॥
ದುಃಖಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುವ ಈ ಯೋಗವಾದರೋ ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಆಹಾರ-ವಿಹಾರ ಮಾಡುವವನಿಗೆ, ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾದ ಚೇಷ್ಟೆಮಾಡುವವನಿಗೆ ಮತ್ತು ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಮಲಗಿ ನಿದ್ರಿಸುವವನಿಗೆ ಹಾಗೂ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವವನಿಗೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 17 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾರನ್ನು ಉಚಿತವಾದ ಆಹಾರ-ವಿಹಾರ ಮಾಡುವವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಊಟ-ತಿಂಡಿಯ ವಸ್ತುಗಳ ಹೆಸರು ಆಹಾರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಓಡಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆಯ ಹೆಸರು ವಿಹಾರವಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡೂ ಉಚಿತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಉಚಿತ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಇರುವವನನ್ನು ಯುಕ್ತ ಆಹಾರ-ವಿಹಾರಗೈಯ್ಯುವವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ತನ್ನ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮದ ಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯದಿಂದ ದೊರಕಿರುವ, ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲ ಸಾತ್ವಿಕವಾಗಿರುವ, (17-8), ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸದೇ ಇದ್ದು, ಪವಿತ್ರವಾಗಿರುವ, ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ರುಚಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿರುವ ಹಾಗೂ ಯೋಗಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿರುವಂತಹ ಊಟ-ತಿಂಡಿಯ ವಸ್ತುಗಳು ಇರಬೇಕು. ಅದರ ಪ್ರಮಾಣವೂ, ತನ್ನ ಶಕ್ತಿ, ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹಿತಕರವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿರುವಷ್ಟೇ ಪರಿಮಿತವಾಗಿ ಇರಬೇಕು. ಇದೇ ರೀತಿ ಓಡಾಡುವುದು ಕೂಡ ತನಗಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕ ಮತ್ತು ಹಿತಕಾರಿ ಯಾಗಿರುವಷ್ಟೇ ಇರಬೇಕು. ಇಂತಹ ನಿಯಮಿತ ಮತ್ತು ಉಚಿತವಾದ ಆಹಾರ-ವಿಹಾರದಿಂದ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸತ್ವಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲತೆ, ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಚೈತನ್ಯವು ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಧ್ಯಾನಯೋಗವು ಸುಗಮವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ‘ಯುಕ್ತಚೇಷ್ಟಾ’ ಇರುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಅವಸ್ಥೆ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ವಾತಾವರಣ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿರುವ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ಹೆಸರು ‘ಕರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಉಚಿತಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಉಚಿತ ಪ್ರಮಾಣ ದಲ್ಲಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಸೇವಿಸುವುದೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತಚೇಷ್ಟೆಗೈಯ್ಯುವುದಾಗಿದೆ. ಈಶ್ವರಭಕ್ತಿ, ದೇವರಪೂಜೆ, ದೀನ-ದುಃಖಿಗಳ ಸೇವೆ, ತಂದೆ- ತಾಯಿ-ಆಚಾರ್ಯರೇ ಆದಿ ಗುರುಜನರ ಪೂಜೆ, ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಹಾಗೂ ಜೀವಿಕೆಯ ಸಂಬಂಧೀ ಕರ್ಮ, ಅಂದರೆ ಶಿಕ್ಷಣ, ಪಠಣ-ಪಾಠಣ, ವ್ಯಾಪಾರಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಶೌಚ ಸ್ನಾನಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು - ಇವೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಸಾಧುಸಮ್ಮತ ವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರ ಅಹಿತಮಾಡದೇ ಇರುವಂತಹುಗಳೋ, ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವೋ, ಯಾರಿಗೂ ಕಷ್ಟ ಕೊಡುವುದು ಅಥವಾ ಯಾರ ಮೇಲೂ ಭಾರ ಹಾಕದಿರುವುದೋ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಈ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಮಾಣವೂ ಕೂಡ ಯಾರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಆವಶ್ಯಕವಿದೆಯೋ ಯಾವುದರಿಂದ ನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹ ಆಗುವುದೋ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಕೂಡ ಅವಶ್ಯಕ್ಕನುಸಾರ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಸಮಯ ಸಿಗಬಹುದೋ ಅಷ್ಟೇ ಆಗಿರಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡು ವುದರಿಂದ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಸ್ಥವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಯೋಗವು ಸುಗಮವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಮಲಗುವುದು ಮತ್ತು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದು, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಹಾಗೂ ಕೊನೆಯ ಜಾವದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದ ಎರಡು ಜಾವಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗುವುದು-ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಉಚಿತವಾಗಿ ಮಲಗುವುದು - ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಈ ಮಧ್ಯದ ಆರು ಗಂಟೆಗಳು ಮಲಗಲೇಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ. ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯು ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಸ್ಥಿತಿಗನುಕೂಲವಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕೈದು ಗಂಟೆಗಳು ಮಲಗುವುದರಿಂದ ಕೆಲಸ ಸಾಗುವುದಾದರೆ, ಧ್ಯಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿದ್ದೆ ಅಥವಾ ಆಲಸ್ಯ ಬಾರದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೀತಿಯ ತೊಂದರೆಯೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಆರು ಗಂಟೆಗಳು ಮಲಗದೆ ನಾಲ್ಕೈದು ಗಂಟೆಗಳೇ ಮಲಗಬೇಕು. ‘ಯುಕ್ತ’ ಶಬ್ದದ ಭಾವವನ್ನು ಆಹಾರ-ವಿಹಾರ, ಕರ್ಮ ಮಲಗುವುದು ಮತ್ತು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗದೇ ಇರಲಿ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟೇ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲೇ ಎಷ್ಟು ಯಾರ ಪ್ರಕೃತಿ, ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ರುಚಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಉಪಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ಆವಶ್ಯಕವಿದೆಯೋ ಅಷ್ಟೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯೋಗ’ದ ಜೊತೆಗೆ ‘ದುಃಖಹಾ’ ವಿಶೇಷಣ ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಧ್ಯಾನಯೋಗವು ಸಿದ್ಧಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಧ್ಯಾನ ಯೋಗಿಗೆ ಪರಮಾನಂದ ಮತ್ತು ಪರಮಶಾಂತಿಯ ಅನಂತ ಸಾಗರನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಸಂಪೂರ್ಣ ದುಃಖಗಳು ತನ್ನ ಕಾರಣ ಸಹಿತವಾಗಿ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಎಂದೂ ಮರೆತೂ ಕೂಡ ಜನ್ಮ-ಮರಣ-ರೂಪೀ ಸಂಸಾರ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಚಿಂತೆ, ಶೋಕ, ಭಯ ಮತ್ತು ಉದ್ವೇಗ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ಮತ್ತು ಸರ್ವದಾ ಆನಂದದ ಮಹಾನ್ ಪ್ರಶಾಂತ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುತ್ತಾನೆ. ದುಃಖಗಳ ಆತ್ಯಂತಿಕ ನಾಶ ಮಾಡುವಂತಹ ಈ ಫಲದ ನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಯೋಗ’ದ ಜೊತೆಗೆ ‘ದುಃಖಹಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿ ಆಹಾರ-ವಿಹಾರ ಮೊದಲಾದ ನಿಯಮಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದಮೇಲೆ,
ಈಗ ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯ ಅಂತಿಮಸ್ಥಿತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 18)
ಯದಾ ವಿನಿಯತಂ ಚಿತ್ತಮಾತ್ಮನ್ಯೇವಾವತಿಷ್ಠತೇ ।
ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ ಸರ್ವಕಾಮೇಭ್ಯೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ ತದಾ ॥
ವಿನಿಯತಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಶವಾಗಿಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಚಿತ್ತಮ್ - ಚಿತ್ತವು, ಯದಾ - ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಆತ್ಮನಿ,
ಏವ - ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ, ಅವತಿಷ್ಠತೇ - ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೋ, ತದಾ - ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಸರ್ವಕಾಮೇಭ್ಯಃ - ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ, ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ - ಸ್ಪೃಹಾರಹಿತನಾದ ಪುರುಷನು, ಯುಕ್ತಃ - ಯೋಗಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇತಿ - ಹೀಗೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 18 ॥
ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾದ ಚಿತ್ತವು ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ, ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೋ, ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹಾರಹಿತನಾದ ಪುರುಷನು ಯೋಗಯುಕ್ತ ನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 18 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಚಿತ್ತಮ್’ದ ಜೊತೆಗೆ ‘ವಿನಿಯತಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಪ್ರಯೋಜನವೇನು? ಮತ್ತು ಅದು ಪರಮಾತ್ಮ ನಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಶಮಾಡಿದ ಚಿತ್ತವೇ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಟಲರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾಗಬಲ್ಲದು, ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸು ವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ವಿನಿಯತಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಚಿತ್ತವು ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಕ್ಷೇಪಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತವಾಗಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ನಿಶ್ಚಲಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದು-ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸ್ಮೃತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು-ಇದೇ ಅದು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಸ್ಪೃಹಾ ರಹಿತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಪರಮಾನಂದದ ಮಹಾನ್ ಸಮುದ್ರವಾದ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಅನನ್ಯ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಹಾಗೂ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಅನಿತ್ಯ, ಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ನಾಶಯುಕ್ತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುವಿನ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಅಥವಾ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ-ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹಾರಹಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯುಕ್ತಃ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯುಕ್ತಃ’ ಪದವು ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಪೂರ್ಣಸ್ಥಿತಿಯ ಬೋಧಕವಾಗಿದೆ. ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ- ಮಾಡುತ್ತಾ ಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎರಡೂ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದಾಗ, ಅವನು ಧ್ಯಾನ ಯೋಗದ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡ ಚಿತ್ತವು ಧ್ಯಾನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಚಲ ಸ್ಥಿತಿಯುಂಟಾದಾಗ ಆ ಚಿತ್ತದ ಅವಸ್ಥೆಯು ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 19)
ಯಥಾ ದೀಪೋ ನಿವಾತಸ್ಥೋ ನೇಂಗತೇ ಸೋಪಮಾ ಸ್ಮೃತಾ ।
ಯೋಗಿನೋ ಯತಚಿತ್ತಸ್ಯ ಯುಂಜತೋ ಯೋಗಮಾತ್ಮನಃ ॥
ಯಥಾ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ, ನಿವಾತಸ್ಥಃ - ಗಾಳಿಬೀಸದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ, ದೀಪಃ - ದೀಪವು, ನ, ಇಂಗತೇ- ಚಲಿಸು ವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ಉಪಮಾ - ಉಪಮೆಯನ್ನು, ಆತ್ಮನಃ - ಪರಮಾತ್ಮನ, ಯೋಗಮ್ - ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ,
ಯುಂಜತಃ - ತೊಡಗಿರುವ, ಯೋಗಿನಃ - ಯೋಗಿಯ, ಯತಚಿತ್ತಸ್ಯ - ಗೆದ್ದಿರುವ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ, ಸ್ಮೃತಾ - ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ॥ 19 ॥
ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಗಾಳಿ ಬೀಸದಿರುವ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ ದೀಪವು ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ರೀತಿಯ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಯೋಗಿಯ ಗೆದ್ದಿರುವ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ।। 19 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ದೀಪ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಲತೆಯ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪರ್ವತಾದಿ ಅಚಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಕೊಡದೆ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಚಿತ್ತದ ಜೊತೆಗೆ ದೀಪದ ಉಪಮೆ ಕೊಡುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ದೀಪ’ ಶಬ್ದವು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ದೀಪಶಿಖೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಪರ್ವತಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪ್ರಕಾಶಹೀನವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಅಚಲವಾಗಿವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಚಿತ್ತದ ಸಮಾನತೆ ಆಗಲಾರದು. ಆದರೂ ದೀಪಶಿಖೆಯು ಚಿತ್ತದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಮತ್ತು ಚಂಚಲವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ಜೊತೆಗೇ ಮನದ ಸಮಾನತೆ ಇದೆ. ಗಾಳಿಯು ತಗುಲದಿದ್ದಾಗ ದೀಪ ಶಿಖೆಯು ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ವಶಪಡಿಸಿ ಕೊಂಡ ಚಿತ್ತವೂ ಕೂಡ ಧ್ಯಾನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿದ್ದು ಓಲಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಅವಿಚಲ ದೀಪ ಶಿಖೆಯಂತೆ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರ್ವತಾದಿ ಪ್ರಕಾಶರಹಿತ ಅಚಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಕೊಡದೆ ದೀಪದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಚಿತ್ತದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಯತ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಜೋಡಿಸದೆ ಕೇವಲ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಅದೇ ಅರ್ಥ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು, ಮತ್ತೆ ‘ಯತಚಿತ್ತಸ್ಯ’ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಚಿತ್ತವೇ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲದು, ವಶದಲ್ಲಿರದ ಚಿತ್ತವು ನಿಲ್ಲಲಾರದು - ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಯತ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಪುರುಷನ ಮತ್ತು ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನ ಚಿತ್ತದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಈಗ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗದಿಂದ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 20)
ಯತ್ರೋಪರಮತೇ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುದ್ಧಂ ಯೋಗಸೇವಯಾ ।
ಯತ್ರ ಚೈವಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಂ ಪಶ್ಯನ್ನಾತ್ಮನಿ ತುಷ್ಯತಿ ॥
ಯೋಗಸೇವಯಾ - ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದಿಂದ, ನಿರುದ್ಧಮ್ - ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ, ಚಿತ್ತಮ್ - ಚಿತ್ತವು, ಯತ್ರ - ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ಉಪರಮತೇ - ಉಪರತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯತ್ರ - ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ಆತ್ಮನಾ- ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಶುದ್ಧವಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು, ಪಶ್ಯನ್ - ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸಿ
ಕೊಳ್ಳುತ್ತ, ಆತ್ಮನಿ ಏವ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ, ತುಷ್ಯತಿ - ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ
ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದಿಂದ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಚಿತ್ತವು ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಉಪರತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಶುದ್ಧವಾದ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ॥ 20 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯೋಗಸೇವಯಾ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗಸೇವೆ’ಯಿಂದ ‘ನಿರುದ್ಧ’ ಚಿತ್ತದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸದ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗಸೇವೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಆ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ- ಮಾಡುತ್ತಾ ಯಾವಾಗ ಚಿತ್ತವು ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಅದು ‘ನಿರುದ್ಧ’ವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರುದ್ಧವಾದ ಚಿತ್ತವು ಉಪರತಿ ಹೊಂದುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯೋಗಿಯ ಚಿತ್ತವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಹೋದಾಗ ಅವನ ಚಿತ್ತವು ಸಂಸಾರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಉಪರತವಾಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೆ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಸ್ಥಾನವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಲೋಕದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಚಿತ್ತವು ಸಮಾಧಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ವಿಮುಖ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ-ಇದೇ ಅವನ ಚಿತ್ತವು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಉಪರತವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತ್ರ’ ಎಂಬುದು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗವಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಅವನ ಸಂಬಂಧಗಳು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತವೋ, ಹಾಗೂ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವುದರ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೋ ಅದೇ ಅವಸ್ಥಾವಿಶೇಷದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತ್ರ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಏವ’ದ ಪ್ರಯೋಗವು ಇಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ದರ್ಶನಜನಿತ ಆನಂದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಸುಖಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಪರಮಾನಂದ ಮತ್ತು ಪರಮಶಾಂತಿಯ ಸಾಗರನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಆದಮೇಲೆ ಯೋಗಿಯು ಯಾವಾಗಲೂ ಅದೇ ಆನಂದದಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಜಗತ್ತಿನ ಸುಖಗಳ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಧ್ಯಾನದ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು?
ಉತ್ತರ - ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಮನದ ಸಮಸ್ತ ಸಂಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಧಾರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು ವಿಜ್ಞಾನ-ಆನಂದಘನ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೊಬ್ಬನೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಅವನಲ್ಲದೆ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಈ ಜ್ಞಾನವೂ ಅವನಿಗೇ ಇದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಸನಾತನ, ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಅಸೀಮ, ಅಪಾರ, ಅನಂತ, ಅಕಲ ಮತ್ತು ಅನವದ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ, ದೃಷ್ಟಾ, ದರ್ಶನ, ದೃಶ್ಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಏನೇನು ಇವೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಅವನಲ್ಲೇ ಆರೋಪಿತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ವಸ್ತುತಃ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ. ಅವನು ಆನಂದ ಮಯನೂ, ಅವರ್ಣನೀಯನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಆ ಆನಂದಮಯ ಸ್ವರೂಪವೂ ಆನಂದಮಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಅವನು ಆನಂದ ಸ್ವರೂಪನು ಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನಿತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಸನಾತನನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅಜನೂ, ಅವಿನಾಶಿಯೂ, ಪರಮನೂ, ಚರಮನೂ, ಸದ್ವಸ್ತುವೂ ಚೇತನನೂ, ವಿಜ್ಞಾನಮಯನೂ, ಕೂಟಸ್ಥನೂ, ಅಚಲನೂ, ಧ್ರುವನೂ, ಅನಾಮಯನೂ, ಬೋಧ ಮಯನೂ, ಅನಂತನೂ ಮತ್ತು ಶಾಂತನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವನ ಆನಂದ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತ, ಆ ಆನಂದಮಯ ಸ್ವರೂಪವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ದೃಢವಾದ ಧಾರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಸಂಕಲ್ಪವು ಎದ್ದರೆ ಅದನ್ನೂ ಕೂಡ ಆನಂದಮಯನಿಂದಲೇ ಹೊಮ್ಮಿದುದು, ಆನಂದಮಯವೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಆನಂದಮಯನಲ್ಲೇ ಲೀನಗೊಳಿಸ ಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಯಾವಾಗ ಸಮಸ್ತ ಸಂಕಲ್ಪಗಳು ಆನಂದಮಯ ಬೋಧಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತವೋ ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಆನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅತಿರಿಕ್ತ ಯಾವುದೇ ಸಂಕಲ್ಪದ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಆನಂದಮಯ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಚಲಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಿತ್ಯ-ನಿಯಮಿತ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತ ತನ್ನ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗುತ್ತದೋ, ಯಾವಾಗ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾನಂದ ಮತ್ತು ಪರಮಶಾಂತಿ ಸ್ವರೂಪೀ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೋ, ಆಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 21)
ಸುಖಮಾತ್ಯಂತಿಕಂ ಯತ್ತದ್ಭುದ್ಧಿಗ್ರಾಹ್ಯಮತೀಂದ್ರಿಯಮ್ ।
ವೇತ್ತಿ ಯತ್ರ ನ ಚೈವಾಯಂ ಸ್ಥಿತಶ್ಚಲತಿ ತತ್ತ್ವತಃ ॥
ಅತೀಂದ್ರಿಯಮ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಅತೀತವಾದ, ಬುದ್ಧಿಗ್ರಾಹ್ಯಮ್ - ಕೇವಲ ಶುದ್ಧವಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಗ್ರಹಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ, ಯತ್ - ಯಾವ, ಆತ್ಯಂತಿಕಮ್ - ಅನಂತವಾದ, ಸುಖಮ್ - ಆನಂದವಿದೆಯೋ, ತತ್ - ಅದನ್ನು, ಯತ್ರ - ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ವೇತ್ತಿ - ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೋ, ಚ - ಮತ್ತು, (ಯತ್ರ) - ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿತಃ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದ, ಅಯಮ್ - ಈ (ಯೋಗಿಯು), ತತ್ವತಃ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ, ನ, ಏವ, ಚಲತಿ - ಎಂದಿಗೂ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲವೋ ॥ 21 ॥
ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಅತೀತವಾದ ಕೇವಲ ಶುದ್ಧವಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಗ್ರಹಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಅನಂತವಾದ ಆನಂದವಿದೆಯೋ; ಅದನ್ನು ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಈ ಯೋಗಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ — ।। 21 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಸುಖದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಆತ್ಯಂತಿಕಮ್’ ‘ಅತೀಂದ್ರಿಯಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಬುದ್ಧಿಗ್ರಾಹ್ಯಮ್’ ಎಂಬೀ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತಾರರಿಂದ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಈ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಸುಖಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ಅವುಗಳಿಂದ ಈ ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪೀ ಸುಖದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿವೆ. ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪೀ ಸುಖವು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖಗಳಂತೆ ಕ್ಷಣಿಕ, ನಾಶಯುಕ್ತ, ದುಃಖಗಳ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ದುಃಖಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಮಹಾನ್ ಮತ್ತು ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ, ಸದಾ ಏಕರಸ ಇರುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ನಿತ್ಯವಾದುದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ಪದಾರ್ಥವೇ ಇಲ್ಲ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಆತ್ಯಂತಿಕಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಆ ಸುಖವು ವಿಷಯ ಜನಿತ ರಾಜಸ ಸುಖದಂತೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಭೋಗಿಸಲ್ಪಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಇಂದ್ರಿಯಾತೀತ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಇಲ್ಲಿ ಸುಖದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ - ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಅತೀಂದ್ರಿಯಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಆ ಸುಖವು ಸ್ವಯಂ ನಿತ್ಯಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಮಾಯೆಯ ಎಲ್ಲೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯು ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ತಲುಪಲಾರದು, ಆದರೂ ಕೊಳೆಯಿಲ್ಲದ ಸ್ವಚ್ಛ ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವು ಬೀಳುವುದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ವಿವೇಕ ವೈರಾಗ್ಯಾದಿಗಳ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಅಚಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧವಾದ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಸುಖದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವು ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ‘ಬುದ್ಧಿಗ್ರಾಹ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖವೂ ಕೂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ಅತೀತ, ಬುದ್ಧಿಗ್ರಾಹ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷಯ ಸುಖಕ್ಕೆ ಹೇತುವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಬೇರೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖಗಳಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅದು ಕೇವಲ ಧ್ಯಾನಕಾಲದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಸದಾ ಏಕರಸವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಮತ್ತು ಅದು ಚಿತ್ತದ ಒಂದು ಅವಸ್ಥಾವಿಶೇಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ‘ಆತ್ಯಂತಿಕ’ ಅಥವಾ ‘ಅಕ್ಷಯಸುಖ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪಭೂತ ಈ ಸುಖವಾದರೋ ಆ ಧ್ಯಾನಜನಿತ ಸುಖದ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿ, ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖದಂತೆ ಈ ಸುಖವು ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುವುದಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಾದರೋ ಧ್ಯಾತಾ, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಧ್ಯೇಯದ ಏಕತೆ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತತ್ತ್ವದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗದೆ ಇರುವ’ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು? ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ದ ಪ್ರಯೋಗವು ಯಾವ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಆಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ತತ್ತ್ವ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಎಂದೂ ಬೇರೆಯಾಗದೇ ಇರುವುದು-ವಿಚಲಿತವಾಗದೇ ಇರುವುದಾಗಿದೆ. ‘ಏವ’ದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾದ ಮೇಲೆ ಯೋಗಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯು ಅದರಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಎಂದೂ ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ, ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಈ ಭಾವವು ಹೊರಡುತ್ತದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 22)
ಯಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಚಾಪರಂ ಲಾಭಂ ಮನ್ಯತೇ ನಾಧಿಕಂ ತತಃ ।
ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ್ಥಿತೋ ನ ದುಃಖೇನ ಗುರುಣಾಪಿ ವಿಚಾಲ್ಯತೇ ॥
ಯಮ್ - ಯಾವ, ಲಾಭಮ್ - ಲಾಭವನ್ನು, ಲಬ್ಧ್ವಾ - ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿ, ತತಃ - ಅದಕ್ಕಿಂತ, ಅಧಿಕಮ್ - ಅಧಿಕವಾದುದು, ಅಪರಮ್ - ಬೇರೆಯಾದ, (ಯಾವ ಲಾಭವನ್ನೂ), ನ, ಮನ್ಯತೇ - ಮನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯಸ್ಮಿನ್ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿತಃ - ಸ್ಥಿತನಾದ (ಯೋಗಿಯು), ಗುರುಣಾ - ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ, ದುಃಖೇನ - ದುಃಖದಿಂದ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ನ, ವಿಚಾಲ್ಯತೇ - ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ॥ 22 ॥
ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಯಾವ ಲಾಭವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕವಾದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಲಾಭವನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಯೋಗಿಯು ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ದುಃಖದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ - ॥ 22 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಬೇರೆ ಲಾಭವನ್ನು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ದುಃಖಗಳ ಸಂಯೋಗ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಹೇಳಿದೆಯೋ, ಆ ಯೋಗದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಡುವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರರೂಪೀ ಅವಸ್ಥಾವಿಶೇಷದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಗಿಗೆ ಪರಮಾನಂದ ಮತ್ತು ಪರಮ ಶಾಂತಿಯ ನಿಧಿಯಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಪೂರ್ಣಕಾಮನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೋಗಗಳು, ತ್ರಿಲೋಕದ ರಾಜ್ಯವೂ ಹಾಗೂ ಐಶ್ವರ್ಯ, ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪೀ ಮಾನ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ಇರುವ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖದ ಸಾಧನಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕ್ಷಣಭಂಗುರ, ಅನಿತ್ಯ, ನೀರಸ, ತ್ಯಾಜ್ಯ, ತುಚ್ಛ ಮತ್ತು ನಗಣ್ಯವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಅವಕಾಶವೆಲ್ಲಿದೆ?
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಾರೀ ಹೆಚ್ಚಾದ ದುಃಖದಿಂದಲೂ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಯೋಗಿಗೆ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಭೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯವು ರಸಹೀನ ಹಾಗೂ ತುಚ್ಛವೆಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಅವನು ಅವುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ದೊರೆಯದಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋದರೂ ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮಹಾದುಃಖಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಚಲಿಸದೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ದುಃಖೇನ’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಗುರುಣಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಹಾಗೂ ‘ಅಪಿ’ಯ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು, ಸಾಧಾರಣ ದುಃಖಗಳ ಯಾವ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲ, ಅವನ್ನಾದರೋ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ ಮತ್ತು ತಿತಿಕ್ಷುಪುರುಷನು ಕೂಡ ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು; ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಯೋಗಿಯಾದರೋ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಾನಕ ಮತ್ತು ಅಸಹನೀಯ ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಅಟಲ, ಅಚಲನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಶರೀರವು ತುಂಡಾಗುವುದು, ಅತ್ಯಂತ ದುಃಸಹ ಛಳಿ, ಸೆಕೆ, ಮಳೆ ಮತ್ತು ಸಿಡಿಲು ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಶಾರೀರಿಕ ಪೀಡೆಗಳು, ಅತೀ ಉತ್ಕಟ ರೋಗಜನಿತ ವ್ಯಥೆ, ಅತೀ ಪ್ರಿಯವಾದ ವಸ್ತುಗಳ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ವಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಆಗುವ ಮಹಾನ್ ಅಪಮಾನ, ತಿರಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ನಿಂದೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟು ಮಹಾದುಃಖಗಳಿಗೆ ಕಾರಣಗಳಿವೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲವು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದರೂ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕೂಡ ಕದಲಿಸಲಾರವು. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಇಷ್ಟೇ; ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾದ ಮೇಲೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆ ಯೋಗಿಗೆ ಈ ಶರೀರದಿಂದ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಶರೀರವು ಕೇವಲ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನದೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅವನ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ-ಶೀತ-ಉಷ್ಣ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನ, ಸ್ತುತಿ-ನಿಂದೆ ಮೊದಲಾದ ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿನಾಶವಾಗಬಲ್ಲವು; ಆದರೆ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಕ್ತೃವೇ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ವಿಕಾರಗಳು ಆಗಲಾರವು. ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅವನ ನಿತ್ಯ ಅಟಲ ಸ್ಥಿತಿಯು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಇಪ್ಪತ್ತನೇ, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 23)
ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ದುಃಖಸಂಯೋಗವಿಯೋಗಂ ಯೋಗಸಂಜ್ಞಿತಮ್ ।
ಸ ನಿಶ್ಚಯೇನ ಯೋಕ್ತವ್ಯೋ ಯೋಗೋನಿರ್ವಿಣ್ಣಚೇತಸಾ ॥
ದುಃಖಸಂಯೋಗವಿಯೋಗಮ್ - ದುಃಖರೂಪೀ ಸಂಸಾರದ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ (ಹಾಗೂ),
ಯೋಗ ಸಂಜ್ಞಿತಮ್ - ಯಾವುದರ ಹೆಸರು ಯೋಗವೆಂಬುದಿದೆಯೋ, ತಮ್ - ಅದನ್ನು, ವಿದ್ಯಾತ್ - ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಸಃ - ಆ, ಯೋಗಃ - ಯೋಗವು, ಅನಿರ್ವಿಣ್ಣಚೇತಸಾ - ಬೇಸರಿಸದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚಿತ್ತದಿಂದ, ನಿಶ್ಚಯೇನ - ನಿಶ್ಚಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಯೋಕ್ತವ್ಯಃ - ಮಾಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥ 23 ॥
ಯಾವುದು ದುಃಖರೂಪೀ ಸಂಸಾರದ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಹಾಗೂ ಯಾವುದರ ಹೆಸರು ಯೋಗವೆಂಬುದಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಆ ಯೋಗವನ್ನು ಬೇಸರಿಸದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚಿತ್ತದಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ॥ 23 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ದುಃಖರೂಪೀ ಸಂಸಾರದ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಸ್ಥಿತಿ ಯಾವುದು? ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಯೋಗಿಯು ಸದಾ ಧ್ಯಾನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ? ಅವನ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತಿನ ಕಾರ್ಯಗಳು ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೇ?
ಉತ್ತರ - ದುಃಖರೂಪೀ ಸಂಸಾರದಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುವುದೇ ಅದರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಗಿಯ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವುದು, ತಿರುಗಾಡುವುದು, ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು ಅಥವಾ ಮನನಗೈಯ್ಯುವುದು ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಯಮಾಡುವುದು ಮೊದಲಾದ ಕಾರ್ಯಗಳು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ-ಎಂಬ ಮಾತೇನಿಲ್ಲ. ಅವನ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಎಲ್ಲದರಿಂದ ಪ್ರಾರಬ್ಧಾನುಸಾರ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ; ಆದರೂ ಅವನ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ವಸ್ತುತಃ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯು ಧ್ಯಾನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವ್ಯುತ್ಥಾನ (ವ್ಯವಹಾರ) ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ‘ದುಃಖವಿಯೋಗಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಕೆಲಸ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು, ಮತ್ತೆ ‘ದುಃಖಸಂಯೋಗ ವಿಯೋಗಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ‘ಸಂಯೋಗ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಕೊಡುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ದ್ರಷ್ಟಾ ಮತ್ತು ದೃಶ್ಯದ ಸಂಯೋಗವು ಅರ್ಥಾತ್ ದೃಶ್ಯಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಆತ್ಮನ ಯಾವ ಅಜ್ಞಾನ ಜನಿತ ಅನಾದಿ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಆಗಾಗ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ದುಃಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮೂಲಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಅಭಾವ ವಾದ ಮೇಲೆಯೇ ದುಃಖಗಳು ಕೂಡ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ-ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಸಂಯೋಗ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಪಾತಂಜಲ ಯೋಗ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡಾ ಹೇಳಿದೆ ‘ಹೇಯಂದುಃಖಮನಾಗತಮ್’ (2/16) ‘ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ದುಃಖದ ಹೆಸರು ‘ಹೇಯ’ವಾಗಿದೆ.’ ‘ದ್ರಷ್ಟೃದೃಶ್ಯಯೋಃ ಸಂಯೋಗೋ ಹೇಯಹೇತುಃ’ (2/17) ‘ದ್ರಷ್ಟಾ ಮತ್ತು ದೃಶ್ಯದ ಸಂಯೋಗವೇ ಹೇಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ’. ‘ತಸ್ಯ ಹೇತುರವಿದ್ಯಾ’ (2/24) ‘ಆ ಸಂಯೋಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವು ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ’. ‘ತದ್ಭಾವಾತ್ಸಂ ಯೋಗಾಭಾವೋ ಹಾನಂ ತದ್ ದೃಶೇಃ ಕೈವಲ್ಯಮ್’ (2/25) ‘ಅದರ (ಅವಿದ್ಯೆಯ) ಅಭಾವ (ವಿನಾಶ)ದಿಂದ ದ್ರಷ್ಟಾ ಮತ್ತು ದೃಶ್ಯದ ಸಂಯೋಗದ ಕೂಡ ಅಭಾವ (ವಿನಾಶ)ವಾಗುತ್ತದೋ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಹಾನ’ (ಹೇಯದ ತ್ಯಾಗ)ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ದ್ರಷ್ಟಾವಿನ ಕೈವಲ್ಯರೂಪೀ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ.’
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಯೋಗಸಂಜ್ಞಿತಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಅವಸ್ಥೆಯ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗ’ ಎಂದಾಗಿದೆ-ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ತಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಯೋಗ ಸಂಜ್ಞಿತಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ- ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿದ್ಯಾತ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ವಿದ್ಯಾತ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು - ‘ಯತ್ರೋಪರಮತೇ ಚಿತ್ತಮ್’ (6/20) ಎಂಬಲ್ಲಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪುರುಷರ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನ ಗೈದು ಅದರ ಸ್ವರೂಪ, ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಿರ್ವಿಣ್ಣಚೇತಸಾ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಾಧನೆಯ ಫಲವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗದಿದ್ದ ಕಾರಣ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ‘ಯಾರಿಗೆ ಗೊತ್ತು ಈ ಕೆಲಸವು ಎಂದಿಗೆ ಪೂರ್ತಿಯಾಗುವುದೋ, ನನ್ನಿಂದ ಆಗುವುದೋ ಇಲ್ಲವೋ’ ಎಂಬ ಭಾವ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ನಿರ್ವಿಣ್ಣತೆ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಸರಿಕೆ ಉಂಟಾಗುವುದು. ಇಂತಹ ಭಾವದಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹಯುಕ್ತ ಚಿತ್ತವನ್ನು ‘ಅನಿರ್ವಿಣ್ಣ ಚಿತ್ತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಚಿತ್ತದಿಂದ ನಿರ್ವಿಣ್ಣತೆಯ ದೋಷವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ದೂರಮಾಡಿ ಬಿಡಬೇಕೆಂಬುದೇ ಇದರ ಭಾವವಾಗಿದೆ. ಯೋಗ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅರುಚಿಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯ ಹಾಗೂ ಉತ್ಸಾಹದಲ್ಲಿ ಕೊರತೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವ ಭಾವಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಏಳಲು ಬಿಡಬಾರದು, ಮತ್ತೆ ಅಂತಹ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಶ್ಚಯಪೂರ್ವಕ ಯೋಗಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ನಿಶ್ಚಯ’ವು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಯೋಗಿಗೆ ಯೋಗ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅದರ ವಿಧಾನವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಆಚಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯೋಗ ಸಾಧನೆಯ ಫಲದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸವಿರಬೇಕು ಹಾಗೂ ಯೋಗಸಾಧನೆಯನ್ನೇ ತನ್ನ ಜೀವನದ ಮುಖ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದೃಢತಾಪೂರ್ವಕ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಅದರ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತ ನಾಗಬೇಕೆಂಬುದೇ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದ ಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ನಿಶ್ಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಯಿತು; ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅಭೇದರೂಪದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ರೀತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 24)
ಸಂಕಲ್ಪಪ್ರಭವಾನ್ ಕಾಮಾಂಸ್ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಸರ್ವಾನಶೇಷತಃ ।
ಮನಸೈವೇಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮಂ ವಿನಿಯಮ್ಯ ಸಮಂತತಃ ॥
ಸಂಕಲ್ಪಪ್ರಭವಾನ್ - ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದುಂಟಾಗುವ, ಸರ್ವಾನ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕಾಮಾನ್ - ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು, ಅಶೇಷತಃ - ನಿಶ್ಶೇಷರೂಪದಿಂದ, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ (ಮತ್ತು), ಮನಸಾ - ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ, ಇಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮಮ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಮುದಾಯವನ್ನು, ಸಮಂತತಃ, ಏವ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ, ವಿನಿಯಮ್ಯ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಡೆದುಕೊಂಡು ॥ 24 ॥
ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಶೇಷರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಡೆದುಕೊಂಡು - ॥ 24 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅರವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಭೇದದ ಕಾರಣವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕಾಮನೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಮೂಲ ಕಾರಣವು ಸಂಕಲ್ಪವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳು ಹೇಗಿರುತ್ತವೆ? ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ನಿಃಶೇಷತಃ ತ್ಯಾಗವು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಎಷ್ಟು ಮತ್ತು ಎಂತಹ ತೀವ್ರ, ಮಧ್ಯ ಅಥವಾ ಮಂದ ಕಾಮನೆಗಳಿವೆಯೋ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಾನ್ ಕಾಮಾನ್’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಬೋಧಕವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹೆ, ಇಚ್ಛೆ, ತೃಷ್ಣೆ, ಆಶೆ ಮತ್ತು ವಾಸನೆ ಮೊದಲಾದ ಕಾಮನೆಗಳ ಎಲ್ಲ ಭೇದಗಳು ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲೇ ಈ ಕಾಮನೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಆಸಕ್ತಿ’ಯೂ ಇದರ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ.ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ನಿಃಶೇಷರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಜಿಸುವ ಅರ್ಥವು-ಯಾವುದೇ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸ್ವಲ್ಪಕೂಡ ವಾಸನಾ, ಆಸಕ್ತಿ, ಸ್ಪೃಹೆ, ಇಚ್ಛೆ, ಲಾಲಸೆ, ಆಶೆ ಅಥವಾ ತೃಷ್ಣೆ ಇರಗೊಡದಿರುವುದಾಗಿದೆ. ಪಾತ್ರೆಯಿಂದ ತುಪ್ಪವನ್ನು ತೆಗೆದ ಮೇಲೆಯೂ ಹೇಗೆ ಅದರಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪದ ಜಿಡ್ಡು ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ ಅಥವಾ ಡಬ್ಬದಿಂದ ಕರ್ಪೂರ, ಕೇಸರಿ ಅಥವಾ ಕಸ್ತೂರಿ ತೆಗೆದಮೇಲೆಯೂ ಹೇಗೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಅದರ ಪರಿಮಳವು ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಅದರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶವು ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಆ ಉಳಿದ ಶೇಷದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶವನ್ನೂ ಕೂಡ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದೇ-ಕಾಮನೆಯ ನಿಃಶೇಷ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಗ್ರಹಿಸುವ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸ್ವಭಾವವೇ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಯಾವಾಗ ಮನಸ್ಸು ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಇರುತ್ತದೋ ಆಗಲೇ ಅವು ಯಾವುದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾಗುತ್ತವೆ, ಮನಸ್ಸು ಒಂದುವೇಳೆ ದುರ್ಬಲ ವಾದರೆ ಇವು ಅದನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ನಿರ್ಮಲ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಯಾವಾಗ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಆಗ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಹಯೋಗವು ಸಿಗದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಇವು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವರೆಗಿನ ವರ್ಣನಾನುಸಾರ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಆ ಯೋಗಿಯು ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದ ಸಹಾಯದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು, ಯಾವುದೇ ಇಂದ್ರಿಯವನ್ನು ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕೂಡ ಹೋಗಗೊಡದೆ ಅವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅಂತರ್ಮುಖಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಇದೇ ಮನದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 25)
ಶನೈಃ ಶನೈರುಪರಮೇದ್ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಧೃತಿಗೃಹೀತಯಾ ।
ಆತ್ಮಸಂಸ್ಥಂ ಮನಃ ಕೃತ್ವಾ ನ ಕಿಂಚಿದಪಿ ಚಿಂತಯೇತ್ ॥
ಶನೈಃ ಶನೈಃ - ಕ್ರಮ-ಕ್ರಮವಾಗಿ (ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡುತ್ತ), ಉಪರಮೇತ್ - ಉಪರತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು (ಹಾಗೂ), ಧೃತಿ ಗೃಹೀತಯಾ - ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಬುದ್ಧ್ಯಾ - ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ, ಮನಃ - ಮನವನ್ನು, ಆತ್ಮಸಂಸ್ಥಮ್ - ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ, ಕೃತ್ವಾ - ಸ್ಥಿತಮಾಡಿ (ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೆ), ಕಿಂಚಿತ್ - ಏನನ್ನೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ನ, ಚಿಂತಯೇತ್ - ಚಿಂತಿಸಬಾರದು. ॥25॥
ಕ್ರಮ-ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡುತ್ತ ಉಪರತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಹಾಗೂ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಮನವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸಿ, ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೇನನ್ನೂ ಕೂಡ ಚಿಂತಿಸಬಾರದು. ॥25॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕ್ರಮ-ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉಪರತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಹಾಗೂ ಧೈರ್ಯಯುಕ್ತ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಬಾಹ್ಯವಿಷಯಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅದು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆ ರೀತಿಯಿಂದ ಏಕಾಗ್ರವಾಗಲಾರದು, ಮತ್ತು ಅದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲಾರದು. ವಿಷಯ ಚಿಂತನೆಗೈಯ್ಯುವುದು ಅನಾದಿ ಕಾಲದಿಂದ ಮನದ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಚಿರ ಅಭ್ಯಸ್ತ ವಿಷಯಚಿಂತನೆಯಿಂದ ದೂರಸರಿಸಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ‘ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಅದು ತದಾಕಾರವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿ ದೂರ ಸರಿಯಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಇದು ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವ ಉಪಾಯವು-ಮೊದಲಿನ ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಹೊಸ ತೀವ್ರವಾದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಎಂದೂ ಬೇಸರಿಸದೇ ಇರುವ ಲಕ್ಷ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿದ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಅದನ್ನು ಪುಸಲಾಯಿಸಿ, ಬೆದರಿಸಿ, ತಡೆದು ಮತ್ತು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿ ಹೊಸ ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ಧೈರ್ಯಗುಂದುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಅವಸರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕೆಲಸ ನಡೆಯದು. ಬುದ್ಧಿಯು ದೃಢವಾಗಿದ್ದು, ಅಭ್ಯಾಸ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇದ್ದರೆ ಕೆಲವೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮೊದಲಿನ ವಿಷಯದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಹಿಂದೆ ಸರಿದು ಹೊಸ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತದಾಕಾರವಾಗಿ ಹೋದೀತು; ಹೇಗೆ ಈಗ ಅದರಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಮತ್ತೆ ಇದರಿಂದಲೂ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕ್ರಮ- ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉಪರತವಾಗಲು ಹಾಗೂ ಧೈರ್ಯಯುಕ್ತ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿ ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಏನೆಂದರೆ ಯಾವಾಗ ಸಣ್ಣ ಮಗು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿ ಅಥವಾ ಚಾಕು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಾಗ, ತಾಯಿಯು ಸಮಜಾಯಿಸಿ ಮತ್ತು ಅವಶ್ಯಬಿದ್ದಾಗ ಗದರಿಸಿ ಯಾದರೂ ಕೂಡ ನಿಧಾನನಾಗಿ ಅದರ ಕೈಯಿಂದ ಚಾಕು ಅಥವಾ ಕತ್ತರಿಯನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೋ, ಹಾಗೆಯೇ ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳ ಅನಿತ್ಯತೆಯನ್ನೂ, ಕ್ಷಣಭಂಗುರತೆಯನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಬಂಧನ ಮತ್ತು ನರಕಾದಿಗಳ ಯಾತನೆಗಳ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಅದನ್ನು ವಿಷಯ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತವಾಗಿಸಿ ಬಿಡಬೇಕು. ಇದೇ ಕ್ರಮ-ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉಪರತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಮನವು ವಿಷಯ-ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವರೆಗೆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪ್ರತಿದಿನ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಮೊದಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ತಡೆದು, ಮತ್ತೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮ-ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಿಷಯಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಹೊರತುಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಇದರ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಧೈರ್ಯಯುಕ್ತ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಅದನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು. ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಆಸಕ್ತಿ, ಸಂಶಯ ಮತ್ತು ಭ್ರಮೆ ಇರುತ್ತವೊ, ಆ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯೂ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಇಂತಹ ಬುದ್ಧಿಯು ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲಾರದು. ಆದರೆ ಸತ್ಸಂಗದ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾವಾಗ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಅದು ದೃಶ್ಯವರ್ಗವನ್ನು ವಿಷಯಿಕರಿಸದೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ರಮಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೇ ಬೇರೆ ಏನೂ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆಗ ಅದು ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ದೂರಸರಿಸಿ ಅದನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿ ಕ್ರಮಶಃ ಅದನ್ನು ತದಾಕಾರವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಧೈರ್ಯಯುಕ್ತ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮನವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರ ಗೊಳಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬಾರದು’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಸರ್ವಥಾ ತದ್ರೂಪವಾಗುವವರೆಗೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುವವರೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಧ್ಯೇಯವಸ್ತುವಿನಲ್ಲೇ (ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ) ನಿರಂತರವಾಗಿ ತೊಡಗಿರುವುದು ನಿಶ್ಚಿತವಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತೀವ್ರ ಅಭ್ಯಾಸದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಭಾವವು ಹೀಗೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ-ಸಾಧಕನು ಧ್ಯಾನಮಾಡಲು ಕುಳಿತುಕೊಂಡಾಗ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಯಾವಾಗ ಅವನ ಮನವು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದಾಗ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಮನವು ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾದರೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ಬೇರೆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೋಗದಂತೆ ಸಾವಧಾನವಾಗಿರಬೇಕು. ಸಾಧಕನ ಈ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯು ಅಭ್ಯಾಸದ ದೃಢತೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಹೇಗೆ ಅಭ್ಯಾಸ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆ ಹಾಗೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗಗೊಡದೆ ವಿಶೇಷ ರೂಪದಿಂದ ವಿಶೇಷ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಧ್ಯಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು?
ಉತ್ತರ - ಮೊದಲು ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಸಾಧಕನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಧ್ಯಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ವಿಷಯಗೊಳಿಸಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು. ಮನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರತೀತಿ ಉಂಟಾದರೂ ಅದನ್ನು ಕಲ್ಪನಾಮಾತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿದು ತಕ್ಷಣ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಸ್ಫುರಣೆಗೊಂಡ ವಸ್ತುಮಾತ್ರವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಕ್ರಮಶಃ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬೇಕು. ಎಲ್ಲದರ ಅಭಾವವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತ ಯಾವಾಗ ಸಮಸ್ತ ದೃಶ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಚಿತ್ತದಿಂದ ಹೊರಟು ಹೋಗುವವೋ ಆಗ ಎಲ್ಲದರ ಅಭಾವವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವ ಏಕಮಾತ್ರ ವೃತ್ತಿ ಉಳಿದು ಹೋಗುವುದು. ಈ ವೃತ್ತಿಯು ಶುಭವೂ, ಶುದ್ಧವೂ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ದೃಢ ಧಾರಣೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಕೂಡ ನಿರಾಕರಿಸಬೇಕು ಅಥವಾ ಸಮಸ್ತ ದೃಶ್ಯಪ್ರಪಂಚದ ಅಭಾವವಾದ ಮೇಲೆ ಈ ವೃತ್ತಿಯೂ ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಶಾಂತವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು; ಇದಾದನಂತರ ಉಳಿಯುವುದೇ ಅಚಿಂತ್ಯ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಅದು ಕೇವಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಉಪಾಧಿಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಒಂದೇ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಯಾರೂ ವರ್ಣಿಸಲಾರರು, ಚಿಂತಿಸಲಾರರು. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದೃಶ್ಯಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರಗಳನ್ನು ಅಭಾವಗೊಳಿಸಿ, ಅಭಾವಗೈಯ್ಯುವ ವೃತ್ತಿಯನ್ನೂ ಅಭಾವಗೊಳಿಸಿ ಅಚಿಂತ್ಯ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದನ್ನೂ ಚಿಂತಿಸದೆ ಇರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ಆದರೆ ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾರಾದರೂ ಸಾಧಕನ ಚಿತ್ತವು ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ವಶವಾಗಿ ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳತ್ತ ಹೊರಟುಹೋದರೆ ಅದನ್ನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಗಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 26)
ಯತೋ ಯತೋ ನಿಶ್ಚರತಿ ಮನಶ್ಚಂಚಲಮಸ್ಥಿರಮ್ ।
ತತಸ್ತತೋ ನಿಯಮ್ಯೈತದಾತ್ಮನ್ಯೇವ ವಶಂ ನಯೇತ್ ॥
ಏತತ್ - ಈ, ಅಸ್ಥಿರಮ್ - ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವ (ಮತ್ತು), ಚಂಚಲಮ್ - ಚಂಚಲವಾದ, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು, ಯತಃ,
ಯತಃ - ಯಾವ-ಯಾವ (ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ), ನಿಶ್ಚರತಿ - ವಿಚರಿಸುತ್ತದೆಯೋ, ತತಃ,
ತತಃ - ಆಯಾಯಾ (ವಿಷಯಗಳಿಂದ), ನಿಯಮ್ಯ - ತಡೆದು ಎಂದರೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು, ಅದನ್ನು ಬಾರಿ - ಬಾರಿಗೂ ಆತ್ಮನಿ ಏವ - ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ, ವಶಮ್, ನಯೇತ್ - ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ॥ 26 ॥
ಈ ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವ ಮತ್ತು ಚಂಚಲವಾದ ಮನಸ್ಸು ಯಾವ-ಯಾವ ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಆಯಾಯಾ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ತಡೆದು ಎಂದರೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆಳೆದುಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ॥ 26 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು ತುಂಬಾ ಅಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಚಂಚಲವಾಗಿದೆ, ಇದು ಸಹಜವಾಗಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಹೊಸ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಪದೇ-ಪದೇ ಓಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಮನವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ ಮನಸ್ಸು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದೆ; ಆದರೆ ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ನೋಡಿದಾಗ ‘ಯಾರಿಗೆ ಗೊತ್ತು ಅದು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಎಷ್ಟು ದೂರ ಹೊರಟು ಹೋಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಸಾಧಕನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಲಿ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅದಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಲು ಬಿಡಬಾರದು; ಆದರೆ ಜಾಗರೂಕನಾಗಿರುವಾಗಲೇ ಸ್ವಲ್ಪವಾದ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ ಇದು ಥಟ್ಟನೆ ಹೊರಟು ಹೋದೀತು ಮತ್ತು ಕೆಲ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಇದರ ಸುಳಿವೇ ಸಿಗಲಾರದು, ಇದು ಯಾವಾಗ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಹೋಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಅರಿವಾಗದಂತೆ ಓಡಿಹೋದೀತು. ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಿಷಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿ ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾನವಾದರೋ ನಿಜವಾದ ಕಾರಣವೇ ಆಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಮೋಹಿತವಾಗಿ ಇದು ಆನಂದ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯ ಅನಂತ ಸಮುದ್ರ, ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅನಿತ್ಯ, ಕ್ಷಣಭಂಗುರ ಮತ್ತು ದುಃಖಜನಕ ವಿಷಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ಓಡೋಡಿಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಮಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ಗೌಣವಾದರೂ ಸಾಧನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣವು-ವಿಷಯ ಚಿಂತನೆಯ ಚಿರಕಾಲೀನ ‘ಅಭ್ಯಾಸ’ವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಧ್ಯಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಯಾವಾಗ ಮನಸ್ಸು ಬೇರೆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗಿದೆ ಎಂಬ ಸುಳಿವು ಸಿಗುವುದೋ, ಆಗಲೇ ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಮತ್ತು ದೃಢತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಯಾವುದೇ ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ತಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದು ತಂದು, ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು. ಇದು ಪದೇ-ಪದೇ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ತೊಡೆದು ತೊಡೆದು ಅದನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುವಂತೆ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಬೇಕು. ಮನಸ್ಸು ಬೇಕಾದರೆ ಸಾವಿರಾರು ಅನುನಯ, ವಿನಯ ಮಾಡಲಿ, ಬೇಕಾದರೆ ಎಷ್ಟೇ ಪ್ರಶಂಸೆಮಾಡಲಿ ಮತ್ತು ಎಷ್ಟೇ ಲೋಭ, ಪ್ರೇಮ ಅಥವಾ ಭಯ ತೋರಿಸಲಿ ಅದರ ಒಂದೂ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಬಾರದು. ಅದಕ್ಕೆ ಸ್ಪಲ್ಪವಾದರೂ ಸಡಿಲತೆ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಅದರ ಉಚ್ಛೃಂಖಲತೆ ಬೆಳೆಯುವುದು. ಈ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ನಿಲ್ಲಗೊಡುವುದು, ರೋಗಿಗೆ ಮೋಹದಿಂದ ಕುಪಥ್ಯವನ್ನು ನೀಡಿ ಅಥವಾ ಮಗುವಿಗೆ ಹರಿತವಾದ ಚೂರಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅದನ್ನು ಕಳಕೊಳ್ಳುವಂತೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಎಚ್ಚರಿಕೆಯೇ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಈ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದೆ ಮತ್ತು ಅಶಕ್ತನಾದರೆ ಅವನ ಧ್ಯಾನಯೋಗವು ಸಫಲವಾಗಲಾರದು. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪುನಃ-ಪುನಃ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರಸರಿಸಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ‘ಆತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಪರಮಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಭೇದದ ಪ್ರಕರಣವಿದೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಆತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಪರಮಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಚಿತ್ತವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ತಡೆದು ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದರಿಂದ ಏನಾಗುವುದು, ಇದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 27)
ಪ್ರಶಾಂತಮನಸಂ ಹ್ಯೇನಂ ಯೋಗಿನಂ ಸುಖಮುತ್ತಮಮ್ ।
ಉಪೈತಿ ಶಾಂತರಜಸಂ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಮಕಲ್ಮಷಮ್ ॥
ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಶಾಂತ ಮನಸಮ್ - ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಂತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅಕಲ್ಮಷಮ್ - ಯಾರು ಪಾಪರಹಿತರಾಗಿದ್ದಾರೋ (ಮತ್ತು), ಶಾಂತರಜಸಮ್ - ಯಾರ ರಜೋಗುಣವು ಶಾಂತವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ (ಅಂತಹ), ಏನಮ್ - ಈ, ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಮ್ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನೊಡನೆ ಏಕೀಭಾವವುಂಟಾಗಿರುವ, ಯೋಗಿನಮ್ - ಯೋಗಿಗೆ, ಉತ್ತಮಮ್ - ಉತ್ತಮವಾದ, ಸುಖಮ್ - ಆನಂದವು, ಉಪೈತಿ - ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 27 ॥
ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಂತವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರು ಪಾಪರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾರ ರಜೋಗುಣವು ಶಾಂತವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ, ಈ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನೊಡನೆ ಏಕೀಭಾವ ವುಂಟಾಗಿರುವ ಅಂತಹ ಯೋಗಿಗೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಆನಂದವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 27 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಶಾಂತಮನಸಮ್’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ವಿಷಯ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಚಂಚಲತೆ ಹಾಗೂ ವಿಕ್ಷೇಪ ರಹಿತನಾಗಿ ಯಾರ ಚಿತ್ತವು ಸರ್ವಥಾ ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಸುಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಇದರ ಫಲಸ್ವರೂಪ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಅಚಲ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಯೋಗಿಯನ್ನು ‘ಪ್ರಶಾಂತ ಮನಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಕಲ್ಮಷಮ್’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ತಮೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ, ಅತಿನಿದ್ರಾ, ಮೋಹ, ದುರ್ಗುಣ, ದುರಾಚಾರ ಮೊದಲಾಗಿ ಇರುವ ‘ಮಲ’ ರೂಪೀ ದೋಷಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ‘ಕಲ್ಮಷ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಸಮಾವೇಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈ ‘ಕಲ್ಮಷ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಪಾಪದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿರುವವನು ‘ಅಕಲ್ಮಷ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಕಲ್ಮಷಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಪಾಪ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಕಾಮ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮ’ ಎರಡರಿಂದಲೂ ರಹಿತವಾದುದೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಏನಾದರು ಹಾನಿಯಿದೆಯೇ?
ಉತ್ತರ - ಸಕಾಮ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಅಭಾವವು ‘ಶಾಂತರಜಸಮ್’ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಅಕಲ್ಮಷಮ್’ ಪದದಿಂದ ಕೇವಲ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಅಭಾವವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶಾಂತರಜಸಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಆಸಕ್ತಿ, ಸ್ಪೃಹೆ, ಕಾಮನೆ, ಲೋಭ, ತೃಷ್ಣೆ ಮತ್ತು ಸಕಾಮಕರ್ಮ-ಇವೆಲ್ಲವುಗಳು ರಜೋಗುಣದಿಂದಲೇ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ (14/7, 12) ಮತ್ತು ಇವೇ ರಜೋಗುಣವನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾದ ಪುರುಷನ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಶಾಂತರಜಸಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಚಂಚಲತಾ ರೂಪೀ ವಿಕ್ಷೇಪವೂ ರಜೋಗುಣದ್ದೇ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ವರ್ಣನೆಯು ‘ಪ್ರಶಾಂತ ಮನಸಮ್’ದಲ್ಲಿ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪುನಃ ತಿಳಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಾನು ದೇಹನಲ್ಲ, ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಾಧಕನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಪುರುಷನಿಗೆ ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಮ್’ ಪದವು ಸಾಧಕನ ವಾಚಕವೋ ಅಥವಾ ಸಿದ್ಧಪುರುಷನದೋ?
ಉತ್ತರ - ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಮ್’ ಪದವು ಉಚ್ಚ ಶ್ರೇಣಿಯ ಅಭೇದಮಾರ್ಗೀಯ ಸಾಧಕನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಸಾಧಕನ ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣವಾದರೋ ಶಾಂತವಾಗಿಹೋಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲಾದರೋ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ವಸ್ತುತಃ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾದ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಬೇಗನೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯ ಫಲವನ್ನು ‘ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ‘ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ’ಯೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಃ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅದರ ಫಲವು ‘ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ’ ಪುರುಷನಿಗೆ ಪರಾಭಕ್ತಿ (ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನ)ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅದರ ನಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ (18/55). ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಮ್’ ಪದವು ಸಿದ್ಧ ಪುರುಷನ ವಾಚಕವಾಗಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಉತ್ತಮ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ’ಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ತಮೋಗುಣ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಅತೀತವಾದ ಶುದ್ದಸತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಸಾಧಕನು ನಿತ್ಯ
ವಿಜ್ಞಾನಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾದ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಧ್ಯಾನಜನಿತ ಸಾತ್ವಿಕ ಆನಂದವು ಸಿಗುತ್ತದೋ, ಅದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಉತ್ತಮ ಸುಖ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ‘ಸುಖ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ‘ಅಂತಃಸುಖ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಅದರದ್ದೇ ಪರ್ಯಾಯವಾಚೀ ಶಬ್ದವೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಉತ್ತಮ ಸುಖ’ವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಭೇದರೂಪದಿಂದ ಧ್ಯಾನಮಾಡುವ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಯೋಗಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಈಗ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 28)
ಯುಂಜನ್ನೇವಂ ಸದಾತ್ಮಾನಂ ಯೋಗೀ ವಿಗತಕಲ್ಮಷಃ ।
ಸುಖೇನ ಬ್ರಹ್ಮಸಂಸ್ಪರ್ಶಮತ್ಯಂತಂ ಸುಖಮಶ್ನುತೇ ॥
ವಿಗತಕಲ್ಮಷಃ - ಪಾಪರಹಿತನಾದ, ಯೋಗೀ - ಯೋಗಿಯು, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಸದಾ - ನಿರಂತರವಾಗಿ, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ಆತ್ಮವನ್ನು (ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ), ಯುಂಜನ್ - ತೊಡಗಿಸುತ್ತ, ಸುಖೇನ - ಸುಖಪೂರ್ವಕವಾಗಿ,
ಬ್ರಹ್ಮ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಮ್- ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪವಾದ, ಅತ್ಯಂತಮ್ - ಅನಂತ, ಸುಖಮ್ - ಆನಂದವನ್ನು, ಅಶ್ನುತೇ - ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ।। 28 ।।
ಆ ಪಾಪರಹಿತನಾದ ಯೋಗಿಯು ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಆತ್ಮವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತ ಸುಖಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪವಾದ ಅನಂತ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥ 28 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಗತ ಕಲ್ಮಷಃ’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಯೋಗೀ’ ಶಬ್ದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಕಲ್ಮಷಮ್’ ಪದಕ್ಕೆ ಯಾವ ಅರ್ಥಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಅರ್ಥವು ‘ವಿಗತ ಕಲ್ಮಷಃ’ ಪದದ್ದೂ ಆಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಪಾಪರಹಿತನಾದ ಉಚ್ಚಶ್ರೇಣಿಯ ಸಾಧಕನು ಅಭೇದ ಭಾವದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪದ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವವನನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೊದಲು ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದ ರೀತಿಯಿಂದ ದೃಶ್ಯದ ಚಿಂತನದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯ ದೊಂದಿಗೆ ಸಾಧಕನು ನಿರಂತರ ಅಭೇದರೂಪದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪನಾಗಿರುವುದೇ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ನಿರ್ಗುಣವಿಷಯಕ ಗತಿಯು ದುಃಖದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಕ್ತ ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಸುಖಪೂರ್ವಕ ವಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾರಣವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ನಾನು ದೇಹವಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ದೇಹಾಭಿಮಾನವಿರುವವನಿಗೆ ಅವ್ಯಕ್ತವಿಷಯಕ ಗತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ನಿಜವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ, ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ದೇಹವದ್ಭಿಃ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ದೇಹಾಭಿಮಾನಿಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿಯೇ ಹಾಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿಯ ಸಾಧಕನಿಗಾಗಿ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ’ನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು- ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ದೇಹಾಭಿಮಾನದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದಾಗ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ದೇಹಾಭಿಮಾನವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಭೇದರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಸುಖಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅಧಿಕಾರಿ ಭೇದದಿಂದ ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ಹೇಳಿಕೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಅನಂತ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.’ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುವು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಸುಖಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತವೋ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಯಾವ ಸುಖವೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದುದು, ಮಹತ್ತರವಾದುದು ಮತ್ತು ನಿತ್ಯವೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಇರುವಂತಹುದು ಒಂದೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರುತಿಯು ಹೇಳುತ್ತದೆ
‘ಯೋ ವೈ ಭೂಮಾ ತತ್ಸುಖಂ ನಾಲ್ಪೇ ಸುಖಮಸ್ತಿ
ಭೂಮೈವ ಸುಖಂ ಭೂಮಾ ತ್ವೇವ ವಿಜಿಜ್ಞಾಸಿತವ್ಯಃ ।’
(ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉ - 7/23/1)
ಯಾವುದು ಭೂಮಾ (ಮಹಾನ್ ನಿರತಿಶಯ) ಆಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಸುಖವಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಸುಖವಿಲ್ಲ. ಭೂಮವೇ ಸುಖವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭೂಮಾವನ್ನೇ ವಿಶೇಷ ರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು. ‘ಅಲ್ಪ’ ಮತ್ತು ‘ಭೂಮಾ’ ಅಂದರೇನು? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರುತಿಯು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ
‘ಯತ್ರ ನಾನ್ಯತ್ಪಶ್ಯತಿ ನಾನ್ಯಚ್ಛಣೋತಿ ನಾನ್ಯದ್ವಿಜಾನಾತಿ
ಸ ಭೂಮಾಥ ಯತ್ರಾನ್ಯತ್ಪಶ್ಯತ್ಯಚ್ಛಣೋತ್ಯನ್ಯದ್ವಿಜಾನಾತಿ
ತದಲ್ಪಂ ಯೋ ವೈ ಭೂಮಾ ತದಮೃತಮಥ ಯದಲ್ಪಂ ತನ್ಮರ್ತ್ಯಮ್ ।’
(ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉ - 7/24/1)
ಎಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯದನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಬೇರೆಯದನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಬೇರೆಯದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದು ಭೂಮಾ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಬೇರೆಯದನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೋ, ಬೇರೆಯದನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅದು ಅಲ್ಪವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದು ಭೂಮಾ ಇದೆಯೋ, ಅದೇ ಅಮೃತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಅಲ್ಪವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಮರಣಶೀಲ (ನಶ್ವರ)ವಾಗಿದೆ. ಇಂದು ಇದ್ದು ನಾಳೆ ನಷ್ಟವಾಗುವುದಾದರೋ ಯಥಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸುಖವೇ ಅಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅದನ್ನು ಯಾವುದೇ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಸುಖವೆಂದು ತಿಳಿದರೂ ಕೂಡ ಅದು ಅತ್ಯಂತ ತುಚ್ಛ ಮತ್ತು ನಗಣ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮಹರ್ಷಿ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರು ಸುಖಗಳ ತುಲನಾತ್ಮಕ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಂಡಲದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ, ಮನುಷ್ಯಲೋಕದ ಪೂರ್ಣ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಭೂಮಿ, ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯ, ಸಮ್ಮಾನ, ಕೀರ್ತಿ ಆದಿ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು ದೊರೆತಿರುವವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸುಖೀಯಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯರ ಪರಮ ಆನಂದ ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ನೂರುಪಟ್ಟು ಪಿತೃಲೋಕದ ಆನಂದವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ನೂರುಪಟ್ಟು ಆನಂದವು ಗಂಧರ್ವಲೋಕದ್ದಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ನೂರುಪಟ್ಟು ಆನಂದವು ತನ್ನ ಕರ್ಮಫಲದಿಂದ ದೇವತೆಗಳಾದವರದ್ದಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ನೂರುಪಟ್ಟು ಆಜಾನ ದೇವತೆಗಳ ಆನಂದವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ನೂರುಪಟ್ಟು ಪ್ರಜಾಪತಿ ಲೋಕದ ಆನಂದವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ನೂರುಪಟ್ಟು ಆನಂದವು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ್ದಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಪಾಪರಹಿತ ಅಕಾಮ ಶ್ರೋತ್ರಿಯನ ಪರಮ ಆನಂದವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತೃಷ್ಣಾರಹಿತ ಶ್ರೋತ್ರಿಯನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉ - 4/3/33). ಬ್ರಹ್ಮವು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿರುವವನ ತುಲನೆ ಯಾವುದರಿಂದಲೂ ಮಾಡಲಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗಾದರೋ ಆ ಅನಂತ ಅಸೀಮ ಅಚಿಂತ್ಯ ಆನಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಅಂತಹ ನಿರತಿಶಯ ಆನಂದವು ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಪುರುಷನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಇದೇ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.ಇದೇ ಅನಂತ ಆನಂದಮಯ ಆನಂದವನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖ’ ಮತ್ತು ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಕ್ಷಯ ಸುಖ’ವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಭೇದಭಾವದಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಧ್ಯಾನದ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿ ಈಗ ಆ ಸಾಧಕನ ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 29)
ಸರ್ವಭೂತಸ್ಥಮಾತ್ಮಾನಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಚಾತ್ಮನಿ ।
ಈಕ್ಷತೇ ಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮದರ್ಶನಃ ॥
ಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ - ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದ ಅನಂತ ಚೇತನದಲ್ಲಿ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತಿರೂಪವಾದ ಯೋಗದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆತ್ಮವುಳ್ಳವನು (ಹಾಗೂ), ಸರ್ವತ್ರ - ಎಲ್ಲರನ್ನೂ, ಸಮದರ್ಶನಃ - ಸಮಭಾವದಿಂದ ನೋಡುವ ಯೋಗಿಯು,
ಆತ್ಮಾನಮ್ - ಆತ್ಮವನ್ನು, ಸರ್ವಭೂತಸ್ಥಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ, ಚ - ಮತ್ತು,
ಸರ್ವಭೂತಾನಿ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂತಗಳನ್ನು, ಆತ್ಮನಿ - ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ, ಈಕ್ಷತೇ - ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿನೋಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 29 ॥
ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದ ಅನಂತ ಚೇತನದಲ್ಲಿ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತಿರೂಪವಾದ ಯೋಗದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆತ್ಮವುಳ್ಳವನು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸಮಭಾವದಿಂದ ನೋಡುವ ಯೋಗಿಯು ಆತ್ಮವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.* ॥ 29 ॥
* ಇದೇ ಆಶಯದ ಈಶೋಪನಿಷತ್ತಿನ ಈ ಮಂತ್ರ ಹೀಗಿದೆ ‘ಯಸ್ತು ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನ್ಯಾತ್ಮನ್ಯೇವಾನುಪಶ್ಯತಿ। ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಚಾತ್ಮಾನಂ ತತೋ ನ ವಿಜುಗುಪ್ಸತೇ’ (ಮಂತ್ರ 6). ‘ಆದರೂ ಯಾರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ಜಿಗುಪ್ಸೆ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.’
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ, ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಯಾರ ಸ್ಥಿತಿಯು ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ’ ಪದವಿದೆ. ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹಾಗೂ ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ, ಆರರ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟರ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಇದನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂತಹ ಯೋಗಿಯು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಮಭಾವದಿಂದ ನೋಡುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನೆಂಟರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮನ ಸಮದರ್ಶನದ ವರ್ಣನೆ ಬಂದಿದೆ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಈ ಯೋಗಿಯು ಎಲ್ಲರೊಡನೆ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಸದ್ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪಭೂತ ಒಂದೇ ಅಖಂಡ ಚೇತನ ಆತ್ಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವದಿಂದ ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆತ್ಮವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿ ನೋಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಓರ್ವ ಅದ್ವಿತೀಯ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಸತ್ಯ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಸ್ವಪ್ನದ ದೃಶ್ಯವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವಪ್ನದ್ರಷ್ಟಾ ಪುರುಷನಂತೆ ಚರಾಚರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಅದ್ವಿತೀಯ ಆತ್ಮವನ್ನೇ ಅಧಿಷ್ಠಾನರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನೆಂದು ನೋಡುವುದೇ ಅರ್ಥಾತ್ - ‘ಓರ್ವ ಅದ್ವಿತೀಯ ಆತ್ಮನೇ ಇವೆಲ್ಲದರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾ ಇದ್ದಾನೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅದಲ್ಲದೇ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ’. ಈ ಮಾತನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವುದೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿ ನೋಡುವುದೆಂದರೆ ಸ್ವಪ್ನದಿಂದ ಎಚ್ಚೆತ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಪ್ನದ ಜಗತ್ತನ್ನು ಅಥವಾ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಕಲ್ಪಿತ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ತನ್ನದೇ ಆದ ಸಂಕಲ್ಪದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆ ನೋಡುವುದೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಿ ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ‘ಸರ್ವ ಭೂತಸ್ಥಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಆತ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ನೋಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು, ಆದರೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿ ನೋಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳದೆ ಕೇವಲ ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೇಳಿದನು.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಯೋಗಿಯ ಮತ್ತು ಅವನ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮದರ್ಶನರೂಪೀ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ, ಈಗ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಯೋಗಿಯ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮತ್ತು ಅವನ ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವದ್ದರ್ಶನದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 30)
ಯೋ ಮಾಂ ಪಶ್ಯತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸರ್ವಂ ಚ ಮಯಿ ಪಶ್ಯತಿ ।
ತಸ್ಯಾಹಂ ನ ಪ್ರಣಶ್ಯಾಮಿ ಸ ಚ ಮೇ ನ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ॥
ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, ಸರ್ವತ್ರ - ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ, ಮಾಮ್ - ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮರೂಪೀ ವಾಸುದೇವನಾದ ನನ್ನನ್ನೇ (ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವಂತೆ), ಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸರ್ವಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವಿಗಳನ್ನು, ಮಯಿ - ವಾಸುದೇವನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿರುವಂತೆ, ಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ತಸ್ಯ - ಅವನಿಗೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ನ, ಪ್ರಣಶ್ಯಾಮಿ - ಅದೃಶ್ಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಃ - ಅವನು, ಮೇ - ನನಗೂ, ನ, ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ- ಅದೃಶ್ಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥30॥
ಯಾವ ಪುರುಷನು ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮರೂಪೀ ವಾಸುದೇವನಾದ ನನ್ನನ್ನೇ ವ್ಯಾಪಕನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ವಾಸುದೇವನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿರುವಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗೆ ನಾನು ಅದೃಶ್ಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ನನಗೂ ಅದೃಶ್ಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 30 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವರಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವನನ್ನು ಮತ್ತು ವಾಸುದೇವನಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವರನ್ನು ನೋಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವು ಮತ್ತು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳು ಇರುವ ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವರಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವನಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ವಾಸುದೇವನಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವಿಗಳಿವೆ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವುದೇ ಹಾಗೆ ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹೀಗೆ ನೋಡುವುದು ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೋ ಅಥವಾ ವ್ಯಾಪ್ಯ-ವ್ಯಾಪಕದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೋ; ಅಥವಾ ಆಧೇಯ-ಆಧಾರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೋ?
ಉತ್ತರ - ಎಲ್ಲ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಹೀಗೆ ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಂತೆ ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವನೇ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತಿನ ಮಹಾಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನೇ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನೇ ಎಲ್ಲರ ಏಕಮಾತ್ರ ಆಧಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಆಕಾಶದಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತಿನ ಮಹಾಕಾರಣನು ಹೇಗೆ ಮತ್ತು ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಹಾಗೂ ಸರ್ವಾಧಾರ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಆಕಾಶಾದ್ವಾಯುಃ, ವಾಯೋರಗ್ನಿಃ, ಅಗ್ನೇರಾಪಃ’ (ತೈತ್ತಿರೀಯ ಉ - 2/1). ಈ ಶ್ರುತಿಯ ಅನುಸಾರ ಆಕಾಶ ದಿಂದ ವಾಯು, ವಾಯುವಿನಿಂದ ತೇಜ, ಮತ್ತು ತೇಜದಿಂದ ಜಲರೂಪೀ ಮೋಡಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಯಿತು. ಆಕಾಶವು ಪಂಚ ಮಹಾಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ಮತ್ತು ಇವೆಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಮೂಲ ಕಾರಣವು ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಪರಮೇಶ್ವರನ ಒಂದು ಶಕ್ತಿವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಇದು ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತು ಅವನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನೇ ಇದರ ಮಹಾಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ
‘ಅಹಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಭವೋ ಮತ್ತಃ ಸರ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ ’
(ಗೀತಾ 10/8).
ನಾನೇ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಸಕಾಶದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಗೆ ಆಕಾಶವು ಮೋಡಗಳ ಎಲ್ಲ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಪರಿಪೂರ್ಣ-ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಮಯಾ ತತಮಿದಂ ಸರ್ವಂ ಜಗದವ್ಯಕ್ತ ಮೂರ್ತಿನಾ’ (9/4). ಅವ್ಯಕ್ತಮೂರ್ತಿ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಈ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ಮೋಡಗಳ ಆಧಾರವು ಆಕಾಶವಾಗಿದೆಯೋ ಆಕಾಶವಿಲ್ಲದೆ ಮೋಡಗಳು ಇರುವುದಾದರೂ ಎಲ್ಲಿ? ಒಂದು ಮೋಡಗಳೇ ಏಕೆ? - ವಾಯು, ತೇಜ, ಜಲ ಆದಿ ಯಾವ ಭೂತವೂ ಕೂಡ ಆಕಾಶದ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದೆ ನಿಲ್ಲಲಾರದು. ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚರಾಚರ ವಿಶ್ವದ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾಧಾರ ಪರಮೇಶ್ವರನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (10/42).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸಾಕಾರ ರೂಪವನ್ನು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಸಾಕಾರರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಹೇಗೆ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಒಬ್ಬನೇ ಚತುರ ನಟನು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವೇಷಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬಂದಾಗ ಆ ನಟನ ಮತ್ತು ಅವನ ನಡೆ-ನುಡಿಯ ಪರಿಚಿತನಾಗಿರುವವನು ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವನನ್ನೇ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ವೇಷಗಳಾಗಿವೆ. ನಾವು ಅವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ಅವುಗಳು ಭಗವಂತನಿಂದ ಭಿನ್ನವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವುಗಳಿಂದ ಹೆದರಿ-ನಾಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ; ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರು ಬೇಕಾದರೆ ವೇಷ ಭೇದದ ಕಾರಣ ಹೊರಗಿನಿಂದ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಭೇದವಿದ್ದರೂ ಹೃದಯದಿಂದಲಾದರೋ ಅವುಗಳ ಪೂಜೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನಮ್ಮ ತಂದೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಿಯತಮ ಬಂಧು ಯಾವುದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಾಗ ನಾವು ಅವರನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವರ ಸೇವೆ-ಸತ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಕೊರತೆ ಮಾಡುತ್ತೇವೆಯೇ? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ತುಲಸೀದಾಸರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ
‘ಸೀಯ ರಾಮಮಯ ಸಬ ಜಗ ಜಾನೀ । ಕರವುಂ ಪ್ರನಾಮ ಜೋರಿ ಜುಗ ಪಾನೀ॥’
ಜಗವೆಲ್ಲವೂ ಸೀತಾರಾಮಮಯವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಎಲ್ಲಿ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಲಿ? ಇದೇ ತಿಳಿಯದಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ಶ್ರೀಬಲದೇವನು ವ್ರಜದಲ್ಲಿ ಕರುಗಳು, ಗೋಪ ಬಾಲಕರು ಮತ್ತು ಅವರ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದ್ದನು.* ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ವ್ರಜಗೋಪಿಯರು ತಮ್ಮ ಪ್ರೇಮದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸರ್ವದಾ ಮತ್ತು ಸರ್ವತ್ರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು+ ಹಾಗೆಯೇ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ, ರಾಮ, ವಿಷ್ಣು, ಶಂಕರ, ಶಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ಯಾವ ಸ್ವರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದು ಇಷ್ಟವೋ ಅದೇ ಭಗವಂತನ ಸಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಬೇಕು. ಇದೇ ಭಗವಂತನ ಸಾಕಾರ ರೂಪವನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ.
* ಇದು ವೃಂದಾವನದ ಮಾತು - ಒಂದು ದಿನ ಯಮುನೆಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ಸಖರೊಂದಿಗೆ ಭೋಜನ ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತ ಬಾಲಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು. ಸೊಂಟದ ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಮುರಲಿಯನ್ನು ಸಿಕ್ಕಿಸಿಕೊಂಡನು, ಎಡ ಬಗಲಲ್ಲಿ ಕೊಂಬು ಮತ್ತು ಬೆತ್ತವನ್ನು ಒತ್ತಿಕೊಂಡನು, ಬೆರಳುಗಳ ಸಂದಿಯಲ್ಲಿ ಲಿಂಬೆ ಮೊದಲಾದ ಉಪ್ಪಿನಕಾಯಿಯನ್ನು ಸಿಕ್ಕಿಸಿಕೊಂಡು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬೆಣ್ಣೆ-ಅನ್ನದ ತುತ್ತನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಹಾಸ್ಯದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತ ಸ್ವಯಂ ನಗುತ್ತ ಎಲ್ಲ ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ನಗಿಸಲು ತೊಡಗಿದನು. ಗೊಲ್ಲ ಬಾಲಕರೆಲ್ಲ ಈ ಪ್ರೇಮ ಭೋಜನದಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾದರು. ಇತ್ತ ಕರುಗಳು ದೂರ ಹೊರಟುಹೋದುವು. ಆಗ ಭಗವಂತನು ಅವುಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಊಟದ ತುತ್ತನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡೇ ಓಡಿದನು. ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮನು ಈ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಮೋಹಿತನಾದನು. ಅವನು ಕರುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಬಾಲಕರನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಕೆಲಸವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರ ಮತ್ತು ಕರುಗಳ ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸಲು ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೂ ಆನಂದಿತಗೊಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ಕರುಗಳು ಮತ್ತು ಬಾಲಕರು ಹೇಗಿದ್ದವೋ ಹಾಗೇ ಆದನು.
ಯಾವದ್ ವತ್ಸಪವತ್ಸಕಾಲ್ಪಕವಪುರ್ಯಾವತ್ ಕರಾಂಘ್ರ್ಯಾದಿಕಂ, ಯಾವದ್ ಯಷ್ಟಿವಿಷಾಣವೇಣುದಲಶಿಗ್ ಯಾವದ್ ವಿಭೂಷಾಂಬರಮ್। ಯಾವಚ್ಛೀಲ ಗುಣಾಭಿಧಾಕೃತಿವಯೋ ಯಾವದ್ ವಿಹಾರಾದಿ ಕಂ, ಸರ್ವಂ ವಿಷ್ಣುಮಯಂ ಗಿರೋಂ ಗವದಜಃ ಸರ್ವಸ್ವರೂಪೋ ಬಭೌ॥
(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 10/13/19)
ಯಾವ ಕರುಗಳ ಮತ್ತು ಬಾಲಕರ ಶರೀರ, ಕೈ-ಕಾಲು, ಕೋಲು, ಕೊಂಬು, ಕೊಳಲು ಅಥವಾ ಬುತ್ತಿ ಹೇಗಿತ್ತೋ, ಹೇಗೆ ಬಟ್ಟೆ- ಆಭರಣಗಳಿದ್ದವೋ, ಹೇಗೆ ಸ್ವಭಾವ, ಗುಣ, ಆಕಾರ, ಅವಸ್ಥೆ (ವಯಸ್ಸು) ಮತ್ತು ಹೆಸರುಗಳೇ ಆದಿ ಇದ್ದುವೋ ಹಾಗೂ ಯಾವ ರೀತಿ ಯಾರ ಆಹಾರ-ವಿಹಾರವಿತ್ತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಿ, ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ‘ಹರಿಮಯ’ವಾಗಿದೆ-ಎಂಬ ಈ ಮಾತನ್ನು ಸಾರ್ಥಕಗೊಳಿಸಿದನು. ಬಲರಾಮನಿಗೆ ಮೊದಲು ಏನೂ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ-ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರ ತಾಯಂದಿರಿಗೆ ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆ ಮೊದಲಿಗಿಂತ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ನೇಹ ಬೆಳೆದಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಕರುಗಳು ಹಾಲು ಕುಡಿಯುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿವೆಯೋ ಅವುಗಳ ಮೇಲೆಯೂ ಹಸುಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ನೇಹ ಮಾಡುತ್ತವೆ (ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತವೆ). ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಸಂದೇಹ ಉಂಟಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವನು ಗುರುತಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಕಡೆ ನೋಡಿದನು. ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕರುಗಳು, ಅವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಗೋಪಬಾಲಕರು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಎಲ್ಲ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣರೂಪದಿಂದ ಕಂಡು ಬಂದುವು ಮತ್ತು ಅವನು ಚಕಿತನಾದನು. ಮುಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣರೂಪವನ್ನೇ ನೋಡಿದನು, ಆಗ ಅವರು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಸ್ತುತಿಗೈದು ಅವನಿಂದ ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸಿದರು (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ ಸ್ಕಂದ 10 ಅ - 13).
+ ಭಾವುಕ ಹಿಂದೀ ಕವಿಯೋರ್ವರು ಇದರ ಕುರಿತು ಹೀಗೆ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ
ಜಿತ ದೇಖೌಂ ತಿತ ಸ್ಯಾಮ ಮಈ ಹೈ ಸ್ಯಾಮ ಕುಂಜ ಬನ ಜಮುನಾ ಸ್ಯಾಮಾ, ಸ್ಯಾಮ ಗಗನ ಘನ-ಘಟಾ ಛಈ ಹೈ ॥ ಸಬ ರಂಗನಮೇ ಸ್ಯಾಮ ಭರೋ ಹೈ, ಲೋಗ್ ಕಹತ ಯಹ ಬಾತ ನಈ ಹೈ ॥ ಹೌಂ ಬೌರೀ ಕೈ ಲೋಗನ ಹೀ ಕೀ, ಸ್ಯಾಮ ಪುತರಿಯಾ ಬದಲ ಗಈ ಹೈ ॥ ಚಂದ್ರಸಾರ ರಬಿಸಾರ ಸ್ಯಾಮ ಹೈ, ಮೃಗಮದ ಸಾರ ಕಾಮ ಬಿಜಈ ಹೈ ॥ ನೀಲಕಂಠಕೋ ಕಂಠ ಸ್ಯಾಮ ಹೈ, ಮನಹುಂ ಸ್ಯಾಮತಾ ಬೇಲ ಬಈ ಹೈ ॥ ಶ್ರುತಿಕೋ ಅಚ್ಛರ ಸ್ಯಾಮ ದೇಖಿಯತ, ದೀಪ ಸಿಖಾ ಪರ ಸ್ಯಾಮತಈ ಹೈ ॥ ನರ ದೇವನಕೀ ಕೌನ ಕಥಾ ಹೈ? ಅಲಖ ಬ್ರಹ್ಮಛಬಿ ಸ್ಯಾಮಮಈ ಹೈ ॥
ಭಗವದ್ ಭಾವೋನ್ಮತ್ತ ಪ್ರೇಮಮಯರಾದ ವ್ರಜದ ಗೋಪಾಂಗನೆಯರು ಯಮುನಾ ತೀರದ ದಿವ್ಯ ವೃಂದಾವನಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಎಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ಯಾಮಸುಂದರನೇ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ಬಾರಿ ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಕಂಗಳಲ್ಲಿ ಆ ದಿವ್ಯ ಶ್ಯಾಮಮನೋಹರನ ರೂಪವು ನೆಲೆಸಿತೆಂದರೆ ಮತ್ತೆ ಜಗತ್ತೆಲ್ಲವೂ ಶ್ಯಾಮಮಯವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಮೇಲಿನ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೋಪಿಯರಿಗೆ ಆದ ದರ್ಶನದ ಪರಿಯು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ-ಒಬ್ಬಳು ಮತ್ತೊಬ್ಬಳಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ - ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಘನಶ್ಯಾಮನೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದಾನಲ್ಲ. ಕಪ್ಪಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ಯಮುನಾ ನದಿಯು ಶ್ಯಾಮನಂತೆ ಕಂಡುಬಂದರೆ, ಆಗಸದಲ್ಲಿ ಕವಿದ ದಟ್ಟವಾದ ಕೃಷ್ಣಮೇಘಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ಯಾಮಸುಂದರನೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನೋಡು! ನೋಡು! ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಣು-ಅಣುಗಳಲ್ಲೂ ನಮ್ಮ ಕೃಷ್ಣನೇ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ; ಇದೆಂತಹ ಅದ್ಭುತ ಮಾತಾಗಿದೆ! ಈ ಮಾತು ಹೊಸದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಇಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲರ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೃಷ್ಣನೇ ತುಂಬಿರುವನೇ! ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣು ಗುಡ್ಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನೇ ಕುಳಿತಿರುವನೇ ಅದರಿಂದ ನೋಡಿದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಅವನೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಅಲ್ಲ! ಅಲ್ಲ! ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇದೇ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ, ಎಲ್ಲರೂ ಹೀಗೆ ಕೃಷ್ಣನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅಥವಾ ನನಗೆ ಹುಚ್ಚುಹಿಡಿದಿದೆಯೇ! ಸೂರ್ಯಕಿರಣ ಕಂಡಾಗ-ಬೆಳಗಿನ ಎಳೆಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಗೋಪಬಾಲಕರೊಂದಿಗೆ ಕರುಗಳನ್ನು ಅಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಬುತ್ತಿಯನ್ನು ಕೋಲಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಸಿ, ಕೊಂಬು, ಕೊಳಲನ್ನು ಊದುತ್ತ ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಆ ಶ್ಯಾಮಸುಂದರನ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಆ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳೂ ಕೃಷ್ಣನಂತೆ ಆಗುತ್ತವೆ. ಚಂದ್ರನ ಶೀತಲ ಬೆಳದಿಂಗಳನ್ನು ಕಂಡಾಗ-ಶರದ್ ಪೌರ್ಣಮಿಯಂದು ಯಮುನಾತಟದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅದ್ಭುತ ರಾಸಲೀಲೆ ನೆನಪಿಗೆ ಬಂದು, ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಅಲೌಕಿಕ ಶುದ್ಧವಾದ ಪ್ರೇಮಮಯ ಲೀಲೆ, ಓರ್ವೋರ್ವ ಗೋಪಿಯೊಂದಿಗೆ ಓರ್ವೋರ್ವ ಕೃಷ್ಣನಾಗಿ ಮೆರೆದ ಅವನ ಅದ್ಭುತಲೀಲೆ ಕಣ್ಮುಂದೆಯೇ ನಡೆದಂತೆ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತ ಇದೆ, ಕೊನೆಗೆ ಆ ಬೆಳದಿಂಗಳೂ ಕೃಷ್ಣಮಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೃಗಮದ ಸಾರ ಕಸ್ತೂರಿಯನ್ನು, ಭೋಗಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕಂಡಾಗ-ರಾಸಲೀಲೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅನಂಗನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ಅಂಗಜಪಿತನ ಸ್ಮರಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಕಾಮ ವಿಜಯಿ ಕೃಷ್ಣನೇ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಕಂಡುಬಂದು ಕಾಮಭಾವನೆ ಸಂಪೂರ್ಣನಷ್ಟವಾಗಿ ಪರಮಪ್ರೇಮದ ಸಾಗರವೇ ಉಕ್ಕಿಹರಿಯಲಾರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗೋ ಅಲ್ಲಿ! ........... ನೀಲಕಂಠ ಪಕ್ಷಿಯ ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಕುಳಿತಿರುವನಲ್ಲ! ನೋಡು! ಇಲ್ಲಿ ಕುಂಜವನದ ಲತೆಯೂ ಶ್ಯಾಮಸುಂದರನೇ ಅಲ್ಲವೇ! ಗೋಪಿಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಜಗತ್ತೇ ಶ್ಯಾಮಮಯವಾಗಿದೆ. ಇದೆಂತಹ ವಿಚಿತ್ರ! ಅಲ್ಲ-ಅಲ್ಲ, ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಕಣ್ಣುಗಳೇ ಕೃಷ್ಣಮಯವಾಗಿವೆಯೋ! ಹೀಗೆ ಇಲ್ಲಿಹನು, ಅಲ್ಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ದೀಪರೇಖೆಯಲ್ಲೂ ಕೃಷ್ಣನನ್ನೇ ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ವೇದದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಕ್ಷರ-ಅಕ್ಷರದಲ್ಲೂ ಅಕ್ಷರರೂಪಿ ಅವನೇ ತುಂಬಿರುವನನು. ಅಷ್ಟೇಕೆ ಅಖಿಲ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನೇ ಸರ್ವತ್ರವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ ದಶಮ ಸ್ಕಂಧದ ನಲವತ್ತಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕಂಸವಧೆಯನಂತರ ಉದ್ಧವನು ಪ್ರೇಮಮಯ ಗೋಪಿಯರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ವೃಂದಾವನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ ಆಗ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ವಿಚಾರವನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದಾಗ ನಂದಯಶೋದೆಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಉದ್ಧವನೇ! ಪ್ರಾಣಪ್ರಿಯನಾದ ನಂದನಂದನನ ಓರೆನೋಟ, ಉನ್ಮತ್ತಹಾಸ್ಯ, ಮಧುರಭಾಷಣ, ಅವನ ಲೀಲಾ ಚರಿತ್ರೆಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದಾಗ ನಮ್ಮಿಂದ ಯಾವ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ನಮ್ಮ ಮುಂದೆಯೇ ಇರುವನಲ್ಲ !
ಸ್ಮರತಾಂ ಕೃಷ್ಣವೀರ್ಯಾಣಿ ಲೀಲಾಪಾಂಗನಿರೀಕ್ಷಿತಮ್ । ಹಸಿತಂ ಭಾಷಿತಂ ಚಾಂಗಸರ್ವಾನಃ ಶಿಥಿಲಾ ಕ್ರಿಯಾಃ ॥
ಸರಿಚ್ಛೈಲವನೋದ್ದೇಶಾನ್ ಮುಕುಂದ ಪದಭೂಷಿತಾನ್ । ಆಕ್ರೀಡಾನೀಕ್ಷಮಾಣಾನಾಂ ಮನೋಯಾತಿ ತದಾತ್ಮತಾಮ್ ॥ (21-22)
ಯಾವಾಗ ನಾವು ಈ ಯಮುನೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೋ ಆಗ ಇದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಜಲಕ್ರೀಡೆಯಾಡಿದುದು ಇದೆ ನದಿಯಾಗಿದೆ ಗಿರಿಯನ್ನು ಕಂಡಾಗ - ಇದನ್ನು ಅವನು ತನ್ನ ಒಂದು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಗೋವರ್ಧನ ಗಿರಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಎಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಗೋವು ಮೇಯಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಮುರಳಿಯನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನೋ ಅದೇ ವೃಂದಾವನ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತರೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಆಟಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಳವೇ ಇದಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಅವನ ಚರಣ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಇನ್ನು ಅಳಿಸದೇ ಇರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಮಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಸದಾ ದರ್ಶಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನು ನಮ್ಮಿಂದ ಹೇಗೆ ದೂರಾಗಬಲ್ಲನು!
ಉದ್ಧವನು ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರಾದ ಪ್ರೇಮೋನ್ಮತ್ತ ಗೋಪಿಯರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದಾಗ ಗೋಪಿಯರ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಹೀಗೆ ಆಗಿತ್ತು
ಸರಿಚ್ಛೈಲವನೋದ್ದೇಶಾ ಗಾವೋ ವೇಣುರವಾ ಇಮೆ । ಸಂಕರ್ಷಣಸಹಾಯೇನ ಕೃಷ್ಣೇನಾಚರಿತಾಃ ಪ್ರಭೋ॥
ಪುನಃ ಪುನಃ ಸ್ಮಾರಯಂತಿ ನಂದಗೋಪಸುತಂ ಬತ । ಶ್ರೀನಿಕೇತೈಸ್ತತ್ಪದಕೈರ್ವಿಸ್ಮರ್ತುಂ ನೈವ ಶಕ್ನುಮಃ॥
ಗತ್ಯಾ ಲಲಿತಯೋದಾರ ಹಾಸ ಲೀಲಾವಲೋಕನೈಃ । ಮಾಧ್ವ್ಯಾಗಿರಾ ಹೃತಧಿಯಃ ಕಥಂ ತಂ ವಿಸ್ಮರಾಮಹೆ॥
ಹೇ ನಾಥ ಹೇ ರಮಾನಾಥ ವ್ರಜನಾಥಾರ್ತಿನಾಶನ । ಮಗ್ನಮುದ್ಧರ ಗೋವಿಂದ ಗೋಕುಲಂ ವೃಜಿನಾರ್ಣವಾತ್॥
ಶ್ರೀಶುಕ ಉವಾಚ
ತತಸ್ತಾಃ ಕೃಷ್ಣಸಂದೇಶೈರ್ವ್ಯಪೆತವಿರಹಜ್ವರಾಃ । ಉದ್ಧವಂಪೂಜಯಾಂಚಕ್ರುರ್ಜ್ಞಾತ್ವಾತ್ಮಾನಮಧೋಕ್ಷಜಮ್॥
(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 10/47/49 ರಿಂದ 53)
ಹೇ ಉದ್ಧವ ! ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಪ್ರಿಯ ಶ್ಯಾಮಸುಂದರನನ್ನು ಮರೆಯಲು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದರೂ ನಮ್ಮಿಂದ ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ-ಕ್ಷಣವೂ ಅವನ ಸ್ಮರಣೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗಲೂ ಅವನ ನೆನಹು ಉಮ್ಮಳಿಸಿ ಬರುತ್ತದೆ.
ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಜಲಕೇಳಿಯಾಡಿದನೋ ಇದೇ ಆ ಯಮುನಾ ನದಿಯಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಆ ಪರ್ವತವಾಗಿದೆ-ಅದರ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ಅವನು ಮುರಳಿಯನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ರಾಸಲೀಲೆಯಾಡಿದ್ದನೋ ಆ ವನವು ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ಇವೇ ಹಸುಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸಲು ಬೆಳಗ್ಗೆ-ಸಂಜೆ ನಮ್ಮನ್ನು ನೋಡುತ್ತ-ನೋಡುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನೋ, ಅದೇ ಈ ಹಸುಗಳಾಗಿವೆ. ಹೇಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಅಧರಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಮುರಳಿಯ ನಾದವನ್ನು ಹೊಮ್ಮಿಸುತ್ತಿದ್ದನೋ ಸರಿಯಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಆ ವೇಣುನಾದವು ನಮ್ಮ ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಗುಂಯ್ಗುಟ್ಟುತ್ತಿದೆ. ಬಲರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಸೇವಿಸಿದನು.
ಇಲ್ಲಿಯ ಒಂದೊಂದು ಪ್ರದೇಶ, ಒಂದೊಂದು ಧೂಳಿನ ಕಣವೂ ಅವನ ಪರಮಸುಂದರ ಶ್ರೀಚರಣಗಳಿಂದ ಅಂಕಿತವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಎಂದೆಂದು ನಾವು ನೋಡುತ್ತೇವೋ ಕೇಳುತ್ತೇವೋ-ದಿನವಿಡೀ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆಗಾಗ ಆ ನಮ್ಮ ಪ್ರೀತಿಯ ಶ್ಯಾಮಸುಂದರ ನಂದನಂದನನೇ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಮುಂದೆ ಬಂದು ನಿಂತಿರುತ್ತಾನೆ. ಉದ್ಧವನೇ! ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ-ಸತ್ತರೂ ಅವನನ್ನು ಮರೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಆ ಶ್ಯಾಮಸುಂದರನ ಹಂಸದಂತೆ ಸುಂದರ ನಡೆ, ಉನ್ಮುಕ್ತ ಹಾಸ್ಯ, ವಿಲಾಸಪೂರ್ಣ ಓರೆನೋಟ ಮತ್ತು ಮಧುರಮಯ ವಾಣೀ! ಆಹಾ! ಅವೆಲ್ಲವೂ ನಮ್ಮ ಮನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿವೆ, ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ನಮ್ಮ ವಶದಲ್ಲೇ ಇಲ್ಲ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ಈಗ ಅವನನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮರೆಯಲಿ?
ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಣ ಪ್ರಿಯ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾ! ನೀನೇ ನಮ್ಮ ಜೀವನದ ಒಡೆಯನಾಗಿರುವೆ, ಸರ್ವಸ್ವನಾಗಿರುವೆ. ಪ್ರಿಯನೇ! ನೀನು ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾಥನಾದರೇನಾಯಿತು? ನಮಗಾಗಿಯಾದರೋ ನೀನು ವ್ರಜನಾಥನೇ ಆಗಿರುವೆ. ವ್ರಜಗೋಪಿಕೆಯರಾದ ನಮಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ನಿಜವಾದ ಸ್ವಾಮಿ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ಶ್ಯಾಮಸುಂದರಾ! ನೀನು ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ನಮ್ಮ ವ್ಯಥೆಯನ್ನು ಕಳೆದಿರುವೆ, ನಮ್ಮ ಸಂಕಟಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸಿದೆ. ಗೋವಿಂದಾ! ನೀನು ಹಸುಗಳನ್ನು ತುಂಬಾ ಪ್ರೇಮಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಏಕೆ ನಾವೂ ಹಸುಗಳಲ್ಲವೇ? ನಿನ್ನ ಈ ಗೋಕುಲದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಗೊಲ್ಲಬಾಲಕರು, ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಹಸುಗಳು ಮತ್ತು ಗೋಪಿಯರಾದ ನಾವೆಲ್ಲ ಏನಿದ್ದವೋ ದುಃಖದ ಅಪಾರ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ನೀನು ಇವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸು. ಬಾರಯ್ಯ ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು.
ಶ್ರೀ ಶುಕದೇವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ಪ್ರಿಯ ಪರೀಕ್ಷಿತನೇ! ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಿಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡು ಗೋಪಿಯರ ವಿರಹ ವ್ಯಥೆಯು ಶಾಂತವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಇಂದ್ರಿಯಾತೀತ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ತಮ್ಮ ಆತ್ಮರೂಪದಲ್ಲಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಈಗ ಅವರು ತುಂಬಾ ಪ್ರೇಮ-ಆದರದಿಂದ ಉದ್ಧವನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿತೊಡಗಿದರು.
ಹೀಗೆ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ದಿವ್ಯ ದೇಹದಲ್ಲಿ* ಮಾತೆ ಯಶೋದೆಯು ಬಾಲರೂಪೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ+ ಮತ್ತು ಕಾಕಭುಶುಂಡಿಯು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಉದರದಲ್ಲಿ-ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನ ಯಾವುದೇ ಸ್ವರೂಪದ ಅಂತರ್ಗತ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ಇದೇ ಭಗವಂತನ ಸಗುಣ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ.
* ಗೀತೆಯ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ನೋಡಿರಿ.
+ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸಣ್ಣವನಾಗಿದ್ದಾಗ ತನ್ನ ವಿಚಿತ್ರ ಬಾಲಲೀಲೆಗಳಿಂದ ತಾಯಿ ಯಶೋದೆಗೆ ಮತ್ತು ವ್ರಜವಾಸೀ ನರ-ನಾರಿಯರಿಗೆ ಅನುಪಮ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಒಂದು ದಿನ ಅವನು ಮಣ್ಣನ್ನು ತಿಂದನು. ತಾಯಿಯು ಗದರಿಸಿ ಕೇಳಿದಳು - ಏನೋ ತುಂಟ! ನೀನು ಅಡಗಿದ್ದು ಮಣ್ಣು ಏಕೆ ತಿಂದೆ? ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು-ಇಲ್ಲಮ್ಮ ನಾನು ಮಣ್ಣು ತಿಂದಿಲ್ಲ. ನಿನಗೆ ನಂಬಿಕೆ ಆಗದಿದ್ದರೆ ನೀನು ನನ್ನ ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡು ಎಂದು ಬಾಯಿತೆರೆದನು. ಯಶೋದೆಯಾದರೋ ಚಕಿತಳಾದಳು. ಭಗವಂತನ ಸಣ್ಣದಾದ ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯು ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಆಕಾಶ, ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಪರ್ವತ, ದ್ವೀಪಗಳು, ಸಮುದ್ರ, ಪೃಥ್ವಿ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಚಂದ್ರ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ದೇವತೆಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಶಬ್ದಾದಿ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳು, ಮಾಯೆಯ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳು, ಜೀವರು, ಅವರ ವಿಚಿತ್ರ ಶರೀರಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ವ್ರಜಮಂಡಲವನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ಅವಳು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾಳೆ ನಾನೇನಾದರೂ ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆನೋ, ಕೊನೆಗೆ ಗಾಬರಿಯಾಗಿ ಪ್ರಣಾಮಗೈದು ಅವನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದಳು. ಆಗ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಪುನಃ ತನ್ನ ಮೋಹಿನೀ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಆವರಿಸಿದನು. ತಾಯಿಗೆ ಪ್ರೇಮ ಉಕ್ಕಿಬಂತು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಶ್ಯಾಮಮಸುಂದರನನ್ನು ಉಡಿಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಮುದ್ದಿಸತೊಡಗಿದಳು. (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ - ಸ್ಕಂಧ 10 ಅಧ್ಯಾಯ 8).
- ಕಾಕಭುಶುಂಡಿಯವರು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಬಾಲಲೀಲೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ದೋಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಂದು ದಿನ ಬಾಲರೂಪೀ ಶ್ರೀರಾಮನು ಮೊಣಕಾಲುಗಳ ಮತ್ತು ಕೈಗಳ ಬಲದಿಂದ ಕಾಕಭುಶುಂಡಿಯವರನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಓಡಿದನು. ಆಗ ಅವರು ಹಾರಿ ಹೋದರು, ಭಗವಂತನು ಅವರನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಭುಜವನ್ನು ಚಾಚಿದನು. ಕಾಕಭುಶುಂಡಿಯು ಹಾರುತ್ತ-ಹಾರುತ್ತ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೋದರು, ಅಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಅವರು ಶ್ರೀರಾಮನ ಭುಜವನ್ನು ತನ್ನ ಹಿಂದೆ ನೋಡಿದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮನ ಭುಜದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಂಗುಲ ಅಂತರವಿತ್ತು. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವರ ಗತಿ ಇತ್ತೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಹೋದರು, ಆದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಭುಜವು ಹಿಂದೆಯೇ ಇತ್ತು. ಆಗ ಭುಶುಂಡಿಯವರು ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿ ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡರು. ಕಣ್ಣು ಬಿಟ್ಟು ನೋಡಿದರೆ ತಾನು ಅಯೋಧ್ಯೇಯಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡರು. ಶ್ರೀರಾಮನು ನಕ್ಕಾಗ ಇವರು ತಕ್ಷಣ ಅವನ ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಮಾಡಿದರು, ಮುಂದಿನ ವರ್ಣನೆಯು ಅವರ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಕೇಳಬೇಕು. ತುಲಸೀ ರಾಮಾಯಣದ ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಗರುಡನಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ ಕಾಕಭುಶುಂಡಿಯವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ಹೇ ಪಕ್ಷಿರಾಜಾ! ಕೇಳು! ನಾನು ಅವನ ಉದರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳನ್ನು ನೋಡಿದೆನು. ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಿಚಿತ್ರ ಲೊಲೀಕಗಳಿದ್ದುವು. ಅವುಗಳ ರಚನೆಯು ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಒಂದು ಉತ್ತಮವಾಗಿತ್ತು. ಕೋಟಿ-ಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮರು, ಶಿವರು, ಅಗಣಿತ ತಾರಾಗಣ, ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರು, ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಲೋಕಪಾಲರು, ಯಮ ಮತ್ತು ಕಾಲ, ಅಗಣಿತ ವಿಶಾಲ ಪರ್ವತಗಳು, ಭೂಮಿ, ಅಸಂಖ್ಯ ಸಮುದ್ರಗಳು, ನದೀ, ಸರೋವರ, ವನಗಳು ಮತ್ತು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ನೋಡಿದೆನು. ದೇವತೆಗಳು, ಮುನಿಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ನಾಗರು, ಮನುಷ್ಯರು, ಕಿನ್ನರರು ಹಾಗೂ ನಾಲ್ಕೂ ಪ್ರಕಾರದ ಜಡ-ಚೇತನ ಜೀವರನ್ನು ನೋಡಿದೆನು. ಹಿಂದೆ ಎಂದೂ ಕೇಳದ, ನೋಡದ ಹಾಗೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಗದ ಆ ಎಲ್ಲ ಅದ್ಭುತ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿದೆ. ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಹೇಗೆ ತಾನೆ ಸಾಧ್ಯ? ನಾನು ಒಂದೊಂದು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೂರು-ನೂರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಇದ್ದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಾನು ಅನೇಕ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಿದೆನು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಬ್ರಹ್ಮರು, ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ, ಮನು, ದಿಕ್ಪಾಲಕರು, ಮನುಷ್ಯರು, ಗಂಧರ್ವ, ಭೂತ, ವೈತಾಲ, ಕಿನ್ನರ, ರಾಕ್ಷಸ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಸರ್ಪ ಹಾಗೂ ನಾನಾ ಜಾತಿಯ ದೇವತೆಗಳು, ದೈತ್ಯರು ಇದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವರು ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ್ದೇ ಆಗಿದ್ದವು. ಅನೇಕ ಪೃಥ್ವಿ, ನದೀ, ಸಮುದ್ರ, ಸರೋವರ, ಪರ್ವತ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಸೃಷ್ಟಿಯೂ ಅಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ್ದೇ ಆಗಿತ್ತು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿಯೂ ನಾನು ನನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡೆ ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಅನುಪಮ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನೋಡಿದೆನು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭುವನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಸರಯೂ ಮತ್ತು ಭಿನ್ನಪ್ರಕಾರದ ನರ-ನಾರಿಯರಿದ್ದರು. ಅಯ್ಯಾ! ದಶರಥ, ಕೌಸಲ್ಯಾ, ಭರತ ಮೊದಲಾದ ಸಹೋದರರು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿದ್ದರು. ನಾನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮಾವತಾರ ಮತ್ತು ಅವನ ಅಪಾರ ಬಾಲಲೀಲೆಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ತಿರುಗಿದೆ. ಹೇ ಹರಿವಾಹನ! ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ವಿಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನೋಡಿದೆ, ಅಗಣಿತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ ತಿರುಗಿದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಭು ರಾಮಚಂದ್ರನನ್ನು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಿಂದ ನೋಡಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಬಾಲ್ಯ, ಅದೇ ಶೋಭೆ, ಅದೇ ಕೃಪಾಳು ರಘುವೀರ! ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೋಹರೂಪೀ ಪವನದ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ನಾನು ಭುವನಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದೆ. ಅನೇಕ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತ ನನಗೆ ನೂರು ಕಲ್ಪಗಳೇ ಕಳೆದಂತಾಯಿತು. ತಿರುಗುತ್ತ-ತಿರುಗುತ್ತ ನಾನು ನನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಕೆಲ ಕಾಲ ಅಲ್ಲೇ ಕಳೆದೆ. ಮತ್ತೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುವಿನ ಅವತಾರವಾಯಿತೋ ಆಗ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿ ಹರ್ಷಪೂರ್ವಕ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಓಡಿದೆ. ಹೋಗಿ ನಾನು ಹಿಂದೆ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದೆನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಜನ್ಮ-ಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ನೋಡಿದೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ಉದರದಲ್ಲಿ ನಾನು ಅನೇಕ ಜಗತ್ತುಗಳನ್ನು ಕಂಡೆ, ಅವುಗಳ ವಿಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಮಾಯಾಪತಿ ಕೃಪಾಳು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿದೆ. ನಾನು ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರಿನಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ಎರಡೇ ಗಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದೆ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಮೋಹ ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಬಳಲಿಹೋದೆ. ವ್ಯಾಕುಲನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಕೃಪಾಳುವಾದ ಶ್ರೀರಘುವೀರನು ನಕ್ಕುಬಿಟ್ಟನು. ಹೇ ಧೀರ ಬುದ್ಧಿ ಗರುಡ! ಅವನು ನಗುತ್ತಲೇ ನಾನು ಮುಖದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬಂದೆ. ಆಗಲೂ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ಬಾಲಕನಾಗಿರುವುದನ್ನೇ ನೋಡಿದೆನು - ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ, ಪ್ರಭುವಿನ ಲೀಲೆ! (ರಾ.ಚ.ಮಾ. ಉತ್ತರಕಾಂಡ ದೋ - 80 ರಿಂದ 82ರವರೆಗೆ ನೋಡಿರಿ).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನಿಗೆ ನಾನು ಅದೃಶ್ಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ನನ್ನಿಂದ ಅದೃಶ್ಯನಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೊದಲನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದ ಅನುಸಾರ ಯಾರು ಸಮಗ್ರ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಎಂದೂ ಮರೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ಭಗವಂತನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಂದೂ ಮರೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸೌಂದರ್ಯ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಮಾಧುರ್ಯ, ಔದಾರ್ಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಅನಂತ ಸಮುದ್ರ, ರಸಮಯ ಮತ್ತು ಆನಂದಮಯ ಭಗವಂತನ ದೇವದುರ್ಲಭ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಸ್ವರೂಪದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ದರ್ಶನವಾದ ಮೇಲೆ ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಸಂಯೋಗವು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನ ಸಗುಣ ಸಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪ ದರ್ಶನದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು? ಮತ್ತು ಆ ಸಾಧನೆಯ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿಯು ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಗುಣಸಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುವುದೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಸಗುಣ ಸಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪದ ಉಪಾಸಕನು-ನನ್ನ ಇಷ್ಟದೇವರು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಮತ್ತು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನೇ ನಿರ್ಗುಣ-ಸಗುಣ ಎಲ್ಲವೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆಂಬ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಇಷ್ಟ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ತಿಳಿದನಾದರೆ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಇಷ್ಟದ ಉಪಾಸನೆಯಿಂದ ಸರ್ವೋಚ್ಚಫಲವು ಸಿಗಲಾರದು. ಇದರ ನಂತರ ಭಗವಂತನ ಯಾವ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇಷ್ಟಬುದ್ಧಿ ದೃಢವಿರುತ್ತದೋ, ಆ ಸ್ವರೂಪದ ಯಾವುದೇ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾದ ಮೂರ್ತಿ ಅಥವಾ ಚಿತ್ರಪಟವನ್ನು ಮುಂದುಗಡೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಚೇತನಬುದ್ಧಿಯನ್ನಿರಿಸಿ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದೊಂದಿಗೆ ಅದರ ವಿಧಿವತ್ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಸ್ತವನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಹಾಗೂ ಧ್ಯಾನ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಪ್ರೇಮ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು. ಪೂಜೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೃಢ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಮೂಲಕ ಸಾಧಕನಿಗೆ, ಭಗವಂತನ ಮೂರ್ತಿಯು ಜಡಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಇವನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ನಡೆದಾಡುವ, ನಗುತ್ತಿರುವ - ಮಾತಾಡುತ್ತಿರುವ ಮತ್ತು ತಿನ್ನುಣ್ಣುವ ಚೇತನ ಭಗವಂತನಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದರ ಭಾವನೆ ಇರಬೇಕು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಾಧಕನ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ನಿಜವಾಗಿದ್ದರೆ ಆ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲೇ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಚೇತನ ಅರ್ಚಾವತಾರ ಆಗಿಬಿಡುವುದು ಮತ್ತು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತನ್ನ ಭಕ್ತವತ್ಸಲತೆಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟು ಸಾಧಕನ ಜೀವನವನ್ನು ಸಫಲ ಮತ್ತು ಆನಂದಮಯಗೊಳಿಸುವನು.* ಇದಾದ ನಂತರ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಇಷ್ಟದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದರ್ಶನವೂ ಕೂಡ ಆಗಬಲ್ಲುದು. ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಿತ ಸಮಯದ ಅವಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಕನ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬನೆ ಹೇಗೆ ಮತ್ತು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೋ, ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಶೀಘ್ರ ಅಥವಾ ವಿಳಂಬವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ದರ್ಶನವಾಗಬಲ್ಲುದು. ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದರ್ಶನವಾದ ಮೇಲೆ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಿಂದ ಯಾವಾಗ ಬೇಕಾದರೂ ಮತ್ತು ಬೇಕಾದಲ್ಲಿ-ಸರ್ವದಾ ಮತ್ತು ಸರ್ವತ್ರ ದರ್ಶನವೂ ಕೂಡ ಆಗಬಲ್ಲುದು. ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವದ್ದರ್ಶನವಾದ ಮೇಲೆ ಸಾಧಕನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನಾದರೋ ಅವನೇ ಬಲ್ಲನು, ಯಾರಿಗೆ ದರ್ಶನವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಬೇರೆಯವರು ಏನನ್ನೂ ತಿಳಿಸಲಾರರು.
* ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಮೀರಾಬಾಯಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ಭಕ್ತರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅರ್ಚಾವತಾರಗಳು ಆಗಿವೆ.
ಸಾಕಾರ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವು ಸರ್ವತ್ರವಾಗಲು ಯಾವ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದರ ಒಂದು ಪ್ರಣಾಲಿಯು ಹೀಗೂ ಇದೆ-ಯಾವ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇಷ್ಟಭಾವವಿದೆಯೋ ಅದರ ವಿಗ್ರಹದ ಅಥವಾ ಚಿತ್ರಪಟದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದಂತೆ ಮಾಡಲೇಬೇಕು. ಜೊತೆಗೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ನಿಯಮಪೂರ್ವಕ ಅವನ ಧ್ಯಾನದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಆ ಸ್ವರೂಪದ ಧಾರಣೆಯನ್ನು ದೃಢವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಸ್ವಲ್ಪ ಧಾರಣೆ ಉಂಟಾದಮೇಲೆ ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು, ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತೆರೆದಿಟ್ಟು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಾನಸಿಕ ಮೂರ್ತಿಯ ರಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ನೋಡುವ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಬೇಕು. ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ವಿಶ್ವಾಸ, ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಯದ ಜೊತೆಗೆ ಬಾರಿ- ಬಾರಿಗೂ ಹೀಗೆ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರೆ ಕೆಲವೇ ಸಮಯದ ನಂತರ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟಮೂರ್ತಿಯು ಸರ್ವಾಂಗಪೂರ್ಣ, ನಗುತ್ತಿರುವ - ಮಾತಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಭ್ಯಾಸ ಸಾಧ್ಯವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಚಿತ್ತದ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಇಷ್ಟಸ್ವರೂಪದ ಆಕಾರದಂತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಭ್ಯಾಸವು ಸಿದ್ಧವಾದ ಮೇಲೆ ಯಾವಾಗ ಎಂದಾದರೂ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸ್ವರೂಪದ ಅನನ್ಯ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಆಗಲೇ ಸಾಧಕನು ಎಲ್ಲಿ ಬಯಸುವನೋ ಅಲ್ಲೇ ಕಣ್ಣುಗಳ ಮುಂದೆ ಇಷ್ಟದ ಸ್ವರೂಪವು ಪ್ರಕಟವಾಗಬಲ್ಲುದು. ಈ ಅಭ್ಯಾಸವು ದೃಢವಾದ ಮೇಲೆ ನಡೆದಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ವೃಕ್ಷ, ಲತೆ, ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಕಂಡುಬಂದರೂ ಮನದ ಮೂಲಕ ಅವುಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ದೂರಸರಿಸಿ ಅವುಗಳ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟಮೂರ್ತಿಯ ದೃಢಧಾರಣೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತ ಸಾಧಕನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಆ ವಸ್ತುಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇಷ್ಟದ ಮಾನಸಿಕ ಮೂರ್ತಿಯ ದರ್ಶನವನ್ನು ಅನಾಯಾಸ ವಾಗಿಯೇ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಇದಾದ ನಂತರ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ವಾಸ್ತವಿಕ ದರ್ಶನವೂ ಆಗಬಲ್ಲದು, ಮತ್ತೆ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಯಥಾರ್ಥ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡಬಲ್ಲನು.
ಸಂಬಂಧ — ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವದ್ದರ್ಶನದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಆ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವವನ್ನು ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 31)
ಸರ್ವಭೂತಸ್ಥಿತಂ ಯೋ ಮಾಂ ಭಜತ್ಯೇಕತ್ವಮಾಸ್ಥಿತಃ ।
ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತಮಾನೋಪಿ ಸಯೋಗೀ ಮಯಿ ವರ್ತತೇ ॥
ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, ಏಕತ್ವಮ್ - ಏಕೀಭಾವದಲ್ಲಿ, ಆಸ್ಥಿತಃ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಸರ್ವಭೂತಸ್ಥಿತಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ, ಮಾಮ್ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ, ವಾಸುದೇವನಾದ ನನ್ನನ್ನು, ಭಜತಿ - ಭಜಿಸುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಆ, ಯೋಗೀ - ಯೋಗಿಯು, ಸರ್ವಥಾ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ವರ್ತಮಾನಃ - ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ (ಯೇ), ವರ್ತತೇ - ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥ 31 ॥
ಯಾವ ಪುರುಷನು ಏಕೀಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ, ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ, ವಾಸುದೇವನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾನೋ ಆ ಯೋಗಿಯು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸಹ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ॥ 31 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸರ್ವದಾ ಮತ್ತು ಸರ್ವತ್ರ ತನ್ನ ಏಕಮಾತ್ರ ಇಷ್ಟದೇವನಾದ ಭಗವಂತನ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಭಿನ್ನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಮರೆತು ಎಷ್ಟು ತನ್ಮಯನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆಂದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೊಬ್ಬನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಲ್ಲ ಭೂತರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಭಜಿಸುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆವಿ, ಮೋಡ, ಮಂಜು, ನೀರ ಹನಿ ಮತ್ತು ಮಂಜುಗಡ್ಡೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ವತ್ರ ನೀರೇ ತುಂಬಿದಂತೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚರಾಚರ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಈ ರೀತಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡುವುದೇ ಎಲ್ಲ ಭೂತರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ಭಗವಂತನನ್ನು ಭಜಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಜನೆ ಮಾಡುವ ಪುರುಷನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಮಹಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (7/19).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಯೋಗಿಯು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನನ್ನಲ್ಲೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀವಾಸುದೇವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಪುರುಷನಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ವಾಸುದೇವನೇ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಭಕ್ತನ ಶರೀರ, ವಚನ ಮತ್ತು ಮನದಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೋ, ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಅವನು ಕೈಗಳಿಂದ ಯಾರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ನಾದರೂ ಅದು ಭಗವಂತನಿಗೇ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದಂತೆ, ಯಾರಿಗಾದರೂ ಮಧುರವಚನಗಳಿಂದ ಸುಖಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾ ನಾದರೆ ಅದು ಭಗವಂತನಿಗೇ ಸುಖನೀಡಿದಂತೆ, ಯಾರನ್ನಾದರೂ ನೋಡುತ್ತಾನಾದರೆ ಅದು ಭಗವಂತನನ್ನೇ ನೋಡಿದಂತೆ, ಯಾರ ಜೊತೆಗೆ ಎಲ್ಲಿಗಾದರೂ ಹೋಗುತ್ತಾನಾದರೆ ಅದು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಭಗವಂತನೆಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಂತೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವನು ಏನೆಲ್ಲ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ (ಏನೆಲ್ಲ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ) ಕೂಡ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಅನುಭವವಾದ ಮೇಲೆ ಅವನ ಮೂಲಕ ಲೋಕೋಚಿತ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು?
ಉತ್ತರ - ಚೂರಿ, ಕತ್ತರಿ, ಕೊಡಲಿ, ಬಾಣಲೆ, ತಂತಿ, ಉಳಿ, ಸುತ್ತಿಗೆ, ಕತ್ತಿ ಮತ್ತು ಬಾಣ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕಬ್ಬಿಣದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಹೇಗೆ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ವ್ಯವಹಾರ ಯಥಾ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತ ಭಕ್ತನಿಂದ ಸರ್ವತ್ರ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಎಲ್ಲರ ಜೊತೆಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವನ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವದ ಅಂತರವಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನ ಮೂಲಕ ಬೇರೆಯವರೊಂದಿಗೆ ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಒಳ್ಳೆಯ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಕೂಡ ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ, ಪರಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಯಾವುದಾದರೂ ತನ್ನ ಸಣ್ಣ-ದೊಡ್ಡ ಸ್ವಾರ್ಥವಿರುವುದರಿಂದ ಅವನ ಮೂಲಕ ಗೈದ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಅಹಿತವಾಗುವಂತಹ ಅವನ ವ್ಯವಹಾರವಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸರ್ವತ್ರ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತಾ ಇರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಭಕ್ತನಿಂದಲಾದರೋ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲರ ಹಿತವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ಮೂಲಕ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯವು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅದರಿಂದ ವಸ್ತುತಃ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಕೂಡ ಕಿಂಚಿತ್ ಅಹಿತವಾಗುವಂತೆ ನಡೆಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ.*
* ಉಮಾ ಜೆ ರಾಮ ಚರನ ರತ ಬಿಗತ ಕಾಮ ಮದ ಕ್ರೋಧ । ನಿಜ ಪ್ರಭುಮಯ ದೇಖಹಿಂ ಜಗತ ಕೇಹಿ ಸನ ಕರಹಿಂ ಬಿರೋಧ ॥
ಹೇ ಪಾರ್ವತಿ !ಯಾರು ಶ್ರೀರಾಮ ಚರಣರತರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರು ಕಾಮ, ಮದ, ಕ್ರೋಧ ಇಲ್ಲದವರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಜಗತ್ತನ್ನು ಪ್ರಭುಮಯವೆಂದು ನೋಡುವವನು ನಿಜವಾಗಿ ಯಾರನ್ನೂ ಹೇಗೆ ವಿರೋಧಿಸಬಲ್ಲನು?
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಮೊದಲಾದ ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಒಂದು ವೇಳೆ- ಅವನು ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು-ಕೆಟ್ಟದನ್ನು, ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ನನ್ನಲ್ಲೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಅನರ್ಥ ಏನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂತಹ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪುರುಷರಿಂದ ಪಾಪ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಆಗುವುದೇ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ‘ಸಮಸ್ತ ಅನರ್ಥಗಳ ಮೂಲ ಕಾರಣ ಮಹಾಪಾಪೀ ಕಾಮವೇ ಆಗಿದೆ (3/37) ಮತ್ತು ಈ ಕಾಮನೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ’ (2/62). ಹಾಗೆಯೇ ‘ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾದ ಮೇಲೆ ಈ ರಸರೂಪೀ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ’ (2/59). ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತ ಪುರುಷನ ಮೂಲಕ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮ (ಪಾಪ)ಗಳು ಆಗುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭಗವಂತನ ಈ ವಚನಗಳನುಸಾರವಾಗಿ ‘ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷ (ಜ್ಞಾನಿ)ರು ಹೇಗೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಜನರೂ ಕೂಡ ಅವರನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ (3/21).’ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಮೇಲೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಒಂದು ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವನಿಂದ ಪಾಪ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಭಗವಂತನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಪುರುಷರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಗೈದು ಈಗ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ದ್ವಾರಾ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪುರುಷನ ಸಮದರ್ಶನವನ್ನು ಮತ್ತು ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 32)
ಆತ್ಮೌಪಮ್ಯೇನ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಂ ಪಶ್ಯತಿ ಯೋರ್ಜುನ ।
ಸುಖಂ ವಾ ಯದಿ ವಾ ದುಃಖಂ ಸ ಯೋಗೀ ಪರಮೋ ಮತಃ ॥
ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಯಃ - ಯಾವ ಯೋಗಿಯು, ಆತ್ಮೌಪಮ್ಯೇನ - ತನ್ನಂತೆಯೇ, ಸರ್ವತ್ರ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂತಗಳನ್ನು, ಸಮಮ್ - ಸಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ವಾ - ಮತ್ತು, ಸುಖಮ್ - ಸುಖ, ಯದಿ, ವಾ- ಅಥವಾ, ದುಃಖಮ್ - ದುಃಖವನ್ನೂ (ಕೂಡ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಸಮವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೋ), ಸಃ - ಆ, ಯೋಗೀ - ಯೋಗಿಯು, ಪರಮಃ - ಪರಮ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು, ಮತಃ - ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ॥ 32 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಯಾವ ಯೋಗಿಯು ತನ್ನಂತೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಸುಖ ಅಥವಾ ದುಃಖವನ್ನೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಸಮವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಆ ಯೋಗಿಯು ಪರಮಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ॥ 32 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ತನ್ನಂತೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮವಾಗಿ ನೋಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಆತ್ಮವನ್ನು ಸಮಭಾವದಿಂದ ನೋಡುವಂತೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು-ತಾನೇ ಸಮಭಾವದಿಂದ ನೋಡುವುದೇ ತನ್ನಂತೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಸಮವಾಗಿ ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಚರಾಚರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ತನ್ನಂತೆಯೇ ಸಮವಾಗಿ ನೋಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಭಾವವು ಸಮಾನವಾದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನಭಾವದಿಂದ ನೋಡುವಂತೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಭಾವವು ಸಮಾನ ವಾಗಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡುವುದೇ ತನ್ನಂತೆ ಎಲ್ಲರ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ. ಸರ್ವತ್ರ ಆತ್ಮದೃಷ್ಟಿ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ವಿರಾಟ್ ವಿಶ್ವವು ಅವನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅವನಿಗಾಗಿ ಬೇರೆ ಏನೂ ಉಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನಗೆ ತಾನೇ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೂಡ ದುಃಖ ಕೊಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ನಿರಂತರ ಸುಖ ಪಡೆಯಲು ಅವಿರತ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ಮಾಡುತ್ತ ಅವನು ಎಂದೂ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ತಾನು ಕೃಪೆಮಾಡುವವನು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಬದಲಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಯನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಕೃಪೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ‘ಕರ್ತವ್ಯ ಪರಾಯಣ’ನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅಭಿಮಾನ ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡದೆ ಅವನಿಂದ ಇರಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಸಹಜ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿರುತ್ತದೇ; ಸರಿಯಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಯೋಗಿಯು ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವಕ್ಕೆ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕಿಂಚಿತ್ ಕೂಡ ದುಃಖ ಕೊಡದೆ ಸದಾ ಅದರ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸಹಜ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಜನರು ತಮ್ಮನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಸಹೋದರರೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಈ ‘ವಿಶ್ವ ಬಂಧುತ್ವ’ದ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ತುಂಬಾ ಉಚ್ಚಮಟ್ಟದ್ದು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಸ್ತುತಃ ಇದು ಉಚ್ಚಮಟ್ಟದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅಣ್ಣ-ತಮ್ಮಂದಿರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಭಿನ್ನತೆಯಿಂದ ಯಾವುದಾದರೂ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಜಗಳವಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಭಾವವಿದೆಯೋ-‘ಅದು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.’ ಈ ಭಾವವಿದ್ದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥಭೇದವು ಇರಲಾರದು ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥಭೇದದ ನಾಶದಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಜಗಳದ ಯಾವುದೇ ಆಶಂಕೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಇಂದು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಜಗತ್ತಿನ ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಕೂಡ ಇವೆಲ್ಲ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಉಚ್ಚಮಟ್ಟದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂತಹ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಯೋಗೀ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತಿನ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಅನುಭವವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೋ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಪ್ರತೀತಿ ಮಾತ್ರ ಆಗುತ್ತದೋ?
ಉತ್ತರ - ಅದನ್ನು ಅನುಭವವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತೀತಿ ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವಾಗ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆಗ ಬೇರೆ ಅನುಭವವಾದರೋ ಯಾವ ಮಾತಿನದಾಗುತ್ತದೆ? ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಪ್ರತೀತಿ ಮಾತ್ರವೇ ಆಗುವುದಾದರೆ ಅವನಿಂದ ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳನ್ನು ಕೊಡದಿರುವ ಪ್ರಯತ್ನವು ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು? ಆದುದರಿಂದ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಸ್ತುತಃ ಅವನ ಭಾವ ಮತ್ತು ದೃಷ್ಟಿಯು ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಇದನ್ನು ಅವನೇ ಬಲ್ಲನು. ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ಅವನ ಭಾವ ಮತ್ತು ದೃಷ್ಟಿ ಕೋಣವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಕೂಡ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಹೀಗೆ ಹೇಳಬಹುದು-ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮ ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಅನುಭವವೂ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಲೋಕದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪ್ರತೀತಿ ಮಾತ್ರ ಆಗುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಅವನ ಕಾರ್ಯಗಳು ತುಂಬಾ ಉತ್ತಮ, ಸುಶೃಂಖಲ ಮತ್ತು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತೀತಿ ಆಗುವ ದುಃಖಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಅವನಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನ ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇದೇ ಅವನ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ. ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಂಪಾದನೆಯು ಉತ್ತಮ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನಿಗಾಗಿ ಯಥಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಆ ಕಾರ್ಯಗಳ ಅಸ್ವಿತ್ತವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಅದರಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಸ್ಥೂಲರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಬಹುದು-ಅನೇಕ ಚಿಕ್ಕಮಕ್ಕಳು ಆಟವಾಡುತ್ತ ತುಚ್ಛವಾದ ಮತ್ತು ಬೆಲೆಯಿಲ್ಲದ ಕಲ್ಲು-ಚೂರುಗಳನ್ನು, ಮಣ್ಣಿನ ಹೆಂಟೆಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಕಸ-ಕಡ್ಡಿಗಳಿಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಜಗಳಾಡುತ್ತ, ಅಜ್ಞಾನವಶದಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಏಟು ಕೊಟ್ಟುಕೊಂಡು ದುಃಖಿಗಳಾದಾಗ, ಅವರ ಈ ಜಗಳವು ಸರ್ವಥಾ ವ್ಯರ್ಥ ಮತ್ತು ತುಚ್ಛವೆಂದು ತಿಳಿದ ಬುದ್ಧಿವಂತರು ಅವರ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಿಹೇಳಿ ಅವರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಹಾಗೂ ಅವರ ದುಃಖ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ತುಂಬಾ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವಂತೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮಪ್ರಾಪ್ತ ಯೋಗೀ ಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ವಿಶ್ವದ ದುಃಖನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಯಾವ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ಧನ, ಮಾನ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಕೀರ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇಲ್ಲವೋ, ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಉಳಿದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ವಸ್ತುತಃ ಯಾರಿಗಾಗಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವೂ ಉಳಿದಿಲ್ಲವೋ ಹೇಳಲಸದಳವಾದ ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಯಾವ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದಲೂ ತಿಳಿಯುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ; ಅವರಿಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಪೂರ್ಣಾಂಶದಿಂದ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಾದರೋ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಅಂಶ-ವಿಶೇಷವನ್ನು ಲಕ್ಷಿಸಲು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯೋಗೀ’ಯ ಜೊತೆಗೆ ‘ಪರಮಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಪರಮಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು-ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಯೋಗಿಯು ಸಾಧಕನಲ್ಲ, ‘ಸಿದ್ಧ’ ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ - ಬೇಕಾದರೆ ಅದು ಯಾವುದೇ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿರಲಿ-‘ಸಮತೆ’ಯು ಅತ್ಯಂತ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಜ್ಞಾಪಕದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಭಗ ವಂತನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪುರುಷನ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದಲ್ಲೆಲ್ಲ ‘ಸಮತೆಗೇ’ ಪ್ರಧಾನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಯಾವುದೇ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅನೇಕ ಸದ್ಗುಣಗಳಿದ್ದರೂ ಒಂದು ವೇಳೆ ‘ಸಮತೆ’ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಇನ್ನೂ ಆಗಲಿಲ್ಲವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಸಮತೆಯಿಲ್ಲದೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಆತ್ಯಂತಿಕ ಅಭಾವ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಜ ಸುಹೃದಯತೆಯ ಭಾವವು ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಯಾರಿಗೆ ಸಮತೆಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅವರೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯೋಗಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನ ಸಮತೆಯ ಸಂಬಂಧೀ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆಯ ಕಾರಣ ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಚಲ ಸ್ಥಿತಿಯು ಉಂಟಾಗಲು ತುಂಬಾ ಕಠಿಣವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 33)
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ಯೋಯಂ ಯೋಗಸ್ತ್ವಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಸಾಮ್ಯೇನ ಮಧುಸೂದನ ।
ಏತಸ್ಯಾಹಂ ನ ಪಶ್ಯಾಮಿ ಚಂಚಲತ್ವಾತ್ ಸ್ಥಿತಿಂ ಸ್ಥಿರಾಮ್ ॥
ಮಧುಸೂದನ - ಹೇ ಮಧುಸೂದನಾ!, ಯಃ - ಯಾವ, ಅಯಮ್ - ಈ, ಯೋಗಃ - ಯೋಗವನ್ನು, ತ್ವಯಾ - ನೀನು, ಸಾಮ್ಯೇನ - ಸಮಭಾವದಿಂದ, ಪ್ರೋಕ್ತಃ - ಹೇಳಿದ್ದೀಯೋ, ಚಂಚಲತ್ವಾತ್ - ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆಯಿಂದ, ಅಹಮ್- ನಾನು, ಏತಸ್ಯ - ಅದರ, ಸ್ಥಿರಾಮ್ - ಸ್ಥಿರವಾದ, ಸ್ಥಿತಿಮ್ - ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು, ನ, ಪಶ್ಯಾಮಿ - ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥33॥
ಅರ್ಜುನ ಹೇಳಿದನು - ಹೇ ಮಧುಸೂದನಾ! ಯಾವ ಈ ಯೋಗವನ್ನು ನೀನು ಸಮಭಾವದಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದೀಯೋ, ಮನಸ್ಸು ಚಂಚಲವಾದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಅದರ ಸ್ಥಿರವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥33॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಯಂ ಯೋಗಃ’ ಇದರಿಂದ ಯಾವ ‘ಯೋಗ’ವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಸಾಧನೆಗಳ ಪರಾಕಾಷ್ಠಾ ರೂಪೀ ಸಮತೆಯನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ‘ಯೋಗ’ದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಧ್ಯಾನಯೋಗ’ವೆಂದು ಏಕೆ ತಿಳಿಯಬಾರದು? ಏಕೆಂದರೆ ಮನದ ಚಂಚಲತೆ ಯಾದರೋ ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲೇ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆಯಲ್ಲ.
ಉತ್ತರ - ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಧ್ಯಾನಯೋಗವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಮೂವತ್ತೊಂದು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತ ಪುರುಷರ ವ್ಯವಹಾರ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ‘ಸಮತ್ವ’ದ ಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಸಮತ್ವಯೋಗ’ವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ‘ಸಮತೆ’ಯ ಸ್ಥಿರವಾದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆಯನ್ನು ಬಾಧಕವೆಂದು ಏಕೆ ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಚಂಚಲತೆ’ಯೆಂದು ಚಿತ್ತದ ವಿಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವಿಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣವು-ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು; ಮತ್ತೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಎಲ್ಲಿ ಇವೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ‘ಸಮತೆ’ ಇರಲಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸಮತೆ’ಯ ಅತ್ಯಂತ ವಿರೋಧವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸಮತೆ’ಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮನದ ಚಂಚಲತೆಯನ್ನು ಬಾಧಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಸಮತ್ವ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮನದ ಚಂಚಲತೆಯು ಬಾಧಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಮನದ ನಿಗ್ರಹವು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 34)
ಚಂಚಲಂ ಹಿ ಮನಃ ಕೃಷ್ಣ ಪ್ರಮಾಥಿ ಬಲವದ್ಧೃಢಮ್ ।
ತಸ್ಯಾಹಂ ನಿಗ್ರಹಂ ಮನ್ಯೇ ವಾಯೋರಿವ ಸುದುಷ್ಕರಮ್ ॥
ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣನೇ!, ಮನಃ - ಈ ಮನಸ್ಸು, ಚಂಚಲಮ್ - ತುಂಬಾ ಚಂಚಲ, ಪ್ರಮಾಥಿ - ಪ್ರಮಥನ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳದ್ದು, ದೃಢಮ್ - ಬಹಳ ದೃಢವಾದುದೂ (ಮತ್ತು), ಬಲವತ್ - ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆಗಿದೆ, (ಅತಃ) - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ತಸ್ಯ - ಅದನ್ನು, ನಿಗ್ರಹಮ್ - ವಶದಲ್ಲಿಡುವುದು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ವಾಯೋಃ ಇವ - ವಾಯುವನ್ನು ತಡೆಯುವುದಂತೆ, ಸುದುಷ್ಕರಮ್ - ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವಾದುದೆಂದು, ಮನ್ಯೇ - ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥ 34 ॥
ಏಕೆಂದರೆ ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ! ಈ ಮನಸ್ಸು ತುಂಬಾ ಚಂಚಲವಾದುದು, ಮಥಿಸುವ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳದ್ದು, ಬಹಳ ದೃಢವಾದುದೂ ಮತ್ತು ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆಗಿದೆ. ಆದಕಾರಣ ಇದನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಡುವುದು, ವಾಯುವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿದಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವಾದುದೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ॥ 34 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಚಂಚಲತೆಯ ಮಾತನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ, ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುವ ಕಾರಣವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ‘ಸಮತ್ವ’ ಯೋಗದ ಸ್ಥಿರ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಮನದ ಚಂಚಲತೆಯನ್ನು ಬಾಧಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದನು. ಇದರಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಅವನಿಗೆ ‘ಮನವನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೋ, ಚಂಚಲತೆಯು ದೂರವಾಗಬಹುದು’ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಮನವನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಇಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಮನಸ್ಸು ಚಂಚಲವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮನ’ಸ್ಸಿನ ಜೊತೆಗೆ ‘ಪ್ರಮಾಥಿ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಕಾರಣವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ಮನಸ್ಸು ದೀಪಶಿಖೆಯಂತೆ ಚಂಚಲವಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇದೆ. ಆದರೆ ಕಡೆಗೋಲಿನಂತೆ ಪ್ರಮಥನಶೀಲವೂ ಆಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ಹಾಲು-ಮೊಸರನ್ನು ಕಡೆಗೋಲು ಕಡೆಯುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಮನವೂ ಕೂಡ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಕ್ಷುಬ್ಧ (ವ್ಯಾಕುಲ)ಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅರವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಮಥನಶೀಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವಿಷಯಗಳ ಸಂಗದಿಂದ ಎರಡೂ ಒಂದು ಮತ್ತೊಂದನ್ನು ಕ್ಷುಬ್ಧ ಮಾಡುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಎರಡೂ ಸೇರಿದರೆ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಕ್ಷುಬ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ (2-67). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡನ್ನೂ ‘ಪ್ರಮಾಥೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮನಸ್ಸನ್ನು ‘ಬಲವತ್’ ಎಂದು ಏಕೆ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮನವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರದೆ ಸದಾಕಾಲ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಅಲೆಯುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಮಥಿಸಿ ಬಿಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಇದು ಉನ್ಮತ್ತ ಗಜದಂತೆ ಭಾರೀ ಬಲಿಷ್ಠವೂ ಆಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲೀ ಆನೆಗೆ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಅಂಕುಶದಿಂದ ಹೊಡೆದರೂ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮವಾಗದೆ ಅದು ಮನಬಂದಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ವಿವೇಕ ರೂಪೀ ಅಂಕುಶದಿಂದ ಪದೇ-ಪದೇ ಪ್ರಹಾರಗೈದರೂ ಈ ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಮನವು ವಿಷಯಗಳ ನಿಬಿಡವಾದ ಕಾಡಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬರಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮನವನ್ನು ದೃಢವೆಂದು ಹೇಳುವ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದು ಚಂಚಲ, ಪ್ರಮಾಥೀ ಮತ್ತು ಬಲವತ್ತರ ಮನಸ್ಸು ತಂತುನಾಗ (ಉಡು)ದಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ದೃಢವೂ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಯಾವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಮಿಸುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ಎಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆಂದರೆ ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ತದೇಕವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ‘ದೃಢ’ವೆಂದು ತಿಳಿಸುವ ಭಾವವು ಇದೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮನವನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ವಾಯುವನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿದಿಡುವಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರವೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಅರ್ಜುನನ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಷ್ಟು ಚಂಚಲ ಮತ್ತು ದುರ್ಧರ್ಷವಾಗಿರುವ ಆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವೇ ಆಗಿದೆ. ಇದೇ ಕಠಿಣತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ವಾಯುವಿನ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಶ್ವಾಸೋಚ್ಛ್ವಾಸರೂಪೀ ವಾಯುವಿನ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಹಠ, ವಿಚಾರ, ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ಬಲವೇ ಮೊದಲಾದ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿರುವಂತೆ ಈ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ವಿಚರಿಸುತ್ತಿರುವ, ಚಂಚಲ, ಪ್ರಮಥನಶೀಲ, ಬಲಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ದೃಢವಾದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಡೆಯುವುದೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕೃಷ್ಣಾ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಕ್ತರ ಚಿತ್ತವನ್ನು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಭಗವಂತನ ಹೆಸರು ‘ಕೃಷ್ಣ’ ಎಂದಿದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಮೂಲಕ - ಹೇ ಭಗವಂತಾ! ನನ್ನ ಈ ಮನಸ್ಸು ಬಹಳ ಚಂಚಲವಾಗಿದೆ, ನಾನು ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಇದನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಮತ್ತು ಮನವನ್ನು ಸಹಜವಾಗಿ ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ನಿನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಗುಣವೇ ಆಗಿದೆ. ನಿನಗೆ ಇದು ಸುಲಭವಾದ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕೃಪೆಮಾಡಿ ನನ್ನ ಮನವನ್ನೂ ಕೂಡ ನೀನು ನಿನ್ನೆಡೆಗೆ ಆಕೃಷ್ಟ (ಸೆಳೆದು) ಮಾಡಿಕೋ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮನೋನಿಗ್ರಹದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಉಕ್ತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಭಗವಂತನು ಮನವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 35)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಅಸಂಶಯಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಮನೋ ದುರ್ನಿಗ್ರಹಂ ಚಲಮ್ ।
ಅಭ್ಯಾಸೇನ ತು ಕೌಂತೇಯ ವೈರಾಗ್ಯೇಣ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ ॥*
* ಸರಿಯಾಗಿ ಇದೇ ಅರ್ಥದ ಸೂತ್ರವು ಪಾತಂಜಲ ಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿದೆ ‘ಅಭ್ಯಾಸ ವೈರಾಗ್ಯಾಭ್ಯಾಂ ತನ್ನಿರೋಧಃ’ (1/12). ‘ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯಗಳಿಂದ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳ ನಿರೋಧವಾಗುತ್ತದೆ.’
ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ !, ಅಸಂಶಯಮ್ - ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು,
ಚಲಮ್ - ಚಂಚಲ (ಮತ್ತು), ದುರ್ನಿಗ್ರಹಮ್ - ಕಷ್ಟದಿಂದ ವಶವಾಗುವಂತಹುದಾಗಿದೆ, ತು - ಆದರೆ, ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀ ಪುತ್ರನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ !, (ಇದು) ಅಭ್ಯಾಸೇನ - ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ, ಚ - ಮತ್ತು, ವೈರಾಗ್ಯೇಣ - ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ, ಗೃಹ್ಯತೇ - ವಶವಾಗುತ್ತದೆ.
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ಚಂಚಲ ಮತ್ತು ಕಷ್ಟದಿಂದ ವಶವಾಗುವಂತಹುದಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರನಾದ ಅರ್ಜುನಾ! ಇದು ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ವಶವಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 35 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಮನವು ಚಂಚಲ ಮತ್ತು ಕಷ್ಟದಿಂದ ವಶವಾಗುವಂತಹುದು’ ಎಂಬ ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಮಾತನ್ನು ಸಮರ್ಥನೆ ಮಾಡಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆ ಮತ್ತು ಅದರ ನಿಗ್ರಹದ ಕಠಿಣತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಮನವು ವಶವಾಗುವುದು ತುಂಬಾ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಇದು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ವಶವಾಗಬಲ್ಲದು. ಇದನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಮತ್ತು ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನೀಯಲು ‘ತು’ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಭ್ಯಾಸ’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಲಕ್ಷ್ಯ-ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲು ಅದನ್ನು ಬೇರೆ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಸೆಳೆ-ಸೆಳೆದು ಪದೇ-ಪದೇ ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲು ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಪ್ರಯತ್ನದ ಹೆಸರೇ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಮನವನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗವಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಅವನ ಕಡೆಗೇ ತೊಡಗಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಭ್ಯಾಸ’ವಾಗಿದೆ.+
+ ‘ತತ್ರ ಸ್ಥಿತೌ ಯತ್ನೋಽಭ್ಯಾಸಃ’ (ಯೋ. ದ. 1/13). ಅವುಗಳಿಂದ ಸ್ಥಿತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವ ಹೆಸರು ‘ಅಭ್ಯಾಸ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನತ್ತ ತೊಡಗಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೂ, ಸರ್ವೇಶ್ವರನೂ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮತತ್ತ್ವವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಅವನನ್ನೇ ಪಡೆಯುವುದು ಜೀವನದ ಪರಮ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ - ಈ ಮಾತನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಧಾರಣೆಗೈದು ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಬೇಕು. ಅಭ್ಯಾಸದ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಇಂತಿವೆ
(1) ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಧೈರ್ಯವತೀ ಬುದ್ಧಿಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಮನವನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. (6/26).
(2) ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲಿಗೇ ಹೋಗಲಿ ಅಲ್ಲೇ ಸರ್ವಶಕ್ತನಾದ ತನ್ನ ಇಷ್ಟದೇವ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬೇಕು.
(3) ಭಗವಂತನ ಮಾನಸಪೂಜೆಯ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.
(4) ವಾಣೀ, ಶ್ವಾಸ, ನಾಡೀ, ಕಂಠ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದರಿಂದಲಾದರೂ ಶ್ರೀರಾಮ, ಕೃಷ್ಣ, ಶಿವ, ವಿಷ್ಣು, ಸೂರ್ಯ ಶಕ್ತಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ತನ್ನ ಪರಮ ಇಷ್ಟದ ನಾಮವನ್ನು ಪರಮ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ನಾಮವೆಂದು ತಿಳಿದು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಅವುಗಳ ಜಪವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು.
(5) ಭಗವತ್ಸಂಬಂಧೀ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಪದೇ-ಪದೇ ಮನನ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದು.
(6) ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಪುರುಷರ ಸಂಗಮಾಡಿ ಅವರ ಅಮೃತಮಯ ವಚನಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳುವುದು ಮತ್ತು ಅದರಂತೆ ನಡೆಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದು (13/25).
(7) ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆಯು ನಾಶವಾಗಿ ಅದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಲು ಹೃದಯದಿಂದ ನಿಜವಾದ ಕಾತರ ಭಾವದಿಂದ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುವುದು.
ಇವಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ. ಆದರೂ ಇಷ್ಟು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಯಾವಾಗ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಆದರಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವಿರಾಮವಿಲ್ಲದೆ ಅವಿರತವಾಗಿ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರೆ ಆಗ ಸಲವಾದೀತು.*
* ‘ಸ ತು ದೀರ್ಘಕಾಲನೈರಂತರ್ಯಸತ್ಕಾರಾಸೇವಿತೋ ದೃಢಭೂಮಿಃ ’ (ಯೋ. ದ. 1/14). ಆದರೆ ಆ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ, ನಿರಂತರ ಹಾಗೂ ಸತ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಸೇವನೆ ಮಾಡಿದರೆ ದೃಢಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಇಂದು ಒಂದು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಮನವನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿ, ನಾಳೆ ಬೇರೊಂದನ್ನು ಮಾಡಿ, ಕೆಲದಿನಗಳ ನಂತರ ಇನ್ನೂ ಬೇರೆ ಮಾಡತೊಡಗಿದ, ಎಲ್ಲೂ ಕೂಡ ವಿಶ್ವಾಸ ದೃಢವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಇಂದು ಮಾಡಿದ್ದು ನಾಳೆ ಇಲ್ಲ, ನಾಲ್ಕಾರು ದಿನಗಳ ನಂತರ ಮತ್ತೆ ಮಾಡಿದ, ಪುನಃ ಬಿಟ್ಟು-ಬಿಟ್ಟ ಅಥವಾ ಕೆಲಸಮಯ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬೇಸರವಾಯಿತು, ಧೈರ್ಯವು ಕುಂದುತ್ತ ಹೋಯಿತು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಸಫಲತೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ವೈರಾಗ್ಯದ ಸ್ವರೂಪವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾದಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ‘ವೈರಾಗ್ಯ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.+ ವೈರಾಗ್ಯಯುಕ್ತ ಪುರುಷನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಸುಖ ಅಥವಾ ದುಃಖ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷ ವಿಕಾರವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಆ ಅಚಲ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತ ಆಭ್ಯಂತರಿಕ ಅನಾಸಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಪೂರ್ಣವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದು ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಆಕರ್ಷಿಸಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.
+ ಪ್ರಾಯಶಃ ಇದನ್ನೇ ಹೋಲುವ ವೈರಾಗ್ಯದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮಹರ್ಷಿ ಪತಂಜಲಿಯವರು ಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿರುವರು
‘ದೃಷ್ಟಾನುಶ್ರವಿಕ ವಿಷಯವಿತೃಷ್ಣಸ್ಯ ವಶೀಕಾರಸಂಜ್ಞಾ ವೈರಾಗ್ಯಮ್’ (ಯೋ. ದ. 1/15). ಪತ್ನೀ, ಧನ, ಭವನ, ಮಾನ, ಸಮ್ಮಾನ ಆದಿ ಈ ಲೋಕದ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಪರಲೋಕದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ತೃಷ್ಣಾರಹಿತವಾದ ಚಿತ್ತದ ಯಾವ ವಶೀಕಾರ - ಅವಸ್ಥೆ ಯಾಗುತ್ತದೋ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ವೈರಾಗ್ಯ’ವಾಗಿದೆ.
‘ತತ್ಪರಂ ಪುರುಷಖ್ಯಾತೇರ್ಗುಣ ವೈತೃಷ್ಣ್ಯಮ್’ (ಯೋ. ದ. 1/16). ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣನಾದ ಪುರುಷನ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯಾವ ತೃಷ್ಣೆಯ ಅಭಾವವಾಗುವುದೋ ಅದು ಪರವೈರಾಗ್ಯ ಅಂದರೆ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ವೈರಾಗ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ವೈರಾಗ್ಯ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ವೈರಾಗ್ಯದ ಅನೇಕ ಸಾಧನೆಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಇಂತಿವೆ
(1) ಜಗತ್ತಿನ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚಾರದ ಮೂಲಕ ರಮಣೀಯತೆ, ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಅಭಾವವನ್ನು ನೋಡುವುದು.
(2) ಅವುಗಳನ್ನು ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯು, ಜರಾ, ವ್ಯಾಧಿ ಮೊದಲಾದ ದುಃಖದೋಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಭಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು.
(3) ಜಗತ್ತಿನ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವದ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡುವ ಸತ್-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದು.
(4) ಪರಮ ವೈರಾಗ್ಯಶಾಲಿ ಪುರುಷರ ಸಂಗಮಾಡುವುದು, ಸಂಗದ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಅವರ ವೈರಾಗ್ಯಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಚರಿತ್ರಗಳ ಸ್ಮರಣೆ-ಮನನ ಮಾಡುವುದು.
(5) ಜಗತ್ತಿನ ಮುರಿದ ವಿಶಾಲ ಸೌಧಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು, ಪಾಳುಬಿದ್ದ ನಗರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಊರಿನ ಭಗ್ನಾವಶೇಷಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಜಗತ್ತನ್ನು ಕ್ಷಣಭಂಗುರವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು.
(6) ಏಕಮಾತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಖಂಡ, ಅದ್ವಿತೀಯ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಅರಿವನ್ನೂ ಪಡೆದು ಬೇರೆ ಎಲ್ಲದರ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು.
(7) ಅಧಿಕಾರಿ ಪುರುಷರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಹೇಳಲಸದಳವಾದ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ತತ್ತ್ವ, ಪ್ರೇಮ, ರಹಸ್ಯ ಹಾಗೂ ಅವನ ಲೀಲಾ-ಚರಿತ್ರೆಗಳು ಹಾಗೆಯೇ ದಿವ್ಯ ಸೌಂದರ್ಯ ಮಾಧುರ್ಯವನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಶ್ರವಣಿಸುವುದು, ಅವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ಮುಗ್ಧನಾಗುವುದು.
ಇದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಸಾಧನಗಳಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆಯೆ? ಅಥವಾ ಒಂದರಿಂದಲೇ ಮನವು ವಶವಾಗಬಲ್ಲುದೋ?
ಉತ್ತರ - ಎರಡರ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇದೆ. ‘ಅಭ್ಯಾಸವು’ ಚಿತ್ತದ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಭಗವಂತನತ್ತ ಕೊಂಡುಹೋಗುವ ಸುಂದರ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ವೈರಾಗ್ಯ’ವು ಅದರ ವಿಷಯಾಭಿಮುಖೀ ಗತಿಯನ್ನು ತಡೆಯುವಂತಹ ಅಣೆಕಟ್ಟಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಇವೆರಡೂ ಒಂದು ಮತ್ತೊಂದರ ಸಹಾಯಕವಾಗಿವೆ ಎಂದು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯವು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸದ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಒಂದನ್ನೂ ಕೂಡ ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಆಶ್ರಯಿಸುವುದರಿಂದ ಮನವು ವಶವಾಗಬಲ್ಲದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಮಹಾಬಾಹೋ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ವೀರನಾಗಿದ್ದನು. ದೇವ, ದಾನವ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮಹಾನ್ ಯೋಧರನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಸೋಲಿಸಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ಆ ಶೌರ್ಯದ ನೆನಪು ಮಾಡಿಸಿ, ‘ನಿನ್ನಂತಹ ಅತುಲ ಪರಾಕ್ರಮಿ ವೀರನಿಗೆ ಮನವು ಇಷ್ಟು ಬಲಿಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದೂ ಅದರಿಂದ ಹೆದರುವುದು ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹ ಬಿಡುವುದು ಉಚಿತವಾದುದಲ್ಲ. ಸಾಹಸ ಮಾಡು! ನೀನು ಅದನ್ನು ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲೆ!’ ಎಂದು ಉತ್ಸಾಹ ತುಂಬುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಮನವನ್ನು ವಶಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಯಾವ ಹಾನಿಯಿದೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ
(ಶ್ಲೋಕ - 36)
ಅಸಂಯತಾತ್ಮನಾ ಯೋಗೋ ದುಷ್ಪ್ರಾಪ ಇತಿ ಮೇ ಮತಿಃ ।
ವಶ್ಯಾತ್ಮನಾ ತು ಯತತಾ ಶಕ್ಯೋವಾಪ್ತುಮುಪಾಯತಃ ॥
ಅಸಂಯತಾತ್ಮನಾ - ಯಾರು ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ, ಯೋಗಃ - ಯೋಗವು, ದುಷ್ಪ್ರಾಪಃ - ಪಡೆಯಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ, ತು - ಆದರೆ, ವಶ್ಯಾತ್ಮನಾ - ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ,
ಯತತಾ - ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲನಾದ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ, ಉಪಾಯತಃ - ಸಾಧನೆಯಿಂದ (ಅದರ),
ಅವಾಪ್ತುಮ್ - ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು, ಶಕ್ಯಃ - ಸಹಜವಾಗಿದೆ, ಇತಿ - ಇದು, ಮೇ - ನನ್ನ, ಮತಿಃ - ಮತವಾಗಿದೆ. ॥ 36 ॥
ಯಾರು ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಯೋಗವು ಪಡೆಯಲಶಕ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರಾದ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಅದು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು ಸಹಜವಾಗಿದೆ. ಇದು ನನ್ನ ಮತವಾಗಿದೆ. ॥ 36 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳದ ಪುರುಷನಿಗೆ ಈ ಸಮತ್ವ ಯೋಗವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವೇಕೆ?
ಉತ್ತರ - ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ತನ್ನ ಮನವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿರುವವನ ಮನದ ಮೇಲೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಅದು ಮರ್ಕಟದಂತೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಕುಪ್ಪಳಿಸುತ್ತ - ಹಾರುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಆಸಕ್ತವಾದಾಗ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಬಹುಶಾಖೆಯುಳ್ಳದ್ದು ಮತ್ತು ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ (2/41-44). ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ‘ಸಮತ್ವ ಯೋಗ’ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲುದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ವಶವಾದ ಮನಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೇಗಿರುತ್ತವೆ?
ಉತ್ತರ - ವಶವಾದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಚಂಚಲತೆ, ಪ್ರಮಥನಶೀಲತೆ, ಬಲಿಷ್ಠತೆ ಮತ್ತು ಕಠಿಣತೆ ಆಗ್ರಹತೆ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ. ನೇರ, ಸರಳ, ಶಾಂತ ಮತ್ತು ವಿನಮ್ರ ಶಿಷ್ಯನಂತೆ, ಯಾವಾಗ ಎಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿನವರೆಗೆ ಇದನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಇದು ಸುಮ್ಮನೆ ತೊಡಗುವಷ್ಟು ಆಜ್ಞಾಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರಲು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅಸಡ್ಡೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ದೂರ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಬೇಸರ ಪಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಉಪದ್ರವಗಳನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಾಂತಿಯಿಂದ ಇಷ್ಟವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ, ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇದರ ಬೇರೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವೂ ಇದೆ ಎಂಬ ಸುಳಿವೂ ಸಿಗದಷ್ಟು ಒಂದಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮನವು ವಶವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತು’ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದ ಪುರುಷನಿಂದ, ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡವನ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅದರ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮನಸ್ಸು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪುರುಷನಿಗೆ ‘ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲ’ನಾಗೆಂದು ಹೇಳುವ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು ವಶವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಕೂಡ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಆ ಮನವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸುವ ತೀವ್ರಸಾಧನೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ, ಅವನಿಂದ ಸಮತ್ವಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಪ್ರಯತ್ನ’ದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮನಸ್ಸು ವಶವಾದಮೇಲೆ ಸಮತ್ವಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳು ಯಾವುವು?
ಉತ್ತರ - ಅನೇಕ ಸಾಧನೆಗಳಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಇಂತಿವೆ -
(1) ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ಪವಿತ್ರ, ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮಾಭಿಮುಖೀ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಮನವನ್ನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ವಿಜ್ಞಾನಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಅವನಿಂದ ಬೇರೆ ಇನ್ನಾವುದನ್ನೂ ಕೂಡ ಚಿಂತಿಸಬಾರದು (6-25).
(2) ಸಂಪೂರ್ಣ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತಿನ ಒಳಗೆ-ಹೊರಗೆ, ಮೇಲೆ-ಕೆಳಗೆ ಎಲ್ಲಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕ ನಿತ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೋಡುವುದು, ತನ್ನ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ದೃಶ್ಯ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಮೋಡಗಳ ಮೇಲೆ-ಕೆಳಗೆ, ಹೊರಗೆ-ಒಳಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಆಕಾಶವೇ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಆ ಆಕಾಶವೇ ಅದರ ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣವೂ ಆಗಿದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನ ಸಹಿತ ಈ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಮೂಲಕ ಓತಪ್ರೋತ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದು (13/15).
(3) ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನನ್ನು ಆ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆಯಾಗಿ ದ್ರಷ್ಟಾಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಾನಂದ ಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಸಮಷ್ಟಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಆ ನಿರಾಕಾರ ಅನಂತ ಚೇತನಸ್ವರೂಪದ ಅಂತರ್ಗತ ಸಂಕಲ್ಪದ ಆಧಾರದಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾದ ದೃಶ್ಯವರ್ಗವನ್ನು ಕ್ಷಣಭಂಗುರವಾಗಿ ನೋಡುವುದು (5/8-9; 14/19).
(4) ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮ, ಕೃಷ್ಣ, ಶಿವ, ವಿಷ್ಣು, ಸೂರ್ಯ, ಶಕ್ತಿ ಅಥವಾ ವಿಶ್ವರೂಪ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ಸ್ವರೂಪ
ವನ್ನು ಸರ್ವೋಪರಿ (ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು) ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮೀ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ, ಸರ್ವಜ್ಞ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಹಾಗೂ ಪರಮ ದಯಾಳು, ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಸ್ವರೂಪಗಳೆಂದೇ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ರುಚಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಅವುಗಳ ಚಿತ್ರಪಟ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡು, ಅಥವಾ ಮನದ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಹೊರಗೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಂತೆ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅತಿಶಯ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಮನವನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದು ಹಾಗೆಯೇ ಪತ್ರ-ಪುಷ್ಪ, ಫಲಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಉಚಿತ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದ ಅವನ ಸೇವೆ-ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಅವನ ನಾಮದ ಜಪಮಾಡುವುದು.
(5) ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಆಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದು (2/48).
(6) ಶ್ರದ್ಧಾ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಯಜ್ಞ-ದಾನ, ತಪ ಮತ್ತು ಸೇವೆ ಮೊದಲಾದ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದು (12/10).
(7) ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ತಾನು-ತನ್ನನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಮಾಡುತ್ತ ಸೂತ್ರದ ಬೊಂಬೆಯಂತೆ, ಭಗವಂತನು ಏನು ಬೇಕಾದರೂ ಮಾಡಿಸಲಿ, ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು (18/57).
ಇದಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಸಾಧನಗಳುಂಟು, ಹಾಗೂ ಯಾವ ಸಾಧನೆಗಳು ಮನವನ್ನು ವಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ತಿಳಿಸಿವೆಯೋ, ಮನವು ವಶವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದೊಂದಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡುತ್ತ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಮೂಲಕವೂ ಸಮತ್ವ ಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಬಲ್ಲುದು.
ಸಂಬಂಧ — ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮನವನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಪರಮ ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಿಯಾಯಿತು. ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲವೋ, ಆದರೂ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಯಾರು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಸತ್ತನಂತರ ಅವನ ಗತಿಯು ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 37)
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ಅಯತಿಃ ಶ್ರದ್ಧಯೋಪೇತೋ ಯೋಗಾಚ್ಚಲಿತಮಾನಸಃ ।
ಅಪ್ರಾಪ್ಯ ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧಿಂ ಕಾಂ ಗತಿಂ ಕೃಷ್ಣ ಗಚ್ಛತಿ ॥
ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ !, ಶ್ರದ್ಧಯಾ, ಉಪೇತಃ - ಯಾರು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ (ಆದರೆ), ಅಯತಿಃ - ಸಂಯಮಿಗಳಲ್ಲ (ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ), ಯೋಗಾತ್ಚಲಿತಮಾನಸಃ - ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಯೋಗದಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ (ಇಂತಹ ಸಾಧಕನಾದ ಯೋಗಿಯು), ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಂದರೆ ಭಗವಂತನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವನ್ನು, ಅಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪಡೆಯದೆ, ಕಾಮ್ - ಯಾವ, ಗತಿಮ್ - ಗತಿಯನ್ನು, ಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ?
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾ! ಯಾರು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೋ - ಆದರೆ ಸಂಯಮಿಗಳಲ್ಲವೋ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಯೋಗದಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಸಾಧಕನು ಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವಂತನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಯಾವ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ? ॥ 37 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಯತಿಃ’ ಇದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಪ್ರಯತ್ನ ರಹಿತ’ ಎಂದು ಮಾಡದೆ ‘ಅಸಂಯಮೀ’ ಎಂದು ಏಕೆ ಮಾಡಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನವು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲದ ‘ಅಸಂಯತಾತ್ಮ’ನಿಗಾಗಿ ಯೋಗವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು ಕಠಿಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಮಾತು ಅರ್ಜುನನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಬೀಜವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಶ್ರದ್ಧಾಳು ಪುರುಷನ ಮೂಲಕ ಪ್ರಯತ್ನ ಆಗದಿರುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇಲ್ಲ; ಇದೇ ರೀತಿ ವಶಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಮನವು ವಿಚಲಿತವಾಗುವ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ‘ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರುವವ’ ಎಂದು ಅರ್ಥಮಾಡದೇ ‘ಯಾರ ಮನವು ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲವೋ’ ಅಂತಹ ಸಾಧಕನ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿ ‘ಅಸಂಯಮಿ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಅದರಿಂದ ಮನವು ವಿಚಲಿತವಾಗುವುದೆಂದರೇನು? ಹಾಗೆಯೇ ಶ್ರದ್ಧಾಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನ ಮನವು ಆ ಯೋಗದಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾಗಲು ಕಾರಣವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ, ಕರ್ಮಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಮಭಾವದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಶರೀರದಿಂದ ಪ್ರಾಣಗಳು ವಿಯೋಗವಾಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಸಮಭಾವದಿಂದ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ವಿಚಲಿತವಾಗುವುದು, ಇದೇ ಮನಸ್ಸು ಯೋಗದಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮನವು ವಿಚಲಿತವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಮನದ ಚಂಚಲತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಕಾಮನೆ, ಶಾರೀರಿಕ ಪೀಡೆ ಮತ್ತು ಮೂರ್ಛೆ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳು ಆಗಬಲ್ಲವು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧಿಮ್’ ಪದವು ಯಾವ ಸಿದ್ಧಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪಡೆಯದೇ ಇರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಯೋಗಗಳ ಪರಿಣಾಮರೂಪೀ ಸಮಭಾವದ ಫಲವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಸಂಸಿದ್ಧಿಮ್’ ಪದವಿದೆ ಹಾಗೂ ಮರಣ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವರೂಪೀ ಯೋಗದಿಂದ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ವಿಚಲಿತವಾಗುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಆಗದೇ ಇರುವುದೇ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯದೇ ಇರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದು’ ಇದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮೃತ್ಯು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯಿಂದ ವಿಚಲಿತ ವಾಗುವುದೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು - ಯಾವ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮಯೋಗ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಗತಿ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಏನು ಹಾನಿ ಇದೆ?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸತ್ತ ನಂತರದ ಗತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಸಾಧಕನ ಎರಡನೇ ಜನ್ಮದ ಮಾತನ್ನೂ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಮೃತ್ಯುಕಾಲದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲೇ ಇದೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಗತಿ’ ಶಬ್ದವೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸತ್ತ ನಂತರ ಆಗುವ ಪರಿಣಾಮದ ಸೂಚಕವೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಪ್ರಕರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 38)
ಕಚ್ಚಿನ್ನೋಭಯವಿಭ್ರಷ್ಟಶ್ಛಿನ್ನಾಭ್ರಮಿವ ನಶ್ಯತಿ ।
ಅಪ್ರತಿಷ್ಠೋ ಮಹಾಬಾಹೋ ವಿಮೂಢೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪಥಿ ॥
ಮಹಾಬಾಹೋ-ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ !, ಕಚ್ಚಿತ್-ಏನು (ಆ), ಬ್ರಹ್ಮಣಃ - ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ, ಪಥಿ-ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ, ವಿಮೂಢಃ- ಮೋಹಿತನಾದ (ಮತ್ತು), ಅಪ್ರತಿಷ್ಠಃ - ಆಶ್ರಯರಹಿತ ಪುರುಷನು, ಛಿನ್ನಾಭ್ರಮ್ ಇವ - ಛಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾದ ಮೋಡದಂತೆ, ಉಭಯವಿಭ್ರಷ್ಟಃ - ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ, ನ, ನಶ್ಯತಿ - ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ।। 38 ।।
ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ ! ಆ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತನಾದ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಯರಹಿತನಾದ ಪುರುಷನು ಛಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾದ ಮೋಡದಂತೆ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ನಷ್ಟನಾಗುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ॥38॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತನಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ಆಶ್ರಯರಹಿತನಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆ ಮತ್ತು ವಿವೇಕ ಹಾಗೂ ವೈರಾಗ್ಯದ ಕೊರತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಮನವು ವಿಚಲಿತವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ತತ್ಫಲವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗದೇ ಇರುವುದು ಹಾಗೂ ಫಲದ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳು ಸಿಗದೇ ಇರುವುದೇ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತನಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ಆಶ್ರಯರಹಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಛಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಉಭಯ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು - ‘ಜೀವನವಿಡೀ ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಭೋಗಗಳಾದರೋ ಅವನಿಗೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೊನೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಮನವು ವಿಚಲಿತವಾಗುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಹೇಗೆ ಮೋಡದ ಒಂದು ತುಂಡು ಅದರಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಪುನಃ ಬೇರೆ ಮೋಡದೊಂದಿಗೆ ಸೇರದೆ ಹೋದಾಗ ನಷ್ಟ-ಭ್ರಷ್ಟವಾಗುವಂತೆಯೇ, ಆ ಸಾಧಕನು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು-ಎರಡರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದಲೂ ವಂಚಿತನಾಗಿ ನಷ್ಟವಾದರೋ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ, ಅಂದರೆ ಅವನ ಅಧೋಗತಿಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ?
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಅದರ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 39)
ಏತನ್ಮೇ ಸಂಶಯಂ ಕೃಷ್ಣ ಛೇತ್ತುಮರ್ಹಸ್ಯಶೇಷತಃ ।
ತ್ವದನ್ಯಃ ಸಂಶಯಸ್ಯಾಸ್ಯ ಛೇತ್ತಾ ನ ಹ್ಯುಪಪದ್ಯತೇ ॥
ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ !, ಮೇ - ನನ್ನ, ಏತತ್ - ಈ, ಸಂಶಯಮ್ - ಸಂಶಯವನ್ನು, ಅಶೇಷತಃ - ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ಛೇತ್ತುಮ್ - ಛೇದಿಸಲು (ನೀನೇ), ಅರ್ಹಸಿ - ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ತ್ವದನ್ಯಃ - ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯಾರೂ,
ಅಸ್ಯ - ಈ, ಸಂಶಯಸ್ಯ - ಸಂಶಯವನ್ನು, ಛೇತ್ತಾ - ಛೇದಿಸುವವರು, ನ, ಉಪಪದ್ಯತೇ - ಸಿಕ್ಕುವುದು ಸಂಭವವಿಲ್ಲ. ॥ 39 ॥
ಹೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾ ! ನನ್ನ ಈ ಸಂಶಯವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಛೇದಿಸಲು ನೀನೇ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದೀಯೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಈ ಸಂಶಯವನ್ನು ಛೇದಿಸುವವರು ಸಿಕ್ಕುವುದು ಸಂಭವವಿಲ್ಲ. ॥ 39 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನ ಈ ಮಾತಿನ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣವನ್ನು ಮಾಡಿರಿ!
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಮರಣದ ನಂತರದ ಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದೊಂದು ಅಂತಹ ರಹಸ್ಯವಾಗಿದೆ ಅದರ ಉದ್ಘಾಟನೆಯನ್ನು (ತೆರೆಯುವುದು) ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ತರ್ಕದ ಬಲದಿಂದ ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು. ಇದನ್ನು ಯಾರು ಕರ್ಮದ ಸಮಸ್ತ ಪರಿಣಾಮಗಳೂ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಯಮಗಳ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ರಹಸ್ಯಗಳಿಂದ ಪೂರ್ಣ ಪರಿಚಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನೇ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು. ಲೋಕಲೋಕಾಂತರದ ದೇವತೆಗಳು, ಸರ್ವತ್ರ ವಿಚರಣ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳ ಋಷಿ, ಮುನಿ ಮತ್ತು ತಪಸ್ವೀ ಹಾಗೆಯೇ ವಿಭಿನ್ನ ಲೋಕಗಳ ಘಟನಾವಳಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಮತ್ತು ತಿಳಿಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳ ಯೋಗಿಗಳು ಕೆಲವೇ ಅಂಶದವರೆಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೂ ಅವರ ಜ್ಞಾನವೂ ಕೂಡ ಸೀಮಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರ ಪೂರ್ಣ ರಹಸ್ಯವಾದರೋ ಎಲ್ಲರ ಏಕಮಾತ್ರ ಸ್ವಾಮೀ ಶ್ರೀಭಗವಂತನೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ತಿಳಿದಿದ್ದನು. ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ಈಗಾಗಲೇ ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ‘ಜನ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನು’ (4/5), ‘ಅಜನ್ಮಾ, ಅವಿನಾಶೀ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಈಶ್ವರ’ (4/6), ‘ಗುಣಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಎಲ್ಲರ ರಚಯಿತಾ’ (4/13), ಮತ್ತು ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರ’ ಎಂದು ಯಾವುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದನೋ ಇದರಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪರಮೇಶ್ವರತ್ವದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ವಿಶ್ವಾಸ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನು-ಯಾವ ನನ್ನ ಈ ಸಂಶಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ನಷ್ಟಮಾಡಬಲ್ಲ, ಈ ಸಂದೇಹವನ್ನು ಸಮೂಲ ನಾಶಮಾಡಲು ನೀನೇ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದೀಯೇ, ನೀನಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಸಿಗಲಾರರು ಎಂದು ಹೇಳಿ-ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ-ನೀನು ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮಿ, ಸರ್ವಜ್ಞ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಮರ್ಯಾದೆಗಳ ನಿರ್ಮಾತಾ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣಕರ್ತಾ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದೀಯೇ. ಅನಂತಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ಅನಂತ ಜೀವರ ಸಮಸ್ತ ಗತಿಗಳ ರಹಸ್ಯವು ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ತಿಳಿದಿದೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕ-ಲೋಕಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ತ್ರಿಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಸಮಸ್ತ ಘಟನೆಗಳು ನಿನಗೆ ಸದಾ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿವೆ. ಅಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷರ ಗತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ನಿನಗೆ ತುಂಬಾ ಸುಲಭದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ನೀನೇ ಸ್ವಯಂ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವಾಗ ನಾನು ಬೇರೆ ಯಾರಲ್ಲಿ ಕೇಳಲಿ? ವಸ್ತುತಃ ನೀನಲ್ಲದೆ ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ ಹೇಗೆ ತಿಳಿಸಬಲ್ಲರು? ಆದುದರಿಂದ ಕೃಪೆಗೈದು ನೀನೇ ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತೆರೆದು ನನ್ನ ಸಂಶಯ ಜಾಲವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿಬಿಡು.
ಸಂಬಂಧ — ಯೋಗದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾದ ಆ ಸಾಧಕನು ಉಭಯಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ? ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಭಗವಂತನು ಈಗ ಅದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 40)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಪಾರ್ಥ ನೈವೇಹ ನಾಮುತ್ರ ವಿನಾಶಸ್ತಸ್ಯ ವಿದ್ಯತೇ ।
ನ ಹಿ ಕಲ್ಯಾಣಕೃತ್ಕಶ್ಚಿದ್ದುರ್ಗತಿಂ ತಾತ ಗಚ್ಛತಿ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ !, ತಸ್ಯ - ಆ ಪುರುಷನ, ಇಹ - ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ವಿನಾಶಃ, ನ, ವಿದ್ಯತೇ - ವಿನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, (ಮತ್ತು), ಅಮುತ್ರ, ಏನ, ನ - ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ವಿನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ತಾತ - ಹೇ ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರನೇ !, ಕಲ್ಯಾಣಕೃತ್ - ಆತ್ಮೋದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅಂದರೆ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವ, ಕಶ್ಚಿತ್ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ, ದುರ್ಗತಿಮ್ - ದುರ್ಗತಿಯನ್ನು, ನ, ಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 40 ॥
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ ! ಆ ಪುರುಷನ ವಿನಾಶವು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯಾಗಲಿ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಆಗಲಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ಹೇ ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರನೇ! ಆತ್ಮೋದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ದುರ್ಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 40 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯೋಗದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾದ ಸಾಧಕನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ’- ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವರ್ತಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಪತನವಾಗುವುದೇ ನಷ್ಟವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸತ್ತ ನಂತರ ಅವನ ಜನ್ಮವು ಈ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಗುವುದಾದರೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಮೊದಲಿನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಅವನ ಪತನವಾಗದೆ ಉತ್ಥಾನವೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಬೇರೆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವಾದರೂ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಪತನವಾಗದೆ ಉತ್ಥಾನವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿನಾಶವೂ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಎಲ್ಲಿರುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಉಭಯಭ್ರಷ್ಟ ವಿಷಯಕ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಅವನು ಈ ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯೋಗಸಿದ್ಧಿರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದಲೂ ವಂಚಿತ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯವೂ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ದುರ್ಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ’ - ಎಂದು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯವು ಇಲ್ಲಿ ಹೇತು ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರೊಂದಿಗೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕರಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ-ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಂದೂ ಹಂದಿ, ನಾಯಿ, ಕೀಟ, ಪತಂಗಾದಿ ನೀಚ ಯೋನಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಅಥವಾ ಕುಂಭೀಪಾಕಾದಿ ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ರೂಪೀ ದುರ್ಗತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನು ಯಾರೇ ಪುರುಷನು ದುರ್ಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಇದು ಹೇಗೆ ಸಂಭವನೀಯವು; ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯರ ಪೂರ್ವಕೃತ ಪಾಪಗಳೇನೋ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಅದರ ಫಲಸ್ವರೂಪ ಮರಣದ ನಂತರ ಅವನಿಗೆ ದುರ್ಗತಿಯೂ ಆಗಬಹುದಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ಪೂರ್ವಕೃತ ಪಾಪಗಳು ಇದ್ದರೂ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್-ಆತ್ಮೋದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ದುರ್ಗತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಇದು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಸಾಲಗಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ; ಅವನು ಯಾರಿಗೋ ಹಣವನ್ನು ಕೊಡಬೇಕಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಅಪ್ರಾಮಾಣಿಕನಲ್ಲ. ಅವನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಏನೇನಿತ್ತೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಅವನು ಸಾಲಕೊಟ್ಟ ಸಾಹುಕಾರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದೆಲ್ಲವನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನೂ ಕೂಡ ಶುದ್ಧ ನಿಯತ್ತಿನಿಂದ ಕೊಡುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಅಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ದಯಾಳುವಾದ ಸಾಹುಕಾರನು ಅವನನ್ನು ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ನಿಯತ್ತು ಸರಿಯಿರುವವರೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.
ಇದೇ ರೀತಿ ಭಗವಂತನು ಕೂಡ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಪುರುಷನ ಶುದ್ಧಭಾವನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನ ಪಾಪಗಳ ಫಲವನ್ನು ತಡೆದು ಅವನನ್ನು ಸಾಧನೆಮಾಡಿ ಎಲ್ಲ ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧಾರಣ ಸಾಹುಕಾರನೇ ಋಣಿಯನ್ನು ಋಣ ತೀರಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಕೊಡುತ್ತಾನಾದರೆ ಪರಮದಯಾಳು ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಇಂತಹ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾದರೂ ಏನಿದೆ!
ಪ್ರಶ್ನೆ - ರಾಜಾ ಭರತನಾದರೋ ಆತ್ಮೋದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೂ ಅವನಿಗೆ ಸತ್ತ ನಂತರ ಜಿಂಕೆಯ ಯೋನಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು ಎಂಬ ಮಾತು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಒಂದು ವೇಳೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವವರ ದುರ್ಗತಿಯು ಸತ್ತ ನಂತರ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನಿಯಮವಿದ್ದರೆ ಭರತನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಆಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ಭರತನು ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಾಧಕನಾಗಿದ್ದನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ದಯೆಯ ಕಾರಣ ಮೋಹವಶನಾಗಿ ಜಿಂಕೆಯ ಮರಿಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಮತೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅದರಿಂದ ಕೊನೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನ ಲಕ್ಷ್ಯವು ಬಿಟ್ಟುಹೋಯಿತು ಮತ್ತು ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಚಿಂತನೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಜಿಂಕೆಯ ಯೋನಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು; ಏಕೆಂದರೆ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ಚಿಂತನೆ ಇರುತ್ತದೋ ಅದನ್ನೇ ಮನುಷ್ಯನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಪ್ರಬಲವಾದ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ (8/6). ಅದರ ಪರಿಣಾಮವು ಆಗಲೇಬೇಕು, ಆದರೆ ಭರತನಿಗೆ ಪಶುಯೋನಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಅದು ದುರ್ಗತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಪಶುಯೋನಿ ಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಸ್ಮರಣೆಯಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅವನು ಮೋಹ, ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉತ್ತಮ ಸಾಧಕರಂತೆ ಪರಮ ವಿವೇಕದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಒಣಗಿದ ತರಗೆಲೆಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಸಂಯಮಪೂರ್ಣ ಪವಿತ್ರ ಜೀವನವನ್ನು ಕಳೆದು ಎರಡನೇ ಜನ್ಮದಲ್ಲೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸದ ಬಲದಿಂದ (6/44) ಬೇಗನೇ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಇದರಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಅಡ್ಡಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಇತಿಹಾಸದಿಂದಲಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಎಂದೂ ಬಿಡದಂತಹ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಜನರು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಸತ್ಸಂಗ ಮತ್ತು ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಂದ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳೂ ಆಗುತ್ತ ಇರುತ್ತವೆ ಇಂತಹವರು ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ಗತಿ ಏನಾಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಅವರ ದುರ್ಗತಿಯೂ ಆಗುವುದಿಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುತ್ತದೋ, ಅವರಿಗೆ ಪಾಪಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪ ಭಯಾನಕ ದುಃಖಗಳು ಮತ್ತು ಘೋರ ನರಕ-ಯಾತನೆಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಿಶ್ವಾಸ ವಿರುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವರು ಸ್ವಭಾವದೋಷದಿಂದ ಆಗುವ ಪಾಪ ಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಬದುಕುಳಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನದ ಅಭ್ಯಾಸವು ನಡೆಯುತ್ತ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣವೂ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಮೂಲಕ ತಿಳಿದೂ- ತಿಳಿದೂ ಪಾಪ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ವಿಶೇಷ ಕಾರಣ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಸ್ವಭಾವವಶದಿಂದ ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾರಾದರೂ ಪಾಪಾಚಾರಿಗಳಾದರೆ ಸತ್ಸಂಗ ಮತ್ತು ಭಜನೆ ಧ್ಯಾನದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವರೂ ಕೂಡ ಪಾಪಾಚಾರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಬೇಗನೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಕ್ರಮಶಃ ಅವರ ಉತ್ಥಾನವೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಪತನವಾಗಲಾರದು (9/30-31).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಾತ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತಾತ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ-‘ನೀನು ನನ್ನ ಪರಮ ಪ್ರಿಯಸಖನೂ ಮತ್ತು ಭಕ್ತನೂ ಆಗಿರುವೆ, ಮತ್ತೆ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಮಾತಿನ ಭಯವಿದೆ?’ ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೂ ದುರ್ಗತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಗತಿಯೇ ದೊರೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ನಿನಗಾಗಿಯಾದರೋ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?
ಸಂಬಂಧ — ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷನಿಗೆ ದುರ್ಗತಿಯಾದರೋ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಅವನ ಗತಿ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 41)
ಪ್ರಾಪ್ಯ ಪುಣ್ಯಕೃತಾಂ ಲೋಕಾನುಷಿತ್ವಾ ಶಾಶ್ವತೀಃ ಸಮಾಃ ।
ಶುಚೀನಾಂ ಶ್ರೀಮತಾಂ ಗೇಹೇ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟೋಽಭಿಜಾಯತೇ ॥
ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟಃ - ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾದ ಪುರುಷನು, ಪುಣ್ಯಕೃತಾಮ್ - ಪುಣ್ಯವಂತರ, ಲೋಕಾನ್ - ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಲೋಕಗಳನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡು (ಅವುಗಳಲ್ಲಿ), ಶಾಶ್ವತೀಃ - ಬಹಳ,
ಸಮಾಃ- ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ, ಉಷಿತ್ವಾ - ವಾಸಮಾಡಿ (ಮತ್ತೆ), ಶುಚೀನಾಮ್ - ಶುದ್ಧವಾದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ,
ಶ್ರೀಮತಾಮ್ - ಶ್ರೀಮಂತಪುರುಷರ, ಗೇಹೇ - ಮನೆಯಲ್ಲಿ, ಅಭಿಜಾಯತೇ - ಜನ್ಮವೆತ್ತುತ್ತಾನೆ. ॥ 41 ॥
ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾದ ಪುರುಷನು ಪುಣ್ಯವಂತರುಗಳ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ವಾಸಮಾಡಿದ ನಂತರ ಶುದ್ಧವಾದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ ಶ್ರೀಮಂತ ಪುರುಷರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವೆತ್ತುತ್ತಾನೆ. ॥ 41 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾರನ್ನು ‘ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ’ನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಪುರುಷನ ಮನವು ವಿಕ್ಷೇಪಾದಿ ದೋಷಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿ ಅಥವಾ ರೋಗಾದಿ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅಂತ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾಗುತ್ತದೋ ಅವನನ್ನು ‘ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ’ನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷನು ಪುಣ್ಯವಂತರ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವನು’ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ನರಕಾದಿ ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ನೀಚಯೋನಿಗಳಾದರೋ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಪುಣ್ಯವಂತರ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಧನಿಕರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮುಂದರಿಯುತ್ತ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುವ ಸಂಭವವಿದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒಂದುವೇಳೆ ಹೀಗೆ ಆಗುವುದಾದರೆ ಈ ಎರಡೂ ಗತಿಗಳೂ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪತನಕ್ಕೇ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದುದರಿಂದ ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಿಂದ ಇದೂ ದುರ್ಗತಿಯೇ ಅಲ್ಲವೇ?
ಉತ್ತರ - ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದಿಂದ ಮೇಲಿನ ಬ್ರಹ್ಮ ಲೋಕದವರೆಗೆ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು ಪುಣ್ಯವಂತರ ಲೋಕಗಳಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷನು ಯೋಗರೂಪೀ ಮಹಾನ್ ಪುಣ್ಯದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳದೆ ದುರ್ಗತಿ ಹೊಂದುವಂತಹ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಅಪವಿತ್ರ (ಹೀನಗುಣ ಮತ್ತು ಹೀನ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳ) ವಾದ ದುರ್ಗತಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಧನಿಕರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಶ್ರೀಮತಾಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಶುಚೀನಾಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಪವಿತ್ರ ಶುದ್ಧ ಶ್ರೇಷ್ಠಗುಣ ಮತ್ತು ವಿಶುದ್ಧ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳ ಧನಿಕರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದು ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ದುರ್ಗತಿ ಅಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಪುಣ್ಯವಂತರ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಯಾವ ಕಾರಣವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿರುವ ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಇರುವ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಇಡುವುದೇ ಕರ್ಮಫಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ (2/47). ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಆಸಕ್ತಿ ಅಡಗಿರುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟೇ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಫಲಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ-ಯಾರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಇರುತ್ತದೋ ಅವರು ಬಯಸಿದ್ದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯದವರೆಗೆ ಮತ್ತು ಯಾರಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೋ ಅವರು ಕಡಿಮೆ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಯಾರಲ್ಲಿ ಭೋಗಾಸಕ್ತಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲದಿವೋ ಆ ವೈರಾಗ್ಯವಂತ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟರಾದರೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗದೆ ನೇರವಾಗಿ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಸಾಧಾರಣ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟರ ಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಈಗ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ಉಚ್ಚ ಶ್ರೇಣಿಯ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷರ ವಿಶೇಷಗತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 42)
ಅಥವಾ ಯೋಗಿನಾಮೇವ ಕುಲೇ ಭವತಿ ಧೀಮತಾಮ್ ।
ಏತದ್ಧಿ ದುರ್ಲಭತರಂ ಲೋಕೇ ಜನ್ಮ ಯದೀದೃಶಮ್ ॥
ಅಥವಾ - ಅಥವಾ (ವೈರಾಗ್ಯವಂತನಾದ ಪುರುಷನು ಆ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗದೆ), ಧೀಮತಾಮ್ - ಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ, ಯೋಗಿನಾಮ್ - ಯೋಗಿಗಳ, ಕುಲೇ, ಏವ - ಕುಲದಲ್ಲಿಯೇ, ಭವತಿ - ಜನಿಸುತ್ತಾನೆ (ಆದರೆ), ಈದೃಶಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರದ, ಯತ್ - ಯಾವ, ಏತತ್ - ಈ, ಜನ್ಮ - ಜನ್ಮವಿದೆಯೋ (ಅದು), ಲೋಕೇ - ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಹಿ - ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ, ದುರ್ಲಭತರಮ್ - ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ. ॥ 42 ॥
ಅಥವಾ ವೈರಾಗ್ಯವಂತನಾದ ಪುರುಷನು ಆ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗದೆ ಜ್ಞಾನವಂತರಾದ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿಯೇ ಜನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಯಾವ ಈ ಜನ್ಮವಿದೆಯೋ ಅದು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ. ॥ 42 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಥವಾ’ ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗವು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಯಾರ ಮನದಲ್ಲಿ ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೋ ಅವರಾದರೋ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ ಧನಿಕರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ವೈರಾಗ್ಯವಂತ ಪುರುಷರಾದರೋ ಯಾವುದೇ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಧನಿಕರ ಮನೆಗಳಲ್ಲೂ ಹುಟ್ಟಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಾದರೋ ನೇರವಾಗಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ಸಿದ್ಧಯೋಗಿಗಳ ಮನೆಗಳಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದೆ ವರ್ಣಿಸಿದ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟರಿಂದ ಇವರನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾಗಿಸಲು ‘ಅಥವಾ’ ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಪುಣ್ಯಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೋ ಎಲ್ಲ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟರಿಗೆ ಆಗಲೇಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿಯ ಸುಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದ ನಂತರ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಪವಿತ್ರ ಧನಿಕರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕೆಲವರು ಯೋಗಿಗಳ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಥವಾ’ದಿಂದ ಒಂದು ವೇಳೆ ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ತೊಂದರೆ ಏನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವ ಪುರುಷರಿಗೆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಯಥಾರ್ಥ ವೈರಾಗ್ಯ ವಿದೆಯೋ, ಅವರಿಗಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದೆಂದರೆ ಶಿಕ್ಷೆಯಂತೆ ಆಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬವಾಗುವುದು ವೈರಾಗ್ಯದ ಫಲವಾಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೇಲಿನಂತೆ ಅರ್ಥವಿಸುವುದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ವೈರಾಗ್ಯವುಳ್ಳ ಪುರುಷರು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ಅವರು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಗೃಹಸ್ಥರೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧವೇ ಇದೆ ; ಏಕೆಂದರೆ ಜನ್ಮವು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲೇ ಆಗಬಲ್ಲದು ಮತ್ತು ‘ಧೀಮತಾಮ್’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಇಂತಹ ಯೋಗಿಗಳನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸಿದೆ, ಹಾಗಾದರೆ ಗೃಹಸ್ಥರೂ ಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗ ಬಲ್ಲರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವತ್ತತ್ತ್ವದ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವು ಎಲ್ಲ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆಗಬಲ್ಲುದು, ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗಿದೆ (3/20; 4/19; 18/56). ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದರ ಅನೇಕ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ವ್ಯಾಸ, ಜನಕ, ಅಶ್ವಪತಿ ಮತ್ತು ರೈಕ್ವ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾಪುರುಷರು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮ ದಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡೇ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯೋಗಿನಾಮ್’ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಯೋಗೀ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನವಂತ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ‘ಸಾಧಕ ಯೋಗಿ’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಆಪತ್ತೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ‘ಧೀಮತಾಮ್’ ಶಬ್ದವು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಬಹುದು. ಇದಲ್ಲದೆ ಭಗವಂತನು ‘ದುರ್ಲಭತರಮ್’ ಪದದಿಂದಲೂ ಇಂತಹ ಜನ್ಮವು ಪವಿತ್ರ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಗಳಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಧೀಮತಾಮ್’ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕೂಡಿದ ‘ಯೋಗಿನಾಮ್’ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಯೋಗೀ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನವಂತ ಸಿದ್ಧಯೋಗೀ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಜನ್ಮವು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭವೆಂದು ಏಕೆ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾರ್ಥ ಸಾಧನೆ (ಯೋಗ ಸಾಧನೆ)ಯ ಸೌಲಭ್ಯವು ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದರಿಂದ ಸಿಗುವಷ್ಟು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆಡೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಿಗಲಾರದು. ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕನುಗುಣವಾದ ವಾತಾವರಣದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲೇ ಯೋಗಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬಲ್ಲನು, ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತಿದೆ, ಜ್ಞಾನಿಯ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವವನು ಅಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಶ್ರುತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗಿದೆ.* ಒಂದು ವೇಳೆ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಪುರುಷರ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೂ ಮಹಾತ್ಮರ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮೇಲೆ ಹೇಳುವುದಾದರೂ ಏನಿದೆ! ಮಹಾತ್ಮರ ಸಂಗವು ದುರ್ಲಭವೂ ಅಗಮ್ಯವೂ ಹಾಗೂ ಅಮೋಘವೆಂದೂ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.* ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ಜನ್ಮವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.
* ‘ನಾಸ್ಯಾಬ್ರಹ್ಮವಿತ್ಕುಲೇ ಭವತಿ । ತರತಿ ಶೋಕಂ ತರತಿ ಪಾಪ್ಮಾನಂ ಗುಹಾಗ್ರಂಥಿಭ್ಯೋ ವಿಮುಕ್ತೋಮೃತೋ ಭವತಿ ॥’
(ಮುಂಡಕ ಉ - 3/2/9)
‘ಇವನ (ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಯ) ಕುಲದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಅಬ್ರಹ್ಮವಿತ್ (ಅಜ್ಞಾನಿ) ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರು ಶೋಕ ಹಾಗೂ ಪಾಪದಿಂದ ಪಾರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹೃದಯಗ್ರಂಥಿಯಿಂದ ವಿಮುಕ್ತರಾಗಿ ಅಮರರಾಗುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್-ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ.’
* ‘ಮಹತ್ಸಂಗಸ್ತು ದುರ್ಲಭೋಽಗಮ್ಯೋಽಮೋಘಶ್ಚ ’ (ನಾರದ ಭ. ಸೂ. 39) ‘ಆದರೆ ಮಹಾತ್ಮರ ಸಂಗವು ದುರ್ಲಭವೂ ಅಗಮ್ಯವೂ ಮತ್ತು ಅಮೋಘವಾಗಿದೆ.’
ಸಂಬಂಧ — ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಬರುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಆ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಈಗ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 43)
ತತ್ರ ತಂ ಬುದ್ಧಿಸಂಯೋಗಂ ಲಭತೇ ಪೌರ್ವದೇಹಿಕಮ್ ।
ಯತತೇ ಚ ತತೋ ಭೂಯಃ ಸಂಸಿದ್ಧೌ ಕುರುನಂದನ ॥
ತತ್ರ - ಅಲ್ಲಿ, ತಮ್ - ಆ, ಪೌರ್ವದೇಹಿಕಮ್ - ಹಿಂದಿನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ, ಬುದ್ಧಿಸಂಯೋಗಮ್ - ಬುದ್ಧಿ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಎಂದರೆ ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪವಾದ ಯೋಗದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು (ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ), ಲಭತೇ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕುರುನಂದನ - ಹೇ ಕುರುನಂದನನೇ!, ತತಃ - ಅದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ (ಅವನು - ಪುನಃ), ಸಂಸಿದ್ಧೌ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪವಾದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ, ಭೂಯಃ - ಮೊದಲಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾದ,
ಯತತೇ - ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 43 ॥
ಅಲ್ಲಿ ಆ ಹಿಂದಿನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಬುದ್ಧಿಸಂಯೋಗವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪವಾದ ಯೋಗದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಹೇ ಕುರುನಂದನ! ಅದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನು ಪುನಃ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪವಾದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮೊದಲಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ॥43॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್ರ’ ಎಂಬ ಪದವು ಕೇವಲ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೋ ಅಥವಾ ಪವಿತ್ರ ಶ್ರೀಮಂತ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ-ಇಬ್ಬರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟುವುದನ್ನೊ?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಯೋಗಿಕುಲದ ವರ್ಣನೆ ಬಂದಿದೆ, ಹಾಗೂ ಆ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದರಲ್ಲಿ ದೇವಾದಿ ಶರೀರಗಳ ಅಡಚಣೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್ರ’ದಿಂದ ಯೋಗೀ ಕುಲದ ನಿರ್ದೇಶನವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹಾಗಾದರೆ ಪವಿತ್ರ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಬರುವ ಸಾಧಕನು ‘ಬುದ್ಧಿ ಸಂಯೋಗ’ವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೇ?
ಉತ್ತರ - ಅವರೂ ಕೂಡ ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ವಿಷಯಭೋಗಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿ ಭಗವಂತನತ್ತ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ- ಈ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೊದಲ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ‘ಬುದ್ಧಿಯ ಸಂಯೋಗ’ವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಮೊದಲ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ‘ಸಮಭಾವ’ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅದು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಜಾಗ್ರತ ವಾಗುವುದೇ ‘ಬುದ್ಧಿಯ ಸಂಯೋಗ’ವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತತಃ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತತಃ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ-ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಾಗುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷನು ಪುನಃ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಯೋಗ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಪವಿತ್ರ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಯೋಗವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 44)
ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸೇನ ತೇನೈವ ಹ್ರಿಯತೇ ಹ್ಯವಶೋಽಪಿ ಸಃ ।
ಜಿಜ್ಞಾಸುರಪಿ ಯೋಗಸ್ಯ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮಾತಿವರ್ತತೇ ॥
ಸಃ - ಆ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನು, ಅವಶಃ, ಅಪಿ - ಪರಾಧೀನನಾಗಿಯೂಸಹ, ತೇನ- ಆ, ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸೇನ ಏವ - ಹಿಂದಿನ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದಲೇ, ಹಿ - ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ, ಹ್ರಿಯತೇ - ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ (ಹಾಗೂ), ಯೋಗಸ್ಯ - ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪವಾದ ಯೋಗದ, ಜಿಜ್ಞಾಸುಃ - ಜಿಜ್ಞಾಸುವು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮ - ವೇದದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿರುವ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು, ಅತಿವರ್ತತೇ - ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥ 44 ॥
ಆ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನು ಪರಾಧೀನನಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ಆ ಮೊದಲಿನ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದಲೇ ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪವಾದ ಯೋಗದ ಜಿಜ್ಞಾಸುವು ಕೂಡ ವೇದದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿರುವ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥ 44 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಃ’ದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನೆಂದು ಏಕೆ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ವೈರಾಗ್ಯವಂತ ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಭೋಗಗಳ ವಶವಾಗುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ‘ಅವಶಃ ಅಪಿ’ ಈ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವು ಅನುಕೂಲವೆಂದು ತಿಳಿಯ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೇ ಯೋಗೀಕುಲದಲ್ಲಿ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ ಸತ್ಸಂಗದ ಲಾಭವಾಗುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸವೇ ಭಗವಂತನತ್ತ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಹೇತುವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ವರ್ಣನೆಯು ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷನ ಸಂಬಂಧವಾದುದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವಶಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪವಿತ್ರ ಸದಾಚಾರಿ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯು ಸಾಧಾರಣ ಧನಿಕರ ಮನೆಯಂತೆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಸುವಂತಹುದಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅದು ಕೂಡ ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷನು ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ ಮತ್ತು ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ವಶವಾದರೂ ಕೂಡ ಪೂರ್ವ ಜನ್ಮದ ಅಭ್ಯಾಸದ ಬಲದಿಂದ ಅವನು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಯತ್ತ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸೇನ’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಏವ’ ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ವಶನಾದ ಪುರುಷನನ್ನು ವಿಷಯ ಜಾಲದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿ ಭಗವಂತನತ್ತ ಆಕರ್ಷಿತಗೊಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಅಭ್ಯಾಸದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳೇ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ. ಇದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ‘ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸೇನ’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಏವ’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜಿಜ್ಞಾಸುಃ’ ಪದದೊಡನೆ ‘ಅಪಿ’ಯ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ‘ಯೋಗ’ವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಯೋಗದ ಜಿಜ್ಞಾಸುವಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿರಿಸುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ವೇದೋಕ್ತ ಸಕಾಮಕರ್ಮದ ಫಲಸ್ವರೂಪೀ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗ ಜನಿತ ಸುಖವನ್ನು ದಾಟಿಹೋಗುತ್ತಾನಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರದಿಂದ ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೂ ಏನಿದೆ?
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟರ ಗತಿಯನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿ ಹಾಗೂ ಯೋಗದ ಜಿಜ್ಞಾಸುವಿನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನ ಗತಿಯನ್ನು ಪುನಃ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 45)
ಪ್ರಯತ್ನಾದ್ಯತಮಾನಸ್ತು ಯೋಗೀ ಸಂಶುದ್ಧಕಿಲ್ಬಿಷಃ ।
ಅನೇಕಜನ್ಮಸಂಸಿದ್ಧಸ್ತತೋ ಯಾತಿ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್ ॥
ತು - ಆದರೆ, ಪ್ರಯತ್ನಾತ್ - ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಯತಮಾನಃ - ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡುವ, ಯೋಗೀ - ಯೋಗಿ (ಯಾದರೋ), ಅನೇಕಜನ್ಮಸಂಸಿದ್ಧಃ-ಹಿಂದಿನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಬಲದಿಂದ ಇದೇ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಂಸಿದ್ಧನಾಗಿ, ಸಂಶುದ್ಧಕಿಲ್ಬಿಷಃ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ, ತತಃ - ಮತ್ತೆ ತತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ, ಪರಾಮ್, ಗತಿಮ್ - ಪರಮಗತಿಯನ್ನು, ಯಾತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 45 ॥
ಆದರೆ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡುವ ಯೋಗಿಯಾದರೋ ಹಿಂದಿನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಬಲದಿಂದ ಇದೇ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಂಸಿದ್ಧನಾಗಿ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ನಂತರ ತತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 45 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಎಂಬುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವವರ ಮತ್ತು ಯೋಗದ ಜಿಜ್ಞಾಸುಗಳಿಗಿಂತ ಯೋಗಿಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಬರುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷನ ಗತಿಯ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ತು’ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯೋಗೀ’ಯ ಜೊತೆಗೆ ‘ಪ್ರಯತ್ನಾತ್ ಯತಮಾನಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷನು ಆ ಜನ್ಮದಲ್ಲೇ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆಂದು ನಲವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಯೋಗಿಯ ಪರಮಗತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಿ’ಯ ಜೊತೆಗೆ ‘ಪ್ರಯತ್ನಾದ್ ಯತಮಾನಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಪ್ರಯತ್ನದ ಫಲವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರಲಿಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನೇಕಜನ್ಮಸಂಸಿದ್ಧಃ’ ಎಂಬುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನು ಪೂರ್ವಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆಂಬ ಮಾತನ್ನು ನಲವತ್ತ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಅನೇಕಜನ್ಮಸಂಸಿದ್ಧಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಈ ಜನ್ಮದ ಅಭ್ಯಾಸ ಎರಡೂ ಅವನಿಗೆ ಯೋಗ ಸಿದ್ಧಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ - ಸಾಧನೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯ ತನಕ ತಲುಪಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಬಲದಿಂದಲೇ ಅವನು ವಿಶೇಷ ಪ್ರಯತ್ನದೊಂದಿಗೆ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲೇ ಸಾಧನೆಯ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಿ ಸಾಧನದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಂಶುದ್ಧಕಿಲ್ಬಿಷಃ’ ಎಂಬುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳು ಸರ್ವಥಾ ತೊಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿರುವವನಿಗೆ ‘ಸಂಶುದ್ಧಕಿಲ್ಬಿಷಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಪದ ಲೇಶವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತತಃ’ ಎಂಬುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತತಃ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ತತ್ಪಶ್ಚಾತ್ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು-ಸಾಧನೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠಾರೂಪೀ ಸಂಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಮೇಲೆ ತತ್ಕಾಲವೇ ಪರಮಗತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವಿಳಂಬವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪರಮಗತಿ’ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ, ಪರಮಗತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ; ಇದನ್ನೇ ಪರಮಪದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಪರಮಧಾಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ನೈಷ್ಠಿಕೀ ಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನ ಗತಿಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಯೋಗಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯೋಗಿಯಾಗಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 46)
ತಪಸ್ವಿಭ್ಯೋಽಧಿಕೋ ಯೋಗೀ ಜ್ಞಾನಿಭ್ಯೋಽಪಿ ಮತೋಽಧಿಕಃ ।
ಕರ್ಮಿಭ್ಯಶ್ಚಾಧಿಕೋ ಯೋಗೀ ತಸ್ಮಾದ್ಯೋಗೀ ಭವಾರ್ಜುನ ॥
ಯೋಗೀ - ಯೋಗಿಯು, ತಪಸ್ವಿಭ್ಯಃ - ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗಿಂತ, ಅಧಿಕಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಜ್ಞಾನಿಭ್ಯಃ, ಅಪಿ - ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ, ಅಧಿಕಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠನು (ಎಂದು), ಮತಃ - ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕರ್ಮಿಭ್ಯಃ - ಸಕಾಮ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರಿಗಿಂತಲೂ ಸಹ, ಯೋಗೀ - ಯೋಗಿಯು, ಅಧಿಕಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ, ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ !, (ನೀನು) ಯೋಗೀ - ಯೋಗೀ, ಭವ - ಆಗು. ॥ 46 ॥
ಯೋಗಿಯು ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರಿಗಿಂತಲೂ ಸಹ ಯೋಗಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನೂ ಯೋಗಿಯಾಗು ॥ 46 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತಪಸ್ವೀ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಧರ್ಮಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯ - ಸಂಯಮಪೂರ್ವಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಸಂಬಂಧೀ ಸಮಸ್ತ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವುದೇ ‘ತಪ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಆಚರಿಸುವವರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ತಪಸ್ವೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಿ’ಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಿ’ ಎಂಬುದು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನ ವಾಚಕವಾಗಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಜ್ಞಾನ ಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವೂ ಅಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಿ’ಯಾದರೋ ಕೇವಲ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯರ ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಿ’ಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ಪೂಜೆ, ಸೇವೆ ಮೊದಲಾದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವವರ ಹೆಸರು ‘ಕರ್ಮಿ’ಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವವರು ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಪಾದನೆ ಮಾಡುವವರೂ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿಯೇ ಇದ್ದಾರೆ; ಹೀಗಿರುವಾಗ ಅವರನ್ನೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಿಗಳ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿಯೇ ತಿಳಿಯುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಹಾಗೆ ತಿಳಿಯದೆ ಅವರನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಏಕೆ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಿ’ಯ ಪ್ರಯೋಗವು ಇಷ್ಟು ವ್ಯಾಪಕ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಆಗಿಲ್ಲ. ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಯಜ್ಞ- ದಾನಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುವವರ ಹೆಸರು ‘ಕರ್ಮಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯ ಬಾಹುಳ್ಯವಿದೆ. ತಪಸ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಬೌಧಿಕ ಆಲೋಚನೆಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಇದೇ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡೇ ತಪಸ್ವಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಿಯ ಅಂತರ್ಭಾವ ಮಾಡದೆ ಆ ಕರ್ಮಿಯ ನಿರ್ದೇಶ ಬೇರೆಯೇ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಶಬ್ದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಸಾಧನೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠಾರೂಪೀ ‘ಸಮತ್ವಯೋಗ’ವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪುರುಷರ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಎಂದಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಈ ಎರಡೇ ನಿಷ್ಠೆಗಳು ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ ; ಮತ್ತೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ ಇದರಿಂದ ಏಕೆ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಇದೆ. ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮವಾಗುವಲ್ಲಿ ಅದರ ಹೆಸರು ಭಕ್ತಿಯೋಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಧ್ಯಾನಯೋಗವು ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ. ಅದು ಅಭೇದ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದಾಗ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭೇದ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದಾಗ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯೋಗಿಯನ್ನು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯೋಗಿಯಾಗಲು ಹೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಯಾವ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು? ಈ ಮಾತಿನ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ಭಗವಂತನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮವಿಡುವ ಭಕ್ತಯೋಗಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ತನ್ನತ್ತ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ-
(ಶ್ಲೋಕ - 47)
ಯೋಗಿನಾಮಪಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಮದ್ಗತೇನಾಂತರಾತ್ಮನಾ ।
ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ ಭಜತೇ ಯೋ ಮಾಂ ಸ ಮೇ ಯುಕ್ತತಮೋ ಮತಃ ॥
ಸರ್ವೇಷಾಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಯೋಗಿನಾಮ್ - ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಯಃ - ಯಾವ, ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್- ಶ್ರದ್ಧಾಳುವಾದ ಯೋಗಿಯು, ಮದ್ಗತೇನ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದು, ಅಂತರಾತ್ಮನಾ - ಅಂತರಾತ್ಮನಿಂದ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಭಜತೇ - ನಿರಂತರ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಆ ಯೋಗಿಯು, ಮೇ - ನನಗೆ, ಯುಕ್ತತಮಃ - ಪರಮಶ್ರೇಷ್ಠ, ಮತಃ - ಮಾನ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಎಲ್ಲ ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಯಾವ ಶ್ರದ್ಧಾವಂತನಾದ ಯೋಗಿಯು ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಅಂತರಾತ್ಮನಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ನಿರಂತರ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೋ ಆ ಯೋಗಿಯು ನನಗೆ ಪರಮಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಮಾನ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 47 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಿನಾಮ್’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಪಿ’ಯ ಪ್ರಯೋಗವು ಮತ್ತು ‘ಸರ್ವೇಷಾಮ್’ ಈ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಷ್ಟೂ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಯಜ್ಞದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಯಾವ- ಯಾವ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಈವರೆಗೆ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗ’ ಎಂದಿರುವುದರಿಂದ ವಿಭಿನ್ನ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ‘ಯೋಗೀ’ಗಳು ಇರಬಹುದು. ಆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಯೋಗಿಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯ ವಾಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಿನಾಮ್’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಪಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ‘ಸರ್ವೇಷಾಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್’ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಭಗವಂತನ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ, ಅವನ ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿ, ಅವನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ, ಅವನ ಅಚಿಂತ್ಯಾನಂತ ದಿವ್ಯ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ನಾಮ ಮತ್ತು ಲೀಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನ ಮಹಿಮೆ, ಶಕ್ತಿ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಂತೆ ಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ಅಚಲವಾದ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮದ್ಗತೇನ’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಅಂತರಾತ್ಮಾ’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ನನ್ನನ್ನೇ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸರ್ವಗುಣಾಧಾರ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಮತ್ತು ಮಹಾನ್ ಪ್ರಿಯತಮ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಅನನ್ಯಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು-ಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಅಂತಃಕರಣವು ಅಚಲ, ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ ಆ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ‘ಮದ್ಗತ ಅಂತರಾತ್ಮಾ’ ಅಥವಾ ನನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಟ್ಟಿರುವ ಅಂತರಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನೇ ‘ಮದ್ಗತ ಅಂತರಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ? ಭಯ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷಾದಿ ಕಾರಣಗಳಿಂದಲೂ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳ್ಳಬಲ್ಲವೋ?
ಉತ್ತರ - ಸ್ಥಿರವಾಗಬಲ್ಲವು ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವ ಫಲವು ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿಯ ಪ್ರಸಂಗವು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ, ಭಯ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕವಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಭಯ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷದಿಂದ ಯಾರ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತವೋ ಅವನನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾವಂತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪರಮ ಯೋಗಿಯೆಂದೂ ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ನಂತರ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಭಗವಂತನು ‘ಮಯ್ಯಾಸಕ್ತಮನಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮದ ಸಂಕೇತವನ್ನೇ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ (7/17; 9/14; 10/10) ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕವೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಹೀಗೆಯೇ ತಿಳಿಯುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದವು ಭಗವಂತನ ಸಗುಣ ರೂಪದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆಯೋ ನಿರ್ಗುಣದ್ದೋ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದವು ನಿರತಿಶಯ ಜ್ಞಾನ, ಶಕ್ತಿ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ವೀರ್ಯ ಮತ್ತು ತೇಜ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಪರಮ ಆಶ್ರಯ, ಸೌಂದರ್ಯ, ಮಾಧುರ್ಯ ಮತ್ತು ಔದಾರ್ಯದ ಅನಂತ ಸಮುದ್ರ, ಪರಮದಯಾಳು, ಪರಮಸುಹೃದ್, ಪರಮಪ್ರೇಮಿ, ದಿವ್ಯ ಅಚಿಂತ್ಯಾನಂದ ಸ್ವರೂಪ, ನಿತ್ಯ, ಸತ್ಯ, ಅಜ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ, ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮೀ, ಸರ್ವಜ್ಞ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವದಿವ್ಯ ಗುಣಾಲಂಕೃತ, ಸರ್ವಾತ್ಮಾ, ಅಚಿಂತ್ಯ ಮಹತ್ವದಿಂದ ಮಹಿಮಾನ್ವಿತ, ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ಲೀಲಾಕಾರೀ, ಲೀಲಾ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವವನು ಹಾಗೂ ರಸಸಾಗರ, ರಸಮಯ, ಆನಂದಕಂದ, ಸುಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ ರೂಪೀ ಸಮಗ್ರ ಬ್ರಹ್ಮ ಪುರುಷೋತ್ತಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಜತೇ’ ಈ ಕ್ರಿಯಾಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಪರಮಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದೊಂದಿಗೆ ನಡೆದಾಡುವಾಗ, ಎದ್ದು- ಕುಳಿತಾಗ, ತಿನ್ನುವಾಗ ಉಣ್ಣುವಾಗ, ಮಲಗಿದಾಗ ಎಚ್ಚರದಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಅಥವಾ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವಾಗ ನಿರಂತರ ಶ್ರೀ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವುದೇ ‘ಭಜತೆ’ಯ ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನು ನನಗೆ ಪರಮ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಾನ್ಯನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬ ಭಗವಂತನ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತರ ಮಹಿಮೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ತಪಸ್ವೀ, ಜ್ಞಾನೀ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಿ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲರೂ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಯಾರು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯಲು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಆ ಯೋಗಿಗಳು ನನಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಯಾರು ನನ್ನ ಸಮಗ್ರರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯಪ್ರೇಮ ವಿರಿಸಿದ್ದಾರೋ, ಕೇವಲ ನನ್ನನ್ನೇ ತನ್ನ ಪರಮ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾವುದೇ ಮಾತಿನ ಅಪೇಕ್ಷೆ, ಆಕಾಂಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಲಕ್ಷವನ್ನೂ ಇಡದೆ ತನ್ನ ಅಂತರಾತ್ಮವನ್ನು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ನನ್ನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸಿಡುತ್ತಾನೋ, ಮಾತೃಪರಾಯಣ ಮಗುವಿನಂತೆ ಯಾರು ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಏನನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನಾದರೋ ನನ್ನ ಹೃದಯದ ಪರಮಧನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪುತ್ರಸ್ನೇಹದಿಂದ ಯಾರ ಹೃದಯ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರಿಗೆ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ಮಕ್ಕಳ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯನೂತನ ಆನಂದ ಸಿಗುತ್ತದೋ, ಅಂತಹ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಸ್ನೇಹಮಯೀ ಅನಂತ ತಾಯಂದಿರ ಹೃದಯವು, ನನ್ನ ಯಾವ ಅಚಿಂತ್ಯಾನಂತ ಪ್ರೇಮಮಯ ಹೃದಯಸಾಗರದ ಒಂದು ಬಿಂದುವಿಗೂ ಸರಿಸಮಾನವಾಗಲಾರದೋ, ಅದೇ ನನ್ನ ಹೃದಯದಿಂದ ನಾನು ಅವನ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತ ಇರುತ್ತೇನೆ, ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚೇಷ್ಟೆಯು ನನಗೆ ಅಪಾರ ಸುಖ ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯಾವ-ಯಾವ ಆನಂದಗಳು ಸಿಗುತ್ತ ಬಂದಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಆನಂದಸಾಗರದ ಒಂದು ಬಿಂದುವಿನ ತುಲನೆಗೂ ಬರಲಾರವು. ಇಂತಹ ಅನಂತ ಆನಂದದ ಅಪಾರ ಅಂಬುಧಿಯಾಗಿಯೂ ನಾನು ನನ್ನ ಆ ‘ಮದ್ಗತಾಂತರಾತ್ಮಾ’ ಭಕ್ತನ ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನು ನೋಡು-ನೋಡುತ್ತಾ ಪರಮಾನಂದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತೇನೆ. ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೊಗಳಲಿ? ಅವನು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದ್ದು ನನ್ನವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಿಯತಮನು ಬೇರೆ ಯಾರಾಗಬಲ್ಲರು? ಯಾರು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಮನದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನೇ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಯೋಗಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.
ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನಸಂವಾದೇ
ಆತ್ಮಸಂಯಮಯೋಗೋ ನಾಮಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 6 ॥
॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥
॥ ಅಥ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ - ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಯೋಗವು ॥
ಷಟ್ಕಗಳ ಸೃಷ್ಟೀಕರಣ — ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಹದಿನೆಂಟು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗಗಳ ಕ್ರಮದಿಂದ ಆರು-ಆರು ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ಮೂರು ಷಟ್ಕಗಳಿವೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದರೂ ಷಟ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂದೇ ಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ, ಬೇರೆ ಚರ್ಚೆಯೇ ಬಂದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ. ಯಾವ ಷಟ್ಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯೋಗದ ವರ್ಣನೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆಯೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅದರ ಹೆಸರನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಮೊದಲನೇ ಷಟ್ಕದ ಪ್ರಥಮ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರಸ್ತಾವನಾ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಾದರೋ ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಯೋಗದ ವಿಷಯವಿಲ್ಲ. ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ (ಜ್ಞಾನಯೋಗ)ದ ವಿಷಯವಿದೆ, ಅನಂತರ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಬಹುಶಃ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ; ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಎರಡರ ವರ್ಣನೆಯೂ ಇದೆ; ಹಾಗೂ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ರೂಪದಿಂದ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಸಂಗಾನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗಾದಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಈ ಷಟ್ಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ವಿಷಯಗಳ ಮಿಶ್ರಣವಿದೆ, ಹಾಗಿದ್ದರೂ ಬೇರೆ ಇನ್ನೆರಡು ಷಟ್ಕಗಳಿಗಿಂತ ಇದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆ ಅಧಿಕವಾಗಿದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇದನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗ ಪ್ರಧಾನ ಷಟ್ಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.
ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಹನ್ನೇರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗಿನ ಮಧ್ಯದ ಷಟ್ಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಂಗವಶಾತ್ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ವಿಷಯಗಳ ಚರ್ಚೆನಡೆದಿದ್ದರೂ ಸಹ ಎಲ್ಲಾ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ವಿಶದವಾಗಿ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಷಟ್ಕವನ್ನು ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಕೊನೆಯ ಷಟ್ಕದಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರನೇ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಯೇ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವಿದೆ. ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ಹದಿನಾರರಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಿದೆ. ಹದಿನೇಳರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಆಹಾರ, ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ನಿರೂಪಣೆಯಿದೆ ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯ ಉಪಸಂಹಾರವಾದುದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಈ ಮೂರೂ ಯೋಗಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ, ಹಾಗೂ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತಿ ಪ್ರಧಾನವಾದ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶದ ಪರ್ಯವಸಾನ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟಾದರೂ ಕೂಡ ಈ ಕೊನೆಯ ಷಟ್ಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿರುವಷ್ಟು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯು ಮೊದಲನೇ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಷಟ್ಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಪ್ರಧಾನವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದಾಗಿದೆ.
ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು — ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ತತ್ತ್ವಗಳ ಪ್ರಭಾವ, ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಮುಂತಾದವುಗಳ ರಹಸ್ಯಗಳ ಸಹಿತ ಪೂರ್ಣರೂಪವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಮತ್ತು ಸಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ಹಾಗೂ ಸಾಕಾರ ತತ್ತ್ವಗಳ ಲೀಲೆ, ರಹಸ್ಯ, ಮಹತ್ವ, ಗುಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಪೂರ್ಣಜ್ಞಾನವೇ ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನಗಳ ಸಹಿತ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ
ಈ ಸಮಗ್ರ ಸ್ವರೂಪದ, ಅದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಅಧಿಕಾರಗಳ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ ವಿಜ್ಞಾನಯೋಗ’ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.
ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ — ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಮಗ್ರ ರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೇಳುವಂತೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಹಾಗೂ ಎರಡರಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನದ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡುತ್ತಾ
ಅದನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ದುರ್ಲಭತೆಯ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಐದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಆರರಲ್ಲಿ ಆ ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಭೂತಗಳಿಗೂ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲದರ ಮಹಾಕಾರಣನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಏಳರಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನೂ ತನ್ನದೇ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಮಾಲೆಯ ದೃಷ್ಟಾಂತದೊಡನೆ ಸಾರರೂಪದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವ್ಯಾಪಕತೆಯನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತೆ ಎಂಟರಿಂದ ಹನ್ನೆರಡವರೆಗೆ ತನ್ನ ಸರ್ವ ವ್ಯಾಪಕತೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಹದಿಮೂರರಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು(ಭಗವಂತನನ್ನು) ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳದಿರುವ ಕಾರಣವನ್ನೂ ನಿರೂಪಿಸಿ ಹದಿನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಾಯೆಯ ಅತ್ಯಂತ ದುಸ್ತರತೆಯನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಅದರಿಂದ ಪಾರಾಗುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹದಿನೈದರಲ್ಲಿ ಪಾಪಿಗಳಾದ ಮೂಢ ಮನುಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ಭಜನೆಯು ಆಗದಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಹದಿನಾರರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕೂ ರೀತಿಯ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರಾದ ತನ್ನ ಭಕ್ತರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಹದಿನೇಳರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೀಭಕ್ತರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ನಿರೂಪಣೆ ಗೈದು ಹದಿನೆಂಟರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಭಕ್ತರನ್ನೂ ಉದಾರಿಗಳೆಂದೂ, ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಆತ್ಮವೆಂದೂ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೀಭಕ್ತರ ದುರ್ಲಭತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತರಲ್ಲಿ ಅನ್ಯದೇವೋಪಾಸಕರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಅನ್ಯದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನೂ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದರ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಅವರ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲದ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತ್ಮೂರರಲ್ಲಿ ಅನ್ಯದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲವು ನಾಶಯುಕ್ತವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ತನ್ನ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲವು ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪಿ ಮಹಾನ್ ಫಲವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳದಿರುವ ಕಾರಣವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಇಪ್ಪತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಯಾರೂ ತಿಳಿಯರು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುವ ದೃಢವ್ರತಿಗಳಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವವರಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯುಂಟಾಗುವುದೆಂಬುದನ್ನು ಹೇಳಿ ಹಾಗೂ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಮಗ್ರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಣೆ ಗೈದು ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅಂತಿಮ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ-ಅಂತರಾತ್ಮನನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿ ಶ್ರದ್ಧಾ-ಪ್ರೇಮದೊಂದಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುವವನು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೂ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪ, ಗುಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ ಅವನ ಅಂತರಾತ್ಮನಿಂದ ನಿರಂತರ ಭಜನೆ ಆಗುವುದು ತುಂಬಾ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ; ಜೊತೆಗೆ ಭಜನೆಯ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವಗಳ ಸಹಿತ ಸಮಗ್ರ ಸ್ವರೂಪದ ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅದನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕೇಳುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 1)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಮಯ್ಯಾಸಕ್ತಮನಾಃ ಪಾರ್ಥ ಯೋಗಂ ಯುಂಜನ್ಮದಾಶ್ರಯಃ ।
ಅಸಂಶಯಂ ಸಮಗ್ರಂ ಮಾಂ ಯಥಾ ಜ್ಞಾಸ್ಯಸಿ ತಚ್ಛೃಣು ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ!, ಮಯಿ, ಆಸಕ್ತಮನಾಃ - ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಚಿತ್ತನಾಗಿ (ಹಾಗೂ),
ಮದಾಶ್ರಯಃ - ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ, ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗದಲ್ಲಿ, ಯುಂಜನ್ - ತೊಡಗಿರುವ (ನೀನು), ಯಥಾ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಸಮಗ್ರಮ್, ಮಾಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣವಿಭೂತಿ, ಬಲ, ಐಶ್ವರ್ಯಾದಿ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮರೂಪನಾದ ನನ್ನನ್ನು, ಅಸಂಶಯಮ್ - ಸಂಶಯ ರಹಿತನಾಗಿ, ಜ್ಞಾಸ್ಯಸಿ - ತಿಳಿಯುವೆಯೋ,
ತತ್ - ಅದನ್ನು, ಶೃಣು - ಕೇಳು. ॥ 1 ॥
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಮತ್ತು ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ನೀನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಭೂತಿಗಳು, ಬಲ, ಐಶ್ವರ್ಯಾದಿ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮರೂಪನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಸಂಶಯ ರಹಿತನಾಗಿ ತಿಳಿಯುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳು. ॥ 1 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಯ್ಯಾಸಕ್ತಮನಾಃ’ ಎಂದು ಯಾರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಯಾವುದೇ ಭೋಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ ಕೂಡಾ ಆಸಕ್ತಿ ಉಳಿಯದಿರುವ, ಹಾಗೆಯೇ ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದ ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲೇ, ನೀರಿನಿಂದ ಹೊರತೆಗೆದ ಮೀನು ತಳ ಮಳಿಸುವಂತೆ ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಭಗವಂತನ ವಿಯೋಗ ಮತ್ತು ವಿಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಆಸಕ್ತನಾಗಿರುವವನನ್ನು ‘ಮಯ್ಯಾಸಕ್ತಮನಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮದಾಶ್ರಯಃ’ ಎಂದು ಯಾರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆಶ್ರಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಸಮಸ್ತ ಆಸೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಭರವಸೆಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ನಿರ್ಭರನಾಗಿರುವವನು ಮತ್ತು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನಾದ ಭಗವಂತನೇ ಪರಮಾಶ್ರಯ ಹಾಗೂ ಪರಮಗತಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಏಕಮಾತ್ರ ಅವನ ಭರವಸೆಯಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿರುವ ಪುರುಷನನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಮದಾಶ್ರಯಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯೋಗಂ ಯುಂಜನ್’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಚಲಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ಶ್ರದ್ಧಾ-ಪ್ರೇಮ ಪೂರ್ವಕ ಅವನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದೇ ‘ಯೋಗಂ ಯುಂಜನ್’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಂಶಯ ರಹಿತವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ಅನಂತ ಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳೆಲ್ಲ ಅವನಲ್ಲೇ ಓತಪ್ರೋತವಾಗಿವೆ; ಎಲ್ಲವೂ ಅವನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಆಚೆ ಇರುವುದೆಲ್ಲವೂ ಇವನಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಅವನು ನಿತ್ಯನೂ, ಸತ್ಯನೂ, ಸನಾತನನೂ, ಸರ್ವಗುಣ ಸಂಪನ್ನನೂ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನೂ, ಸರ್ವಜ್ಞನೂ, ಸರ್ವ ವ್ಯಾಪಿಯೂ, ಸರ್ವಾಧಾರನೂ ಮತ್ತು ಸರ್ವರೂಪನೂ ಆಗಿದ್ದು, ಸ್ವಯಂ ತನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವಸ್ತುತಃ ಅವನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ; ವ್ಯಕ್ತ-ಅವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ ಎಲ್ಲವೂ ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಭ್ರಾಂತಿರಹಿತ ಮತ್ತು ಅಸಂದಿಗ್ಧ ರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಂಶಯರಹಿತ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 2)
ಜ್ಞಾನಂ ತೇಽಹಂ ಸವಿಜ್ಞಾನಮಿದಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯಶೇಷತಃ ।
ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ನೇಹ ಭೂಯೋಽನ್ಯಜ್ಜ್ಞಾತವ್ಯಮವಶಿಷ್ಯತೇ ॥
ಅಹಮ್ - ನಾನು, ತೇ - ನಿನಗಾಗಿ, ಇದಮ್ - ಈ, ಸವಿಜ್ಞಾನಮ್ - ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತವಾದ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ತತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಅಶೇಷತಃ - ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ - ಹೇಳುವೆನು, ಯತ್ - ಯಾವುದನ್ನು, ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತಿಳಿದನಂತರ,
ಇಹ - ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಭೂಯಃ - ಮತ್ತೆ, ಅನ್ಯತ್ - ಬೇರೆ ಏನೂ, ಜ್ಞಾತವ್ಯಮ್ - ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದು,
ನ, ಅವಶಿಷ್ಯತೇ - ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ.॥ 2 ॥
ಯಾವುದನ್ನು ತಿಳಿದನಂತರ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೇ ಬೇರೆ ಏನನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದು ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತವಾದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು. ॥ 2 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಮತ್ತು ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ನಿರ್ಗುಣನಿರಾಕಾರ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಭಾವ, ಮಹಾತ್ಮ್ಯೆ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯಸಹಿತ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವನ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ಸಾಕಾರ ತತ್ತ್ವದ ಲೀಲೆ, ರಹಸ್ಯ, ಗುಣ ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಸಹಿತ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನದ ಹೆಸರು ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶಿಸಿದುದೆಲ್ಲವೂ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನರೂಪವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಗೆ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಸಮಸ್ತ ಅಧ್ಯಾಯವೇ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾರೂಪವೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಾಗುವ ‘ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದುದು ಏನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ’-ಈ ಮಾತು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರ ಸ್ವರೂಪದ ಉಪಲಬ್ಧಿಯು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಶ್ವ-ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವಾದರೋ ಸಮಗ್ರ ರೂಪದ ಕ್ಷುದ್ರವಾದ ಒಂದು ಅಂಶ ಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಸ್ವಭಾವತಃ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯ ಬೇಕಾದುದು ಏನೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ - ‘ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಹೆಚ್ಚು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನವಿದೆ, ನಾನು ನನ್ನ ತೇಜದ ಒಂದಂಶದಿಂದ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಸ್ವಯಂ ಹೇಳಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ತನ್ನ ಸಮಗ್ರರೂಪದ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೈದು ಈಗ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಆ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ದುರ್ಲಭತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 3)
ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಸಹಸ್ರೇಷು ಕಶ್ಚಿದ್ಯತತಿ ಸಿದ್ಧಯೇ ।
ಯತತಾಮಪಿ ಸಿದ್ಧಾನಾಂ ಕಶ್ಚಿನ್ಮಾಂ ವೇತ್ತಿ ತತ್ತ್ವತಃ ॥
ಸಹಸ್ರೇಷು - ಸಾವಿರಾರು, ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮ್ - ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ, ಕಶ್ಚಿತ್ - ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನು, ಸಿದ್ಧಯೇ - ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ, ಯತತಿ - ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ (ಮತ್ತು ಆ), ಯತತಾಮ್ - ಯತ್ನಿಸುವ, ಸಿದ್ಧಾನಾಮ್ - ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ,
ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಕಶ್ಚಿತ್ - ಯಾರೋ ಒಬ್ಬ (ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ), ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ತತ್ವತಃ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಅಂದರೆ (ಯಥಾರ್ಥ ರೂಪದಿಂದ), ವೇತ್ತಿ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ॥3॥
ಸಾವಿರಾರು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನು ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಹಾಗೆ ಯತ್ನಿಸುವ ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನು ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಥಾರ್ಥ ರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.॥3॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮನುಷ್ಯ’ ಶಬ್ದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಮನುಷ್ಯ’ ಶಬ್ದ ಪ್ರಯೋಗದ ಒಂದು ಭಾವ ಹೀಗಿದೆ-‘ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯು ತುಂಬಾ ದುರ್ಲಭವಾದುದು, ಭಗವಂತನ ಅತಿಯಾದ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಇದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಲು ಜನ್ಮಸಿದ್ಧ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಜಾತಿ, ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಮತ್ತು ದೇಶದ ಭಿನ್ನತೆಯ ಯಾವುದೇ ಪ್ರತಿಬಂಧವಿಲ್ಲ.’ ಇದಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೊಂದು ಭಾವವೂ ಹೀಗಿದೆ-ಮನುಷ್ಯೇತರ ಇರುವ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ; ಆದುದರಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಯು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾರದು; ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ-ಪತಂಗಾದಿ ತಿರ್ಯಕ್ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ದೇವಾದಿ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಯಿದ್ದರೂ ಅವರು ಭೋಗಗಳ ಹೆಚ್ಚಳ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಲಾರರು. ತಿರ್ಯಕ್ ಅಥವಾ ದೇವಾದಿ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಒಂದು ವೇಳೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದರೆ, ಅದು ಭಗವಂತನ ಅಥವಾ ಮಹಾ ಪುರುಷರ ವಿಶೇಷ ದಯೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವವೆಂದೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಾವಿರಾರು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೊಬ್ಬನು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ’- ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾದ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ದೊರಕಿದರೂ ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ-ಪ್ರೇಮದ ಅಭಾವ ಅಥವಾ ಕೊರತೆ ಇರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮನುಷ್ಯರಾದರೋ ಈ ಪಥದತ್ತ ತಿರುಗಿನೋಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಯಾರ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಶುಭವಾಗಿರುತ್ತವೋ, ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ, ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಶ್ರದ್ಧೆ-ಭಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಪೂರ್ವಪುಣ್ಯಪುಂಜದಿಂದ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ಸತ್ಪುರುಷರ ಸಂಗ ದೊರಕಿದೆಯೋ, ಅಂತಹವನು ಸಾವಿರಾರು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ವಿರಳನಾದವನೇ ಈ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೊಬ್ಬನೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ’ - ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು? ಎಲ್ಲರೂ ಏಕೆ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವು - ಹಿಂದಿನಸಂಸ್ಕಾರ, ಶ್ರದ್ಧೆ, ಪ್ರೀತಿ, ಸತ್ಸಂಗ ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನದ ತಾರತಮ್ಯದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಸಾಧನೆಯು ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಹಂಕಾರ, ಮಮತೆ, ಕಾಮನೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಗದೋಷಾದಿ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ವಿಘ್ನಗಳೂ ಬರುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಅದರಿಂದ ಕೆಲವೇ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಇದೇ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವರು ಭಗವಂತನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಪಡೆಯುವವರು ಸಿಗುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವವರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಸಿದ್ಧ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಯಾವ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರಿಗಿಂತ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವವನೇ ಸಿದ್ಧನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆಂಬುದು ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸಮಗ್ರ ಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನ ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿ, ಈಗ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾ ಮೊದಲು ‘ಅಪರಾ’ ಮತ್ತು ‘ಪರಾ’ ಪ್ರಕೃತಿಗಳ ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 4)
ಭೂಮಿರಾಪೋಽನಲೋ ವಾಯುಃ ಖಂ ಮನೋ ಬುದ್ಧಿರೇವ ಚ ।
ಅಹಂಕಾರ ಇತೀಯಂ ಮೇ ಭಿನ್ನಾ ಪ್ರಕೃತಿರಷ್ಟಧಾ ॥
(ಶ್ಲೋಕ - 5)
ಅಪರೇಯಮಿತಸ್ತ್ವನ್ಯಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಂ ವಿದ್ಧಿ ಮೇ ಪರಾಮ್ ।
ಜೀವಭೂತಾಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಯಯೇದಂ ಧಾರ್ಯತೇ ಜಗತ್ ॥
ಭೂಮಿಃ - ಪೃಥ್ವಿ, ಆಪಃ - ಜಲ, ಅನಲಃ - ಅಗ್ನಿ, ವಾಯುಃ - ವಾಯು, ಖಮ್ - ಆಕಾಶ, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿಃ- ಬುದ್ಧಿ,
ಚ - ಮತ್ತು, ಅಹಂಕಾರಃ, ಏವ - ಅಹಂಕಾರವೂ, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಇಯಮ್ - ಇದು, ಅಷ್ಟಧಾ - ಎಂಟು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಭಿನ್ನಾ - ವಿಭಾಜಿತವಾಗಿರುವ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಪ್ರಕೃತಿಃ - ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ, ಇಯಮ್, ತು - ಇದು ಎಂಟು ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದವುಳ್ಳದ್ದಾದರೋ, ಅಪರಾ - ಅಪರಾ ಎಂದರೆ ನನ್ನ ಜಡವಾದ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ !, ಇತಃ - ಇದಕ್ಕಿಂತ, ಅನ್ಯಾಮ್ - ಬೇರೆಯಾದ, ಯಯಾ - ಯಾವುದರಿಂದ, ಇದಮ್ - ಈ (ಸಮಸ್ತವಾದ), ಜಗತ್ - ಜಗತ್ತು, ಧಾರ್ಯತೇ - ಧರಿಸಿದೆಯೋ, (ಅದು) ಮೇ - ನನ್ನ, ಜೀವಭೂತಾಮ್ - ಜೀವರೂಪವಾದ,
ಪರಾಮ್ - ಪರಾ ಅಂದರೆ ಚೇತನ, ಪ್ರಕೃತಿಮ್ - ಪ್ರಕೃತಿ (ಯೆಂದು), ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ. ॥ 4 - 5 ॥
ಪೃಥ್ವಿ, ಜಲ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರ ಈ ರೀತಿ ಎಂಟು ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಎಂಟು ಪ್ರಕಾರದದಿಂದ ಭೇದವುಳ್ಳದ್ದಾದರೋ ಅಪರಾ ಅರ್ಥಾತ್ ನನ್ನ ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ಇದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯದಾದ, ಯಾವುದರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ಜಗತ್ತು ಧರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಅದು ನನ್ನ ಜೀವರೂಪವಾದ ‘ಪರಾ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಚೇತನ ಪ್ರಕೃತಿಯೆಂದು ತಿಳಿ. ॥ 4 - 5 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವಿ, ಜಲ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು ಮತ್ತು ಆಕಾಶದಿಂದ ಏನು ತಿಳಿಯಬೇಕು?
ಉತ್ತರ - ಸ್ಥೂಲ ಭೂತಗಳ ಮತ್ತು ಶಬ್ದಾದಿ ಐದೂ ವಿಷಯಗಳ ಕಾರಣರೂಪೀ ಇರುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪಂಚಭೂತಗಳು ಸಾಂಖ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಂಚತನ್ಮಾತೃಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿರುವ, ಐದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಪೃಥ್ವಿ’ ಮೊದಲಾದ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ವರ್ಣನೆಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಏನನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರ-ಮೂರೂ ಅಂತಃಕರಣದ ಭೇದಗಳಾಗಿವೆ; ಇವುಗಳಿಂದ ‘ಸಮಷ್ಟಿ ಅಂತಃ ಕರಣ’ವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಕ್ತ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ(ಭೇದ)ಗಳು ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು ಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವೆಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಕೇವಲ ಎಂಟು ಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಶಬ್ದಾದಿ ಐದು ವಿಷಯಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪಂಚ ಭೂತಗಳ ಮತ್ತು ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅಂತಃಕರಣದ ಕಾರ್ಯಗಳಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಹದಿನೈದು ಭೇದಗಳು ಈ ಎಂಟು ಭೇದಗಳಲ್ಲೇ ಅಂತರ್ಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು ಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಂಟು ಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಅಪರಾ’ ಎಂದು ಏಕೆ ಇಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಅವ್ಯಕ್ತ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು ಕಾರ್ಯ ಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವುದನ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ‘ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿ’ ಜ್ಞೇಯ ಹಾಗೂ ಜಡ ವಾಗಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಜ್ಞಾತಾ ಚೇತನ ಜೀವರೂಪೀ ‘ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ’ಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಭಿನ್ನ ಮತ್ತು ಕೆಳಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ; ಇದೇ ಜಗತ್ತಿನ ಹೇತುರೂಪಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಮೂಲಕ ಜೀವಿಯ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರ ಹೆಸರು ‘ಅಪರಾ’ ಎಂದಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜೀವರೂಪೀ ಚೇತನ ತತ್ತ್ವವು ಪುಲ್ಲಿಂಗವಾಗಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿ ಅದನ್ನು ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗವೆಂದು ಏಕೆ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಜೀವಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ವಸ್ತುತಃ ಸ್ತ್ರೀತ್ವ, ಪುಂಸ್ತ್ವ ಅಥವಾ ನಪುಂಸಕತ್ವ ಭೇದಗಳಿಲ್ಲ, ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಒಂದೇ ಚೇತನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕೆಲವೆಡೆ ಪುಲ್ಲಿಂಗ ‘ಪುರುಷ’ (15/16) ಮತ್ತು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ (13/1) ಹಾಗೆಯೇ ಕೆಲವೆಡೆ ನಪುಂಸಕ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ’ (7/29, 8/3) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ‘ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜಗತ್’, ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದು ಜೀವರೂಪೀ ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಧಾರಣೆ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೀಗೆ ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಪ್ರಾಣ ಹಾಗೂ ಭೋಗ್ಯ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಭೋಗ ಸ್ಥಾನಮಯ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ವ್ಯಕ್ತ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಹೆಸರು ಜಗತ್ತಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಈ ಜಗತ್ರೂಪೀ ಜಡ ತತ್ತ್ವವು ಚೇತನತತ್ತ್ವದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಅದರಿಂದಲೇ ಇದನ್ನು ಧಾರಣೆಮಾಡಿಕೊಂಡಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಇದಕ್ಕಿಂತ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ. ಚೇತನದ ಸಂಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿಕಾಸ ಮತ್ತು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಪರಾ ಮತ್ತು ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು, ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಳೇ ಚರಾಚರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂತಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಈ ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಳ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಮಹಾಕಾರಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 6)
ಏತದ್ಯೋನೀನಿ ಭೂತಾನಿ ಸರ್ವಾಣೀತ್ಯುಪಧಾರಯ ।
ಅಹಂ ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯ ಜಗತಃ ಪ್ರಭವಃ ಪ್ರಲಯಸ್ತಥಾ ॥
ಸರ್ವಾಣಿ - ಸಮಸ್ತ, ಭೂತಾನಿ - ಭೂತಗಳು, ಏತದ್ಯೋನೀನಿ - ಈ ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಳಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿವೆ (ಮತ್ತು), ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಜಗತಃ - ಜಗತ್ತಿನ, ಪ್ರಭವಃ - ಉತ್ಪತ್ತಿ, ತಥಾ - ಹಾಗೂ,
ಪ್ರಲಯಃ - ಪ್ರಳಯವಾಗಿದ್ದೇನೆ (ಅಂದರೆ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಮೂಲಕಾರಣವಾಗಿದ್ದೇನೆ), ಇತಿ - ಹೀಗೆಂದು,
ಉಪಧಾರಯ - ತಿಳಿ. ॥ 6 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳು ಈ ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಳಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಳಯವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಮೂಲಕಾರಣವಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿದುಕೋ. ॥ 6 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಾಣಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಭೂತಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಅಪರಾ ಮತ್ತು ಪರಾ - ಈ ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಅವನ ಯೋನಿ ಹೇಗಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸ್ಥಾವರ ಮತ್ತು ಜಂಗಮ ಅಂದರೆ ಅಚರ ಮತ್ತು ಚರ ಸಣ್ಣ-ದೊಡ್ಡ ಸಜೀವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಭೂತಾನಿ’ ಪದವಿದೆ. ಸಮಸ್ತ ಸಜೀವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಿ ಈ ‘ಅಪರಾ’ (ಜಡ) ಮತ್ತು ‘ಪರಾ’ (ಚೇತನ) ಪ್ರಕೃತಿಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇವೇ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು’ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನೇ ಅದರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು, ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಜಡ-ಚೇತನ ಮತ್ತು ಚರಾಚರ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವದ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಜಗತ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಬಂದಿದೆ. ಇದರ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಮೋಡಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲೆ ಇದ್ದು, ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಆಕಾಶವೇ ಅವುಗಳ ಏಕಮಾತ್ರ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಆಧಾರವಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಈ ಎಲ್ಲ ವಿಶ್ವವು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನೇ ಇದರ ಏಕಮಾತ್ರ ಮಹಾನ್ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಪರಮ ಆಧಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ, ಐದನೇ ಮತ್ತು ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆಕಾಶದಂತೆ ಜಡ ಅಥವಾ ವಿಕಾರಿಯಲ್ಲ. ಎಂಬುದನ್ನು ಜ್ಞಾಪಕದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳಾದರೋ ಕೇವಲ ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಜಗತ್ತಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದು ಅವನ ಲೀಲಾ ಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನೇ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವದ ಪರಮಕಾರಣ ಮತ್ತು ಪರಮಾಧಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆಗ ಸ್ವಭಾವತಃ ಇದು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಂದಲೇ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 7)
ಮತ್ತಃ ಪರತರಂ ನಾನ್ಯತ್ಕಿಂಚಿದಸ್ತಿ ಧನಂಜಯ ।
ಮಯಿ ಸರ್ವಮಿದಂ ಪ್ರೋತಂ ಸೂತ್ರೇ ಮಣಿಗಣಾ ಇವ ॥
ಧನಂಜಯ - ಹೇ ಧನಂಜಯನೇ!, ಮತ್ತಃ - ನನಗಿಂತ, ಅನ್ಯತ್ - ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕಿಂಚಿತ್ - ಯಾವುದೇ, ಪರತರಮ್- ಪರಮ (ಕಾರಣವು), ನ, ಅಸ್ತಿ - ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ, ಇದಮ್ - ಈ, ಸರ್ವಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ (ಜಗತ್ತು), ಸೂತ್ರೇ - ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ (ನೂಲಿನ), ಮಣಿಗಣಾಃ, ಇವ - ಮಣಿಗಳಂತೆ, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಪ್ರೋತಮ್ - ಪೋಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ॥ 7 ॥
ಹೇ ಧನಂಜಯಾ ! ನನಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾದ ಯಾವುದೇ ಪರಮ ಕಾರಣವು ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ನೂಲಿನಲ್ಲಿ ನೂಲಿನ ಮಣಿಗಳಂತೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪೋಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ॥7॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಪರಮ ಕಾರಣವೇ ಇಲ್ಲ -’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮಹಾಕಾಶವು ಮೋಡಗಳಿಗೆ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಆಧಾರವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯ ಮೋಡಗಳು ಅದೇ ಮಹಾಕಾಶದ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆಯೋ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅದು ತನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಭಿನ್ನ ವಸ್ತುವಾಗಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಆಧಾರನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತು ಕೂಡ ಅವನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಬೇರೆ ವಸ್ತು ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಾ ಮತ್ತು ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಎಲ್ಲದರ ಪರಮ ಕಾರಣ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ನೂಲಿನಲ್ಲಿ ಪೋಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನೂಲಿನ ಮಣಿಗಳಂತೆ ಈ ಜಗತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಪೋಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ನೂಲಿನಲ್ಲಿ ಅದೇ ನೂಲಿನ ಗಂಟುಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ ಅವನ್ನು ಮಣಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿದು ಮಾಲೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳವರೋ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಆ ದಾರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಗಂಟುಗಳಲ್ಲಿ ಮಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ವತ್ರ ಕೇವಲ ದಾರವೇ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೋ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪೋಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅಂದರೆ ಭಗವಂತನೇ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಓತಪ್ರೋತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ದಾರ ಮತ್ತು ದಾರದ ಮಣಿಗಳ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸರ್ವರೂಪತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಸರ್ವ ವ್ಯಾಪಕತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು, ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲು ಆ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಈ ವಿಶ್ವದ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಸಾರರೂಪದಿಂದ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ತನ್ನಿಂದಲೇ ಓತಪ್ರೋತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 8)
ರಸೋಹಮಪ್ಸು ಕೌಂತೇಯ ಪ್ರಭಾಸ್ಮಿ ಶಶಿಸೂರ್ಯಯೋಃ ।
ಪ್ರಣವಃ ಸರ್ವವೇದೇಷು ಶಬ್ದಃ ಖೇ ಪೌರುಷಂ ನೃಷು ॥
ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಅಪ್ಸು -ನೀರಿನಲ್ಲಿ, ರಸಃ - ರಸವು, ಶಶಿಸೂರ್ಯಯೋಃ ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಭಾ - ಪ್ರಕಾಶ, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಸರ್ವವೇದೇಷು - ಸಂಪೂರ್ಣ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ,
ಪ್ರಣವಃ - ಓಂಕಾರವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಖೇ - ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಶಬ್ದಃ - ಶಬ್ದ (ಮತ್ತು), ನೃಷು - ಪುರುಷರಲ್ಲಿ,
ಪೌರುಷಮ್ - ಪುರುಷತ್ವ(ಅಸ್ಮಿ) ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 8 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನಾನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ರಸವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಸಂಪೂರ್ಣ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಓಂಕಾರವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಪುರುಷತ್ವವಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 8 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಮಾಡಿರಿ!
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ತತ್ತ್ವವು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗಿದೆಯೋ, ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಅದರ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಸ್ಪರೂಪವಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ಅದರ ಸಾರ(ತಿರುಳು) ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀರಿನ ಸಾರ ರಸ-ತತ್ತ್ವವು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚಂದ್ರ ಸೂರ್ಯರ ಸಾರ ಪ್ರಕಾಶ ತತ್ತ್ವನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳ ಸಾರ ಪ್ರಣವ ತತ್ತ್ವವು ‘ಓಂ’ಕಾರ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆಕಾಶದ ಸಾರ ತತ್ತ್ವವು ಶಬ್ದ-ತತ್ತ್ವವೇ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ಸಾರ ಪೌರುಷ-ತತ್ತ್ವವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 9)
ಪುಣ್ಯೋ ಗಂಧಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ಚ ತೇಜಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ವಿಭಾವಸೌ ।
ಜೀವನಂ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ತಪಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ತಪಸ್ವಿಷು ॥
(ನಾನು) ಪೃಥಿವ್ಯಾಮ್ - ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ, ಪುಣ್ಯಃ - ಪವಿತ್ರವಾದ, ಗಂಧಃ - ಗಂಧವು, ಚ - ಮತ್ತು, ವಿಭಾವಸೌ - ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ,
ತೇಜಃ - ತೇಜಸ್ಸು, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಸರ್ವಭೂತೇಷು - ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ (ಅವುಗಳ),
ಜೀವನಮ್ - ಜೀವನವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ತಪಸ್ವಿಷು - ತಪಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ, ತಪಃ - ತಪಸ್ಸು, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ ॥ 9 ॥
ನಾನು ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರವಾದ ಗಂಧವೂ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ಸು ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಜೀವನವಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 9 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದನುಸಾರವೇ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಸಾರರೂಪದಿಂದ ತನ್ನ ವ್ಯಾಪಕತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಆಧಾರತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಪೃಥ್ವಿಯ ಸಾರವಾದ ಗಂಧ-ತತ್ತ್ವವು, ಅಗ್ನಿಯ ಸಾರವಾದ ತೇಜ-ತತ್ತ್ವವು, ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳ ಸಾರವಾದ ಜೀವನ-ತತ್ತ್ವವು ಮತ್ತು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಾರವಾದ ತಪ-ತತ್ತ್ವವೂ ಕೂಡ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಗಂಧಃ’ದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಪುಣ್ಯಃ’ ವಿಶೇಷಣ ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಗಂಧ’ ಶಬ್ದವು ವಿಷಯರೂಪೀ ಗಂಧದ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಪೃಥ್ವಿಯ ಕಾರಣರೂಪೀ ಗಂಧ ತನ್ಮಾತ್ರೆಯ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ರಸ ಮತ್ತು ಶಬ್ದದಲ್ಲಿಯೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಭೂತ’ ಶಬ್ದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಜೀವನ’ ಶಬ್ದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸರ್ವಭೂತ’ ಶಬ್ದವು ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಸಜೀವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಿಂದ ಸಜೀವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಜೀವಂತರಾಗಿರುವರೋ ಹಾಗೂ ಯಾವುದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವು ನಿರ್ಜೀವ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೋ, ಆ ಜೀವನ - ತತ್ತ್ವವು ಆ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯ ಹೆಸರಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 10)
ಬೀಜಂ ಮಾಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ವಿದ್ಧಿ ಪಾರ್ಥ ಸನಾತನಮ್ ।
ಬುದ್ಧಿರ್ಬುದ್ಧಿಮತಾಮಸ್ಮಿ ತೇಜಸ್ತೇಜಸ್ವಿನಾಮಹಮ್ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಸನಾತನಮ್ - ಸನಾತನ, ಬೀಜಮ್ - ಬೀಜವು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನೇ, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಬುದ್ಧಿಮತಾಮ್ - ಬುದ್ಧಿವಂತರುಗಳ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು (ಮತ್ತು), ತೇಜಿಸ್ವಿನಾಮ್ - ತೇಜಸ್ವಿಗಳ, ತೇಜಃ - ತೇಜಸ್ಸು, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 10 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸನಾತನವಾದ ಬೀಜವೆಂದು ತಿಳಿ. ನಾನು ಬುದ್ಧಿವಂತರ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ವಿಗಳ ತೇಜಸ್ಸೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 10 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸನಾತನ ಬೀಜ’ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು?
ಉತ್ತರ - ಎಂದೆಂದಿನಿಂದಲೂ ಇದ್ದು ಎಂದೂ ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ‘ಸನಾತನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನೇ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಭೂತ-ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪರಮ ಆಧಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನೇ ಎಲ್ಲರ ‘ಸನಾತನ ಬೀಜ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನೇ ‘ಅವಿನಾಶೀ ಬೀಜ’ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ‘ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ಬೀಜ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬುದ್ಧಿವಂತರ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ವಿಗಳ ತೇಜವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವ ಮತ್ತು ಮನ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವುಗಳ ಸಂಚಾಲನೆ ಮಾಡುವಂತಹ ಅಂತಃಕರಣದ ಪರಿಶುದ್ಧ ಬೋಧಮಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಯಾರಲ್ಲಿ ಆ ಬುದ್ಧಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೋ ಅವನನ್ನು ಬುದ್ಧಿವಂತನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿಯು ಭಗವಂತನ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ಬುದ್ಧಿವಂತರ ಸಾರವಾದ ಬುದ್ಧಿ-ತತ್ತ್ವವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ಜನರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವ ಶಕ್ತಿವಿಶೇಷದ ಹೆಸರು ‘ತೇಜಸ್’ ಆಗಿದೆ. ಈ ತೇಜಸ್ತತ್ತ್ವವು ಯಾರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಿರುತ್ತದೋ ಅವನನ್ನು ಜನರು ‘ತೇಜಸ್ವೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ-ಈ ತೇಜವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಒಂದು ಅಂಶವೇ ಆಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇವೆರಡೂ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 11)
ಬಲಂ ಬಲವತಾಂ ಚಾಹಂ ಕಾಮರಾಗವಿವರ್ಜಿತಮ್ ।
ಧರ್ಮಾವಿರುದ್ಧೋ ಭೂತೇಷು ಕಾಮೋಽಸ್ಮಿ ಭರತರ್ಷಭ ॥
ಭರತರ್ಷಭ - ಹೇ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೆ!, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಬಲವತಾಮ್ - ಬಲಶಾಲಿಗಳ, ಕಾಮರಾಗ-ವಿವರ್ಜಿತಮ್- ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ರಹಿತ, ಬಲಮ್ - ಬಲ ಅಂದರೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಭೂತೇಷು - ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ, ಧರ್ಮಾವಿರುದ್ಧಃ - ಧಮಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾದ ಅರ್ಥಾತ್ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾದ, ಕಾಮಃ - ಕಾಮವು,
ಅಸ್ಮಿ, - ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥11॥
ಹೇ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೆ! ನಾನು ಬಲಶಾಲಿಗಳ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಬಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾದ ಅರ್ಥಾತ್ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾದ ಕಾಮವಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥11॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಸ್ಪಷ್ಟಿಕರಣ ಮಾಡಿರಿ!
ಉತ್ತರ - ಬಲದಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ, ರಾಗ, ಅಹಂಕಾರ ಹಾಗೂ ಕ್ರೋಧಾದಿಗಳ ಸಂಯೋಗವಿರುವುದಾದರೋ ಆಸುರ ಬಲವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಬಲವನ್ನು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ (16/18) ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ (18/53) ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧ ಕಾಮವೂ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಪ್ರಧಾನ ಗುಣವಾಗುವುದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಅನರ್ಥಗಳ ಮೂಲವಾಗಿದೆ (3/37) ನರಕದ ದ್ವಾರ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ (16/21) ಕಾಮ-ರಾಗಯುಕ್ತ ‘ಬಲ’ದಿಂದ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧ ‘ಕಾಮ’ದಿಂದ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ವಿಶುದ್ಧ ‘ಬಲ’ ಮತ್ತು ವಿಶುದ್ಧ ‘ಕಾಮ’ವೇ ಗಳಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ‘ಭರತರ್ಷಭ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನದಿಂದ-ನೀನು ಭರತವಂಶದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವೆ, ನಿನ್ನೊಳಗೆ ಈ ಆಸುರ ಬಲವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮ ಮೂಲಕ ದೂಷಿತ ಕಾಮವೂ ಇಲ್ಲ. ನಿನ್ನೊಳಗಾದರೋ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಶುದ್ಧಬಲವಿದೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದಿಂದ ಅವಿರುದ್ಧ ವಿಶುದ್ಧ ‘ಕಾಮ’ವಿದೆ ಎಂಬ ಸಂಕೇತ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಬಲಶಾಲಿಗಳ ಇಂತಹ ಶುದ್ಧ ಬಲ-ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆ ವಿಶುದ್ಧ ಕಾಮ-ತತ್ತ್ವವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರರೂಪದಿಂದ ತನ್ನ ವ್ಯಾಪಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತೆ ಮತ್ತು ಸರ್ವಸ್ವರೂಪತೆ ಸಿದ್ಧಮಾಡಿ, ಈಗ ತನ್ನನ್ನೇ ತ್ರಿಗುಣಮಯ ಜಗತ್ತಿನ ಮೂಲಕಾರಣನೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಈ ಪ್ರಸಂಗದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 12)
ಯೇ ಚೈವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾ ಭಾವಾ ರಾಜಸಾಸ್ತಾಮಸಾಶ್ಚ ಯೇ ।
ಮತ್ತ ಏವೇತಿ ತಾನ್ವಿದ್ಧಿ ನ ತ್ವಹಂ ತೇಷು ತೇ ಮಯಿ ॥
ಚ - ಮತ್ತೂ, ಏವ - ಕೂಡ, ಯೇ - ಯಾವ, ಸಾತ್ವಿಕಾಃ - ಸತ್ವಗುಣದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ, ಭಾವಾಃ - ಭಾವಗಳಿವೆಯೋ (ಮತ್ತು), ಯೇ - ಯಾವ, ರಾಜಸಾಃ - ರಜೋಗುಣದಿಂದ, ಚ - ಹಾಗೂ, ತಾಮಸಾಃ - ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಭಾವಗಳಿವೆಯೋ, ತಾನ್ - ಅವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನು (ನೀನು), ಮತ್ತಃ, ಏವ - ನನ್ನಿಂದಲೇ (ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ), ಇತಿ - ಎಂಬುದಾಗಿ, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ತು - ಆದರೆ (ವಾಸ್ತವವಾಗಿ), ತೇಷು - ಅವುಗಳಲ್ಲಿ, ಅಹಮ್ - ನಾನು (ಮತ್ತು), ತೇ - ಅವು,
ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ನ - ಇಲ್ಲ. ॥12॥
ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಯಾವ ಸತ್ವಗುಣದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಭಾವಗಳಿವೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಹಾಗೂ ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಭಾವಗಳಿವೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ನೀನು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುವುವೆಂದು ತಿಳಿ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಮತ್ತು ಅವು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ॥12॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಭಾವಗಳು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ‘ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುವುವು’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೆ ಏನು?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯ, ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು, ಮಹಾಭೂತ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಗುಣ-ಅವಗುಣ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಾದಿಗಳು ಎಷ್ಟು ಭಾವಗಳಿವೆಯೋ ಎಲ್ಲವೂ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಭಾವಗಳ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ. ಈ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಿಕಾಸ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರವು ಭಗವಂತನ ‘ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿ’ಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ, ಅವನ ಲೀಲಾ-ಸಂಕೇತದಿಂದಲೇ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರ ಸೃಜನ (ಹುಟ್ಟು), ವಿಸ್ತಾರ ಮತ್ತು ಉಪಸಂಹಾರವಾಗುತ್ತ ಇರುತ್ತದೆ-ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ‘ಅವೆಲ್ಲವು ಭಗವಂತನಿಂದ ಉಂಟಾಗುವುವು’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಮಸ್ತ ತ್ರಿಗುಣಮಯ ಭಾವಗಳು ಒಂದು ವೇಳೆ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುವುದಾದರೆ ಮತ್ತೆ ‘ಅವು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಾನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹೇಗೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಮೋಡಗಳಿಗೆ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಆಧಾರ ಆಕಾಶವೇ ಆಗಿದ್ದರೂ ಆಕಾಶವು ಅವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಮೋಡಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ವಸ್ತುತಃ ಅವುಗಳ ಸ್ಥಿರ ಸತ್ತೆಯು ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಆಕಾಶವು ಮೋಡಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಆಕಾಶವಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇದೆ; ಅದು ಮೋಡಗಳ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ವಸ್ತುತಃ ಮೋಡಗಳೂ ಕೂಡ ಆಕಾಶದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರಲ್ಲೇ ಅದರಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಥಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳಿಗೆ ಬೇರೆಯಾದ ಸತ್ತೆಯೇ ಇಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಾದರೋ ಯಾವಾಗಲೂ ತಾನು-ತನ್ನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಕೂಡ ತ್ರಿಗುಣಮಯ ಭಾವಗಳ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಆಧಾರನಾಗಿದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಆ ಗುಣಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನಾದರೋ ಸರ್ವಥಾ ಮತ್ತು ಸರ್ವದಾ ಗುಣಾತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯವು ತಾನು-ತನ್ನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ‘ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಮತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅವುಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ’ ಇದರ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣವನ್ನು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನನ್ನಿಂದಲೇ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಸಮೀಪವಾಗಿದ್ದರೂ ಜನರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಏಕೆ ಗುರುತಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 13)
ತ್ರಿಭಿರ್ಗುಣಮಯೈರ್ಭಾವೈರೇಭಿಃ ಸರ್ವಮಿದಂ ಜಗತ್ ।
ಮೋಹಿತಂ ನಾಭಿಜಾನಾತಿ ಮಾಮೇಭ್ಯಃ ಪರಮವ್ಯಯಮ್ ॥
ಗುಣಮಯೈಃ - ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪವಾದ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸಗಳೆಂಬ, ಏಭಿಃ - ಈ, ತ್ರಿಭಿಃ - ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ, ಭಾವೈಃ - ಭಾವಗಳಿಂದ, ಇದಮ್ - ಈ, ಸರ್ವಮ್ - ಎಲ್ಲ, ಜಗತ್ - ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಾಣಿ ಸಮುದಾಯವು, ಮೋಹಿತಮ್ - ಮೊಹಿತವಾಗುತ್ತಿದೆ (ಆದಕಾರಣ), ಏಭ್ಯಃ - ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ, ಪರಮ್ - ಅತೀತನಾದ,
ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶಿಯಾದ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ನ, ಅಭಿಜಾನಾತಿ - ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 13 ॥
ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪವಾದ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸಗಳೆಂಬ ಈ ಮೂರೂ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾವಗಳಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಾಣಿ ಸಮುದಾಯವು ಮೋಹಿತವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಆದ ಕಾರಣ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾದ, ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 13 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಈ ಮೂರೂ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾವಗಳಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತು ಮೋಹಿತವಾಗುತ್ತಿದೆ’- ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ತ್ರಿವಿಧ ಭಾವಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತು ಮೋಹಿತವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವೆಲ್ಲ ಭಾವ (ಪದಾರ್ಥ)ಗಳು ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಅನುಸಾರ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ವಿಕಾರವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ‘ತ್ರಿಭಿಃ’ ಮತ್ತು ‘ಗುಣಮಯ್ಯೆ’ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಇದನ್ನೇ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಜಗತ್’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಸಜೀವ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನಿರ್ಜೀವ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮೋಹಿತವಾಗುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಇಲ್ಲಿ-ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ದೇಹಾಭಿಮಾನೀ ಪ್ರಾಣೀ-ಮನುಷ್ಯನೂ ಸೇರಿ-ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ವಿಚಾರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ದುಃಖಪೂರ್ಣ ಈ ತ್ರಿಗುಣಮಯ ಭಾವಗಳನ್ನೇ ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳೆಂದು ತಿಳಿದು ಇದರ ಕಲ್ಪಿತ ರಮಣೀಯತೆ ಮತ್ತು ಸುಖರೂಪತೆಯ ಕೇವಲ ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಕಾಣುವ ಹೊಳಪು-ಆಕರ್ಷಣೆಯಿಂದ, ಜೀವನದ ಪರಮ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಮರೆತು, ನನ್ನ (ಭಗವಂತನ) ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ತತ್ತ್ವ, ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯದ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿ ವಿಪರೀತ ಭಾವನೆ ಮತ್ತು ಅನಾದರಮಾಡಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಇಡುವರು. ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ವಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕರಗಿಹೋದ ಕಾರಣ ಅವರ ವಿವೇಕ ದೃಷ್ಟಿಯು ಎಷ್ಟು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ ಅವರು ವಿಷಯಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಭೋಗಿಸುವುದಲ್ಲದೆ ಜೀವನದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಅಥವಾ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದಷ್ಟು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಆಚೆಗಿರುವ ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆ ವಿಷಯ-ವಿಮೋಹಿತ ಮನುಷ್ಯರ ವಿವೇಕ ದೃಷ್ಟಿಯು ಮೂರು ಗುಣಗಳ ವಿನಾಶಶೀಲ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ; ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ಇವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ ಹಾಗೂ ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು ಎಂಬುದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಕ್ಷರ ಪುರುಷರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷರ’ ಪುರುಷರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಯಾವ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನೋ, ಅದನ್ನೇ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ಅಪರಾ-ಪ್ರಕೃತಿ’ ಮತ್ತು ‘ತ್ರಿಗುಣಮಯ ಭಾವ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಅಕ್ಷರ ಪುರುಷ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ, ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ‘ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ’ ಮತ್ತು ಮೋಹಿತವಾಗುವ ಪ್ರಾಣಿಸಮುದಾಯವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ, ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆಯೋ, ಇದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವುದೇ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ತ್ರಿಗುಣಮಯ ಭಾವಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹಾಗಾದರೆ ಇದರಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವ ಯಾವುದಾದರು ಉಪಾಯವಿದೆಯೇ? ಇಲ್ಲವೆ? ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆಯುಂಟಾಯಿತು. ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ದಯಾಮಯನಾದ ಭಗವಂತನು ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದು ಈಗ ತನ್ನ ಮಾಯೆಯನ್ನು ದುಸ್ತರವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತ ಅದನ್ನು ದಾಟುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 14)
ದೈವೀ ಹ್ಯೇಷಾ ಗುಣಮಯೀ ಮಮ ಮಾಯಾ ದುರತ್ಯಯಾ ।
ಮಾಮೇವ ಯೇ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ಮಾಯಾಮೇತಾಂ ತರಂತಿ ತೇ ॥
ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಏಷಾ - ಈ, ದೈವೀ - ಅಲೌಕಿಕವಾದ ಅರ್ಥಾತ್ ಅತಿ ಅದ್ಭುತವಾದ, ಗುಣಮಯೀ - ತ್ರಿಗುಣ ಮಯಿಯಾದ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಮಾಯಾ - ಮಾಯೆಯು, ದುರತ್ಯಯಾ - ಬಹಳ ದುಸ್ತರವಾಗಿದೆ (ಆದರೆ), ಯೇ - ಯಾವ ಪುರುಷರು (ಕೇವಲ), ಮಾಮ್, ಏವ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ - ನಿರಂತರವಾಗಿ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ತೇ - ಅವರು, ಏತಾಮ್ - ಈ,
ಮಾಯಾಮ್ - ಮಾಯೆಯನ್ನು, ತರಂತಿ - ದಾಟಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ ಅಂದರೆ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಪಾರಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥14॥
ಏಕೆಂದರೆ, ಈ ಅಲೌಕಿಕವಾದ ಅರ್ಥಾತ್ ಅತಿ ಅದ್ಭುತವಾದ, ತ್ರಿಗುಣಮಯಿಯಾದ ನನ್ನ ಮಾಯೆಯು ಬಹಳ ದುಸ್ತರವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಯಾವ ಪುರುಷರು ಕೇವಲ ನನ್ನನ್ನೇ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಈ ಮಾಯೆಯನ್ನು ದಾಟಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಪಾರಾಗುತ್ತಾರೆ. ॥ 14 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮಾಯೆಯ ಜೊತೆಗೆ ‘ಏಷಾ’ ‘ದೈವೀ’ ‘ಗುಣಮಯೀ’ ಮತ್ತು ‘ದುರತ್ಯಯಾ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ‘ಮಮ’ (ನನ್ನ) ಎಂದು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಏಷಾ’ ಈ ಪದವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ವಸ್ತುವಿನ ನಿರ್ದೇಶಕವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಕಾರ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಗುಣಮಯ ಭಾವಗಳ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕಾರ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಯಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಗುಣ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಈ ಎಲ್ಲ ಜಡ ದೃಶ್ಯ ಪ್ರಪಂಚವು ಇದೇ ಮಾಯೆಯಲ್ಲಿದೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಇದನ್ನು ‘ಗುಣಮಯಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾಯೆಯು ದೊಂಬರಾಟದವರ ಅಥವಾ ದಾನವರ ಮಾಯೆಯಂತೆ ಸಾಧಾರಣವಾದುದಲ್ಲ, ಇದು ಭಗವಂತನ ಅನನ್ಯಸಾಧಾರಣ ಅತ್ಯಂತ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಇದನ್ನು ‘ದೈವೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಈ ದೈವೀಮಾಯೆಯನ್ನು ನನ್ನ (ಮಮ) ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹಾಗೂ ಇದನ್ನು ‘ದುರತ್ಯಯಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ - ‘ನಾನು ಇದರ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಪಾರಾಗಲಾರನು’ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ‘ದುಸ್ತರ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾರು ಕೇವಲ ನನ್ನನ್ನೇ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ತನ್ನ ಪರಮ ಆಶ್ರಯ, ಪರಮಗತಿ, ಪರಮಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಪರಮ ಪ್ರಾಪ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದು ಅಥವಾ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ - ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾರು ಶರೀರ, ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಮನೆ, ಕೀರ್ತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತ್ವ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಯ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಾಗಿಸಿ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನಿಂದ ರಚಿತವಾದ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದು, ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣ ಪರಾಯಣನಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ನಿಯೋಜಿಸಿಕೊಳ್ಳುವರೋ, ಆ ಪುರುಷರೇ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಹೆಸರೇ ‘ಅನನ್ಯ ಶರಣಾಗತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತರೇ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಪಾರಾಗುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಾಯೆಯಿಂದ ಪಾರಾಗುವುದು’ ಎಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾರಣರೂಪೀ ‘ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ’ಯ ಹೆಸರು ಮಾಯೆಯಾಗಿದೆ. ಮಾಯಾಪತಿ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತನಾಗಿ ಅವನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಈ ಮಾಯೆಯ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವುದು ಮತ್ತು ಮಾಯಾತೀತ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಪಾರಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಮಾಯೆಯ ದುಸ್ತರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಅದರಿಂದ ಪಾರಾಗುವ ಉಪಾಯವು ತನ್ನ ಭಜನೆಯೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಎಲ್ಲ ಜನರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಭಜನೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 15)
ನ ಮಾಂ ದುಷ್ಕೃತಿನೋ ಮೂಢಾಃ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ನರಾಧಮಾಃ ।
ಮಾಯಯಾಪಹೃತಜ್ಞಾನಾ ಆಸುರಂ ಭಾವಮಾಶ್ರಿತಾಃ ॥
ಮಾಯಯಾ - ಮಾಯೆಯ ಮೂಲಕ, ಅಪಹೃತಜ್ಞಾನಾಃ - ಯಾರ ಜ್ಞಾನವು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ (ಅಂತಹ), ಆಸುರಮ್, ಭಾವಮ್ - ಆಸುರೀ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು, ಆಶ್ರಿತಾಃ - ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ, ನರಾಧಮಾಃ - ಮನುಷ್ಯರುಗಳಲ್ಲಿ, ನೀಚ, ದುಷ್ಕೃತಿನಃ - ದೂಷಿತ ಕರ್ಮಮಾಡುವ, ಮೂಢಾಃ - ಮೂಢಜನರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ನ, ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ - ಭಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ।। 15 ।।
ಮಾಯೆಯ ಮೂಲಕ ಯಾರ ಜ್ಞಾನವು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಆಸುರೀಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ನೀಚ ಮತ್ತು ದೂಷಿತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮೂಢಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 15 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಮಾಡಿರಿ !
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರದಿಂದ ಪಾಪ ಮಾಡುತ್ತ ಬಂದಿರುವವರು ಮತ್ತು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲೂ ತಿಳಿದೂ-ತಿಳಿದೂ ಪಾಪಗಳಲ್ಲೇ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಿರುವಂತಹ ದುಷ್ಕೃತಿ-ಪಾಪಾತ್ಮರಾದ ಜನರು; ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಕೃತಿ ಎಂದರೇನು? ಪುರುಷನೆಂದರೆ ಯಾರು? ಭಗವಂತನು ಹೇಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಜೀವಿಗಳ ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧವು ಏನು? ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಂತೂ ದೂರವೇ ಉಳಿಯಿತು, ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದ ಉದ್ದೇಶವು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಜನೆಯೇ ಅವನ ಪ್ರಧಾನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಯಾರು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಥವಾ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ವಿವೇಕಹೀನ ಮೂಢ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಚಾರಗಳು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳು ನೀಚವಾಗಿರುವವರು ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿ, ಪ್ರಮಾದ ಮತ್ತು ಆಲಸ್ಯದ ಹೆಚ್ಚಳದಿಂದ ಕೇವಲ ವಿಷಯಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವರು ಮತ್ತು ಅವನ್ನೇ ಪಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನಿರಂತರ ನಿಂದಿತ ನೀಚ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವಂತಹ ‘ನರಾಧಮ’ ನೀಚವ್ಯಕ್ತಿಯು ಭಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾಯೆಯ ಮೂಲಕ ಯಾರ ಜ್ಞಾನವು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ, ವಿಪರೀತ ಭಾವನೆ ಮತ್ತು ಅಶ್ರದ್ಧೆಯ ಹೆಚ್ಚಳದಿಂದ ಯಾರ ವಿವೇಕವು ನಷ್ಟ-ಭ್ರಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರು ವೇದ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಗುರು ಪರಂಪರೆಯ ಸದುಪದೇಶ, ಈಶ್ವರ, ಕರ್ಮಫಲ ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿರಿಸದೆ, ಮಿಥ್ಯಾ ಕುತರ್ಕ ಹಾಗೂ ನಾಸ್ತಿಕ ವಾದದಲ್ಲೇ ಮೋಹಿತನಾಗಿದ್ದು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟಗಳನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅಂತಹ ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನರು ಮತ್ತು ಇವೆಲ್ಲ ದುರ್ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಾರು ದಂಭ, ದರ್ಪ, ಅಭಿಮಾನ, ಕಠೋರತೆ, ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮೋಹ ಮೊದಲಾದ ಆಸುರೀ ಭಾವಗಳ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆದಿರುತ್ತಾರೋ, ಅಂತಹ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಢಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಎಂದೂ ಭಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪಾಪಾತ್ಮರಾದ ಆಸುರೀಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳ ಮೂಢಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಹಾಗಾದರೆ ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯರು ನಿನ್ನ ಭಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನೂ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 16)
ಚತುರ್ವಿಧಾ ಭಜಂತೇ ಮಾಂ ಜನಾಃ ಸುಕೃತಿನೋಽರ್ಜುನ ।
ಆರ್ತೋ ಜಿಜ್ಞಾಸುರರ್ಥಾರ್ಥೀ ಜ್ಞಾನೀ ಚ ಭರತರ್ಷಭ ॥
ಭರತರ್ಷಭ ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನಾ!, ಸುಕೃತಿನಃ - ಉತ್ತಮ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವ, ಅರ್ಥಾರ್ಥೀ - ಅರ್ಥಾರ್ಥೀ, ಆರ್ತಃ - ಆರ್ತ, ಜಿಜ್ಞಾಸುಃ - ಜಿಜ್ಞಾಸು, ಚ - ಮತ್ತು, ಜ್ಞಾನೀ - ಜ್ಞಾನೀ (ಹೀಗೆ),
ಚತುರ್ವಿಧಾಃ - ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ, ಜನಾಃ - ಭಕ್ತಜನರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಭಜಂತೇ - ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥ 16 ॥
ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನಾ! ಉತ್ತಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ, ಆರ್ತ, ಜಿಜ್ಞಾಸು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನೀ - ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ಭಕ್ತಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥ 16 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸುಕೃತಿನಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು ಮತ್ತು ಇದು ಯಾರ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರದಿಂದ ಶುಭಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸ್ವಭಾವವು ಸುಧಾರಿಸಿ ಶುಭಕರ್ಮ ಶೀಲರಾಗಿರು ವವರು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಬಲದಿಂದ ಅಥವಾ ಮಹತ್ಸಂಗದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಭಗವದಾಜ್ಞಾನುಸಾರವಾಗಿ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ ಮಾಡುವವರನ್ನು-‘ಸುಕೃತೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವದ ಜ್ಞಾನವುಂಟಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸವುಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಭಜನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸುಕೃತಿನಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಸಂಬಂಧವು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ಭಕ್ತರೊಡನೆಯೂ ಇದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವಂತನನ್ನು ವಿಶ್ವಾಸಪೂರ್ವಕ ಭಜಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಭಕ್ತರು ‘ಸುಕೃತಿ’ಗಳೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಅವರು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಬೇಕಾದರೂ ಭಜಿಸಲಿ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಸುಖಾದಿ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಗಳ ಭೋಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಥವಾ ಅನೇಕ ಕಾಮನೆ ಇರುವವರು, ಆದರೆ ಕಾಮನಾ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿರುವವರು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೋಸ್ಕರ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವರು ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸುಗ್ರೀವ, ವಿಭೀಷಣಾದಿ ಭಕ್ತರು ಅರ್ಥಾರ್ಥಿಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಧ್ರುವನ ಹೆಸರು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನುವಿನ ಮಗ ಉತ್ತಾನಪಾದನಿಗೆ ಸುನೀತಿ ಮತ್ತು ಸುರುಚಿ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ರಾಣಿಯರಿದ್ದರು. ಸುನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಧ್ರುವನೂ ಮತ್ತು ಸುರುಚಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮನು ಹುಟ್ಟಿದ್ದರು. ರಾಜಾ ಉತ್ತಾನಪಾದನು ಸುರುಚಿಯ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೇಮ ಉಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದನು. ಒಂದು ದಿವಸ ಬಾಲಕ ಧ್ರುವನು ಬಂದು ತಂದೆಯ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಸುರುಚಿಯು ತಿರಸ್ಕಾರಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಕೆಳಗಿಳಿಸಿಬಿಟ್ಟಳು ಮತ್ತು ‘ಸುನೀತಿಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವ ನೀನು ಭಾಗ್ಯಹೀನನಾಗಿರುವೆ, ರಾಜಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ ನನ್ನ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಹೋಗು, ಶ್ರೀಹರಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸು, ಆಗಲೇ ನಿನ್ನ ಮನೋರಥವು ಈಡೇರುವುದು. ಎಂದು ನುಡಿದ ಮಲತಾಯಿಯ ತೆಗಳಿಕೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಬಹಳ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಅವನು ಅಳುತ್ತಾ ತನ್ನ ತಾಯಿ ಸುನೀತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಎಲ್ಲಾ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ಸುನೀತಿಯು ಹೇಳಿದಳು-‘ಮಗು! ನಿನ್ನ ತಾಯಿ ಸುರುಚಿಯು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಹೇಳಿದ್ದಾಳೆ. ಭಗವಂತನ ಆರಾಧನೆಯ ಹೊರತು ನಿನ್ನ ಮನೋರಥವು ಪೂರ್ಣವಾಗದು.’ ತಾಯಿಯ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬಾಲಕ ಧ್ರುವನು ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಾರದರ ಭೇಟಿಯಾಯಿತು. ಅವರು ಅವನನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರು, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದರು. ಆದರೆ ಅವನು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಅಚಲವಾಗಿದ್ದನು. ಆಗ ಅವರು ಅವನಿಗೆ ‘ಓಂ ನಮೋ ಭಗವತೆ ವಾಸುದೇವಾಯ’ ಈ ದ್ವಾದಶಾಕ್ಷರೀ ಮಂತ್ರದ ಮತ್ತು ಚತುರ್ಭುಜ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಧ್ಯಾನದ ಉಪದೇಶಮಾಡಿ ಆಶೀರ್ವದಿಸಿದರು. ಧ್ರುವನು ಯಮುನಾ ತಟದ ಮಧುವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲಾರಂಭಿಸಿದನು. ಅವನನ್ನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಲು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭಯ ಮತ್ತು ಲೋಭದ ಕಾರಣಗಳು ಎದುರಾದವು. ಆದರೆ ಅವನು ತನ್ನ ವ್ರತದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿದ್ದನು. ಆಗ ಭಗವಂತನು ಅವನ ಏಕ ನಿಷ್ಠೆಯ ಭಕ್ತಿಗೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ದರ್ಶನಕೊಟ್ಟನು. ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದರಿಂದ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಪಡೆದು ರಾಜಾ ಉತ್ತಾನಪಾದನು ತನ್ನ ಮಗ ಉತ್ತಮ ಹಾಗೂ ಇಬ್ಬರು ರಾಣಿಯರ ಸಹಿತ ಅವನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬರಲು ಹೊರಟನು. ತಪೋಮೂರ್ತಿ ಧ್ರುವನು ಅವರನ್ನು ಮಾರ್ಗ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಯಾದನು. ರಾಜನು ಆನೆಯಿಂದಿಳಿದು ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ದೊಡ್ಡ ಭಾರಿ ಉತ್ಸವ ಹಾಗೂ ಸಮಾರೋಹದೊಡನೆ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನನ್ನು ನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆತರಲಾಯಿತು. ಕೊನೆಗೆ ರಾಜನು ಧ್ರುವನಿಗೇ ರಾಜ್ಯ ಭಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ ಸ್ವತಃ ವಾನಪ್ರಸ್ಥ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ತ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶಾರೀರಿಕ ಅಥವಾ ಮಾನಸಿಕ ಸಂತಾಪ, ವಿಪತ್ತು, ಶತ್ರುಭಯ, ರೋಗ, ಅಪಮಾನ, ಕಳ್ಳ-ಕಾಕರ ಮತ್ತು ಆತತಾಯಿಗಳ ಅಥವಾ ಹಿಂಸ್ರ ಪಶುಗಳ ಆಕ್ರಮಣಾದಿಗಳಿಂದ ಗಾಬರಿಗೊಂಡು ಅವುಗಳಿಂದ ಪಾರಾಗುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಹೃದಯದ ಅಚಲ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವನು ಆರ್ತಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆರ್ತ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಗಜರಾಜ, ಜರಾಸಂಧನಲ್ಲಿ ಬಂದಿಯಾಗಿದ್ದ ರಾಜರ ಸಮೂಹ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕರು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಸತಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ರೌಪದಿಯು ದ್ರುಪದರಾಜನ ಮಗಳಾಗಿದ್ದಳು. ಇವಳು ಯಜ್ಞವೇದಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದ್ದಳು. ಇವಳ ಶರೀರದ ಬಣ್ಣವು ಬಹುಸುಂದರವಾದ ಶ್ಯಾಮವರ್ಣವಾಗಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಅವಳನ್ನು ‘ಕೃಷ್ಣಾ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ದ್ರೌಪದಿಯು ಅನಂತ ಗುಣವತಿ, ದೊಡ್ಡ ಪತಿವ್ರತೆ, ಆದರ್ಶಗೃಹಣಿ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ನಿಜವಾದ ಭಕ್ತಳಾಗಿದ್ದಳು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಬ್ರಹ್ಮ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮೇಶ್ವರನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಳು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಅವಳ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ಅಂತರಂಗ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ವೃಂದಾವನದ ಪವಿತ್ರ ಗೋಪೀ-ಪ್ರೇಮದ ದಿವ್ಯ ಮಾತುಗಳು ಗೋಪರಮಣಿಯರ ಪತಿ-ಪುತ್ರರಿಗೂ ಗೊತ್ತಿರದಿರುವಂತಹ ಲೀಲೆಗಳು ಕೂಡ ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಗೊತ್ತಿದ್ದುವು; ಆದುದರಿಂದ ಚೀರಹರಣದ ಸಯಮದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯು ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಗೋಪೀ-ಜನ-ಪ್ರಿಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕರೆದಿದ್ದಳು.
ದುಷ್ಟ ದುಶ್ಶಾಸನನು ದುರ್ಯೋಧನನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಏಕ ವಸ್ತ್ರಳಾಗಿದ್ದ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಎಳೆತಂದು ಬಲಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅವಳ ಸೀರೆಯನ್ನು ಎಳೆಯಲಾರಂಭಿಸಿದಾಗ, ಮತ್ತು ಯಾರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ರಕ್ಷಣೆ ದೊರೆಯುವ ಯಾವುದೇ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಂಡು ಬರದಿದ್ದಾಗ ದ್ರೌಪದಿಯು ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅಸಹಾಯಕಳೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಪರಮ ಸಹಾಯಕ, ಪರಮ ಬಂಧು, ಪರಮಾತ್ಮ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದಳು. ನಾನು ಸ್ಮರಿಸಿದ ಕೂಡಲೇ ಭಗವಂತನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬರುವನು, ನನ್ನ ವ್ಯಾಕುಲ ಕರೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಅವನೆಂದಿಗೂ ಸುಮ್ಮನಿರಲಾರನು ಎಂಬ ದೃಢವಾದ ನಂಬಿಕೆ ಅವಳಿಗಿತ್ತು. ದ್ರೌಪದಿಯು ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ -
ಗೋವಿಂದ ದ್ವಾರಕಾವಾಸಿನ್ ಕೃಷ್ಣ ಗೋಪೀಜನಪ್ರಿಯ ।
ಕೌರವೈಃ ಪರಿಭೂತಾಂ ಮಾಂ ಕಿಂ ನ ಜಾನಾಸಿ ಕೇಶವ॥
ಹೇ ನಾಥ ಹೇ ರಮಾನಾಥ ವ್ರಜನಾಥಾರ್ತಿನಾಶನ ।
ಕೌರವಾರ್ಣವಮಗ್ನಾಂ ಮಾಮುದ್ಧರಸ್ವ ಜನಾರ್ದನ ॥
ಕೃಷ್ಣ ಕೃಷ್ಣ ಮಹಾಯೋಗಿನ್ ವಿಶ್ವಾತ್ಮನ್ ವಿಶ್ವಭಾವನ ।
ಪ್ರಪನ್ನಾಂಪಾಹಿಗೋವಿಂದಕುರುಮಧ್ಯೇವಸೀದತೀಮ್॥
(ಮಹಾ. ಸಭಾ. 67)
‘ಹೇ ಗೋವಿಂದಾ! ಹೇ ದ್ವಾರಕಾವಾಸೀ! ಹೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ! ಹೇ ಗೋಪೀಜನಪ್ರಿಯ! ಹೇ ಕೇಶವ! ಕೌರವರು ನನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆಂಬುದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಹೇ ನಾಥ! ಹೇ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾಥ! ಹೇ ವ್ರಜನಾಥ!
ಹೇ ದುಃಖನಾಶನ! ಹೇ ಜನಾರ್ದನ! ಕೌರವ-ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು! ಹೇ ಕೃಷ್ಣ! ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ!! ಹೇ ಮಹಾಯೋಗೀ! ಹೇ ವಿಶ್ವಾತ್ಮ! ಹೇ ವಿಶ್ವಭಾವನಾ! ಹೇ ಗೋವಿಂದ! ಕೌರವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದು ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಶರಣಾಗತಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು’.
ಆಗ ದ್ರೌಪದಿಯ ಕರೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಜಗದೀಶ್ವರ ಭಗವಂತನ ಹೃದಯ ದ್ರವೀಭೂತವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವನು
ತ್ಯಕ್ತ್ವಾಶಯ್ಯಾಸನಂ ಪದ್ಭ್ಯಾಂ ಕೃಪಾಲುಃ ಕೃಪಯಾಭ್ಯಗಾತ್ ।
‘ಕೃಪಾಳುವಾದ ಭಗವಂತನು ಕೃಪಾಪರವಶನಾಗಿ ಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಓಡಿದನು’. ಕೌರವರ ದಾನವೀ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಸ್ತ್ರಾವತಾರವಾಯಿತು. ದ್ರೌಪದಿಯ ಒಂದು ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಎರಡನೆಯದು ಮತ್ತು ಎರಡರಿಂದ ಮೂರನೆಯದು - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಬಣ್ಣಗಳ ವಸ್ತ್ರಗಳು ಬರಲಾರಂಭಿಸಿದವು. ಅಲ್ಲಿ ವಸ್ತ್ರಗಳ ರಾಶಿಯೇ ಬಿತ್ತು. ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯ ಬಂಧುವು ಬಂದು ದ್ರೌಪದಿಯ ಮಾನವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದನು. ದುಶ್ಶಾಸನನು ಬಳಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜಿಜ್ಞಾಸು ಭಕ್ತನ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು?
ಉತ್ತರ - ಐಶ್ವರ್ಯ, ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು, ಮನೆ ಮುಂತಾದ ವಸ್ತುಗಳ ಮತ್ತು ರೋಗ-ಸಂಕಟಾದಿಗಳ ಪರಿವೆ ಇಲ್ಲದೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಏಕನಿಷ್ಠರಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡುವ (14/26) ಆ ಶ್ರೇಯಸ್ಕಾಮಿ ಭಕ್ತರನ್ನು ಜಿಜ್ಞಾಸು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಜಿಜ್ಞಾಸು ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷಿತರೇ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕರ ಹೆಸರುಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ಉದ್ಧವನ ಹೆಸರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಸ್ಕಂದದಲ್ಲಿ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಮೂವತ್ತರವರೆಗೆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಉದ್ಧವನಿಗೆ ಬಹು ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ, ಅದು ಉದ್ಧವಗೀತೆಯೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜ್ಞಾನೀಭಕ್ತನ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು?
ಉತ್ತರ-ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಏಕಮೇವ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಉಳಿದಿರುವನೋ - ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೇನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಯಾರ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳೂ ನಿಃಶ್ಶೇಷವಾಗಿ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗಿಬಿಟ್ಟಿರುವವೋ ಹಾಗೂ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಜ ಭಾವದಿಂದಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವರೇ ಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ (12/13-19). ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿಮೂರನೇ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂರನೇ ಮತ್ತು ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರ ವರ್ಣನೆ ಇದೆಯೋ ಆ ನಿಷ್ಕಾಮ ಅನನ್ಯಪ್ರೇಮೀ ಸಾಧಕ ಭಕ್ತರೂ ಸಹ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತರಲ್ಲೇ ಅಂತರ್ಗತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶುಕದೇವ, ಸನಕಾದಿಗಳು, ನಾರದರು ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮರೇ ಮೊದಲಾದವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬಾಲಕರಾದ ಪ್ರಹ್ಲಾದರೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನೀಭಕ್ತರೆಂದು ಮಾನ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ತಾಯಿಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿಯೇ ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಉಪದೇಶ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತ್ತು. ಅವರು ದೈತ್ಯ ರಾಜ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿನ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದರು. ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ ವಿಟ್ಟಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಅವನ ಮಗ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವು ಇವರನ್ನು ಬಹಳ ಹಿಂಸಿಸಿದನು. ಹಾವುಗಳಿಂದ ಕಚ್ಚಿಸಿದನು, ಆನೆಗಳಿಂದ ತುಳಿಸಿದನು, ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ತಳ್ಳಿಸಿದನು, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಿದನು, ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಗುರುಗಳು ಅವರನ್ನು ಸಾಯಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು; ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಇವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ ಬಂದನು. ಇವರಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ನರಸಿಂಹ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿನ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿದನು. ಯಾವುದೇ ಭಯದಿಂದ ಹೆದರದಿರುವುದೇ ಪ್ರಹ್ಲಾದನ ಜ್ಞಾನ-ಸ್ಥಿತಿಯ ಸೂಚಕವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಗುರು ಗೃಹದಲ್ಲಿ ಇವರು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ತನ್ನ ಸಹಪಾಠಿಗಳಿಗೆ ಯಾವ ದಿವ್ಯ ಉಪದೇಶ ಕೊಟ್ಟಿರುವರೋ ಅದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಇವರು ಜ್ಞಾನಿಯೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾಗವತ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಇವರ ಸುಂದರ ಕಥೆಯನ್ನು ಅವಶ್ಯ ಓದಲೇಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಚ’ ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಏನನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಚ’ ಎಂಬುದರ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ, ಆರ್ತ ಮತ್ತು ಜಿಜ್ಞಾಸು ಭಕ್ತರಿಗಿಂತ ಜ್ಞಾನಿಭಕ್ತರ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹದಿನೇಳು, ಹದಿನೆಂಟು ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಜ್ಞಾನಿಯ ಮಹಿಮೆಯ ಸಂಕೇತವನ್ನು ‘ಚ’ದ ಮೂಲಕ ಇಲ್ಲಿ ಸೂತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಿಗಿಂತ ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಉತ್ತಮರು ಯಾರು ಮತ್ತು ಅದು ಹೇಗೆ?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ದೃಢ ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವರೆಲ್ಲರೂ ಉತ್ತಮರೇ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ನಾಲ್ವರನ್ನೂ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸುಕೃತಿ’ ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಉದಾರ’ರೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿಯ ವರ್ಣನೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ತಾರತಮ್ಯದಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ಈ ರೀತಿ ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ - ‘ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ’ಗಿಂತ ‘ಆರ್ತ’ ಉತ್ತಮರು, ‘ಆರ್ತ’ರಿಗಿಂತ ‘ಜಿಜ್ಞಾಸು’ ಮತ್ತು ‘ಜಿಜ್ಞಾಸು’ವಿಗಿಂತ ‘ಜ್ಞಾನಿ’ ಉತ್ತಮರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ‘ಅರ್ಥಾರ್ಥಿಗಳು’ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಸುಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡವರಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಪೂರ್ಣವಾದ ಪ್ರೇಮವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರು ಭೋಗಗಳ ಅಪೇಕ್ಷೆ ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಆರ್ತ ಭಕ್ತರು ಸುಖಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಂದ ಎಂದೂ ಏನನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಥಾರ್ಥಿಗಿಂತ ಅವರಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಪ್ರೇಮವಿದೆ ಎಂದು ಇದರಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾದಾಗ್ಯೂ ಸಹ ಅವರ ಪ್ರೇಮವು ಶಾರೀರಿಕ ಸುಖ ಮತ್ತು ಮಾನ - ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಕೊಂಚಮಟ್ಟಿಗೆ ಹಂಚಿ ಕೊಂಡಿರುವುದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಘೋರ ಸಂಕಟ ಒದಗಿದಾಗ ಅಥವಾ ಅವಮಾನಿತರಾದಾಗ ಅವುಗಳಿಂದ ಪಾರಾಗಲು ಭಗವಂತನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಜಿಜ್ಞಾಸು ಭಕ್ತರು ಸುಖ - ಭೋಗಗಳನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ ವಿಪತ್ತುಗಳಿಂದ ಗಾಬರಿಪಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಅವರು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವವನ್ನೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಾದರೋ ಆಸಕ್ತರಲ್ಲ; ಆದರೂ ಮುಕ್ತಿಯ ಕಾಮನೆ ಅವರಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವರ ಪ್ರೇಮವೂ ಕೂಡ ‘ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ’ ಮತ್ತು ‘ಆರ್ತ’ರಿಗಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಅಧಿಕವಾದರೂ ಸಹ ‘ಜ್ಞಾನಿ’ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ‘ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರ ಸ್ವರೂಪ’ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತರಾದರೋ ಯಾವುದೇ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮ ಪ್ರೇಮಭಾವದಿಂದ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ಸರ್ವೋತ್ತಮರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಭರತರ್ಷಭ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಇದರ ಉದ್ದೇಶವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನ್ನು ‘ಭರತವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ’ನೆಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು, ನೀನು ಸುಕೃತಿಯಾಗಿರುವೆ; ಆದುದರಿಂದಲೇ ನೀನಾದರೋ ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ಭಕ್ತರ ವಿಚಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಅವರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತರ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಮತ್ತು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಭಕ್ತರಿಗಿಂತ ಅವರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 17)
ತೇಷಾಂ ಜ್ಞಾನೀ ನಿತ್ಯಯುಕ್ತ ಏಕಭಕ್ತಿರ್ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ।
ಪ್ರಿಯೋ ಹಿ ಜ್ಞಾನಿನೋಽತ್ಯರ್ಥಮಹಂ ಸ ಚ ಮಮ ಪ್ರಿಯಃ॥
ತೇಷಾಮ್ - ಅವರುಗಳಲ್ಲಿ, ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಃ - ನಿತ್ಯವೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುವ, ಏಕಭಕ್ತಿಃ - ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ, ಜ್ಞಾನೀ - ಜ್ಞಾನೀಭಕ್ತನು, ವಿಶಿಷ್ಯತೇ - ಅತಿ ಉತ್ತಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಜ್ಞಾನಿನಃ - ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವತಃ ತಿಳಿಯುವ ಜ್ಞಾನಿಗೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಅತ್ಯರ್ಥಮ್ - ಅತ್ಯಂತ, ಪ್ರಿಯಃ - ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು,
ಸಃ - ಆ ಜ್ಞಾನಿಯು, ಮಮ - ನನಗೆ, ಪ್ರಿಯಃ - ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥17॥
ಅವರಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನು ಅತಿ ಉತ್ತಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಜ್ಞಾನಿಗೆ ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಆ ಜ್ಞಾನಿಯು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 17 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜ್ಞಾನೀಯ ಜೊತೆಗೆ ಯಾವ ‘ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಃ’ ಮತ್ತು ‘ಏಕಭಕ್ತಿಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜಗತ್ತು, ಶರೀರ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಮರೆತು ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವವನನ್ನು ‘ನಿತ್ಯಯುಕ್ತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಹೇತುರಹಿತ ಮತ್ತು ಅವಿರಲ ಪ್ರೇಮವಿಡುವುದನ್ನು ‘ಏಕಭಕ್ತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವ ಜ್ಞಾನಿಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡೂ ಮಾತುಗಳು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಗಳೂ ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಯಥಾರ್ಥತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯಗಳು ಸಮ್ಯಕ್ ಉಪಲಬ್ಧವಾಗಿವೆಯೋ, ಯಾರಿಗೆ ಸರ್ವತ್ರ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ, ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೊಬ್ಬನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಪರಮ ಪ್ರಿಯತಮನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾರ ಮನ-ಬುದ್ಧಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತವಾಗಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ತಲ್ಲೀನರಾಗಿದ್ದಾರೋ - ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಯಾರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆಂಬುದು ಯಾರು ತಿಳಿಸಬಲ್ಲರು? ಯಾರು ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯ, ಸುಖಪ್ರದ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮನುಷ್ಯರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ದುರ್ಲಭಕ್ಕೆ ದುರ್ಲಭವೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುವ ಭೋಗಗಳ ಮತ್ತು ಸುಖಗಳ ಸಮಸ್ತ ಅಭಿಲಾಷೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿರುವರೋ, ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮಹತ್ವ ಎಷ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಇದರ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಗದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಅವರಿಗಾಗಿ ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಯಾರಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಅತಿಶಯ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವರು ಭಗವಂತನಿಗಾದರೋ ಅತಿಶಯ ಪ್ರಿಯರಾಗಿಯೇ ಇರುವರು. ಏಕೆಂದರೆ ಮೊದಲಾದರೋ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರೇಮಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ*.-ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆಂದರೆ ಅದೇ ಪ್ರೇಮರಸ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಪ್ರೇಮದ ಒಂದು ತೊಟ್ಟು (ಬಿಂದು) ಪಡೆದು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಸುಖಿಗಳಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ಅವನು ಈ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ ‘ಯಾರು ನನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವರನ್ನು ನಾನು ಹಾಗೆಯೇ ಭಜಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು. ಆಗ ಭಗವಂತನು ಅವರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೇಮವಿಟ್ಟಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾದರೂ ಏನಿದೆ ? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಅವರು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ರಹಸ್ಯ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತ ಪ್ರೇಮೀಭಕ್ತರ ಪ್ರೇಮದ ಹಾಗೂ ಉಚ್ಚಕೋಟಿಯ ಸಾಧಕ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮೀಭಕ್ತರ ಪ್ರೇಮದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ ಅವರ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
* ರಸೋ ವೈ ಸಃ ರಸಗ್ಂಹ್ಯೇವಾಯಂ ಲಬ್ಧ್ವಾನಂದೀ ಭವತಿ । (ತೈತ್ತರೀಯ ಉ. 2/7)
ಅವನು ರಸವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪುರುಷನು ಆ ರಸವನ್ನು ಪಡೆದೇ ಆನಂದಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನನ್ನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಬೇರೆ ಭಕ್ತರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯರಲ್ಲವೇ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 18)
ಉದಾರಾಃ ಸರ್ವ ಏವೈತೇ ಜ್ಞಾನೀ ತ್ವಾತ್ಮೈವ ಮೇ ಮತಮ್ ।
ಆಸ್ಥಿತಃ ಸ ಹಿ ಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ ಮಾಮೇವಾನುತ್ತಮಾಂ ಗತಿಮ್ ॥
ಏತೇ - ಈ, ಸರ್ವೇ, ಏವ - ಎಲ್ಲರೂ, ಉದಾರಾಃ - ಉದಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ತು - ಆದರೆ, ಜ್ಞಾನೀ - ಜ್ಞಾನಿ(ಯಾದರೋ ಸಾಕ್ಷಾತ್), ಆತ್ಮಾ, ಏವ - ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (ಹೀಗೆ), ಮೇ - ನನ್ನ, ಮತಮ್ - ಮತವು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ,
ಸಃ - ಅವನು, ಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ - ಮದ್ಗತ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನಾದ (ಜ್ಞಾನಿಭಕ್ತನು), ಅನುತ್ತಮಾಮ್ - ಅತಿ ಉತ್ತಮ, ಗತಿಮ್ - ಗತಿಸ್ವರೂಪನಾದ, ಮಾಮ್, ಏವ - ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ, ಆಸ್ಥಿತಃ - ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 18 ॥
ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಉದಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಿಯಾದರೋ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಮತವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಮದ್ಗತ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಜ್ಞಾನೀಭಕ್ತನಾದ ಅವನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗತಿಸ್ವರೂಪೀ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 18 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಉದಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ಭಕ್ತರ ಪ್ರಸಂಗ ನಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಾಗಿಯಾದರೋ ಯಾವ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ ; ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ, ಆರ್ತ ಮತ್ತು ಜಿಜ್ಞಾಸು ಭಕ್ತರೂ ಕೂಡ ಸರ್ವಥಾ ಏಕನಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಗೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ದೃಢ ಮತ್ತು ಪರಮ ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ. ಅವರು ಭಗವಂತನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸರ್ವಜ್ಞನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಸರ್ವೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಪರಮ ದಯಾಳುವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪರಮ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವರು. ನಮ್ಮ ಆಸೆ ಮತ್ತು ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳು ಏಕಮಾತ್ರ ಅವನಿಂದಲೇ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಬಲ್ಲವು. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವರು ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಆಶ್ರಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ-ಸ್ಮರಣೆ, ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಸೇವಾದಿಗಳಲ್ಲೇ ನಿಯೋಜಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚೇಷ್ಟೆಯೂ ಭಗವಂತನ ವಿಶ್ವಾಸದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕೊರತೆಬಾರದಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವರ ಕಾಮನೆಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಳಿಯಲಿಲ್ಲವಾದರೂ ಅವರು ಅದು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಲು ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಯಾರೇ ಪತಿವ್ರತಾ ಸ್ಸ್ತ್ರೀ ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನಾದರೂ ಬಯಸಿದರೆ, ಏಕಮಾತ್ರ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯತಮ ಪತಿಯಿಂದಲೇ ಬಯುಸುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳು ಬೇರೆಯವರತ್ತ ಕಣ್ಣೆತ್ತಿಯೂ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಶ್ವಾಸವಿರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಆ ಭಕ್ತರೂ ಕೂಡ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಇಡುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-‘ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಉದಾರ(ಶ್ರೇಷ್ಠ)ರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಪ್ಪತ್ತ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ‘ನನ್ನ ಭಕ್ತರು ಹೇಗೆ ಬೇಕಾದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸಲಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ’. ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯ ಫಲವನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ (9/25).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಾಲ್ಕೂ ಪ್ರಕಾರದ ಭಕ್ತರು ಉತ್ತಮರು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೂ ಇವರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮೂವರಿಗಿಂತ ಜ್ಞಾನಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಇದೆಯೋ ಅದನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಮಾಡಲು ‘ತು’ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜ್ಞಾನಿಯಾದರೋ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಎಂದು ನನ್ನ ಮತವಾಗಿದೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು ?
ಉತ್ತರ - ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಂತರವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಭಕ್ತರಿದ್ದಲ್ಲಿ ನಾನಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರೂ ಇದ್ದಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಅವನು ಅತಿ ಉತ್ತಮ ಗತಿಸ್ವರೂಪೀ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ತನ್ಮಯವಾಗಿರುವವರನ್ನು ‘ಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅಂತಹ ಪುರುಷನು ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಮತ್ತು ಪರಮಗತಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಅವನಲ್ಲೇ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಅಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ಅತೀ ಉತ್ತಮಗತಿ ಸ್ವರೂಪೀ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ - ಈಗ ಆ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನ ದುರ್ಲಭತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 19)
ಬಹೂನಾಂ ಜನ್ಮನಾಮಂತೇ ಜ್ಞಾನವಾನ್ಮಾಂ ಪ್ರಪದತ್ಯೇ ।
ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮಿತಿ ಸ ಮಹಾತ್ಮಾ ಸುದುರ್ಲಭಃ ॥
ಬಹೂನಾಮ್ - ಅನೇಕ, ಜನ್ಮನಾಮ್ - ಜನ್ಮಗಳ, ಅಂತೇ - ಕಡೆಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ, ಜ್ಞಾನವಾನ್ - ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಪ್ತನಾದ ಪುರುಷನು, ಸರ್ವಮ್ - ಎಲ್ಲವೂ, ವಾಸುದೇವಃ - ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಪ್ರಪದ್ಯತೇ - ಭಜಿಸುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅಂತಹ, ಮಹಾತ್ಮಾ - ಮಹಾತ್ಮನು, ಸುದುರ್ಲಭಃ - ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಕೊನೆಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದ ಪುರುಷನು ಎಲ್ಲವೂ ‘ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’
ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅಂತಹ ಮಹಾತ್ಮನು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 19 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಬಹೂನಾಂ ಜನ್ಮನಾಮಂತೇ’ ಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನೀಭಕ್ತನಾಗುತ್ತನೋ ಅದೇ ಅವನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಜನ್ಮವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ನಂತರ ಅವನಿಗೆ ಪುನಃ ಜನ್ಮ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಅವನ ಕೊನೆಯ ಜನ್ಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ - ಮಾಡುತ್ತಾ ಅನಂತರ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನ ಏಕಾಂತಿಕ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಅರ್ಥವಿಸಿದರೆ ಏನು ಹಾನಿಯಿದೆ ?
ಉತ್ತರ - ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ, ಆರ್ತ ಮತ್ತು ಜಿಜ್ಞಾಸು ಭಕ್ತರ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಭಗವಂತನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಭಕ್ತರಿಗೂ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ (7/23, 9/25) ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಶರತ್ತನ್ನು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಕಲಿಲ್ಲ. ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಸಾಧನವು ಶಿಥಿಲವಾದಾಗ ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಒಂದು ವೇಳೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚಾದರೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೀವ್ರತೆ ಉಂಟಾದರೆ ಒಂದೇ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಮಯದ ನಿಯಮವೇನೂ ಇಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನವಾನ್’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಯಾವ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿದ್ದನೋ, ಯಾವ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತನು ಆ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೂ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರೇ ಒಬ್ಬರು ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಎಂದು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಹೇಳಿದೆಯೋ, ಅವನಿ ಗಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನವಾನ್’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಎಲ್ಲವೂ ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು ?
ಉತ್ತರ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ವಾಸುದೇವನ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಈ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಲ ಅನುಭವ ವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲೇ ನಿತ್ಯ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದು - ಇದೇ ‘ಎಲ್ಲವೂ ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂಬುದೇ ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು ?
ಉತ್ತರ - ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲಾದರೋ ಜನರಿಗೆ ಭಜನೆಯತ್ತ ರುಚಿಯೇ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾವಿರದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಉಂಟಾದರೂ ಅದು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವ ವಶನಾಗಿ ಶಿಥಿಲ ಪ್ರಯತ್ನನಾಗಿ ಭಜನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಯಾರಾದರು ಒಂದು ವೇಳೆ ಏನಾದರೂ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವನಾದರೂ ಅವನು ಶ್ರದ್ಧಾ ಭಕ್ತಿಯ ಕೊರತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಕಾಮನೆಗಳ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಕೊಚ್ಚಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾರನು, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಮಹಾ ಪುರುಷರು ಕೆಲವೇ ವಿರಳರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಮಹಾತ್ಮರು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭರಾಗಿರುತ್ತಾರೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇಂತಹ ಮಹಾತ್ಮರು ಯಾರಿಗಾದರೂ ದೊರಕಿದರೆ ಅವನ ಮಹಾ ಸೌಭಾಗ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ದೇವರ್ಷಿನಾರದರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ
‘ಮಹತ್ಸಂಗಸ್ತು ದುರ್ಲಭೋಽಗಮ್ಯೋಽಮೋಘಶ್ಚ’ (ನಾ.ಭ. ಸೂ.39)
ಮಹಾಪುರುಷರ ಸಂಗವು ದುರ್ಲಭವೂ, ಅಗಮ್ಯವೂ ಮತ್ತು ಅಮೋಘವೂ ಆಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ದುಷ್ಕೃತಿ ಜನರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಭಜಿಸದಿರುವ ಮತ್ತು ಹದಿನಾರರಿಂದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರ ತನಕ ಸುಕೃತಿ ಪುರುಷರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಭಜಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈಗ ಭಗವಂತನು ಯಾರು ಸುಕೃತಿಗಳಾದರೂ ಕಾಮನೆಯವಶರಾಗಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವರೋ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 20)
ಕಾಮೈಸ್ತೈಸ್ತೈರ್ಹೃತಜ್ಞಾನಾಃ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇಽನ್ಯದೇವತಾಃ ।
ತಂ ತಂ ನಿಯಮಮಾಸ್ಥಾಯ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ನಿಯತಾಃ ಸ್ವಯಾ ॥
ತೈಃ ತೈಃ - ಯಾವು-ಯಾವುದೋ, ಕಾಮೈಃ - ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯ ಮೂಲಕ, ಹೃತಜ್ಞಾನಾಃ - ಯಾರ ಜ್ಞಾನವು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ (ಆ ಜನರು), ಸ್ವಯಾ - ತಮ್ಮ, ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ - ಸ್ವಭಾವದಿಂದ, ನಿಯತಾಃ - ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ,
ತಮ್, ತಮ್ - ಆಯಾಯಾ, ನಿಯಮಮ್ - ನಿಯಮಗಳನ್ನು, ಆಸ್ಥಾಯ - ಧಾರಣೆ ಮಾಡಿ, ಅನ್ಯದೇವತಾಃ - ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ - ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥ 20 ॥
ಆಯಾಯಾ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯ ಮೂಲಕ ಯಾರ ಜ್ಞಾನವು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ, ಆ ಜನರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಆಯಾಯಾ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಧಾರಣೆಮಾಡಿ ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥ 20 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಯಾಯಾ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನವು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಆಯಾಯಾ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲರ ಕಾಮನೆಯು ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆ ಭೋಗ ಕಾಮನೆಗಳ ಮೋಹದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ-ನಾನು ಯಾರಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೇನು, ಈಶ್ವರ ಮತ್ತು ಜೀವಿಯ ಸಂಬಂಧವೇನು, ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿದೆ, ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಏನು ವಿಶೇಷತೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾಗದೆ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿದೆ ಎಂಬ ವಿವೇಕವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಈ ವಿವೇಕಶಕ್ತಿಯು ವಿಮೋಹಿತವಾಗುವುದೇ ಕಾಮನೆಯ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನವು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಾಯಯಾ-ಪಹೃತಜ್ಞಾನಾಃ’ ಅದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನು ‘ತೈಃ ತೈಃ ಕಾಮೈಃ ಹೃತಜ್ಞಾನಾಃ’ ಹೇಳಿರುವ ಅವರಲ್ಲಿ ಭೇದವೇನಿದೇ?
ಉತ್ತರ - ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವವರನ್ನು ಭಗವಂತನು ಪಾಪಾತ್ಮಾ, ಮೂಢ, ನರಾಧಮ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಸ್ವಭಾವದವರೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಅವರು ಆಸುರೀ ಸ್ವಭಾವದವರಾದ ಕಾರಣ ತಮಃ ಪ್ರಧಾನರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಮತ್ತು ನರಕ ಭಾಗಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ (16/16, 19)ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಜ್ಞಾನವು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿರುವವರು ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವಂತಹ ಭಕ್ತರು ಶ್ರದ್ಧಾಳುಗಳು ಹಾಗೂ ದೇವಲೋಕದ ಭಾಗಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ (7/23,9/25), ಹಾಗೂ ರಜೋ ಮಿಶ್ರಿತ ಸಾತ್ವಿಕರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಇಬ್ಬರಲ್ಲೂ ಭಾರೀ ಅಂತರವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವ’ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ‘ಅದರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗುವುದು’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಸಂಚಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಸಂಸ್ಕಾರ ಸಮೂಹದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ‘ಸ್ವಭಾವ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವಿಯ ಸ್ವಭಾವವು ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಯಾವ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದನ್ನೇ ‘ಅದರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗುವುದು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆಯಾಯಾ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಅನ್ಯದೇವತೆಗಳನ್ನು ಭಜಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ಇಂದ್ರ, ಮಾರುತ್, ಯಮ ಮತ್ತು ವರುಣರೇ ಮೊದಲಾದ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಭಿನ್ನರೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಯಾವ ದೇವತೆಯ, ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಜಪ, ಧ್ಯಾನ, ಪೂಜೆ, ನಮಸ್ಕಾರ, ನ್ಯಾಸ, ಹವನ, ವ್ರತ, ಉಪವಾಸ ಮೊದಲಾದ ಯಾವ-ಯಾವ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ನಿಯಮಗಳಿವೆಯೋ ಆಯಾಯಾ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಅವನ್ನು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಿಂದ ಪಾಲನೆಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ದೇವತೆಗಳ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಆಯಾಯಾ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಧಾರಣೆ ಗೈದು ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಭಜಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟದೇವರ ಭಿನ್ನತೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಪೂಜಾದಿ ನಿಯಮಗಳಲ್ಲೂ ಭೇದಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಆಯಾಯಾ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಎರಡು ಬಾರಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತೂ ಇದೆ-ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವರ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಅದು ಅನ್ಯ ದೇವತೆಯ ಪೂಜೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದೇ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಅಥವಾ ಭಗವತ್ ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥ ಅವರ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಅನ್ಯ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಯಾಗದೆ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವೂ ಕೂಡ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದೇವೋಪಾಸಕರಿಗೆ ಅವರ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲವು ಹೇಗೆ ಮತ್ತು ಏನು ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಇದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 21)
ಯೋ ಯೋ ಯಾಂ ಯಾಂ ತನುಂ ಭಕ್ತಃ ಶ್ರದ್ಧಯಾರ್ಚಿತುಮಿಚ್ಚತಿ ।
ತಸ್ಯ ತಸ್ಯಾಚಲಾಂ ಶ್ರದ್ಧಾಂ ತಾಮೇವ ವಿದಧಾಮ್ಯಹಮ್ ॥
ಯಃ, ಯಃ - ಯಾವ ಯಾವ, ಭಕ್ತಃ - ಸಕಾಮ ಭಕ್ತರು, ಯಾಮ್ ಯಾಮ್ - ಯಾವ ಯಾವ, ತನುಮ್ - ದೇವತೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಶ್ರದ್ಧಯಾ - ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ, ಅರ್ಚಿತುಮ್ - ಪೂಜಿಸಲು, ಇಚ್ಛತಿ - ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಾರೋ, ತಸ್ಯ, ತಸ್ಯ - ಆಯಾಯಾ ಭಕ್ತನ, ಶ್ರದ್ಧಾಮ್ - ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ತಾಮ್, ಏವ - ಅದೇ ದೇವತೆಯ ಕುರಿತು, ಅಚಲಾಮ್ - ಸ್ಥಿರ, ವಿದಧಾಮಿ - ಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 21 ॥
ಯಾವ ಯಾವ ಸಕಾಮ ಭಕ್ತರು ಯಾವ ಯಾವ ದೇವತೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಆಯಾ ಭಕ್ತನ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ನಾನು ಅದೇ ದೇವತೆಯ ಕುರಿತು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 21 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಕ್ತಃ’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಯಃ’ ಮತ್ತು ‘ತನುಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಯಾಮ್’ ಎಂಬುದನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಯಃ’ವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಭಕ್ತರ ಮತ್ತು ‘ಯಾಮ್’ ಎಂಬುದನ್ನು ಎರಡುಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ದೇವತೆಗಳ ಅನೇಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಕಾಮ ಭಕ್ತರೂ ಕೂಡ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಭೇದದಿಂದ ಅವರ ಇಷ್ಟ ದೇವರೂ ಕೂಡ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೇವತೆಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ದೇವತೆಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ, ಅವರ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪೂಜಾ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲ ದಲ್ಲಿ ತುಂಬು ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಯಾವ ದೇವತೆಯ ಮೂರ್ತಿಯ ಯಾವ ವಿಧಾನವಿದೆಯೋ ಅದರಂತೆಯೇ ಧಾತು, ಕಾಷ್ಠ (ಕಟ್ಟಿಗೆ) ಮಣ್ಣು, ಕಲ್ಲು ಮೊದಲಾದ ಮೂರ್ತಿ ಅಥವಾ ಚಿತ್ರಪಟದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸ್ಥಾಪನೆಗೈದು ಅಥವಾ ಮನದ ಮೂಲಕ ಮಾನಸಿಕ ಮೂರ್ತಿಯ ನಿರ್ಮಾಣಗೈದು, ಯಾವ ಮಂತ್ರದ ಎಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಿದೆಯೋ, ಅಷ್ಟೆ ಜಪಪೂರ್ವಕ, ಯಾವ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಪೂಜೆಯ ಯಾವ ವಿಧಾನವಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಮಂತ್ರದ ಅಷ್ಟೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಜಪಗೈದು ಅದೇ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಅದೇ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು, ದೇವತೆಗಳ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ಯನ್ನಿತ್ತು ಯಜ್ಞಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ಅವರ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವುದು, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿ ನಮಸ್ಕಾರಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಇದೇ ದೇವತೆಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪೂಜಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಾಮ್’ ಈ ಪದವನ್ನು ‘ಶ್ರದ್ಧಾಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಮಾಡದೆ ಅದನ್ನು ‘ತನುಮ್’ (ದೇವತೆಯ ಸ್ವರೂಪ) ವಿನ ಬೋಧಕವೆಂದು ಏಕೆ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಯಾಂ ಯಾಮ್’ ಪದಗಳು ‘ತನುಮ್’ ಪದದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೋ, ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಏಕಾನ್ವಯ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ತಾಮ್’ ಅನ್ನು ಕೂಡ ‘ತನುಮ್’ವಿನ ಬೋಧಕವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಅದರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿದರೂ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಂತರ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಹಾಗೆಯೇ ತಿಳಿದರೆ ಆ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ದೇವತಾ ವಿಷಯಕವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದೀತು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ ಎಂಬುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಏವ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಭಕ್ತನು ಯಾವ ದೇವತೆಯ ಪೂಜೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ನಾನು ಅದೇ ಇಷ್ಟದೇವತೆಯ ಕುರಿತು ಸ್ಥಿರಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 22)
ಸ ತಯಾ ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಯುಕ್ತಸ್ತಸ್ಯಾರಾಧನಮೀಹತೇ ।
ಲಭತೇ ಚ ತತಃ ಕಾಮಾನ್ಮಯೈವ ವಿಹಿತಾನ್ಹಿ ತಾನ್ ॥
ಸಃ - ಆ ಪುರುಷನು, ತಯಾ - ಆ, ಶ್ರದ್ಧಯಾ - ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ, ಯುಕ್ತಃ - ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ತಸ್ಯ - ಆ ದೇವತೆಯ,
ಆರಾಧನಮ್ - ಪೂಜೆಯನ್ನು, ಈಹತೇ - ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ತತಃ - ಆ ದೇವತೆಯಿಂದ, ಮಯಾ, ಏವ - ನನ್ನ ಮೂಲಕವೇ, ವಿಹಿತಾನ್ - ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ತಾನ್ - ಆ, ಕಾಮಾನ್ - ಬಯಸಿದ ಭೋಗಗಳನ್ನು, ಹಿ - ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ,
ಲಭತೇ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 22 ॥
ಆ ಪುರುಷನು ಅಂತಹ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಆ ದೇವತೆಯ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ದೇವತೆಯಿಂದ ನನ್ನಿಂದಲೇ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಬಯಸಿದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 22 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ನನ್ನಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಆ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಅವನು ಯಥಾವಿಧಿ ಆ ದೇವತೆಯ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಆ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲ ಸ್ವರೂಪ ಅಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವತೆಯ ಮೂಲಕ ಅವನಿಗೆ, ನನ್ನಿಂದ ಮೊದಲೇ ನಿರ್ಧಾರಿತವಾದ ಇಚ್ಛಿತ ಭೋಗಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನನ್ನ ವಿಧಾನಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ದೊಡ್ಡ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾನೂನಿನಂತೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ ಸರಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಯಂತೆ, ದೇವತೆಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳ ಬೇಕೆಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಯಾರಿಗಾದರು ಅವರ ಕಾರ್ಯದ ಬದಲಿಗೆ ಏನಾದರೂ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದರೆ, ಕಾನೂನಿನಂತೆ ಅವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಸಿಗುವ ವಿಧಾನವಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಕೊಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಎಷ್ಟಿದೆಯೋ ಅಷ್ಟೇ ಕೊಡಬಲ್ಲರು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಹಿತಾನ್’ ಪದವನ್ನು ‘ಕಾಮಾನ್’ ಪದದ ವಿಶೇಷಣವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವರು ಹಿತಕರ ಭೋಗಗಳನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾರೆಂದು ಅರ್ಥವಿಸಿದರೆ ಹಾನಿ ಏನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹೀಗೆ ಅರ್ಥವಿಸುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ‘ಕಾಮ’ ಶಬ್ದವಾಚ್ಯ ಭೋಗ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಯಾರಿಗೂ ಯಥಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಹಿತಕರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅನ್ಯ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲವನ್ನು ವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಭಗವದುಪಾಸನೆಯ ಫಲದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 23)
ಅಂತವತ್ತು ಫಲಂ ತೇಷಾಂ ತದ್ಭವತ್ಯಲ್ಪಮೇಧಸಾಮ್ ।
ದೇವಾನ್ದೇವಯಜೋ ಯಾಂತಿ ಮದ್ಭಕ್ತಾ ಯಾಂತಿ ಮಾಮಪಿ ॥
ತು - ಆದರೆ, ತೇಷಾಮ್ - ಆ, ಅಲ್ಪಮೇಧಸಾಮ್ - ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರ, ತತ್ - ಆ, ಫಲಮ್ - ಫಲವು,
ಅಂತವತ್ - ನಾಶವಾಗುವಂತಹುದು, ಭವತಿ - ಆಗಿದೆ (ಹಾಗೂ ಆ), ದೇವಯಜಃ - ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು, ದೇವಾನ್ - ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಯಾಂತಿ - ಪ್ರಾಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ (ಮತ್ತು), ಮದ್ಭಕ್ತಾಃ - ನನ್ನ ಭಕ್ತರು (ಹೇಗಾದರೂ ಭಜಿಸಲಿ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು), ಮಾಮ್, ಅಪಿ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಯಾಂತಿ - ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ॥ 23 ॥
ಆದರೆ ಆ ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರ ಆ ಫಲವು ನಾಶಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ಆ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಭಕ್ತರು ಹೇಗಾದರೂ ಭಜಿಸಲಿ, ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ನನ್ನನ್ನೇ ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ॥ 23 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನು ಮೂಢ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅವರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಈ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ‘ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿ’ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಏನು ಅಂತರವಿದೆ? ಮತ್ತು ಇವರನ್ನು ‘ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡದೇ ಪಾಪಾಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ನರಾಧಮರನ್ನು ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿದವರು ಮತ್ತು ಮೂಢರೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇವರು ಪಾಪಾಚರಣೆಯಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರಿಗಿಂತ ಎಷ್ಟೋ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಸರ್ವಥಾ ಆಸುರ ಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದವರು ಹಾಗೂ ಮೂಢರೂ ಅಲ್ಲ; ಆದರೂ ಕಾಮನೆಗಳ ವಶರಾಗಿ ಅನ್ಯ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಭೋಗ ವಸ್ತುಗಳಿಗಾಗಿ ಅವರ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತರಿಗಿಂತ ಕೆಳಗಿನವರು ಮತ್ತು ‘ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿ’ಯವರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಇವರ ಬುದ್ಧಿಯು ಅಲ್ಪವಾಗಿರದಿದ್ದರೆ, ಇವರು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೇ ಸಮಸ್ತ ಪೂಜೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನೇ ಎಲ್ಲರ ಏಕ ಮಾತ್ರ ಪರಮ ಅಧೀಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆಂಬ ಮಾತನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರು (5/29 ; 9/24). ಈ ಬುದ್ಧಿಯ ಅಲ್ಪತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಯಜ್ಞಾದಿ ವಿಶಾಲ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಇವರಿಗೆ ತುಂಬಾ ಕ್ಷುದ್ರ ಮತ್ತು ವಿನಾಶಶೀಲವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಇವರು ಬುದ್ಧಿವಂತರಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆಗಾಗಿಯೇ ಇಷ್ಟು ಪರಿಶ್ರಮ ಮಾಡಿದರೆ, ಅಥವಾ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವೆಂದು ತಿಳಿದು ಭಗವತ್ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ಅವರ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಇಷ್ಟೇ ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ಇವರು ಆ ಮಹಾನ್ ಮತ್ತು ದುರ್ಲಭ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದು ಕೃತಕೃತ್ಯರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು.
ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವರನ್ನು ‘ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು? ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರೆಲ್ಲ ಭಕ್ತರೂ ಅವರನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆಯೇ? ಮತ್ತು ದೇವೋಪಾಸನೆಯ ಫಲವನ್ನು ‘ಅಂತವತ್’ ಎಂದು ಏಕೆ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ದೇವತೆಗಳ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಲುಪಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಾಮೀಪ್ಯ, ಸಾರೂಪ್ಯ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ. ದೇವೋಪಾಸನೆಯ ದೊಡ್ಡದರಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಫಲವು ಇದೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ಎಲ್ಲ ದೇವೋಪಾಸಕರಿಗೆ ಈ ಫಲವೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರಾದರೋ ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ ಮತ್ತು ಮಾನ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮೊದಲಾದ ತುಚ್ಛ ಮತ್ತು ಕ್ಷಣಿಕ ಭೋಗಳಿಗಾಗಿ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕಾಮನೆಯಂತೆ ಆ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಇದ್ದುಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ದೇವತೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಬೆಳೆದದ್ದರಿಂದ ಭೋಗಗಳಿಗಿಂತ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನುಗೈದು ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಹಾಗೂ ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಆ ದೇವತೆಗಳ ಸ್ಮೃತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಅವರು ದೇವಲೋಕ ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಆ ದೇವತೆಗಳು, ಅವರಿಂದ ಸಿಗುವ ಭೋಗಗಳು ಹಾಗೂ ಅವರ ಲೋಕಗಳೆಲ್ಲವೂ ವಿನಾಶಶೀಲವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ
ಆ ಫಲವನ್ನು ‘ಅಂತವತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಎಂದರೇನು? ಭಗವಂತನ ಆರ್ತರೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳತ್ತಾರೆ? ಹಾಗೂ ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ಯ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯದಿವ್ಯ ಪರಮಧಾಮದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನಿವಾಸಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಅಭೇದ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಏಕತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವುದು, ಎರಡರ ಹೆಸರೂ ‘ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿ’ಯೇ ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವರಿಗಾದರೋ ಭಗವಂತನು ನಿತ್ಯಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಅವರಿಗಾಗಿ ಯಾದರೋ ಹೇಳುವುದೇನಿಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಜಿಜ್ಞಾಸು ಭಕ್ತರು ಭಗವಂತನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಆದುದರಿಂದ ಅವರಿಗೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗಲೇ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಉಳಿದವರು ಅರ್ಥಾರ್ಥಿ ಮತ್ತು ಆರ್ತರು. ಅವರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ದಯೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನು ಪರಮ ದಯಾಳು ಮತ್ತು ಪರಮ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಯಾವ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸುಂಟಾಗುವುದೋ, ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವನು ಬೇಗನೇ ಅವನ ಸಮೀಪ ತಲುಪ ಬಲ್ಲನೋ ಅದೇ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾವ ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಯಾವ ಸಂಕಟದ ನಿವಾರಣೆಯಿಂದ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟವೇ ಆಗುವುದೋ, ಮೋಹವಶನಾಗಿ ಭಕ್ತನು ಯಾಚಿಸಿದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಆ ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿ ಅಥವಾ ಸಂಕಟದ ನಿವಾರಣೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಮತ್ತು ಯಾವುದರ ಪೂರ್ತಿಯಿಂದ ಅವನ ಭಕ್ತರ ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರು ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಯ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಭಾವದಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಒಂದು ಬಾರಿ ಯಾವುದೇ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಾಗ, ಮತ್ತೆ ಅವನು ಅದನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸಿದರೂ ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ಕಡಿಯಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಭಗವಂತನ ಸ್ವಭಾವವೇ ಹಾಗಿದೆ. ಅವನು ಭಕ್ತನಿಗೆ ಅವನ ಇಚ್ಛಿತ ವಸ್ತುಕೊಟ್ಟು ಅಥವಾ ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಹಾನಿಯಾಗುವುದಾದರೆ ಅವನಿಗೆ ಕೊಡದಿದ್ದರೂ ಭಕ್ತಿಯು ನಷ್ಟವಾಗದಿರುವುದೆ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಅದು ಅವನೊಳಗೆ ಅಡಗಿದ್ದು, ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗಲೇ ಅವನನ್ನು ಭಗವಂತನತ್ತ ಸೆಳೆದು ಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಬಾರಿ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣ ದಿಂದ ದೊರಕಿದ ಭಕ್ತಿಯು ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಕಳೆದರೂ, ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವವರೆಗೆ ಅವನನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಬಳಿಕವಂತೂ ಭಕ್ತಿಯು ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಭಕ್ತಿ, ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಏಕತೆಯೇ ಉಂಟಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲಾದರೂ ಭಜಿಸುವವರಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುವಷ್ಟು ಭಗವಂತನು ಪ್ರೇಮೀ ಮತ್ತು ದಯಾಸಾಗರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಅವನನ್ನು ಏಕೆ ಭಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 24)
ಅವ್ಯಕ್ತಂ ವ್ಯಕ್ತಿಮಾಪನ್ನಂ ಮನ್ಯಂತೇ ಮಾಮಬುದ್ಧಯಃ ।
ಪರಂ ಭಾವಮಜಾನಂತೋ ಮಮಾವ್ಯಯಮನುತ್ತಮಮ್ ॥
ಅಬುದ್ಧಯಃ - ಬುದ್ಧಿಹೀನರಾದ ಪುರುಷರು, ಮಮ - ನನ್ನ, ಅನುತ್ತಮಮ್ - ಉತ್ಕೃಷ್ಟವೂ, ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶೀ,
ಪರಮ್ - ಪರಮ, ಭಾವಮ್ - ಭಾವವನ್ನು, ಅಜಾನಂತಃ - ತಿಳಿಯದೆ, ಅವ್ಯಕ್ತಮ್ - ಮನಸ್ಸು-ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ಪರನಾದ, ಮಾಮ್ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು (ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಹುಟ್ಟಿ), ವ್ಯಕ್ತಿಮ್ - ವ್ಯಕ್ತಿಭಾವವನ್ನು,
ಆಪನ್ನಮ್ - ಪ್ರಾಪ್ತನಾದವನೆಂದು, ಮನ್ಯಂತೇ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 24 ॥
ಬುದ್ಧಿಹೀನರಾದ ಪುರುಷರು ನನ್ನ ಉತ್ಕೃಷ್ಟವೂ, ಅನಿನಾಶಿಯೂ ಆದ ಪರಮ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಮನಸ್ಸು- ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ಪರನಾದ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಹುಟ್ಟಿ ವ್ಯಕ್ತಿಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 24 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಬುದ್ಧಯಃ’ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ‘ಅನುತ್ತಮ’ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ನಾಮ, ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಲೀಲೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಲ್ಲದಿರುವಂತೆ ಮೋಹಾವೃತ ಮತ್ತು ವಿಷಯವಿಮೋಹಿತ ಬುದ್ಧಿಯು ತರ್ಕ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ‘ಬುದ್ಧಿಹೀನ’ರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಗಾಗಿಯೇ ‘ಅಬುದ್ಧಯಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಜನರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ-ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಭಗವಂತನ ದ್ವಿವಿಧ ಪ್ರಕೃತಿಗಳ ವಿಸ್ತಾರವೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಎರಡೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಳ ಪರಮಾಧಾರನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮರು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತು ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನ ಅಚಿಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಹೇಳಲಸದಳವಾದ ಸ್ವರೂಪ, ಸ್ವಭಾವ, ಮಹತ್ವ ಹಾಗೂ ಅಪ್ರತಿಮ ಗುಣಗಳನ್ನು ಮನ ಮತ್ತು ವಾಣಿಯಿಂದ ಯಥಾರ್ಥ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಹೇಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ತನ್ನ ಅನಂತ ದಯಾಳುತ್ವ ಮತ್ತು ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ತನ್ನ ಶರಣಾಗತಿಯ ಆಸರೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಅಜನ್ಮಾ, ಅವಿನಾಶೀ ಮತ್ತು ಮಹೇಶ್ವರ-ಸ್ವಭಾವ ಹಾಗೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದಾಗಿಯೇ ನಾನಾ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅಲೌಕಿಕ ಲೀಲೆಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಪರಮಾನಂದದ ಮಹಾನ್ ಪ್ರಶಾಂತ ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯ, ಅನುತ್ತಮ ಮತ್ತು ಪರಮಭಾವವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವುದೇ ಅವನ ಅನುತ್ತಮ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನನ್ನನ್ನು ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತನಾದವನು’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ-ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ ಈ ಎರಡೂ ರೂಪಗಳು ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯವಾಗಿವೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಅಚಿಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕ ದಿವ್ಯಸ್ವರೂಪ, ಸ್ವಭಾವ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯಾದಿ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಅವತಾರ ಧರಿಸು ತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯಾದಿ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವಾಗುವುದೇ ಜನ್ಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಧಾನವಾಗುವುದೇ ಪರಮಧಾಮಗಮನವಾಗಿದೆ. ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಂತೆ ಶರೀರ-ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗರೂಪೀ ಜನ್ಮ-ಮರಣಗಳು ಅವನದ್ದಾಗಿರು ವುದಿಲ್ಲ. ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣದಿಂದ ಬುದ್ಧಿಹೀನ ಮನುಷ್ಯರು-ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಅವ್ಯಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರ ಯಾವ ಅಸ್ತಿತ್ವವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಹುಟ್ಟಿದ ಬಳಿಕ ವ್ಯಕ್ತರಾದರು; ಇದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಈ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೂ ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ, ಈಗ ವಸುದೇವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ವ್ಯಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇವನಲ್ಲಿ ಅಂತರವಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ-ಬುದ್ಧಿಹೀನ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನನ್ನು ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತನಾದನು, ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬುದ್ಧಿಹೀನ ಮನುಷ್ಯರು ಅವ್ಯಕ್ತನಾದ ನನ್ನ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಸಗುಣ- ಸಾಕಾರ ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುವವನು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಏನು ಹಾನಿಯಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಈ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನ ನಿರ್ಗುಣ-ಸಗುಣ, ನಿರಾಕಾರ-ಸಾಕಾರ ಎಲ್ಲ ಸ್ವರೂಪಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವಾಗಿವೆ. ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನೇ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ-ನಾನು ಅಜನ್ಮಾ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮೇಶ್ವರನೇ ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಸಾಧುಗಳ ಪರಿತ್ರಾಣ, ದುಷ್ಟರ ವಿನಾಶ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸಂಸ್ಥಾಪನೆಯೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗಾಗಿ ಆಗಾಗ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ (4/6-7-8). ಆದುದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಬುದ್ಧಿಹೀನ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಭಗವಂತನ ಈ ಮಾತಿಗೆ ವಿರೋಧ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವತಾರವಾದದ ಖಂಡನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಗೀತೆಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಮಾನ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿಹೀನ ಮನುಷ್ಯರು’ ನನ್ನನ್ನು ‘ವ್ಯಕ್ತಿಮಾಪನ್ನಮ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಕಟನಾದ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಅವ್ಯಕ್ತ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಎಂದು ಇದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಏನು ಹಾನಿಯಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಅರ್ಥವೂ ಸರಿಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟ ನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅವನೇ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಪುರುಷನು ಬುದ್ಧಿಹೀನನೆಂದು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದು. ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆಂದರೆ, ನನ್ನ ಅವ್ಯಕ್ತ (ನಿರಾಕಾರ) ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ (9/4). ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡಿದೆಯೋ ಅದೇ ಸರಿ ಎಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾದ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಜನರು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ಏಕೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ? ಇದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 25)
ನಾಹಂ ಪ್ರಕಾಶಃ ಸರ್ವಸ್ಯ ಯೋಗಮಾಯಾಸಮಾವೃತಃ ।
ಮೂಢೋಽಯಂ ನಾಭಿಜಾನಾತಿ ಲೋಕೋ ಮಾಮಜಮವ್ಯಯಮ್ ॥
ಯೋಗಮಾಯಾ ಸಮಾವೃತಃ - ನನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಅಡಗಿರುವ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಸರ್ವಸ್ಯ - ಎಲ್ಲರಿಗೂ, ಪ್ರಕಾಶಃ, ನ - ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗುವುದಿಲ್ಲ (ಆದ್ದರಿಂದ), ಅಯಮ್ - ಈ, ಮೂಢಃ - ಅಜ್ಞಾನಿ, ಲೋಕಃ - ಜನಸಮುದಾಯವು, ಅಜಮ್ - ಜನ್ಮರಹಿತನಾದ, ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶಿ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ನ, ಅಭಿಜಾನಾತಿ - ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ನನ್ನನ್ನು, ಜನ್ಮ-ಮರಣವುಳ್ಳವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ॥ 25 ॥
ನನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಅಡಗಿರುವ ನಾನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಅಜ್ಞಾನಿ ಜನಸಮುದಾಯವು ಜನ್ಮರಹಿತನಾದ, ಅವಿನಾಶಿಯಾದ, ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ನನ್ನನ್ನು ಜನನ-ಮರಣವುಳ್ಳವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ॥ 25 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯೋಗಮಾಯಾ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಅದರಿಂದ ಅಡಗಿರುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವ ‘ಆತ್ಮಮಾಯೆಯನ್ನು’ ಯಾವ ಯೋಗ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ದಿವ್ಯ ಗಣಗಳ ಸಹಿತ ಸ್ವಯಂ ಮನುಷ್ಯಾದಿ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಲೋಕ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ಧರಿಸುವ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಂತೇ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗ ಮಾಯಾ’ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯಾದಿ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದಾಗ ನಟನು ಯಾವುದಾದರೂ ಬೇರೆ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಜನರೆದುರಿಗೆ ಬಂದಾಗ ತನ್ನ ನಿಜರೂಪವನ್ನು ಅಡಗಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನ ಆ ಯೋಗಮಾಯೆಯನ್ನು ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆಗೆ ಹಬ್ಬಿಸಿಕೊಂಡು ಅದರಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅವನು ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಆವೃತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಅಡಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ದೃಷ್ಟಿಯು ಆ ಮಾಯೆಯ ಪರದೆಯ ಆಚೆ ಹೋಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮನುಷ್ಯರು ಅವನನ್ನು ತಮ್ಮಂತೆಯೇ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು
ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ ಹಾಗೂ ಅವನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುತ್ತಾರೋ, ಭಗವಂತನೇ ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಡಲು ಬಯಸುವ ಕೇವಲ ಅವರಿಗೇ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜೀವಿಯು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗುವುದೇನೋ ಸರಿಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಆವೃತನಾಗುವುದು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮೋಡಗಳು ಮುಚ್ಚಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸೂರ್ಯನು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯ ಮೇಲೆಯೇ ಮೋಡಗಳ ಆವರಣ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಸೂರ್ಯನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿದ್ದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರಕಾಶ ಎಲ್ಲೂ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ವಸ್ತುತಃ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನು ಆವೃತನಾಗಿದ್ದರೆ ಯಾವುದೇ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಅವನ ಯಥಾರ್ಥ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ! ಕೇವಲ ಮೂಢರಿಗಾಗಿಯೇ ಅವನು ಆವೃತನಾಗುವುದೆಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು? ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಸೂರ್ಯನ ಉದಾಹರಣೆಯೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅನಂತನ ಜೊತೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಂತದ ತುಲನೆ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಜನರಿಗೆ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಯಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಮೂಢಃ’ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಾವ ‘ಲೋಕಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆಯೋ ಇದು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಇದು ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಢರ ವರ್ಣನೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿಯೋ ಅಥವಾ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವು ಕಾಮನೆಯ ಮೂಲಕ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾದ ಆ ಅನ್ಯದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸಕರದ್ದೋ ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಯಮ್’ ವಿಶೇಷಣವಿರುವುದರಿಂದ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ-ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ಪಾಪೀ, ಪುಣ್ಯಾತ್ಮಾ-ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಣಿಯ ಸಾಧಾರಣ ಅಜ್ಞಾನಿ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯದ ಕುರಿತು ‘ಲೋಕಃ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಶ್ರೇಣಿ- ವಿಶೇಷದ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಅಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನಸಮುದಾಯವು ಜನ್ಮರಹಿತ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದ ಅಭಾವದ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಸ್ವರೂಪ, ಲೀಲೆ, ರಹಸ್ಯ ಮತ್ತು ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಸಾಧಾರಣ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯರು ಈ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಕೂಡ ನಮ್ಮಂತೆಯೇ ಮನುಷ್ಯನಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ನಮ್ಮಂತೆಯೇ ಹುಟ್ಟಿ-ಸಾಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಅತೀತ, ನಿತ್ಯ, ಸತ್ಯ, ವಿಜ್ಞಾನಾನಂದಘನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಈ ಭಾವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ - ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಆವೃತನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ದಪ್ಪವಾದ ಪರದೆಯೊಳಗೆ ಇರುವವನನ್ನು ಹೊರಗಿನವರು ನೋಡಲಾರರು ಮತ್ತು ಅವನು ಹೊರಗಿನವರನ್ನು ಕಾಣಲಾರನು. ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಜನರು ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು ಎಂದಾದರೆ ಭಗವಂತನು ಜನರನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರನೆಂದು ಯಾರೂ ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯೋಗಮಾಯೆಯು ನನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದು, ನನ್ನ ಶಕ್ತಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ, ಅದು ನನ್ನ ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆವೃತಗೊಳಿಸಲಾರದು ಎಂದು ಜೊತೆಗೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 26)
ವೇದಾಹಂ ಸಮತೀತಾನಿ ವರ್ತಮಾನಾನಿ ಚಾರ್ಜುನ ।
ಭವಿಷ್ಯಾಣಿ ಚ ಭೂತಾನಿ ಮಾಂ ತು ವೇದ ನ ಕಶ್ಚನ ॥
ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಸಮತೀತಾನಿ - ಹಿಂದೆ ಕಳೆದು ಹೋದ, ಚ - ಮತ್ತು, ವರ್ತಮಾನಾನಿ - ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಇರುವ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಭವಿಷ್ಯಾಣಿ - ಮುಂದೆ ಹುಟ್ಟಲಿರುವ, ಭೂತಾನಿ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ವೇದ- ಬಲ್ಲೆ, ತು - ಆದರೆ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಕಶ್ಚನ - ಯಾರೂ ಕೂಡ (ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿ ರಹಿತರಾದ ಪುರುಷರು), ನ, ವೇದ - ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 26 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಹಿಂದೆ ಕಳೆದು ಹೋದ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಹಾಗೂ ಮುಂದೆ ಹುಟ್ಟಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ. ಆದರೆ, ನನ್ನನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿರಹಿತನಾದ ಯಾವ ಪುರುಷನೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 26 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಭೂತಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಹಿಂದೆ ಕಳೆದುಹೋದ, ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಉಂಟಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಜೀವರನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ದೇವತೆ, ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು ಮತ್ತು ಕೀಟ ಪತಂಗಾದಿ ಇರುವ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಭೂತಾನಿ’ ಪದವಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಇಂದಿನಿಂದ ಹಿಂದೆ ಅನಂತ ಕಲ್ಪ-ಕಲ್ಪಾಂತರದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಯಾವ-ಯಾವ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರು ಏನೇನು ಮಾಡಿದ್ದರು ಹಾಗೆಯೇ ವರ್ತಮಾನ ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಎಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನರಾಗಿ, ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯಕಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರು ಎಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇರುವರು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ.ಈ ಮಾತು ಕೂಡ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನ ಕಾಲದ ಭೇದವೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನ ಅಖಂಡ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಕೂಡ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವೇ ಇದೆ. ಅವನಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲವೂ ಸದಾ ವರ್ತಮಾನವೇ ಆಗಿದೆ. ವಸ್ತುತಃ ಸಮಸ್ತ ಕಾಲಗಳ ಆಶ್ರಯ ಮಹಾಕಾಲ ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಂದ ಏನೂ ಮರೆಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜೀವಿಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ತು’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಶ್ಚನ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿರಹಿತ ಪುರುಷ ನೆಂಬ ಈ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು - ‘ಯಾರಾದರೊಬ್ಬರು ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿರುವನು, ಮತ್ತು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ ಮತ್ತು ಅಧಿಯಜ್ಞ ಸಹಿತ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐವತ್ತ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ-ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯ ಬಲ್ಲನು, ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶವನ್ನೂ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರಲ್ಲದ ಸಾಧಾರಣ ಮೂಢಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ‘ಕಶ್ಚನ’ ಪದವು ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿರಹಿತ ಪುರುಷ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಜನಿತ ದ್ವಂದ್ವಮೋಹವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಲೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷರಹಿತ ಭಕ್ತರುಗಳು ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿರಹಿತ ಮೂಢ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾರಣವಿದೆ ? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 27)
ಇಚ್ಛಾದ್ವೇಷಸಮುತ್ಥೇನ ದ್ವಂದ್ವಮೋಹೇನ ಭಾರತ ।
ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಸಂಮೋಹಂ ಸರ್ಗೇ ಯಾಂತಿ ಪರಂತಪ ॥
ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯನಾದ, ಪರಂತಪ - ಅರ್ಜುನನೇ!, ಸರ್ಗೇ - ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಇಚ್ಛಾದ್ವೇಷ ಸಮುತ್ಥೇನ- ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ, ದ್ವಂದ್ವಮೋಹೇನ - ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿ ದ್ವಂದ್ವ ರೂಪವಾದ ಮೋಹದಿಂದ, ಸರ್ವಭೂತಾನಿ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಸಮ್ಮೋಹಮ್ - ಅತ್ಯಂತ ಅಜ್ಞತೆಯನ್ನು, ಯಾಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥ 27 ॥
ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯನಾದ ಅರ್ಜುನಾ ! ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛೆ (ರಾಗ) ಮತ್ತು ದ್ವೇಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖ- ದುಃಖಾದಿ ದ್ವಂದ್ವ ರೂಪೀ ಮೋಹದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಅಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥ 27 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಚ್ಛಾ-ದ್ವೇಷ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ದ್ವಂದ್ವ ರೂಪೀ ಮೋಹವು ಯಾವುದು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡುವ ಶತ್ರು (ಪರಿಪಂಥೀ)ಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೋ (3/34) ಮತ್ತು ಕಾಮ-ಕೋಧದ ಹೆಸರಿನಿಂದ (3/37) ಯಾವುದನ್ನು ಪಾಪಗಳ ಹೇತು ಹಾಗೂ ಮನುಷ್ಯನ ವೈರಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆಯೋ-ಅದೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಚ್ಛಾ’ ಮತ್ತು ‘ದ್ವೇಷ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿದೆ. ಈ ಇಚ್ಛಾ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಈ ಜೀವಿಯ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ದೃಢ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಹೆಸರೇ ‘ದ್ವಂದ್ವರೂಪೀ ಮೋಹ’ಎಂದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಭೂತಾನಿ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಮೋಹಿತವಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಿಜವಾದ ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ಸಮಸ್ತ ಜನ ಸಮುದಾಯದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಭೂತಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಅವರು ಇಚ್ಛಾ-ದ್ವೇಷ ಜನಿತ ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿ ಮೋಹಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಪರಮ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಮರೆತು ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ-ಸ್ಮರಣೆಯ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಪರಿವೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಮತ್ತು ದುಃಖ ಹಾಗೂ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ನಾಶಯುಕ್ತ ಹಾಗೂ ಕ್ಷಣಭಂಗುರ ಭೋಗಗಳನ್ನೇ ಸುಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಭೋಗಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಮೂಲ್ಯ ಜೀವನವನ್ನು ನಷ್ಟಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ಅವರು ಮೋಹಿತರಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ‘ಭೂತಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ಸರ್ವ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ದ್ವಂದ್ವಮೋಹದಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಯಾರೂ ಅದರಿಂದ ಪಾರಾಗಲಾರರು ಎಂಬ ಭ್ರಮೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು, ಆದುದರಿಂದ ಅಂತಹ ಭ್ರಮೆಯ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ - 28)
ಯೇಷಾಂ ತ್ವಂತಗತಂ ಪಾಪಂ ಜನಾನಾಂ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಣಾಮ್ ।
ತೇ ದ್ವಂದ್ವಮೋಹನಿರ್ಮುಕ್ತಾ ಭಜಂತೇ ಮಾಂ ದೃಢವ್ರತಾಃ ॥
ತು - ಆದರೆ (ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ), ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಣಾಮ್ - ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ, ಯೇಷಾಮ್- ಯಾವ, ಜನಾನಾಮ್ - ಪುರುಷರ, ಪಾಪಮ್ - ಪಾಪಗಳು, ಅಂತಗತಮ್ - ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆಯೋ, ತೇ - ಆ,
ದ್ವಂದ್ವಮೋಹ ನಿರ್ಮುಕ್ತಾಃ - ರಾಗ-ದ್ವೇಷಜನಿತ ದ್ವಂದ್ವರೂಪೀ ಮೋಹದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾದ, ದೃಢವ್ರತಾಃ - ದೃಢನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಭಕ್ತರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಭಜಂತೇ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥ 28 ॥
ಆದರೆ, ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ ಯಾವ ಪುರುಷರ ಪಾಪಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆಯೋ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷಜನಿತ ದ್ವಂದ್ವರೂಪೀ ಮೋಹದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾದ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಆ ಭಕ್ತರು ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥ 28 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಎಂಬುದರ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಾಧಾರಣ ಜನಸಮುದಾಯಕ್ಕಿಂತ ಭಗವಂತನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಕ್ತರ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ ಯಾವ ಪುರುಷರ ಪಾಪಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿವೆಯೋ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಯಾವ ಪುರುಷರಿಗಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರಗಳಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸು ಮೊದಲಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಸಂಸ್ಕಾರ ಹಾಗೂ ಉತ್ತಮ ಸಂಗದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವರು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಾದಿ ಸಮಸ್ತ ದೋಷಗಳು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗಿ ಪವಿತ್ರಾಂತಃಕರಣರಾಗಿರುವ ಪುರುಷರಿಗಾಗಿ ಮೇಲಿನ ಮಾತು ಇದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ದ್ವಂದ್ವಮೋಹದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖ-ದುಃಖ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳ ಸಮುದಾಯ ರೂಪೀ ಮೋಹದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತರಾಗುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗ ಉಂಟಾದರೂ ಎಂದೂ ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೂ ಚಿತ್ತದೊಳಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರವಾಗದೇ ಇರುವುದೇ ದ್ವಂದ್ವ ಮೋಹದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೃಢವ್ರತಾಃ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಲೋಭನೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿಘ್ನಬಾಧೆಗಳು ಬಂದರೂ ಕೂಡ ಯಾವುದರ ಪರಿವೆ ಇಲ್ಲದೆ ಭಜನೆಯ ಬಲದಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ತುಳಿದು ತನ್ನ ಶ್ರದ್ಧೆ-ಭಕ್ತಿಮಯ ವಿಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದೃಢತೆಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವಿಚಲಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯ ಭಕ್ತರನ್ನು ‘ದೃಢವ್ರತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನನ್ನು ಎಲ್ಲ ವಿಧದಿಂದಲೂ ಭಜಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ, ಸರ್ವಾಧಾರ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನು, ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಹೊರಗಿನ ಮತ್ತು ಒಳಗಿನ ಸಮಸ್ತ ಕರಣಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಅವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ನಿಯೋಜಿಸುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅವನ ತತ್ತ್ವದ ನಿಶ್ಚಯ, ಮನದಿಂದ ಅವನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಲೀಲಾರಹಸ್ಯಗಳ ಚಿಂತನೆ, ವಾಣಿಯಿಂದ ಅವನ ನಾಮ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಕೀರ್ತನೆ, ಶಿರದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಕೈಯಿಂದ ಅವನ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ದೀನ ದುಃಖೀ ಮೊದಲಾದವರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸೇವೆ, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಅವನ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹದ ದರ್ಶನ, ಚರಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಮಂದಿರ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಾದಿಗಳಿಗೆ ಸಂಚರಣ ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಿಃಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಕೇವಲ ಅವನಿಗೇ ಅರ್ಪಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕೇವಲ ಅವನವನಾಗಿ ಇರುವುದು ಇದೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಜಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವರ ಭಜನೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಮತ್ತು ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ - 29)
ಜರಾಮರಣಮೋಕ್ಷಾಯ ಮಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಯತಂತಿ ಯೇ ।
ತೇ ಬ್ರಹ್ಮ ತದ್ವಿದುಃ ಕೃತ್ಸ್ನಮಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಕರ್ಮ ಚಾಖಿಲಮ್ ॥
ಯೇ - ಯಾರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಆಶ್ರಿತ್ಯ - ಶರಣಾಗಿ, ಜರಾಮರಣ ಮೋಕ್ಷಾಯ - ಜರಾ ಮತ್ತು ಮರಣದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು, ಯತಂತಿ - ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ತೇ - ಆ (ಪುರುಷರು), ತತ್ - ಆ, ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು,
ಕೃತ್ಸ್ನಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮಮ್ - ಅಧ್ಯಾತ್ಮವನ್ನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಅಖಿಲಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ,
ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವನ್ನು, ವಿದುಃ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 29 ॥
ಯಾರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ಮುಪ್ಪು ಮತ್ತು ಸಾವಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಆ ಪುರುಷರು ಆ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನೂ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 29 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜರಾ-ಮರಣದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜನ್ಮದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವವರೆಗೆ ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥಾ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವುದು ಅಸಂಭವವೇ ಆಗಿದೆ. ಯಾವಾಗ ಜೀವಿಯು ಅಜ್ಞಾನ ಜನಿತ ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಾಗಲೇ ಜನ್ಮದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯದೊಂದಿಗೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಸತ್ಸಂಗದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದಾಗ ಹಾಗೂ ಆಸುರೀ ಭಾವಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಟ್ಟಾಗಲೇ ಅಂತಹ ಭಜನೆಯು ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ- ‘ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ನೀಚ ಮತ್ತು ಪಾಪೀ ಮೂಢ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ (7/15) ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ-‘ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಜನಿತ ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳ ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಜೀವಿಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ಮನವು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ, ಅವರ ಮನದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕಾಮನೆಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಜನ್ಮ-ಮರಣದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಇಚ್ಛೆಯೇ ಜಾಗ್ರತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಅಧಿಕಾರಿಯ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಅವನನ್ನು ‘ಪಾಪರಹಿತ, ಪುಣ್ಯ ಕರ್ಮ, ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತ ಮತ್ತು ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯಿಯಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಭಜಿಸುವವನು’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ನಿಷ್ಪಾಪಹೃದಯಿ ಪುರುಷರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ‘ನಾನು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ, ಅತಿ ಬೇಗನೆ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವೆನು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವೆನು’ ಈ ಶುಭ ಕಾಮನೆಯು ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು - ‘ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದೃಢ ವಿಶ್ವಾಸದೊಂದಿಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ನನ್ನ ಆಶ್ರಯವನ್ನೇ ಪಡೆದು ನಿರಂತರ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಬಿಡುವವರೇ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವವರು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತತ್’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ‘ಕೃತ್ಸ್ನ’ ವಿಶೇಷಣದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ‘ಅಖಿಲ’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತತ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪದವು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅನುಭವಗೈದು ಅವನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಅವನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ’ಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೂ ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಅಕ್ಷರ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೋ, ಆ ಸಮಸ್ತ ‘ಜೀವಸಮುದಾಯ’ದ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಕೃತ್ಸ್ನ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ’ ಪದವಿದೆ. ಮತ್ತು ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಜೀವಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅನೇಕಾಕಾರವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಜೀವಸಮುದಾಯ ರೂಪೀ ಸಂಪೂರ್ಣ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ’ವು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯವುದೇ ಅವನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಯಾವುದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಆಗುತ್ತದೋ, ಭಗವಂತನ ಆ ಆದಿ ಸಂಕಲ್ಪರೂಪೀ ‘ವಿಸರ್ಗ’ದ ಹೆಸರು ‘ಕರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. (ಇದರ ವಿಶೇಷ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.) ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನ ಸಂಕಲ್ಪವಾದುದರಿಂದ ಕರ್ಮವು ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೂ ‘ಅಖಿಲ ಕರ್ಮವನ್ನು’ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ - 30)
ಸಾಧಿಭೂತಾಧಿದೈವಂ ಮಾಂ ಸಾಧಿಯಜ್ಞಂ ಚ ಯೇ ವಿದುಃ ।
ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇಪಿ ಚ ಮಾಂ ತೇ ವಿದುರ್ಯುಕ್ತಚೇತಸಃ ॥
ಯೇ - ಯಾವ ಪುರುಷರು, ಸಾಧಿಭೂತಾಧಿ ದೈವಮ್ - ಅಧಿಭೂತ ಮತ್ತು ಅಧಿದೈವದ ಸಹಿತ, ಚ - ಹಾಗೂ,
ಸಾಧಿಯಜ್ಞಮ್ - ಅಧಿಯಜ್ಞದ ಸಹಿತ, ಮಾಮ್ - ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮರೂಪಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು, ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ, ಅಪಿ - ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ, ವಿದುಃ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆಯೋ, ತೇ - ಆ, ಯುಕ್ತಚೇತಸಃ - ಯುಕ್ತಚಿತ್ತರಾದ ಪುರುಷರು,
ಮಾಮ್, ಚ, ವಿದುಃ - ನನ್ನನ್ನೇ ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ ಅಂದರೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 30 ॥
ಯಾವ ಪುರುಷರು ಅಧಿಭೂತ ಮತ್ತು ಅಧಿದೈವದ ಸಹಿತ ಹಾಗೂ ಅಧಿಯಜ್ಞದ ಸಹಿತ (ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮ ರೂಪಿಯಾದ) ನನ್ನನ್ನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆಯೋ ಆ ಯುಕ್ತಚಿತ್ತರಾದ ಪುರುಷರು ನನ್ನನ್ನೇ ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 30 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಧಿಭೂತ’, ‘ಅಧಿದೈವ’ ಮತ್ತು ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳು ಯಾವ ಯಾವ ತತ್ತ್ವಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂದೂ ಮತ್ತು ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಕ್ಷರಪುರುಷ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದ್ದಾನೋ, ಆ ವಿನಾಶಶೀಲ ಸಮಸ್ತ ಜಡವರ್ಗದ ಹೆಸರು ‘ಅಧಿಭೂತ’ವಾಗಿದೆ. ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಬ್ರಹ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಆ ಸೂತ್ರಾತ್ಮಾ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನ ಹೆಸರು ‘ಅಧಿದೈವ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕು, ಐದು ಮತ್ತು ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ರೂಪದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿರುವ ಭಗವಂತನ ಅವ್ಯಕ್ತ ಸ್ವರೂಪದ ಹೆಸರು ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’, ಜೀವ ಸಮುದಾಯರೂಪೀ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ’ವು, ಭಗವಂತನ ಆದಿಸಂಕಲ್ಪ ರೂಪೀ ‘ಕರ್ಮ’ ಹಾಗೂ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಜಡವರ್ಗ ರೂಪೀ ‘ಅಧಿಭೂತ’, ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ರೂಪೀ ‘ಅಧಿದೈವ’ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ರೂಪೀ ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ - ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ. ಇದೇ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಸಮಗ್ರರೂಪ ವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಮತ್ತೆ ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಪರಮ ಕಾರಣವು ಇಲ್ಲ,’ ಹನ್ನೆರಡರಲ್ಲಿ ‘ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಎಲ್ಲ ಭಾವಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ’ ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ‘ಎಲ್ಲವೂ ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಈ ಸಮಗ್ರ ರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಇದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನೇ ಗೈದು ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಹೇಗೆ ಪರಮಾಣು, ಆವಿ, ಮೋಡ, ಮಂಜು, ನೀರು ಮತ್ತು ಮಂಜುಗಡ್ಡೆ ಎಲ್ಲವೂ ಜಲಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿರುವಂತೆ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ, ಕರ್ಮ, ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ ಮತ್ತು ಅಧಿಯಜ್ಞ-ಎಲ್ಲವೂ ವಾಸುದೇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ-ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಿಂದ ಅನುಭವ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಸಮಗ್ರ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಅಥವಾ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಪಿ’ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ವಾಸುದೇವಃ ಸರ್ವಮಿತಿ’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಮಗ್ರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಮೊದಲೇ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವವರಿಗಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೂ ಏನಿದೆ! ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಾದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಸಮಗ್ರ ರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವರೂ ಕೂಡ ನನ್ನನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿಯೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮೀಸ್ಥಿತಿಯ’ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳುತ್ತ ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ‘ಅಪಿ’ಯ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನಸಂವಾದೇ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಯೋಗೋನಾಮ ಸಪ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 7 ॥
f ॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥
॥ ಅಥಾಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ - ಅಕ್ಷರಬ್ರಹ್ಮಯೋಗವು ॥
ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು— ‘ಅಕ್ಷರ’ ಮತ್ತು ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎರಡೂ ಶಬ್ದಗಳು ಭಗವಂತನ ಸಗುಣ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ ಎರಡೂ ಸ್ವರೂಪಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ (8/3, 11, 21, 24) ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಹೆಸರು ‘ಓಂ’ ಎಂದೂ ಇದೆ. ಅದನ್ನು ‘ಅಕ್ಷರ’ ಮತ್ತು ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (8/13). ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ ರೂಪಗಳ ಮತ್ತು ಓಂಕಾರದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಅಕ್ಷರಬ್ರಹ್ಮಯೋಗ’ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.
ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ—ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಮೊದಲಾದ ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತು ಅರ್ಜುನನ ಏಳು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿವೆ; ಮತ್ತೆ ಮೂರರಿಂದ ಐದರ ತನಕ ಭಗವಂತನು ಏಳೂ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಉತ್ತರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪದಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟು, ಆರರಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಚಿಂತನೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ, ಏಳರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಂಟರಿಂದ ಹತ್ತರ ತನಕ ಯೋಗದ ವಿಧಿಯಿಂದ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಪ್ರಕಾರ ಮತ್ತು ಅದರ ಲದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಹದಿಮೂರರ ತನಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿರ್ಗುಣ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯೋಗಧಾರಣೆಯ ವಿಧಿಯಿಂದ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಜಪ-ಧ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಮತ್ತು ಅದರ ಲದ ವರ್ಣನೆಗೈದು, ಹದಿನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸುಗಮ ಉಪಾಯವನ್ನು ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ನಿರಂತರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹದಿನೈದು ಮತ್ತು ಹದಿನಾರರಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಅಭಾವವನ್ನು ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಶೀಲವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಹದಿನೇಳರಿಂದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರ ತನಕ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ಅವಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದ ಬೇರೆ ಸನಾತನ ಅವ್ಯಕ್ತದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಗೈದು, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಅದನ್ನೇ ‘ಅಕ್ಷರ’ ‘ಪರಮಗತಿ’ ‘ಪರಮಧಾಮ’ ಹಾಗೂ ‘ಪರಮಪುರುಷ’ - ಈ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಆ ಪರಮಪುರುಷನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತಾರರವರೆಗೆ ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ ಗತಿಯನ್ನು ಫಲಸಹಿತ ವರ್ಣಿಸಿ, ಇಪ್ಪತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ಆ ಎರಡೂ ಗತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿದ ಯೋಗಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯೋಗಿಯಾಗಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿಯುವುದರ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲಿನಿಂದ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕೇಳಲು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೈದು ಮತ್ತು ತಿಳಿದವರ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳರ ತನಕ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರುಹಿ ಅರಿಯದೇ ಇರುವ ಕಾರಣವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ, ಕರ್ಮ, ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ ಮತ್ತು ಅಧಿಯಜ್ಞಗಳ ಸಹಿತ ಭಗವಂತನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಭಕ್ತನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತ ಆ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ, ಕರ್ಮ, ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ ಮತ್ತು ಅಧಿಯಜ್ಞ ಈ ಆರರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಯಾಣ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತಿನ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಈ ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಏಳೂ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಏಳು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-1)
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ಕಿಂ ತದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಕಿಮಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಕಿಂ ಕರ್ಮ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ।
ಅಧಿಭೂತಂ ಚ ಕಿಂ ಪ್ರೋಕ್ತಮಧಿದೈವಂ ಕಿಮುಚ್ಯತೇ ॥
ಪುರುಷೋತ್ತಮ - ಹೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮ!, ತತ್ - ಆ, ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮವು, ಕಿಮ್ - ಯಾವುದು?, ಅಧ್ಯಾತ್ಮಮ್ - ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ವೆಂದರೆ, ಕಿಮ್ - ಏನು?, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮ ಎಂದರೆ, ಕಿಮ್ - ಏನು?, ಅಧಿಭೂತಮ್ - ಅಧಿಭೂತವೆಂಬ (ಹೆಸರಿನಿಂದ),
ಕಿಮ್ - ಯಾವುದನ್ನು, ಪ್ರೊಕ್ತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಧಿದೈವಮ್ - ಅಧಿದೈವವೆಂದು, ಕಿಮ್- ಯಾವುದಕ್ಕೆ, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ॥ 1 ॥
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು - ಹೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮಾ! ಆ ಬ್ರಹ್ಮವು ಯಾವುದು? ಅಧ್ಯಾತ್ಮವೆಂದರೆ ಏನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮವೆಂದರೆ ಯಾವುದು? ಅಧಿಭೂತವೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಯಾವುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅಧಿದೈವವೆಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ॥ 1 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದರೇನು?’ ಅರ್ಜುನನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಶಬ್ದವು ವೇದ, ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ನಿರ್ಗುಣ ಪರಮಾತ್ಮಾ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ‘ಓಂಕಾರ’ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ತತ್ತ್ವಗಳಿಗಾಗಿ ವ್ಯವಹೃತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವ ತತ್ತ್ವದ ಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ’ ಎಂದರೇನು? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಜೀವ ಪರಮಾತ್ಮ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ತತ್ತ್ವಗಳಿಗೆ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಯಾವ ತತ್ತ್ವದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮ ಎಂದರೇನು’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಕರ್ಮ’ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ-ದಾನಾದಿ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಕ್ರಿಯಾ ಮಾತ್ರದ ವಾಚಕವೋ? ಅಥವಾ ಪ್ರಾರಬ್ಧಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವೋ, ಅಥವಾ ಈಶ್ವರನ ಸೃಷ್ಟಿ-ರಚನಾರೂಪೀ ಕರ್ಮದ್ದೋ?
ಈ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಧಿಭೂತ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಏನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಧಿಭೂತ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವು ಇಲ್ಲಿ ಪಂಚಭೂತಗಳಾಗಿವೆಯೋ, ಅಥವಾ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರವಾಗಿಯೋ, ಅಥವಾ ಸಮಸ್ತ ದೃಶ್ಯವರ್ಗವೋ, ಅಥವಾ ಇನ್ನೂ ಯಾವುದಾದರು ಬೇರೆ ತತ್ತ್ವದ ವಾಚಕವೋ? ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯು ವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಧಿದೈವ’ ಎಂದು ಯಾವುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಧಿದೈವ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ದೇವತಾ ವಿಶೇಷದ ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಅದೃಷ್ಟ, ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ, ಜೀವ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಇದೆಯೋ? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನು ಯಾವ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ, ಸರ್ವಜ್ಞನೂ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೂ, ಎಲ್ಲರ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃನೂ ಮತ್ತು ಸರ್ವಾಧಾರನೂ ಆಗಿದ್ದಿಯೇ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಯಥಾರ್ಥ ಉತ್ತರವನ್ನು ನೀನು ಕೊಡುವಂತೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕೊಡಲಾರರು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-2)
ಅಧಿಯಜ್ಞಃ ಕಥಂ ಕೋಽತ್ರ ದೇಹೇಽಸ್ಮಿನ್ ಮಧುಸೂದನ ।
ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ ಚ ಕಥಂ ಜ್ಞೇಯೋಽಸಿ ನಿಯತಾತ್ಮಭಿಃ ॥
ಮಧುಸೂದನ - ಹೇ ಮಧುಸೂದನ !, ಅತ್ರ - ಇಲ್ಲಿ, ಅಧಿಯಜ್ಞಃ - ಅಧಿಯಜ್ಞ, ಕಃ - ಯಾರು? ಮತ್ತು ಅವನು,
ಅಸ್ಮಿನ್ - ಈ, ದೇಹೇ - ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಕಥಮ್ - ಹೇಗಿದ್ದಾನೆ?, ಚ - ಹಾಗೂ, ನಿಯತಾತ್ಮಭಿಃ - ಯುಕ್ತಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ, ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ - ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ (ನೀನು), ಕಥಮ್ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ, ಜ್ಞೇಯಃ - ತಿಳಿಯಲು,
ಅಸಿ - ಬರುತ್ತೀಯೆ? ।। 2 ।।
ಹೇ ಮಧುಸೂದನಾ ! ಇಲ್ಲಿ ಅಧಿಯಜ್ಞ ಎಂದರೆ ಯಾರು? ಮತ್ತು ಅವನು ಈ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದ್ದಾನೆ? ಹಾಗೂ ಯುಕ್ತ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಬರುತ್ತೀಯೆ? ।। 2 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಯಜ್ಞದ ಯಾವುದಾದರೂ ಅಧಿಪ್ಠಾತೃ-ದೇವತಾವಿಶೇಷದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆಯೋ, ಅಥವಾ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದು? ಹಾಗೂ ಆ ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ದ ಹೆಸರಿನ ತತ್ತ್ವವು ಮನುಷ್ಯರೇ ಆದಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ವೆಂದೇಕೆ? ಇವೆಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿಯತಾತ್ಮಭಿಃ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು ಹಾಗೂ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲು ಬರುತ್ತಿಯೇ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯುಕ್ತಚೇತಸಃ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಯಾವ ಪುರುಷರನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದ್ದನೋ ಅವರಿಗಾಗಿಯೇ ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಯತಾತ್ಮಭಿಃ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ‘ಯುಕ್ತಚೇತಸಃ’ ಪದದಿಂದ ಯಾವ ಪುರುಷರಿಗಾಗಿ ನೀನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಿಯೋ, ಆ ಪುರುಷರು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ನಿನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ? ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಜಪ, ಚಿಂತನ, ಧ್ಯಾನ ಅಥನಾ ಸಮಾಧಿ ಮೊದಲಾದ ಯಾವ ಸಾಧನದಿಂದ ನಿನ್ನ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ? ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನ ಏಳು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಈಗ ಮೊದಲು ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಷಯಕ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-3)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಅಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಂ ಸ್ವಭಾವೋಽಧ್ಯಾತ್ಮಮುಚ್ಯತೇ ।
ಭೂತಭಾವೋದ್ಭವಕರೋ ವಿಸರ್ಗಃ ಕರ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಃ ॥
ಪರಮಮ್ - ಪರಮ, ಅಕ್ಷರಮ್ - ಅಕ್ಷರವು, ಬ್ರಹ್ಮ - ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ವಾಗಿದೆ., ಸ್ವಭಾವಃ - ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ಅರ್ಥಾತ್ ಜೀವಾತ್ಮನು, ಅಧ್ಯಾತ್ಮಮ್ - ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ’ ಎಂಬ (ಹೆಸರಿನಿಂದ), ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಭೂತಭಾವೋದ್ಭವಕರಃ - ಭೂತಗಳ ಭಾವವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ (ಯಾವ), ವಿಸರ್ಗಃ - ತ್ಯಾಗವಿದೆ (ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನಾರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆ) (ಅದು),
ಕರ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಃ - ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥3॥
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು - ಪರಮ ಅಕ್ಷರವು ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ವಾಗಿದೆ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ಅರ್ಥಾತ್ ಜೀವಾತ್ಮನು ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ವೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಭೂತಗಳ ಭಾವವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಯಾವ ತ್ಯಾಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯಿದೆಯೋ ಅದು ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ॥3॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪರಮ ಅಕ್ಷರವು ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ವಾಗಿದೆ, ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಕ್ಷರದ ಜೋತೆಗೆ ‘ಪರಮ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು - ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಶಬ್ದವು ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ವೇದ, ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಯಾವುದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ‘ಪರಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಮತ್ತು ‘ಅಕ್ಷರದ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ತತ್ತ್ವಗಳ ನಿರ್ದೇಶ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಪರವಾದ ಏಕಮಾತ್ರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಪರಮ ಅಕ್ಷರ’ದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಆ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ. ಈ ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ವಸ್ತುತಃ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸ್ವಭಾವ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ - ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸ್ವೋ ಭಾವಃ ಸ್ವಭಾವಃ,’ ಈ ವ್ಯತ್ಪತ್ತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ತನ್ನದಾದ ಭಾವದ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವಸ್ವರೂಪದ ಹೆಸರು ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ. ಜೀವರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ಚೇತನ ಪರಾಪ್ರಕೃತಿರೂಪೀ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಆತ್ಮಶಬ್ದ ವಾಚ್ಯ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿರೂಪೀ ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃವಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಅದನ್ನು ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಕೃತ್ಸ್ನ’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ಯಾವ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿದ್ದಾನೋ, ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಚೇತನ ಜೀವ ಸಮುದಾಯ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಭಗವಂತನ ಅಂಶರೂಪೀ ಚೇತನ ಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯು ವಸ್ತುತಃ ಭಗವಂತನಿಂದ ಭಿನ್ನವಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಆ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ’ವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವಸಮುದಾಯವೂ ಕೂಡ ಯಥಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನ ಮತ್ತು ಅವನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭೂತಗಳ ಭಾವವನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿಸುವ ವಿಸರ್ಗ ತ್ಯಾಗವೇ ಕರ್ಮದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ’ - ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಭೂತ’ ಶಬ್ದವು ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಭೂತಗಳ ಭಾವದ ಉದ್ಭವ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯುದಯ ಯಾವ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೋ, ಯಾವುದು ಸೃಷ್ಟಿ ಸ್ಥಿತಿಯ ಆಧಾರವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ‘ತ್ಯಾಗ’ದ ಹೆಸರೇ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮ-ಸಂಸ್ಕಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಭಗವಂತನು ‘ಒಬ್ಬನೇ ಆದ ನಾನು ಅನೇಕನಾಗುವೆನು’ ಎಂದು ಸಂಕಲ್ಪಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಪುನಃ ಅವುಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಈ ಆದಿಸಂಕಲ್ಪವೇ ಅಚೇತನ ಪ್ರಕೃತಿರೂಪಿ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಚೇತನರೂಪೀ ಬೀಜವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಜಡ-ಚೇತನದ ಸಂಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಹಾನ್ ವಿಸರ್ಜನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ವಿಸರ್ಜನೆ ಅಥವಾ ತ್ಯಾಗದ ಹೆಸರೇ ‘ವಿಸರ್ಗ’ವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಸೃಷ್ಟಿರಚನೆಯಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಭೂತಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ಭಾವಗಳು ಉದ್ಭವವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ‘ಸಂಭವಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ತತೋ ಭವತಿ ಭಾರತ’ (14 /3) ‘ಆ ಜಡ-ಚೇತನದ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.’ ಇದೇ ಭೂತಗಳ ಭಾವದ ಉದ್ಭವವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು-ಭಗವಂತನ ಯಾವ ಆದಿ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉದ್ಭವ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯುದಯವಾಗುತ್ತದೋ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ವಿಸರ್ಗ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಈ ವಿಸರ್ಗರೂಪೀ ಮಹಾನ್ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಜಡ-ಅಕ್ರಿಯ ಪ್ರಕೃತಿ ಸ್ಪಂದಿಸಿ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಅದರಿಂದ ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ತನಕ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಅನಂತಕರ್ಮಗಳ ಅಖಂಡ ಧಾರೆಯು ಹರಿಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ‘ವಿಸರ್ಗ’ದ ಹೆಸರೂ ‘ಕರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನೇ ‘ಅಖಿಲ ಕರ್ಮ’ವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಈ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಭಾವದ ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುವ ‘ವಿಸರ್ಜನೆ’ಯೇ ಒಂದು ಮಹಾನ್ ಸಮಷ್ಟಿಯಜ್ಞವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಹಾನ್ ಯಜ್ಞದಿಂದ ವಿವಿಧ ಲೌಕಿಕ ಯಜ್ಞಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಆ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಹವಿ ಮೊದಲಾದ ಉತ್ಸರ್ಗ (ಅರ್ಪಣೆ) ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದರ ಹೆಸರನ್ನೂ ಕೂಡ ‘ವಿಸರ್ಗ’ವೆಂದೇ ಇಡಲಾಗಿದೆ. ಆ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಪ್ರಜೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ
ಅಗ್ನೌ ಪ್ರಾಸ್ತಾಹುತಿಃ ಸಮ್ಯಗಾದಿತ್ಯಮುಪತಿಷ್ಠತೇ ।
ಆದಿತ್ಯಾಜ್ಜಾಯತೇ ವೃಷ್ಟಿರ್ವೃಷ್ಟೇರನ್ನಂ ತತಃ ಪ್ರಜಾಃ ॥ (3/76)
ಅರ್ಥಾತ್ - ‘ವೇದೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆಹುತಿಯು ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯನಿಂದ ವೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅನ್ನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅನ್ನದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.’ ಈ ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ವಿಸರ್ಗವು ವಸ್ತುತಃ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆದಿ ಸಂಕಲ್ಪವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ ಮತ್ತು ಅಧಿಯಜ್ಞವಿಷಯಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಕ್ರಮಶಃ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —
ಅಧಿಭೂತಂ ಕ್ಷರೋ ಭಾವಃ ಪುರುಷಶ್ಚಾಧಿದೈವತಮ್ ।
ಅಧಿಯಜ್ಞೋಽಹಮೇವಾತ್ರ ದೇಹೇ ದೇಹಭೃತಾಂ ವರ॥4॥
ಕ್ಷರಃ, ಭಾವಃ - ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶ ಧರ್ಮವುಳ್ಳ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳೂ, ಅಧಿಭೂತಮ್ - ಅಧಿಭೂತವಾಗಿವೆ,
ಪುರುಷಃ - ಹಿರಣ್ಯಮಯ ಪುರುಷನು (ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು) ಅಧಿದೈವತಮ್ - ಅಧಿದೈವವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ದೇಹಭೃತಾಮ್, ವರ - ಹೇ ದೇಹಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನೆ !, ಅತ್ರ - ಈ, ದೇಹೇ - ಶರೀರದಲ್ಲಿ,
ಅಹಮ್, ಏವ - ವಾಸುದೇವನಾದ ನಾನೇ (ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ರೂಪದಿಂದ), ಅಧಿಯಜ್ಞಃ - ಅಧಿಯಜ್ಞನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 4 ॥
ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶ ಧರ್ಮವುಳ್ಳ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳೂ ಅಧಿಭೂತವಾಗಿವೆ. ಹಿರಣ್ಯಮಯ ಪುರುಷನು ಅಧಿದೈವವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಹೇ ದೇಹಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನನೆ ! ಈ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವನಾದ ನಾನೇ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ರೂಪದಿಂದ ಅಧಿಯಜ್ಞನಾಗಿದ್ದೇನೆ ॥ 4 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕ್ಷರಭಾವ’ ಅಧಿಭೂತವಾಗಿದೆ, ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ವಿನಾಶಶೀಲ ತತ್ತ್ವದ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಕ್ಷಯ ವಾಗುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಕ್ಷರಭಾವ’ವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ (ಶರೀರ)ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷರಪುರುಷನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕ್ಷರಭಾವವು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಭೂತ ಹಾಗೂ ವಿಷಯಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಜೀವರೂಪೀ ಚೇತನ ಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯು ಇದನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ, ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಅಧಿಭೂತ’ವಾಗಿದೆ. ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಕೂಡ ತನ್ನದೇ ಪ್ರಕೃತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕ್ಷರಭಾವವು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದು ಕೂಡ ಅವನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ‘ಸತ್-ಅಸತ್ ಎಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ (9/19) ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ಹೇಳಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹಿರಣ್ಯಮಯ ಪುರುಷ’ ಯಾರನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಅಧಿದೈವ ಹೇಗೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಪುರುಷ’ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷ’ನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಸೂತ್ರಾತ್ಮಾ, ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ, ಪ್ರಜಾಪತಿ ಅಥವಾ ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಜಡ-ಚೇತನಾತ್ಮಕ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವಕ್ಕೆ ಇವನೇ ಪ್ರಾಣ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಇವನದ್ದೇ ಅಂಗವಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಇವನೇ ಎಲ್ಲರ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ಅಧಿಪತಿ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಇವನ ಹೆಸರು ‘ಅಧಿದೈವ’ವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನೇ ಅಧಿದೈವದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವನೂ ಕೂಡ ಅವನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಅಧಿಯಜ್ಞನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು ಎರಡು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನು - ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ ಯಾರು? ಮತ್ತು ಅದು ಈ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದ್ದಾನೆ? ಈ ಎರಡೂ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಭಗವಂತನೇ ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಮತ್ತು ಪ್ರಭುವಾಗಿದ್ದಾನೆ (5/29, 9/24) ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಫಲಗಳ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅವನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (7/22) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ ಸ್ವಯಂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ‘ಅಧಿಭೂತ’ ಮತ್ತು ‘ಅಧಿದೈವ’ವೂ ಕೂಡ ನನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಇದನ್ನಾದರೋ ಭಗವಂತನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಈ ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ವು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಇದರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಈ ಶರೀರದಲ್ಲಿ’ (ಅತ್ರ ದೇಹೇ) ಇಷ್ಟೇ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ವ್ಯಾಪಕ ಸ್ವರೂಪಿಯೇ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ಲೋಕದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ಅಂತರ್ಯಾಮೀ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ವ್ಯಾಪಕ- ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಒಳಗೂ ಇದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಂಟನೇ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದಿವ್ಯಪುರುಷ’ ಹಾಗೂ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸನಾತನ ಅವ್ಯಕ್ತ’ವೆಂದು ಹೇಳಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದರ ವ್ಯಾಪಕತೆ ಮತ್ತು ಸರ್ವಾಧಾರತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಅವ್ಯಕ್ತರೂಪದ ವ್ಯಾಪಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಆ ಅವ್ಯಕ್ತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಅಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲೋಸುಗ ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೇಹಭೃತಾಂ ವರ’ ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ್ನು ‘ದೇಹಭೃತಾಂ ವರ’ (ದೇಹಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂದು ಹೇಳಿ, ನೀನು ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಿಯೆ, ಆದುದರಿಂದ ನನ್ನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸಂಕೇತ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಅಧಿಯಜ್ಞನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇಷ್ಟೇ ಸಂಕೇತದಿಂದ ‘ಇದೆಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ನಿನಗಾಗಿ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ದೊಡ್ಡ ಮಾತೇನಲ್ಲ!
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನ ಆರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಈಗ ಭಗವಂತನು ಅಂತ್ಯಕಾಲ ಸಂಬಂಧೀ ಏಳನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-5)
ಅಂತಕಾಲೇ ಚ ಮಾಮೇವ ಸ್ಮರನ್ಮುಕ್ತ್ವಾ ಕಲೇವರಮ್ ।
ಯಃ ಪ್ರಯಾತಿ ಸ ಮದ್ಭಾವಂ ಯಾತಿ ನಾಸ್ತ್ಯತ್ರ ಸಂಶಯಃ ॥
ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, ಅಂತಕಾಲೇ ಚ - ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ, ಮಾಮ್, ಏವ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಸ್ಮರನ್- ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತ, ಕಲೇವರಮ್ - ಶರೀರವನ್ನು, ಮುಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ, ಪ್ರಯಾತಿ - ಬಿಡುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು,
ಮದ್ಭಾವಮ್ - ನನ್ನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಯಾತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅತ್ರ - ಇದರಲ್ಲಿ,
ಸಂಶಯಃ, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 5 ॥
ಯಾವ ಪುರುಷನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ನನ್ನನ್ನೇ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ನನ್ನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲ. ॥ 5 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಂತಕಾಲೇ’ ಈ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಚ’ ಎಂಬುದರ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಚ’ ಅವ್ಯಯವು ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾರು ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ನನ್ನನ್ನು ಅನ್ಯನ್ಯವಾಗಿ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಈ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದ ಕೊನೆಗಳಿಗೆಯಲ್ಲಾದರೂ ನನ್ನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವವರಿಗೂ ಸಹ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವ ಭಾವವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಮಗ್ರ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದವು ಅದೇ ಸಮಗ್ರ ರೂಪದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಸಮಗ್ರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಎಲ್ಲ ಸ್ವರೂಪಗಳೂ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರೇ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ರೂಪವಿಶೇಷವನ್ನು ಭಗವದ್ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸ್ಮರಿಸುವವನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅವತಾರಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ನಾಮ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಲೀಲೆ ಚರಿತ್ರೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮೃತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದರ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮೃತಿಯೂ ಕೂಡ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನಾಮ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಲೀಲಾ ಚರಿತ್ರ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುವುದೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏವ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ಮರನ್’ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ ಪದವನ್ನು ಬಳಸಿ ಭಗವಂತನು - ತಾಯಿ-ತಂದೆ, ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರು, ಹೆಂಡತಿ-ಮಕ್ಕಳು, ಧನ-ಐಶ್ವರ್ಯ, ಮಾನ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗವೇ ಆದಿ ಯಾವುದರ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನೂ ಮಾಡದೆ ಅವನು ಕೇವಲ ನನ್ನ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸ್ಮರಣೆಯು ಚಿತ್ತದಿಂದಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ ಪದವು ಬೇರೆ ಚಿಂತನೆಯ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ-ಅವನ ಚಿತ್ತವು ಕೇವಲ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನದಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಮದ್ಭಾವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಸಾಯುಜ್ಯಾದಿ ಮುಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೋ ಅಥವಾ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದೋ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತು ಸಾಧಕನ ಇಚ್ಛೆಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ; ಅವನ ಇಚ್ಛೆಯು ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅವನು ಭಗವದ್ಭಾವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳು ಭಗವದ್ಭಾವದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ-‘ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಯಲೇಕೆ, ಹಾಗೂ ಅವನ ಮೊದಲಿನ ಆಚರಣವು ಹೇಗೆ ಬೇಕಾದರೂ ಇರಲಿ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತ ಸಾಯುವವನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಇದರ ಕುರಿತು-ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲೇ ಇಂತಹ ವಿಶೇಷ ನಿಯಮವಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಎಲ್ಲದರ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲೂ ಇದೆಯೋ ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-6)
ಯಂ ಯಂ ವಾಪಿ ಸ್ಮರನ್ಭಾವಂ ತ್ಯಜತ್ಯಂತೆ ಕಲೇವರಮ್ ।
ತಂ ತಮೇವೈತಿ ಕೌಂತೇಯ ಸದಾ ತದ್ಭಾವಭಾವಿತಃ ॥
ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ! (ಈ ಮನುಷ್ಯನು), ಅಂತೇ - ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ,
ಯಮ್, ಯಮ್, ವಾ, ಅಪಿ - ಯಾವ-ಯಾವ, ಭಾವಮ್ - ಭಾವವನ್ನು, ಸ್ಮರನ್ - ಸ್ಮರಿಸುತ್ತ, ಕಲೇವರಮ್ - ಶರೀರವನ್ನು, ತ್ಯಜತಿ - ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೋ, ತಮ್, ತಮ್, ಏವ, - ಅದನ್ನೇ, ಏತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು), ಸದಾ - ಸದಾ,
ತದ್ಭಾವ ಭಾವಿತಃ - ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ಭಾವಿತಾಗಿದ್ದಾನೆ ॥ 6 ॥
ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರನಾದ ಅರ್ಜುನಾ! ಈ ಮನುಷ್ಯನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಸದಾಕಾಲ ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ಭಾವಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 6 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಾವ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈಶ್ವರ, ದೇವತೆಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ, ಪತಂಗ, ವೃಕ್ಷ, ಮನೆ, ಜಮೀನು ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟೇ ಚೇತನ ಮತ್ತು ಜಡಪದಾರ್ಥಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲದರ ಹೆಸರು ‘ಭಾವ’ವಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಅದನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಂತಕಾಲ’ವು ಯಾವ ಸಮಯದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸ್ಥೂಲದೇಹದಿಂದ ಪ್ರಾಣ, ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಸಹಿತ ಜೀವಾತ್ಮನ ಅಂತಿಮ ವಿಯೋಗವಾಗುವ ಆ ಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅಂತಕಾಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ, ಹದಿನೈದನೇ ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗಂವತನು ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ವ-ರಜ-ತಮ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು, ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅಂತಕಾಲದ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ, ಈ ಮಾತು ಹೀಗೇಕೆ?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯನು ಏನೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅದು ಸಂಸ್ಕಾರರೂಪದಿಂದ ಅವನ ಅಂತಃಕಣದಲ್ಲಿ ಅಂಕಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸಂಖ್ಯ ಕರ್ಮ-ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ತುಂಬಿರುತ್ತವೆ; ಈ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳನುಸಾರ ವಾಗಿಯೇ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಸಹಕಾರೀ ನಿಮಿತ್ತಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೋ ಅಂತಹ ವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವಾಗ ಸಾತ್ವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ಹೆಚ್ಚಳದಿಂದ ಸಾತ್ವಿಕ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತವೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ವಗುಣ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದರಂತೆ ಸ್ಮೃತಿಯೂ ಕೂಡ ಸಾತ್ವಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಕರ್ಮಗಳ ಹೆಚ್ಚಳದಿಂದ ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಅವನು ರಜೋಗುಣ ಅಥವಾ ತಮೋಗುಣ ಪ್ರಧಾನವಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದರಂತೆ ಸ್ಮೃತಿಯೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಕರ್ಮ, ಗುಣ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿ ಮೂರೂ ಒಂದಾದ ಕಾರಣ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಕೂಡ ಮುಂದಿನ ಯೋನಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಯಾವುದೇ ದೋಷವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ವಸ್ತುತಃ ಮಾತೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವ, ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ವೃಕ್ಷ ಆದಿ ಸಜೀವ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತ ಸಾಯುವವನು ಆಯಾಯಾ ಯೋನಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಾತಾದರೋ ಸರಿಯೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಜಮೀನು, ಮನೆ ಮೊದಲಾದ ನಿರ್ಜೀವ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸತ್ತರೆ ಅದು ಅವನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ನೆಲ, ಮನೆ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಾಯುವವನಿಗೆ ತನ್ನ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದ ವಾಸನಾನುಸಾರ ಆಸ್ತಿ, ಮನೆ ಮೊದಲಾದ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಅವನು ಯಾವ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವನೋ ಅದೇ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ್ನು ಸ್ಮರಣೆಗೈದ ಆಸ್ತಿ, ಮನೆ, ಮೊದಲಾದವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗಬಹುದೆಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ಮನೆಯ ಯಜಮಾನನು ಮನೆಯನ್ನು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಅದರಲ್ಲಿ ಗೂಡು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಇರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಿಲಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ವಾಸಿಸುವ ಇಲಿಗಳು ಮತ್ತು ಇರುವೆಗಳೇ ಮುಂತಾದ ಜೀವಿಗಳೂ ಕೂಡ ಅದನ್ನು ತಮ್ಮದೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜಡ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಿಂದ ಆಗಬಹುದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸದಾ ತದ್ಭಾವಭಾವಿತಃ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವದ ಸ್ಮರಣೆಮಾಡುತ್ತ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಅದೇ ಭಾವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ-ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಸರಿಯಾದುದು. ಆದರೂ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವದ ಸ್ಮರಣೆ ಏಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ‘ಸದಾ ತದ್ಭಾವ ಭಾವಿತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಚಿತ್ತವು ಸದಾ ಭಾವಿತವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಅದೇ ಭಾವದ ಸ್ಮರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆ ವೈದ್ಯರು ಯಾವುದಾದರು ಔಷಧಿಯಲ್ಲಿ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಯಾವ ರಸದ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅದಕ್ಕೆ ಆ ರಸದಿಂದ ಭಾವಿತವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಪೂರ್ವ ಸಂಸ್ಕಾರ, ಸಂಗ, ವಾತಾವರಣ, ಆಸಕ್ತಿ, ಕಾಮನೆ, ಭಯ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಭಾವದ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಮಾಡು ತ್ತಾನೋ ಅವನು ಅದರಿಂದಲೇ ಭಾವಿತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಸದಾ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಭಗವಂತನು ನಿರಂತರತೆಯ ನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಯಾವ ಭಾವದ ಚಿಂತನೆಯು ಹೆಚ್ಚಾಗು ತ್ತದೋ ಅದರದ್ದೇ ದೃಢ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆಂಬುದೇ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಈ ದೃಢ ಅಭ್ಯಾಸವೇ ‘ಸದಾ ತದ್ಭಾವದಿಂದ ಭಾವಿತ’ವಾಗುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಭಾವದ ದೃಢ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ಭಾವದ ಸ್ಮರಣೆಯು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೇ ಆಗುತ್ತದೆಂಬ ನಿಯಮವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜೀವನವಿಡೀ ಹೆಚ್ಚು ಚಿಂತನೆಗೈದಿರುವ ಭಾವದ ಸ್ಮರಣೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹೆಚ್ಚಿನವರಿಗೆ ಹೀಗೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಜಡಭರತನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಯ ಮರಿಯ ಭಾವನೆ ಯಂತೆ ಮೃತ್ಯು ಸಮಯದ ಸಾಮೀಪವರ್ತಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಅಲ್ಪಕಾಲೀನ ಚಿಂತನವೂ ಕೂಡ ಹಳೆಯ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಅದುಮಿಟ್ಟು ದೃಢರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರದ್ದೇ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತದ್ಭಾವ ಭಾವಿತಃ’ ಪದದ ಅನ್ವಯವನ್ನು ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ಮನುಷ್ಯನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವ-ಯಾವುದಾದರೂ ಭಾವದ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಾನೋ, ನಿರಂತರ ಆ ಭಾವದಿಂದ ಭಾವಿತರಾಗುತ್ತ ಅವನು-ಅದನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಏನು ಹಾನಿಯಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಹಾನಿಯ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ಇದರಿಂದಲಾದರೋ-ಮನುಷ್ಯನು ಸಾಯುವ ಜೊತೆಗೆ ಆಗಲೇ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭಾವವನ್ನು ಪೂರ್ಣನಾಗಿ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತೂ ಕೂಡ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ತಮೇಲೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಂಕಿತವಾದ ಆ ಭಾವದಿಂದ ಭಾವಿತನಾಗುತ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾ ನಿಶ್ಚಿತ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಆ ಭಾವವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನ ಛಾಯಾಚಿತ್ರ (ಫೋಟೋ) ತೆಗೆಯುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕ್ಷಣ ಫೋಟೋ (ಚಿತ್ರ) ತೆಗೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಆ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಅವನ ಚಿತ್ರವು ಹಾಗೆಯೇ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಎಂತಹ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅಂತಹ ಚಿತ್ರ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಂಕಿತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಚಿತ್ರದಂತೆ ಇನ್ನಿತರ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತನಾಗುತ್ತ ಅವನು ಸೂಕ್ತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಲರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಂತಃಕರಣವೇ ಕ್ಯಾಮರಾದ ಫಿಲ್ಮ್ ಆಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಸ್ಮರಣೆಯೇ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಫೋಟೋ ತೆಗೆಯುವುದಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಹೇಗೆ ಫೋಟೋ ತೆಗೆಯುವವನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳದೆ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಓಲಾಡುವುದರಿಂದ ಚಿತ್ರವು ಕೆಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಚಿತ್ರ ತೆಗೆಯುವ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ-‘ನಿನ್ನ’ ಫೋಟೋ ತೆಗೆಯುವ ಸಮಯ ಅತ್ಯಂತ ಸಮೀಪ ಬಂದಿದೆ, ಅಂತಿಮ ಕ್ಷಣ ಯಾವಾಗ ಬಂದೀತು ಎಂಬ ಭರವಸೆ ಇಲ್ಲ, ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಚಿತ್ರವು ಕೆಟ್ಟಹೋದೀತು.’ ಇಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತ್ತಾ ಮನುಷ್ಯನು ಸಾಯುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಜೀವನವಿಡೀ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಪ್ರಾಯಶಃ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಭಾವವು ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ನಿರ್ಣಯವಾದ ಮೇಲೆ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವರಿಗೆ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯಕಾಲವು ತಿಳಿಯದೆಯೇ ಯಾವಾಗ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಯಾವ ಸುಳಿವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ಭಗವಂತನು ನಿರಂತರ ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆದೇಶ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-7)
ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು ಮಾಮನುಸ್ಮರ ಯುಧ್ಯ ಚ ।
ಮಯ್ಯರ್ಪಿತಮನೋಬುದ್ಧಿರ್ಮಾಮೇವೈಷ್ಯಸ್ಯಸಂಶಯಮ್ ॥
ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ (ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ! ನೀನು), ಸರ್ವೇಷು - ಎಲ್ಲ, ಕಾಲೇಷು - ಸಮಯದಲ್ಲಿ (ನಿರಂತರ),
ಮಾಮ್ - ನನ್ನ, ಅನುಸ್ಮರ - ಸ್ಮರಣೆಮಾಡು, ಚ - ಮತ್ತು, ಯುಧ್ಯ - ಯುದ್ಧವನ್ನೂ ಮಾಡು ! (ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ),
ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಅರ್ಪಿತಮನೋ ಬುದ್ಧಿಃ - ಅರ್ಪಿತವಾದ ಮನಸ್ಸು-ಬುದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ (ನೀನು),
ಅಸಂಶಯಮ್ - ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ, ಮಾಮ್, ಏವ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಏಷ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ. ॥ 7 ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನನ್ನ ಸ್ಮರಣೆಮಾಡು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧವನ್ನೂ ಮಾಡು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿತವಾದ ಮನಸ್ಸು-ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ನೀನು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುವೆ ॥ 7 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅರ್ಥದೊಂದಿಗೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸು ವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಕ್ಷಣಭಂಗುರವಾಗಿದೆ, ಕಾಲದ ಯಾವುದೇ ಭರವಸೆ ಇಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಯಾವುದರ ಚಿಂತನೆ ಹೆಚ್ಚು ಆಗುತ್ತದೋ ಆ ಭಾವವೇ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಆಗದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಶರೀರದ ವಿಯೋಗವಾಗಿ ಹೋದರೆ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ದ್ವಾರರೂಪೀ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನವು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಹೊರಟು ಹೋದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಹೇಳಿದುದು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ; ಆದರೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಹೇಳಿರುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದನು, ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧದ ಅವಕಾಶ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಧರ್ಮ ಯುದ್ಧವು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗಾಗಿ ವರ್ಣಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯುದ್ಧ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಉಪಲಕ್ಷಣವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯೆಂದು ತಿಳಿದು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅಂತಃಕರಣವು ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮದ ಆಚರಣೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆಯ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಮೂವತ್ತರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗ-ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮದಂತೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಚ’ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಚ’ ಎಂದು ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಗೌಣತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಸ್ಮರಣೆಗೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಯುದ್ಧಾದಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮದ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಪ್ರಯೋಜನ ಮತ್ತು ವಿಧಾನದಂತೆ ನಿಯತ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಬೇಕು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯಾದರೋ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದೇ ಇದರ ಭಾವವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ- ಭಗವಂತನ ನಿರಂತರ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಾದಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಧರ್ಮದ ಕರ್ಮಗಳು ಎರಡೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲವು?
ಉತ್ತರ - ಆಗಬಲ್ಲವು; ಸಾಧಕರ ಭಾವನೆ, ರುಚಿ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಇದರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯುಕ್ತಿಗಳು ಇವೆ. ಯಾರು ಭಗವಂತನ ಗುಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಅನ್ಯನ್ಯ ಪ್ರೇಮೀಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಯಾರು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವೂ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಲೀಲಾಸ್ಥಳೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ, ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಮತ್ತು ಗೋಪಿಕೆಯರಂತೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಮಾಣುವಿನಲ್ಲೂ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಂತೆ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನಿಗಾದರೋ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು ತುಂಬಾ ಸುಲಭದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಯಾರಿಗೆ ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯವುಂಟಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರು ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೂ ಕೂಡ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡ ಬಲ್ಲನು. ಹೇಗೆ ತನ್ನ ಕಾಲಿನಕಡೆ ಗಮನವಿಟ್ಟು ಡೊಂಬರಾಟದವಳು ಬೊಂಬಿನ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಆಟಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೋ, ಅಥವಾ ಕಾರಿನ ಚಾಲಕನು ಸ್ಟೇರಿಂಗ್ ಮೇಲೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಧ್ಯಾನವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಬೇರೆಯವರೊಂದಿಗೆ ಮಾತು ಕತೆ ಮಾಡುತ್ತಲೂ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಪಾರಾಗಲು ರಸ್ತೆಯ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳು ಅಚ್ಚು ಕಟ್ಟಾಗಿ ಆಗಬಲ್ಲವು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಸ್ವರೂಪ, ರಹಸ್ಯ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಅಟಲ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅನನ್ಯ ಶ್ರದ್ಧಾ-ಪ್ರೇಮ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವದೊಂದಿಗೆ ಭಗವಂತನ ನಿರಂತರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಇರುವುದು-ಇದೇ ಮನ ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ‘ಮದ್ಗತೇನಾಂತರಾತ್ಮನಾ’ ಪದದಿಂದ ಇದೇ ಮತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತ ಸಾಯುವ ಮನುಷ್ಯರ ಗತಿಯ ವರ್ಣನೆಗೈದು ಅರ್ಜುನನ ಏಳನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಕೊಡಲಾಯಿತು; ಈಗ ಅದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕೊಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಮನವನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಭಗವಂತನ ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ ರೂಪದ ಅರ್ಥಾತ್ ಸುಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ದಿವ್ಯ ಅವ್ಯಕ್ತ ರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವ ಯೋಗಿಗಳ ಅಂತ್ಯಕಾಲೀನ ಗತಿಯನ್ನು ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-8)
ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗಯುಕ್ತೇನ ಚೇತಸಾ ನಾನ್ಯಗಾಮಿನಾ ।
ಪರಮಂ ಪುರುಷಂ ದಿವ್ಯಂ ಯಾತಿ ಪಾರ್ಥಾನುಚಿಂತಯನ್ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ, ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗಯುಕ್ತೇನ - ಪರಮೇಶ್ವರನ ಧ್ಯಾನದ ಅಭ್ಯಾಸರೂಪವಾದ ಯೋಗದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ನಾನ್ಯಗಾಮಿನಾ - ಬೇರೆ ಕಡೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಹೋಗದಿರವ, ಚೇತಸಾ - ಚಿತ್ತದಿಂದ, ಅನುಚಿಂತಯನ್ - ನಿರಂತರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತ (ಮನುಷ್ಯನು) ಪರಮಮ್ - ಪರಮ (ಪ್ರಕಾಶಸ್ವರೂಪೀ), ದಿವ್ಯಮ್ - ದಿವ್ಯ, ಪುರುಷಮ್ - ಪುರುಷನನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನೇ, ಯಾತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ (ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ). ॥ 8 ॥
ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಪರಮೇಶ್ವರನ ಧ್ಯಾನದ ಅಭ್ಯಾಸರೂಪೀ ಯೋಗದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗದಿರುವ ಚಿತ್ತದಿಂದ ನಿರಂತರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮ ಪ್ರಕಾಶ ಸ್ವರೂಪೀ ದಿವ್ಯ ಪುರುಷನನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನೇ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ॥ 8 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಚಿತ್ತವು ಆ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗದಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಮ, ನಿಯಮ, ಆಸನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ, ಧಾರಣ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನದ ಹೆಸರು ‘ಅಭ್ಯಾಸ ಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಚಿತ್ತವು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಿಂದ ವಶವಾಗಿ ನಿರಂತರ ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವವನನ್ನು ‘ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗಯುಕ್ತ’ನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನ್ಯಗಾಮೀ’ ಎಂತಹ ಚಿತ್ತವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು?
ಉತ್ತರ - ಚಿತ್ತವನ್ನು ಯಾವುದಾದರೂ ಪದಾರ್ಥ ವಿಶೇಷದ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಕ್ಷಣಕ್ಕಾದರೂ ಕೂಡ ಅದರ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಪದಾರ್ಥದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡದಿರುವುದು, ಎಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಯಾವಾಗಲೂ ಏಕನಿಷ್ಠವಾಗಿ ತೊಡಗಿರುವುದು ಚಿತ್ತವು ‘ನಾನ್ಯಗಾಮೀ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗದಿರುವಂತಹುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಆ ಚಿತ್ತವು ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅನುಚಿಂತನ ಮಾಡುವುದು ಎಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಉತ್ತರ - ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗದೇ ಇರುವ ಚಿತ್ತದ ಮೂಲಕ ಪರಮೇಶ್ವರನ ನಿರಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪದ ನಿರಂತರ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದನ್ನು ‘ಅನುಚಿಂತನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಮ್’ ಮತ್ತು ‘ದಿವ್ಯಮ್’ ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಪುರುಷಮ್’ ಈ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವು
ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಪರಮಪುರುಷ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಭಗವಂತನ ಆ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರ ಗೈಯ್ಯುವಂತಹ ಸಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಅವ್ಯಕ್ತ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ದಿವ್ಯ ಪರಮ ಪುರುಷ’ನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವನನ್ನು ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವನನ್ನು ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನೊಂದಿಗೆ ತದ್ರೂಪನಾಗುವುದೇ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ದಿವ್ಯಪುರುಷನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಅವನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-9)
ಕವಿಂ ಪುರಾಣಮನುಶಾಸಿತಾರಮಣೋರಣೀಯಾಂಸಮನುಸ್ಮರೇದ್ಯಃ ।
ಸರ್ವಸ್ಯ ಧಾತಾರಮಚಿಂತ್ಯರೂಪಮಾದಿತ್ಯವರ್ಣಂ ತಮಸಃ ಪರಸ್ತಾತ್ ॥
ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, ಕವಿಮ್ - ಸರ್ವಜ್ಞ, ಪುರಾಣಮ್ - ಅನಾದಿ, ಅನುಶಾಸಿತಾರಮ್ - ಎಲ್ಲರ ನಿಯಂತಾ ಅಣೋಃ, ಅಣೀಯಾಂಸಮ್ - ಸೂಕ್ಷ್ಮಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮನಾದವನು, ಸರ್ವಸ್ಯ - ಎಲ್ಲರ ಧಾತಾರಮ್ - ಧಾರಣೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನು, ಅಚಿಂತ್ಯರೂಪಮ್ - ಅಚಿಂತ್ಯ ಸ್ವರೂಪನು, ಆದಿತ್ಯವರ್ಣಮ್ - ಸೂರ್ಯನಂತೆ ನಿತ್ಯ ಚೇತನ ಪ್ರಕಾಶರೂಪನು (ಮತ್ತು), ತಮಸಃ - ಅವಿದ್ಯೆಯಿಂದ, ಪರಸ್ತಾತ್ - ಪರನಾದ ಶುದ್ಧಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮೇಶ್ವರನ, ಅನುಸ್ಮರೇತ್ - ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ. - ॥ 9 ॥
ಸರ್ವಜ್ಞನೂ, ಅನಾದಿಯೂ, ಎಲ್ಲರನ್ನು ಆಳುವವನೂ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮನೂ, ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣೆ- ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನೂ, ಅಚಿಂತ್ಯಸ್ವರೂಪನೂ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ನಿತ್ಯ ಚೇತನ ಪ್ರಕಾಶರೂಪನೂ ಮತ್ತು ಅವಿದ್ಯೆಗಿಂತ ಪರ (ಅತೀದೂರನು,) ಶುದ್ಧನೂ ಆದ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಯಾವ ಪುರುಷನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ. - ॥ 9 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪರಮದಿವ್ಯ ಪುರುಷನ ಸ್ವರೂಪದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ‘ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸದಾಕಾಲ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ’ ಭೂತ, ವರ್ತಮಾನ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ, ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ-ಮುಂತಾದ ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಅವನಿಗೆ ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಲ್ಲಿ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ-ಅಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಸರ್ವಜ್ಞ (ಕವಿಮ್)ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲದರ ಆದಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನಿಂದ ಮೊದಲು ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇಲ್ಲ; ಅವನೇ ಎಲ್ಲದರ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದುದರಿಂದ ಅವನು ಸನಾತನ (ಪುರಾಣಮ್)ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೂ ಮತ್ತು ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅವನೇ ಎಲ್ಲರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನೂ, ಎಲ್ಲರ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಫಲಗಳನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ವಿಭಾಗ ಮಾಡುವವನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಎಲ್ಲರ ನಿಯಂತಾ (ಅನುಶಾಸಿತಾರಮ್) ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಷ್ಟು ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಎಷ್ಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮದಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ತತ್ತ್ವಗಳಿವೆಯೋ ಅವನು ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ಷ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಸದಾ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶೀ ಪುರುಷರ ಸೂಕ್ಷ್ಮದಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಅವನ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವನು ಸೂಕ್ಷ್ಮತಮ (ಅಣೋರಣೀಯಾಂಸಮ್)ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಷ್ಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮನಾಗಿದ್ದರೂ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವ- ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಆಧಾರನೂ ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನೇ ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣ, ಪೋಷಣೆ ಮತ್ತು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವನು ಧಾತಾ (ಸರ್ವಸ್ಯ ಧಾತಾರಮ್) ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಸದಾ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣ-ಪೋಷಣದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಅವನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಷ್ಟು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಪರನೂ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟು ಅತೀಂದ್ರಿಯನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಮನ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ವಿಚಾರಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಬರುತ್ತದೋ, ಅದರ ಮೂಲ ಸ್ರೋತವೂ ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವರು (ಜೀವರು) ಅವನದ್ದೇ ಜೀವನ ಧಾರೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಜೀವಿತ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಶೀಲರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಇವರನ್ನು ನಿರಂತರ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಅವನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಇವರಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಸಂಚಾರ ಮಾಡುತ್ತ ಇರುತ್ತಾನೆ ಆದರೂ ಇವರು ಅವನನ್ನು ನೋಡಲಾರರು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಅಚಿಂತ್ಯ ಸ್ವರೂಪೀ (ಅಚಿಂತ್ಯರೂಪಮ್) ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಚಿಂತ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಪ್ರಕಾಶಮಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಹೇಗೆ ಸೂರ್ಯನು ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದು ತನ್ನ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶ ಪರಮಪುರುಷನು ತನ್ನ ಅಖಂಡ ಜ್ಞಾನಮಯವಾದ ದಿವ್ಯಜ್ಯೋತಿಯಿಂದ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ನಿತ್ಯ ಚೇತನ ಪ್ರಕಾಶರೂಪೀ (ಆದಿತ್ಯ ವರ್ಣಮ್) ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ದಿವ್ಯ, ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅನಂತ ಜ್ಞಾನಮಯ ಪ್ರಕಾಶವೇ ಯಾರ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಅವಿದ್ಯಾ ಅಥವಾ ಅಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಂಧಕಾರದ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಸಹ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇಗೆ ಸೂರ್ಯನು ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ಎಂದೂ ನೋಡಿಯೇ ಇಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನ ಸ್ವರೂಪವೂ ಕೂಡ ಸದಾ- ಸರ್ವದಾ ಅಜ್ಞಾನತಮದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಘೋರ ರಾತ್ರಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ಕೂಡ ಹೇಗೆ ಸೂರ್ಯನ ಪೂರ್ವಾಭಾಸವೇ ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತದೋ; ಹಾಗೆಯೇ ಘೋರ ವಿಷಯೀ ಪುರುಷನ ಅಜ್ಞಾನವೂ ಕೂಡ ಅವನ ವಿಜ್ಞಾನಮಯ ಪ್ರಕಾಶದ ಉಜ್ವಲಕಿರಣಗಳು ದೊರೆತು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಅವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಅತೀ ಆಚೆ (ತಮಸಃ ಪರಸ್ತಾತ್) ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಶುದ್ಧ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಪುರುಷರು ಯಾವಾಗಲೂ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು.*
* ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇದರಂತೇ ಇರುವ ಮಂತ್ರವು ಹೀಗಿದೆ
ವೇದಾಹಮೇತಂ ಪುರುಷಂ ಮಹಾಂತಮಾದಿತ್ಯವರ್ಣಂ ತಮಸಃ ಪರಸ್ತಾತ್ ।
ತಮೇವ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ಮೃತ್ಯುಮೇತಿ ನಾನ್ಯಃ ಪಂಥಾ ವಿದ್ಯತೇಯನಾಯ ॥ (3/8)
‘ಆ ಪುರುಷನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಸ್ವರೂಪಿಯೂ ಮಹಾನ್ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನಾಂಧಕಾರದಿಂದ ಆಚೆಗಿರುವ ಅವನನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಅವನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಅಧಿಕಾರಿಯು ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ದಾಟುತ್ತಾನೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಬೇರೆ ಮಾರ್ಗವೇ ಇಲ್ಲ.’
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವಾಗ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವು ಅಚಿಂತ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿಯೂ ಚಿಂತನ ಮಾಡಲಾರದು ಎಂದಿರುವಾಗ ಅವನ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುವ ಮಾತು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ಇದು ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅಚಿಂತ್ಯ-ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಪಡೆಯುವುದು ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗದು. ಆದರೂ ಅವನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ಆ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಅವನ ಸ್ಮರಣೆ ಮತ್ತು ಮನನವಾದರೋ ಆಗಿಯೇ ಆಗುವುದು ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಸ್ಮರಣ-ಮನನವು ಸ್ವರೂಪದ ಯಥಾರ್ಥ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಸ್ಮರಣೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದೂ ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ—ಪರಮ ದಿವ್ಯಪುರುಷನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಈಗ ಸಾಧನೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-
(ಶ್ಲೋಕ-10)
ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ ಮನಸಾಚಲೇನ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಯುಕ್ತೋ ಯೋಗಬಲೇನ ಚೈವ ।
ಭ್ರುವೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಾಣಮಾವೇಶ್ಯ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ ತಂ ಪರಂ ಪುರುಷಮುಪೈತಿ ದಿವ್ಯಮ್ ॥
ಸಃ - ಆ, ಭಕ್ತ್ಯಾ, ಯುಕ್ತಃ - ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತನಾದ ಪುರುಷನು, ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ - ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ (ಕೂಡ), ಯೋಗಬಲೇನ - ಯೋಗಬಲದಿಂದ, ಭ್ರುವೋಃ - ಭೃಕುಟಿಯ, ಮಧ್ಯೇ - ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಣಮ್ - ಪ್ರಾಣವನ್ನು, ಸಮ್ಯಕ್ - ಒಳ್ಳೆ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಆವೇಶ್ಯ - ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಚ - ಮತ್ತೆ, ಅಚಲೇನ - ನಿಶ್ಚಲವಾದ, ಮನಸಾ - ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, (ಸ್ಮರನ್) - ಸ್ಮರಣೆಮಾಡುತ್ತ,
ತಮ್ - ಆ, ದಿವ್ಯಮ್ - ದಿವ್ಯರೂಪನಾದ, ಪರಮ್ - ಪರಮ, ಪುರುಷಮ್, ಏವ - ಪುರುಷ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ,
ಉಪೈತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 10 ॥
ಆ ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತನಾದ ಪುರುಷನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಯೋಗಬಲದಿಂದ ಭ್ರೂಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಒಳ್ಳೆ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ನಿಶ್ಚಲವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತ ಆ ದಿವ್ಯ ಸ್ವರೂಪನಾದ ಪರಮಪುರುಷ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 10 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಕ್ತ್ಯಾಯುಕ್ತಃ’ದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಭಕ್ತ್ಯಾಯುಕ್ತಃ’ ಇದರ ಅರ್ಥವು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದುದು ಎಂದಾಗಿದೆ. ಭಗವದ್ ವಿಷಯಕ ಅನುರಾಗದ ಹೆಸರು ‘ಭಕ್ತಿ’ಯಾಗಿದೆ; ಯಾರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೋ ಅವನೇ ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅನುರಾಗ ಅಥವಾ ಪ್ರೇಮವು ಯಾರಾದರು ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದನಲ್ಲಿಯೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಹಂಗ್ರಹ- ಉಪಾಸನೆಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಪ್ರಸಂಗವಲ್ಲ; ಉಪಾಸ್ಯ-ಉಪಾಸಕ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಸಂಗವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯೋಗಬಲವು ಏನಾಗಿದೆ? ಭ್ರುಕುಟಿಯ ಮಧ್ಯದ ಸ್ಥಾನವು ಯಾವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆರೀತಿ ಯಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದೆಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಅದು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿರುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಯೋಗವೇ (ಅಷ್ಟಾಂಗಯೋಗ) ‘ಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ. ಯೋಗಾ ಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಯಾವ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಪ್ರಾಣ-ಸಂಚಾಲನ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣ ನಿರೋಧದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆಯೋ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗಬಲ’ವಾಗಿದೆ. ಯೋಗ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದ ಪುರುಷರು ಎರಡೂ ಹುಬ್ಬುಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞಾಚಕ್ರ ವನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೋ ಅದೇ ಭ್ರುಕುಟಿಯ ಮಧ್ಯಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಈ ಆಜ್ಞಾಚಕ್ರವು ದ್ವಿದಲವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ತ್ರಿಕೋಣ ಯೋನಿ ಇದೆ. ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರರು ಇದೇ ತ್ರಿಕೋಣದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತಾರೆ. ತಿಳಿವಳಿಕೆಯುಳ್ಳ ಯೋಗಿಪುರುಷನು ಮಹಾ ಪ್ರಯಾಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯೋಗ ಬಲದಿಂದ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲೇ ತಂದು ಸ್ಥಿರರೂಪದಿಂದ ಬಂಧಿಸಿಡುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಹೆಸರೇ ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಜ್ಞಾ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳ ನಿರೋಧಗೈಯ್ಯುವುದು ಸಾಧನ ಸಾಪೇಕ್ಷ ವಾಗಿದೆ. ಈ ಆಜ್ಞಾಚಕ್ರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಸಪ್ತಕೋಶಗಳಿವೆ. ಅದರ ಹೆಸರುಗಳು-ಇಂದು, ಬೋಧಿನೀ, ನಾದ, ಅರ್ಧಚಂದ್ರಿಕಾ, ಮಹಾನಾದ, (ಸೋಮ ಸೂರ್ಯಾಗ್ನಿ ರೂಪಿಣೀ) ಕಲಾ ಮತ್ತು ಉನ್ಮನೀಯಾಗಿವೆ. ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೂಲಕ ಉನ್ಮನೀ ಕೋಶವನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ ಜೀವಿಯು ಪರಮ ಪುರುಷನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನು ಪರಾಧೀನನಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವುದು ನಿಂತುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅವನಾದರೋ ಹುಟ್ಟುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಹುಟ್ಟಿದರೂ ಲೋಕೋಪಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಭಗವದಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ಈ ಸಾಧನೆಯ ಪ್ರಣಾಳಿಯನ್ನು (ಕ್ರಮವು) ಯಾವುದಾದರೂ ಅನುಭವೀ ಯೋಗೀ ಮಹಾತ್ಮರಿಂದಲೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕೇವಲ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಓದಿ ಯೋಗಸಾಧನೆ ಯಾರೂ ಮಾಡಬಾರದು, ಹಾಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಲಾಭದ ಬದಲು ಹಾನಿಯೇ ಹೆಚ್ಚಾಗುವ ಸಂಭವವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಚಲ ‘ಮನಸ್ಸಿನ’ ಲಕ್ಪಣಗಳೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮನವನ್ನು ‘ನಾನ್ಯಗಾಮೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ಅಚಲ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಮನವು ಧ್ಯೇಯ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕದಲುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ‘ಅಚಲ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (6/19).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪರಮ ದಿವ್ಯಪುರುಷ’ನ ಲಕ್ಪಣಗಳೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪರಮ ದಿವ್ಯಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಎಂಟನೇ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಾಯುವ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಗತಿಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಮತ್ತೆ ಎಂಟರಿಂದ ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನ ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ ಹೆಸರಿನ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ದಿವ್ಯ ಅವ್ಯಕ್ತ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವ ಯೋಗಿಗಳ ಅಂತ್ಯಕಾಲೀನ ಗತಿಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಯಿತು; ಈಗ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹದಿಮೂರರವರೆಗೆ ಪರಮ ಅಕ್ಷರ ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಯೋಗಿಗಳ ಅಂತ್ಯಕಾಲೀನ ಗತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಆ ಅಕ್ಷರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಶಂಸೆಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-11)
ಯದಕ್ಷರಂ ವೇದವಿದೋ ವದಂತಿ ವಿಶಂತಿ ಯದ್ಯತಯೋ ವೀತರಾಗಾಃ ।
ಯದಿಚ್ಛಂತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಚರಂತಿ ತತ್ತೇ ಪದಂ ಸಂಗ್ರಹೇಣ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯೇ ॥
ವೇದವಿದಃ - ವೇದವನ್ನು ಬಲ್ಲ ವಿದ್ವಾಂಸರು, ಯತ್ - ಯಾವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನರೂಪೀ ಪರಮಪದವನ್ನು,
ಅಕ್ಷರಮ್ - ಅವಿನಾಶೀ (ಎಂದು), ವದಂತಿ - ಹೇಳುತ್ತಾರೋ, ವೀತರಾಗಾಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತರಾದ, ಯತಯಃ - ಯತ್ನಶೀಲ ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಮಹಾತ್ಮರು, ಯತ್ - ಯಾವುದರಲ್ಲಿ, ವಿಶಂತಿ - ಪ್ರವೇಶಮಾಡುತ್ತಾರೋ (ಮತ್ತು), ಯತ್ - ಯಾವ ಪರಮಪದವನ್ನು, ಇಚ್ಛಂತಃ - ಬಯಸುವ (ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು), ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮ್ - ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದ, ಚರಂತಿ - ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ತತ್ - ಆ, ಪದಮ್ - ಪರಮಪದವನ್ನು (ನಾನು), ತೇ - ನಿನಗೋಸ್ಕರ, ಸಂಗ್ರಹೇಣ - ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯೇ - ಹೇಳುವೆನು. ।। 11 ।।
ವೇದವನ್ನು ತಿಳಿದ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಯಾವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನರೂಪೀ ಪರಮಪದವನ್ನು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ, ಆಸಕ್ತಿರಹಿತರಾದ ಯತ್ನಶೀಲ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಮಹಾತ್ಮರು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಪರಮಪದವನ್ನು ಬಯಸುವ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಆ ಪರಮಪದವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗಾಗಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು. ॥ 11 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವೇದವಿದಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುವುದನ್ನು ‘ವೇದ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವೇದಗಳು ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಸಂಹಿತೆಗಳು ಮತ್ತು ಐತರೇಯಾದಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭಾಗದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ವೇದದ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ವೇದದ ಆಧಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನೇ ವೇದದ ತಾತ್ಪರ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ (15/15). ಆ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮತ್ತು ತಿಳಿದು ಅದನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅವಿರತ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಹಾಗೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳವ ಆ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಪುರುಷರೇ ‘ವೇದವಿತ್’-ವೇದವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವೇದವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಯಾವುದನ್ನು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಯತ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ನಿರ್ದೇಶನವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವೇದವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪುರುಷರೇ ಆ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಹೇಳಬಲ್ಲರು, ಇದರಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಜನರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ-ಇದು ‘ಅಕ್ಷರ’ವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಇದೊಂದು ಇಂತಹ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ - ಯಾವುದರ ಕ್ಷಯವು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಇದು ಸದಾ ಶಾಶ್ವತ, ಏಕರಸ ಮತ್ತು ಏಕರೂಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅವ್ಯಕ್ತ ಅಕ್ಷರದ ಉಪಾಸನೆಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆಯೋ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಅದರದ್ದೇ ಪ್ರಸಂಗವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವೀತರಾಗಾಃ’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಯತಯಃ’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗಿರುವವರು ‘ವೀತರಾಗ’ರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ವೀತರಾಗಿಗಳು ತೀವ್ರ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಳ್ಳವರೂ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರರೂ, ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರೂ ಹಾಗೂ ಉಚ್ಚ ಶ್ರೇಣಿಯ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನರೂ ಆದ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಮಹಾತ್ಮರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತಯಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯತ್ ವಿಶಂತಿ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೋ’ ಎಂಬುದು ಇದರ ಶಬ್ದಾರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತ್’ ಪದವು ಆ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ- ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಾಧನೆಯ ಉಳಿದ ಸೀಮೆಯವರೆಗೆ ತಲುಪಿದ ಯತಿಗಳು ಅಭೇದ ಭಾವದಿಂದ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅದು ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರವೇಶದ ಅರ್ಥವು ‘ಯಾರಾದರೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದು ಯಾವುದಾದರು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನುಗ್ಗಿದಂತೆ ಅಲ್ಲ’ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಪರಮಾತ್ಮನಾದರೋ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಈ ನಿತ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಭ್ರಮೆ ಆಗಿರುತ್ತದೋ-ಆ ಅವಿದ್ಯಾ ರೂಪೀ ಭ್ರಮೆಯು ಇಲ್ಲವಾಗುವುದೇ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾವುದನ್ನು (ಪರಮಪದ) ಬಯಸುವವರು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ’,-ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ವೇದವಿದರು ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ವೀತರಾಗ ಯತಿಗಳು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಅಭೇದಭಾವದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಮಾಡುತ್ತಾರೋ ‘ಯತ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಅದೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಅದೇ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವ್ರತದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ‘ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ’ದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಅರ್ಥವು - ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವುದು - ಯಾವ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯಲು ಆಗುವಂತೆ ಅದರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಸಾಧನಗಳೇ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯ ವ್ರತವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ*. ಯಾರು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮಧರ್ಮದ ರೂಪ ದಲ್ಲಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕಾದುದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಅವಸ್ಥಾಭೇದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರಿಗೂ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಅದರ ಪಾಲನೆಯನ್ನು, ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು.
* ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ನೋಡಬೇಕು.
ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾದ ತತ್ತ್ವವು-ಬಿಂದುವಿನ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಯಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ವಾಸನೆಗಳ ನಾಶವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಹಾಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಊರ್ಧ್ವರೇತಾ ನ್ಯೆಷ್ಠಿಕ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳ ವೀರ್ಯವಾದರೋ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅಧೋಮುಖವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಆದುದರಿಂದ ಅವರಾದರೋ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆಯಾಸ ವಿಲ್ಲದೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಇವರಿಂದ ಕೆಳಗಿನ ಹಂತದವರು-ಅವರ ಬಿಂದು ಅಧೋಗಾಮಿಯಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ
ಅವರು ಮನಸ್ಸು ವಚನ ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ ಮೈಥುನವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಅದರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇದೂ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಗರುಡಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ-
ಕರ್ಮಣೌ ಮನಸಾ ವಾಚಾ ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾಸು ಸರ್ವದಾ ।
ಸರ್ವತ್ರ ಮೈಥುನತ್ಯಾಗೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ॥
(ಪೂ-ಖಂ-ಆ-ಕಾ-ಅ-238/6)
ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವದಾ ಮನ, ವಚನ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದಿಂದ ಮೈಥುನದ ತ್ಯಾಗವು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ವೆಂದು ಕರೆಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.ಆಶ್ರಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಲಕ್ಷ್ಯವೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲನೇ ಆಶ್ರಮ ವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವವರು (ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ) ಬ್ರಹ್ಮ ಚರ್ಯದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಪದವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿರ್ದೇಶ
ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಬ್ರಹ್ಮವು ಯಾವುದು ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ - ಈ ಮಾತನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ+.
+ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಶ್ಲೋಕದಂತೆ ಇರುವ ಮಂತ್ರವು ಒಂದಿದೆ -
ಸರ್ವೇ ವೇದಾ ಯತ್ಪದಮಾಮನಂತಿ ತಪಾಗ್ಂಸಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಚ ಯದ್ವದಂತಿ ।
ಯದಿಚ್ಛಂತೋ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಚರಂತಿ ತತ್ತೇ ಪದಗ್ಂ ಸಂಗ್ರಹೇಣ ಬ್ರವೀಮ್ಯೋಮಿತ್ಯೇತತ್ ॥ (12-15)
ಎಲ್ಲ ವೇದಗಳು ಯಾವ ಪದವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೋ, ಸಮಸ್ತ ತಪಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಯಾರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಹಾಗೂ ಯಾರ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಆ ಪದವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ - ‘ಓಂ’ ಎಂಬುದೇ ಆ ಪದವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಷಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನೋ ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅದನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-12)
ಸರ್ವದ್ವಾರಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಮನೋ ಹೃದಿ ನಿರುಧ್ಯ ಚ ।
ಮೂರ್ಧ್ನ್ಯಾಧಾಯಾತ್ಮನಃ ಪ್ರಾಣಮಾಸ್ಥಿತೋ ಯೋಗಧಾರಣಾಮ್ ॥
(ಶ್ಲೋಕ-13)
ಓಮಿತ್ಯೇಕಾಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ವ್ಯಾಹರನ್ಮಾಮನುಸ್ಮರನ್ ।
ಯಃ ಪ್ರಯಾತಿ ತ್ಯಜನ್ದೇಹಂ ಸ ಯಾತಿ ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್ ॥
ಸರ್ವದ್ವಾರಾಣಿ - ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು, ಸಂಯಮ್ಯ - ತಡೆದು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸನ್ನು,
ಹೃದಿ - ಹೃದಯದಲ್ಲಿ, ನಿರುಧ್ಯ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿಸಿ (ಮತ್ತು ಆ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ), ಪ್ರಾಣಮ್ - ಪ್ರಾಣವನ್ನು,
ಮೂರ್ಧ್ನಿ - ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ, ಆಧಾಯ - ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡು, ಆತ್ಮನಃ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಂಬಂಧವಾದ, ಯೋಗ
ಧಾರಣಾಮ್ - ಯೋಗಧಾರಣೆಯಲ್ಲಿ, ಆಸ್ಥಿತಃ - ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದು, ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, ಓಂ - ಓಂ (ಎಂಬ),
ಇತಿ - ಈ, ಏಕಾಕ್ಷರಮ್- ಏಕಾಕ್ಷರರೂಪವಾದ, ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು, ವ್ಯಾಹರನ್ - ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ (ಮತ್ತು ಅದರ
ಅರ್ಥ ಸ್ವರೂಪನಾದ), ಮಾಮ್- ನಿರ್ಗುಣಬ್ರಹ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು, ಅನುಸ್ಮರನ್ - ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ,
ದೇಹಮ್ - ಶರೀರವನ್ನು, ತ್ಯಜನ್ - ತ್ಯಜಿಸಿ, ಪ್ರಯಾತಿ - ಹೋಗುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಆ ಪುರುಷನು,
ಪರಮಾಮ್ ; ಗತಿಮ್ - ಪರಮಗತಿಯನ್ನು, ಯಾತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥ 12 13 ॥
ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ತಡೆದು ಹಾಗೂ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೃದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಆ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಂಬಂಧವಾದ ಯೋಗಧಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದು ಯಾವ ಪುರುಷನು ‘ಓಂ’ ಎಂಬ ಈ ಏಕಾಕ್ಷರರೂಪೀ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ ಮತ್ತು ಅದರ ಅರ್ಥಸ್ವರೂಪೀ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಚಿಂತನೆಮಾಡುತ್ತಾ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಆ ಪುರುಷನು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.
॥ 12 13 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶ್ರೋತ್ರಾದಿ ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ವಾಣಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು - ಈ ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳ ಗ್ರಹಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವುಗಳನ್ನು ‘ದ್ವಾರ’ (ಬಾಗಿಲು) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಇವುಗಳು ಇರುವ ಸ್ಥಾನ (ಗೋಲಕ)ಗಳನ್ನು ಕೂಡ ‘ದ್ವಾರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿ ಅರ್ಥಾತ್ ನೋಡುವುದು - ಕೇಳುವುದೇ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಜೊತೆಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಗೋಲಕಗಳನ್ನು ಕೂಡ ತಡೆದು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಅಂತರ್ಮುಖವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಎಲ್ಲ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಸಂಯಮ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಹೃದ್ದೇಶ’ ಯಾವ ಸ್ಥಾನದ ಹೆಸರಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಮನವನ್ನು ಹೃದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಾಭಿ ಮತ್ತು ಕಂಠ-ಇವೆರಡೂ ಸ್ಥಾನಗಳ ಮಧ್ಯದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೃದಯಕಮಲವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ಮನ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಗಳ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ‘ಹೃದ್ದೇಶ’ವಾಗಿದೆ. ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಅಲೆಯುತ್ತಿರುವ ಮನವನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿಸಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದೇ ಹೃದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನವನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತಡೆಹಿಡಿದ ನಂತರ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಊರ್ಧ್ವಗಾಮಿಯಾದ ನಾಡಿಯ ಮೂಲಕ ಹೃದಯದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೇರಿಸಿ ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾಣಗಳ ಜೊತೆ ಜೊತೆಗೆ ಮನವೂ ಕೂಡ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ-ಯೋಗಧಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವುದೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ‘ಯೋಗಧಾರಣಾಮ್’ ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಆತ್ಮನಃ’ ಪದ ವನ್ನು ಕೊಡುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಮನ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಶ್ಚಲಗೊಳಿಸುವುದೇ ಯೋಗಧಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ‘ಆತ್ಮನಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮ ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಯೋಗಧಾರಣೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ, ಬೇರೆ ದೇವತಾದಿ ವಿಷಯಕ ಚಿಂತನದಿಂದ ಅಥವಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಚಿಂತನದಿಂದ ಸಂಬಂಧವಿಡುವಂತಹ ಧಾರಣೆಯ ವಿಷಯವಲ್ಲವೆಂಬ ಮಾತನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಓಂಕಾರವನ್ನು ‘ಏಕಾಕ್ಷರ’ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಓಂಕಾರವನ್ನು ‘ಏಕ ಅಕ್ಷರ’ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ (ಗಿರಾಮಸ್ಮ್ಯೇಕಮಕ್ಷರಮ್) ಇದಲ್ಲದೆ ಇದು ಅದ್ವಿತೀಯ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಹೆಸರಾಗಿದೆ, ನಾಮ ಮತ್ತು ನಾಮಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅಭೇದವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಓಂಕಾರವನ್ನು ‘ಏಕ ಅಕ್ಷರ’ ಮತ್ತು ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ
ಏತದ್ಧ್ಯೇವಾಕ್ಷರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಏತದ್ಧ್ಯೇವಾಕ್ಷರಂ ಪರಮ್ ।
ಏತದ್ಧ್ಯೇವಾಕ್ಷರಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಯೋ ಯದಿಚ್ಛತಿ ತಸ್ಯ ತತ್ ॥ (1/2/16)
ಈ ಅಕ್ಷರವೇ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ, ಈ ಅಕ್ಷರವೇ ಪರಮವಾಗಿದೆ; ಇದೇ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡೇ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವ ಇಚ್ಛೆ ಇದೆಯೋ ಅವರು ಅದನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ವಾಣೀ ಮೊದಲಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನವು ನಿಂತು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಗಳು ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಮೇಲೆ ಓಂಕಾರದ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಹೇಗೆ ಆಗಬಹುದು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ವಾಣಿಯಿಂದ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಮಾಡಲು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಮಾಡುವ ಅರ್ಥವು-ಮನದ ಮೂಲಕ ಉಚ್ಚರಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದರ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯ ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಪ್ರಸಂಗವಿರುವುದರಿಂದ ‘ಮಾಮ್’ ಪದವು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ನಿರ್ಗುಣನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಈ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ‘ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಅಧಿಯಜ್ಞದ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ನ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮನದಿಂದ ಓಂಕಾರದ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಅರ್ಥಸ್ವರೂಪೀ ಬ್ರಹ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಎರಡೂ ಕೆಲಸಗಳು ಜೊತೆ-ಜೊತೆಯಾಗಿ ಹೇಗಾಗುತ್ತವೆ?
ಉತ್ತರ - ಮನದ ಮೂಲಕ ಎರಡೂ ಕೆಲಸಗಳೂ ಒಂದೇ ಸಲ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ನಾಮ ‘ಓಂ’ ಇದರ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ತೊಂದರೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಾಮದ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಾದರೋ ನಾಮಿಯ ಚಿಂತನದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಹಾಯಕವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಮಹರ್ಷಿ ಪತಂಜಲಿಯವರೂ ಕೂಡ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ-‘ಧ್ಯಾನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸವಿತರ್ಕ ಸಮಾಧಿಯತನಕ ಶಬ್ದ, ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ತದ್ವಿಷಯಕ ಜ್ಞಾನದ ವಿಕಲ್ಪ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ’ (ಯೋ-ದ-1/41). ಆದುದರಿಂದ ಯಾರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅವನ ವಾಚಕ ನಾಮವು ಮನದ ಸಂಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಇದನ್ನು ಕೂಡ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ -
ತಸ್ಯ ವಾಚಕಃ ಪ್ರಣವಃ ತಜ್ಜಪಸ್ತದರ್ಥಭಾವನಮ್ । (ಯೋಗದರ್ಶನ - 1/27-28)
ಅವನ ಹೆಸರು ಪ್ರಣವ (ಓಂ) ಆಗಿದೆ, ಆ ಓಂಕಾರದ ಜಪ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅದರ ಅರ್ಥರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಅಭೇದ ಭಾವದಿಂದ ಪಡೆಯುವುದೇ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ; ಇದನ್ನೇ, ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಆವಾಗಮನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದು, ಮುಕ್ತಿಲಾಭವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು, ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದುವುದು ಅಥವಾ ನಿರ್ವಾಣಬ್ರಹ್ಮವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಂಟರಿಂದ ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ಈಶ್ವರನ ಉಪಾಸನೆಯ ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಹದಿಮೂರರತನಕ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪಾಸನೆಯ ಪ್ರಕರಣವಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಎರಡು ಪ್ರಕರಣಗಳು ಏಕೆ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ? ಒಂದು ವೇಳೆ ಆರೂ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಒಂದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದರೆ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಎಂಟರಿಂದ ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಾಸ್ಯ ಪರಮ ಪುರುಷನನ್ನು ಸರ್ವಜ್ಞನೂ ಎಲ್ಲರ ನಿಯಾಮಕನೂ, ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣ-ಪೋಷಣ ಮಾಡುವವನೂ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶ ಸ್ವರೂಪನೂ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯ ಗುಣಗಳಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವರೆಗಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರದ ಪ್ರಸಂಗವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾಗುವಂತಹ ಒಂದೇ ಒಂದು ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಆ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಉಪಾಸಕನನ್ನು ‘ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತ’ನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದು ಭೇದೋಪಾಸನೆಯ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದರ ಫಲ ದಿವ್ಯ ಪರಮ ಪುರುಷ (ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರ)ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಭೇದೋಪಾಸನೆಯ ವರ್ಣನೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಉಪಾಸಕನಿಗೆ ಯಾವ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇದರ ಫಲವು ಕೂಡ ಪರಮಗತಿ (ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮ)ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಪ್ರಕರಣದ ಪ್ರಾರಂಭ ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಎರಡೂ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಯೋಗವಿಷಯಕ ವರ್ಣನೆಯ ಪುನರುಕ್ತಿಯ ದೋಷವೂ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಈ ಆರೂ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪ್ರಕರಣವಲ್ಲ, ಎರಡು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಕರಣಗಳಿವೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಿರಾಕಾರ-ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪಾಸಕ ಯೋಗಿಗಳ ಅಂತ್ಯಕಾಲೀನ ಗತಿಯ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವು ತಿಳಿಸಲಾಯಿತು; ಆದರೆ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ ಮನವನ್ನು ತನ್ನ ಅಧೀನಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಪುರುಷರೇ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲರು. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಸಗುಣ ನಿರಾಕಾರದ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಸುಗಮವಾಗಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಈಗ ಭಗವಂತನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನನ್ನ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಸುಗಮ ಉಪಾಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-14)
ಅನನ್ಯಚೇತಾಃ ಸತತಂ ಯೋ ಮಾಂ ಸ್ಮರತಿ ನಿತ್ಯಶಃ ।
ತಸ್ಯಾಹಂ ಸುಲಭಃ ಪಾರ್ಥ ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ, ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, (ಮಯಿ) - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಅನನ್ಯಚೇತಾಃ - ಅನನ್ಯಚಿತ್ತನಾಗಿ,
ನಿತ್ಯಶಃ - ಸದಾಕಾಲ, ಸತತಮ್ - ನಿರಂತರ, ಮಾಮ್ - ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು, ಸ್ಮರತಿ - ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೋ,
ತಸ್ಯ - ಆ, ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಸ್ಯ - ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತನಾದ, ಯೋಗಿನಃ - ಯೋಗಿಗೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು,
ಸುಲಭಃ - ಸುಲಭನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನಿಗೆ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುತ್ತೇನೆ. ॥ 14 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಯಾವ ಪುರುಷನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯಚಿತ್ತನಾಗಿ ಸದಾಕಾಲ ನಿರಂತರ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಆ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತನಾದ ಯೋಗಿಗೆ ನಾನು ಸುಲಭನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನಿಗೆ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುತ್ತೇನೆ. ॥ 14 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನನ್ಯಚೇತಾಃ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಚಿತ್ತವು ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗದೆ, ನಿರಂತರ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮದೊಂದಿಗೆ ಕೇವಲ ಪರಮ ಪ್ರೇಮೀ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತದೋ ಅವನನ್ನು ‘ಅನನ್ಯ ಚೇತಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸತತಮ್’ ಮತ್ತು ‘ನಿತ್ಯಶಃ’ ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸತತಮ್’ ಪದದಿಂದ-ಒಂದು ಕ್ಪಣವೂ ಅಂತರವಿಲ್ಲದೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸ್ಮರಣೆಯಾಗುತ್ತಾ ಇರುವುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ನಿತ್ಯಶಃ’ ಪದವು ಹೀಗೆ ನಿರಂತರವಾದ ಸ್ಮರಣೆಯು ಜೀವನವಿಡೀ ಸದಾ ಸರ್ವದಾ ಆಗುತ್ತಿರಲಿ, ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನವೂ ಕೂಡ ಬರಿದಾಗದಿರಲಿ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡು ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಭಗವಂತನು ಜೀವನವಿಡೀ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆಂಬುದರ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದು ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರಸಂಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಯ’, ‘ಅಹಮ್’ ಮೊದಲಾದ ಭೇದೋಪಾಸನೆಯ ಸೂಚಕ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದವು ಸಗುಣ ಸಾಕಾರ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಶ್ರೀವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಶ್ರೀರಾಮ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನ ಬೇರೆ ರೂಪಗಳನ್ನು ಇಷ್ಟವೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರಿಗಾಗಿ ಅದೇ ರೂಪವೂ ‘ಮಾಮ್’ ಪದದಿಂದ ವಾಚ್ಯವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಪರಮ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯೊಂದಿಗೆ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪದ ಅಥವಾ ಅವನ ನಾಮ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಲೀಲೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ಅವನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಂತಹ ಭಕ್ತರಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಸುಲಭನು’ ಏಕೆ?
ಉತ್ತರ - ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರೇಮೀಭಕ್ತನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗದಿದ್ದಾಗ ‘ಯೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ತಾಂಸ್ತಥೈವ ಭಜಾಮ್ಯಹಮ್’ (4/11) ಇದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೂ ಕೂಡ ಅವನ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ಭೇಟಿಯಾಗುವ ಇಚ್ಛೆಗೈದಾಗ ಕಠಿಣತೆಗೆ ಯಾವ ಸ್ಥಾನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಂತಹ ಭಕ್ತನಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸುಲಭನು ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತನಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸುಲಭನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇದಾದರೋ ಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಪರಮಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮ ವಿರುವವನಿಗೆ, ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುವನು ಎಂಬ ದೃಢ ವಿಶ್ವಾಸ ವಿರುವವರಿಗಾಗಿ ಯಾದರೋ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಿಂದ ನಿತ್ಯ- ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಉಂಟಾಗುವುದು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಶ್ರದ್ಧೆ-
ಪ್ರೇಮದ ಅಭಾವವಿರುವವರಿಗೆ, ಭಗವಂತನ ಗುಣ-ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದವರಿಗೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ಸಂಗದ ಸೌಭಾಗ್ಯವು ದೊರೆಯದವರಿಗಾಗಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಭಗವಚ್ಚಿಂತನವಾಗುವುದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಚಿಂತನದಿಂದ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸುಲಭತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ, ಈಗ ಅವನ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಆಗದೇ ಇರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ-ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಎಂದೂ ವಿಯೋಗ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-15)
ಮಾಮುಪೇತ್ಯ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ದುಃಖಾಲಯಮಶಾಶ್ವತಮ್ ।
ನಾಪ್ನುವಂತಿ ಮಹಾತ್ಮಾನಃ ಸಂಸಿದ್ಧಿಂ ಪರಮಾಂ ಗತಾಃ ॥
ಪರಮಾಮ್- ಪರಮ, ಸಂಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು, ಗತಾಃ - ಪಡೆದ, ಮಹಾತ್ಮಾನಃ - ಮಹಾತ್ಮಾಜನರು, ಮಾಮ್- ನನ್ನನ್ನು, ಉಪೇತ್ಯ - ಪಡೆದುಕೊಂಡು, ದುಃಖಾಲಯಮ್ - ದುಃಖಗಳ ಆಲಯವೂ (ಮತ್ತು), ಅಶಾಶ್ವತಮ್ - ಕ್ಪಣಭಂಗುರವೂ ಆದ, ಪುನರ್ಜನ್ಮ - ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು, ನ, ಆಪ್ನುವಂತಿ - ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 15 ॥
ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಮಹಾತ್ಮಾಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ದುಃಖದ ಆಲಯವೂ ಮತ್ತು ಕ್ಷಣಭಂಗುರವೂ ಆದ ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 15 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪರಮಸಿದ್ಧಿ’ ಅಂದರೇನು ಮತ್ತು ‘ಮಹಾತ್ಮಾ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಅತಿಶಯ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದ ಜೊತೆಗೆ ನಿತ್ಯ- ನಿರಂತರ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಾಧನೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠಾರೂಪೀ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದಾಗ, ಮತ್ತೆ ಯಾವ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ತತ್ಕಾಲವೇ ಭಗವಂತನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಹ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ‘ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಈ ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನಿಗಾಗಿಯೇ ‘ಮಹಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪುನರ್ಜನ್ಮ’ ಎಂದರೇನು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ‘ದುಃಖಗಳ ಮನೆ’ ಹಾಗೂ ‘ಅಶಾಶ್ವತ’ (ಕ್ಷಣಭಂಗುರ) ಎಂದು ಏಕೆ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಜೀವಿಯು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯುವವರೆಗೆ ಕರ್ಮವಶನಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ಯೋನಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದು ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದು ತಪ್ಪಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸತ್ತ ಬಳಿಕ ಕರ್ಮಪರವಶನಾಗಿ ದೇವತೆ, ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದೇ ‘ಪುನರ್ಜನ್ಮ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ದುಃಖ ಪೂರ್ಣ ಹಾಗೂ ಅನಿತ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಇರುವ ಯಾವ ಯೋನಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಜೀವನದ ಅನಿತ್ಯತೆಯ ಪ್ರಮಾಣವಾದರೋ ಮೃತ್ಯುವೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಗವಾಗುವ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಇರುವಂತಹುದು; ಮತ್ತು ಯಾವಾಗಲೂ ಸಂಯೋಗವಿರುವಂತಹ ಒಂದೂ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲ. ಯಾವ ವಸ್ತುವು ಇಂದು ಸುಖಕೊಡುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೋ, ನಾಳೆ ಅದರ ರೂಪಾಂತರವಾಗಿ ಹೋದಮೇಲೆ ಅಥವಾ ಅದರ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಭಾವವು ಬದಲಾದಾಗ ಅದು ದುಃಖ ಪ್ರದವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸುಖಪ್ರದವೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವಂತಹ ವಸ್ತುವು ಕೂಡ ನಾಶವಾದಾಗ ಅಥವಾ ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಾಯಬೇಕಾದಾಗ ಅದೂ ಕೂಡ ದುಃಖದಾಯಕವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತು ಅಥವಾ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕೀಳುತನದ ಅರಿವು ಮತ್ತು ಅದರ ವಿನಾಶದ ಆಶಂಕೆಯಾದರೋ ಸದಾ ದುಃಖ ಕೊಡುವಂತಹುದೇ ಆಗಿದೆ. ಸುಖರೂಪವೆಂದು ಕಂಡುಬರುವ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ಆಸಕ್ತಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಪಾಪಗಳ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಕಷ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ನರಕಯಾತನೆಗಳೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪುನರ್ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಗರ್ಭದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಮೃತ್ಯುವಿನವರೆಗೆ ದುಃಖವೇ ದುಃಖ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅದನ್ನು ‘ದುಃಖಗಳ ಮನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಯೋನಿ ಹಾಗೂ ಆ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಭೋಗಗಳ ಸಂಯೋಗವು ಯಾವಾಗಲೂ ಇಲ್ಲದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ‘ಅಶಾಶ್ವತ’ (ಕ್ಷಣಭಂಗುರ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪುರುಷರಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಏಕೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ಆ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಬಾರಿ ಯಾರಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಸುಖಗಳ ಅನಂತ ಸಾಗರನೂ, ಎಲ್ಲರ ಪರಮಾಧಾರನೂ, ಪರಮ ಆಶ್ರಯನೂ ಆದ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಪರಮಪುರುಷ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ ಅವನಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಂದ ವಿಯೋಗ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನಿಯಮವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟ ಬೇಕಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ—‘ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪುರುಷರಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ’-ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಬೇರೆ ಜೀವಿಗಳ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಾವ ಲೋಕದವರೆಗೆ ತಲುಪಿದ ಜೀವಿಗಳು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮರಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇವರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-16)
ಆಬ್ರಹ್ಮಭುವನಾಲ್ಲೋಕಾಃ ಪುನರಾವರ್ತಿನೋಽರ್ಜುನ ।
ಮಾಮುಪೇತ್ಯ ತು ಕೌಂತೇಯ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥
ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ !, ಆಬ್ರಹ್ಮಭುವನಾತ್ - ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪರ್ಯಂತ, ಲೋಕಾಃ - ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು,
ಪುನರಾವರ್ತಿನಃ - ಪುನರಾವರ್ತಿಗಳಾಗಿವೆ, ತು - ಆದರೆ, ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀ ಪುತ್ರ !, ಮಾಮ್ - ನನನ್ನು, ಉಪೇತ್ಯ- ಪಡೆದನಂತರ, ಪುನರ್ಜನ್ಮ - ಪುನರ್ಜನ್ಮವು, ನ, ವಿದ್ಯತೇ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 16 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪರ್ಯಂತ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳು ಪುನರಾವರ್ತಿಗಳಾಗಿವೆ, ಆದರೆ, ಹೇ ಕುಂತೀ ಪುತ್ರಾ! ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದ ನಂತರ ಪುನರ್ಜನ್ಮವು ಇರುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಕಾಲಾತೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಈ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ಲೋಕಗಳು ಕಾಲನ ಮೂಲಕ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ. ॥ 16 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವ ಲೋಕದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ‘ಆ’ ಅವ್ಯಯದ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು ಮತ್ತು ‘ಲೋಕಾಃ’ ಪದದಿಂದ ಯಾವ-ಯಾವ ಲೋಕಗಳು ಲಕ್ಷಿತವಾಗಿವೆ?
ಉತ್ತರ - ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ನಾಭಿಕಮಲದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನರಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಅವರನ್ನು ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಮತ್ತು ಸೂತ್ರಾತ್ಮಾ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಹಾಗೂ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ‘ಅಧಿದೈವ’ (8/4) ಅವರು ವಾಸಿಸುವ ಊರ್ಧ್ವಲೋಕ ವಿಶೇಷದ ಹೆಸರು ‘ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ’ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ‘ಲೋಕಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಲೋಕಪಾಲಕರ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷವಾದ ‘ಭೂಃ’ ‘ಭುವಃ’ ‘ಸ್ವಃ’ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಆ’ ಅವ್ಯಯದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಸಹಿತ ಅದರಿಂದ ಕೆಳಗಿನ ಎಷ್ಟು ವಿಭಿನ್ನ ಲೋಕಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪುನರಾವರ್ತಿ’ ಯಾವ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ನಷ್ಟವಾಗವುದು ಮತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದು ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮುಕ್ತರಾಗುವುದು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿಲ್ಲವೋ ಆ ಲೋಕಗಳನ್ನು ‘ಪುನರಾವರ್ತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ, ಆದರೆ ಅವು ಪುನರಾವರ್ತಿಗಳು ಹೇಗೆ? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಬಗ್ಗೆ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ಅವಧಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಅನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-17)
ಸಹಸ್ರಯುಗಪರ್ಯಂತಮಹರ್ಯದ್ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವಿದುಃ ।
ರಾತ್ರಿಂ ಯುಗಸಹಸ್ರಾಂತಾಂ ತೇಽಹೋರಾತ್ರವಿದೋ ಜನಾಃ ॥
ಬ್ರಹ್ಮಣಃ-ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ, ಯತ್-ಯಾವ, ಅಹಃ-ಒಂದು ಹಗಲಿದೆಯೋ (ಅದನ್ನು), ಸಹಸ್ರಯುಗ - ಪರ್ಯಂತಮ್ - ಒಂದು ಸಾವಿರ ಚತುರ್ಯುಗಗಳವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯೆಂದೂ ಮತ್ತು, ರಾತ್ರಿಮ್ - ರಾತ್ರಿಯನ್ನು (ಕೂಡ), ಯುಗ ಸಹಸ್ರಾಂತಾಮ್- ಒಂದು ಸಾವಿರ ಚತುರ್ಯುಗಗಳವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯೆಂದೂ, (ಯೇ) - ಯಾವ ಪುರುಷರು, ವಿದುಃ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ, ತೇ - ಆ, ಜನಾಃ - ಯೋಗಿಜನರು, ಅಹೋರಾತ್ರವಿದಃ - ಕಾಲದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 17 ॥
ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಯಾವ ಒಂದು ಹಗಲಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಒಂದು ಸಾವಿರ ಚತುರ್ಯುಗಗಳವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯೆಂದೂ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಚತುರ್ಯುಗಳವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯೆಂದೂ ಯಾವ ಪುರುಷರು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ, ಆ ಯೋಗಿಜನರು ಕಾಲದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 17 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಹಸ್ರಯುಗ’ ಶಬ್ದವು ಎಷ್ಟು ಸಮಯದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಸಮಯವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ಪ್ರಮಾಣ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ-ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯುಗ’ ಶಬ್ದವು-ಕೃತಯುಗ, ತ್ರೇತಾ ಯುಗ, ದ್ವಾಪರ ಮತ್ತು ಕಲಿಯುಗ ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಯುಗಗಳ ಸಮಯವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದಾಗ ಆಗುವ ‘ದಿವ್ಯಯುಗ’ದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದು ದೇವತೆಗಳ ಯುಗವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಇದನ್ನು ‘ದಿವ್ಯಯುಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೇವತೆಗಳ ಸಮಯದ ಪ್ರಮಾಣ (ಅವಧಿ) ನಮ್ಮ ಸಮಯದ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕಿಂತ ಮುನ್ನೂರ ಅರವತ್ತು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ನಮ್ಮ ಒಂದು ವರ್ಷ ದೇವತೆಗಳ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಗಂಟೆಯ ಒಂದು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ, ನಮ್ಮ ಮೂವತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ದೇವತೆಗಳ ಒಂದು ತಿಂಗಳು, ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಮೂನ್ನೂರ ಅರವತ್ತು ವರ್ಷಗಳು ಅವರ ಒಂದು ದಿವ್ಯವರ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಹನ್ನೆರಡು ಸಾವಿರ ದಿವ್ಯ ವರ್ಷಗಳು ಒಂದು ದಿವ್ಯಯುಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ‘ಮಹಾ ಯುಗ’ ಮತ್ತು ‘ಚತುರ್ಯುಗ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದಾಗ ನಮ್ಮ 43,20,000 ವರ್ಷಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ದಿವ್ಯ ವರ್ಷಗಳ ಲೆಕ್ಕದಿಂದ ಹನ್ನೆರಡುನೂರು ದಿವ್ಯ ವರ್ಷಗಳು ನಮಗೆ ಕಲಿಯುಗ, ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ನೂರು ದ್ವಾಪರ, ಮೂವತ್ತಾರು ನೂರರ ತ್ರೇತಾ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೆಂಟು ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕೃತಯುಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಿದರೆ 12,000 ವರ್ಷಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ಒಂದು ದಿವ್ಯಯುಗವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಸಾವಿರ ದಿವ್ಯ ಯುಗಗಳು ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರ ಒಂದು ಹಗಲಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟೇ ಯುಗಗಳ ರಾತ್ರಿಯು ಇರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಿಂದ ತಿಳಿಯಿರಿ. ನಮ್ಮ ಯುಗಗಳ ಸಮಯದ ಪ್ರಮಾಣ (ಅವಧಿ) ಈ ಪ್ರಕಾವಿದೆ:
ಕಲಿಯುಗ - 4,32,000 ವರ್ಷಗಳು
ದ್ವಾಪರಯುಗ- 8,64,000 ವರ್ಷಗಳು
(ಕಲಿಯುಗದ ಎರಡು ಪಟ್ಟು)
ತ್ರೇತಾಯುಗ - 12,96,000 ವರ್ಷಗಳು
(ಕಲಿಯುಗದ ಮೂರು ಪಟ್ಟು)
ಕೃತಯುಗ - 17,28,000 ವರ್ಷಗಳು
(ಕಲಿಯುಗದ ನಾಲ್ಕು ಪಟ್ಟು)
ಒಟ್ಟು - 43,20,000 ವರ್ಷಗಳು
ಇದು ಒಂದು ದಿವ್ಯ ಯುಗವಾಯಿತು. ಇಂತಹ ಒಂದು ಸಾವಿರ ದಿವ್ಯಯುಗಗಳ ಅರ್ಥಾತ್ 4,32,00,00,000 (ನಾಲ್ಕು ನೂರ ಮೂವತ್ತೆರಡು ಕೋಟಿ) ನಮ್ಮ ವರ್ಷಗಳು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಒಂದು ದಿನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡ ಅವನ ರಾತ್ರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮನುಸ್ಮೃತಿಯ ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕರಿಂದ ಎಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ಈ ವಿಷಯದ ವಿಶದವಾದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮನ ದಿನವನ್ನು ‘ಕಲ್ಪ’ ಅಥವಾ ‘ಸರ್ಗ’ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ‘ಪ್ರಳಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಮೂವತ್ತು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ತಿಂಗಳು, ಇಂತಹ ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳುಗಳ ಒಂದು ವರ್ಷ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ನೂರು ವರ್ಷಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಪುರ್ಣಾಯುಷ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ಮಾನವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಭಗವಂತನು-ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಅವನ ಲೋಕವೂ ಕೂಡ ಸೀಮಿತ ಹಾಗೂ ಕಾಲದ ಅವಧಿಯುಳ್ಳದ್ದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದು ಕೂಡ ಅನಿತ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಅದರಿಂದ ಕೆಳಗಿನ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರಗಳು ಅನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ ಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?
ಪ್ರಶ್ನೆ-‘ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ಅವಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಜನರು ಕಾಲದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯು ವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ-ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ಅವಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಮತ್ತು ಅದರ ಅಂತರ್ವರ್ತೀ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಅನಿತ್ಯತೆಯ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಅವನು ಯಾವಾಗ ಲೋಕಗಳೇ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿರುವಾಗ ಅಲ್ಲಿಯ ಭೋಗಗಳಾದರೋ ಅನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ವಿನಾಶಿಯೇ ಆಗಿವೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ವಿನಾಶಿಯಾಗಿರುವ ವಸ್ತುವು ಸ್ಥಾಯಿಯಾದ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡಲಾರದು. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾಗಿ ಅವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಅದನ್ನು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಮೂರ್ಖತೆಯಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಅವಧಿ ತುಂಬಾ ಸಣ್ಣದಾಗಿರುವುದು (9/33). ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಚಿಂತನೆಗೈದು ಶೀಘ್ರಾತಿಶೀಘ್ರ ಅವನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲೇ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದ ಸಫಲತೆ ಇದೆ. ಯಾರು ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ ಅವರೇ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿರೂಪೀ ಕಾಲದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಮಯದ ಸಫಲತೆಯ ಲಾಭ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ಅವಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಆ ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ ಆಗುವ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಅನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-18)
ಅವ್ಯಕ್ತಾದ್ವ್ಯಕ್ತಯಃ ಸರ್ವಾಃ ಪ್ರಭವಂತ್ಯಹರಾಗಮೇ
ರಾತ್ರ್ಯಾಗಮೇ ಪ್ರಲೀಯಂತೇ ತತ್ರೈವಾವ್ಯಕ್ತಸಂಜ್ಞಕೇ ॥
ಸರ್ವಾಃ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ವ್ಯಕ್ತಯಃ - ಚರಾಚರ ಭೂತಗಣವು, ಅಹರಾಗಮೇ - ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲಿನ ಪ್ರವೇಶ ಕಾಲದಲ್ಲಿ,
ಅವ್ಯಕ್ತಾತ್ - ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಅಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದಿಂದ, ಪ್ರಭವಂತಿ - ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ (ಮತ್ತು), ರಾತ್ರ್ಯಾಗಮೇ- ಬ್ರಹ್ಮನ ರಾತ್ರಿಯ ಪ್ರವೇಶ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ತತ್ರ - ಆ, ಅವ್ಯಕ್ತಸಂಜ್ಞಕೇ, ಏವ - ಅವ್ಯಕ್ತನೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಬ್ರಹ್ಮನ
ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ, ಪ್ರಲೀಯಂತೇ - ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ॥18॥
ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲಿನ ಪ್ರವೇಶಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ರಾತ್ರಿಯ ಪ್ರವೇಶಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆ ಅವ್ಯಕ್ತ ಹೆಸರಿನ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ॥18॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಾಃ’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ವ್ಯಕ್ತಯಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುವ ವಸ್ತುವಿನ ಹೆಸರು ‘ವ್ಯಕ್ತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಭೂತಪ್ರಾಣಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಆದುದರಿಂದ ದೇವ, ಮನುಷ್ಯ, ಪಿತೃಗಳು, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಮೊದಲಾದ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರುವ ದೇಹಧಾರೀ ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಾಃ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ವ್ಯಕ್ತಯಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಯಾವುದನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯಗೊಳಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲಿನ ಆಗಮನದಲ್ಲಿ ಆ ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ-ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಸ್ಥೂಲ ಪಂಚಭೂತಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಮೊದಲು ಇರುವ ಸ್ಥಿತಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ ಎಂದಿದೆ. ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲಿನ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನ ಸುಷುಪ್ತಿ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಜಾಗ್ನತ್ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿದಾಗ ಆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಕಾರ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅದು ಸ್ಥೂಲರೂಪದಲ್ಲಿ ರೂಪಾಂತರ ವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅದು ಸ್ಥೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವಿಕೆಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ರಾತ್ರಿಯ ಆಗಮನ ಎಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಎಲ್ಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಪುನಃ ಅದರಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಒಂದು ಸಾವಿರ ದಿವ್ಯಯುಗಗಳು ಕಳೆದುಹೋದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಜಾಗ್ರತ್ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸುಷುಪ್ತಿ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು ಮೊದಲನೇ ಕ್ಷಣದ ಹೆಸರು ಬ್ರಹ್ಮನ ರಾತ್ರಿಯ ಆಗಮನವಾಗಿದೆ. ಆ ಸಮಯ ಸ್ಥೂಲರೂಪದಲ್ಲಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ದೇಹಧಾರೀ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರಗಳಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಆ ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಲಯವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಆತ್ಮಾ ಅಜನ್ಮಾ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅದರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಲಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ-ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿ ಕೊಂಡ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶವು ಸ್ಥೂಲರೂಪದಲ್ಲಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುವುದೇ ಅದರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಆ ಸ್ಥೂಲವು ಪುನಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗುವುದೇ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಲಯವಾಗುವುದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ವನ್ನು ‘ಸೂಕ್ಷ್ಮಪ್ರಕೃತಿ’ ಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಏಳನೇ ಮತ್ತು ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಭೇದವೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸ್ವರೂಪತಃ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ, ಒಂದೇ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅವಸ್ಥಾಭೇದದಿಂದ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಆ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ, ಯಾವುದನ್ನು ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿಸಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಏಳನೇ ಹಾಗೂ ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ತನ್ನ ಅನಿರ್ವಚನೀಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರ ಎಂಟು ಭೇದಗಳಿಲ್ಲವೋ ಆ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೇ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಯಾವಾಗ ಕಾರಣ-ಅವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ರೂಪಾಂತರವಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಇದೇ ಎಂಟು ಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ—ಬ್ರಹ್ಮನ ರಾತ್ರಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳು ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಅವುಗಳು ಪರಮ ಪುರುಷ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವವರೆಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಅವು ಜನನ-ಮರಣ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ತಿರುಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-19)
ಭೂತಗ್ರಾಮಃ ಸ ಏವಾಯಂ ಭೂತ್ವಾ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಲೀಯತೇ ।
ರಾತ್ರ್ಯಾಗಮೇಽವಶಃ ಪಾರ್ಥ ಪ್ರಭವತ್ಯಹರಾಗಮೇ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ !, ಸಃ, ಏವ, ಅಯಮ್ - ಅದೇ ಈ, ಭೂತಗ್ರಾಮಃ - ಭೂತಸಮುದಾಯವು,
ಭೂತ್ವಾ, ಭೂತ್ವಾ - ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತ-ವಾಗುತ್ತಾ, ಅವಶಃ - ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದು, ರಾತ್ರ್ಯಾಗಮೇ - ರಾತ್ರಿಯ ಪ್ರವೇಶ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಲೀಯತೇ - ಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅಹರಾಗಮೇ - ಹಗಲಿನ ಪ್ರವೇಶ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಭವತಿ, (ಮತ್ತೆ) - ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 19 ॥
ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ ! ಅದೇ ಈ ಪ್ರಾಣಿಸಮುದಾಯವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತಾ-ಆಗುತ್ತಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದು ರಾತ್ರಿಯ ಪ್ರವೇಶಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಹಗಲಿನ ಪ್ರವೇಶಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಭೂತಗ್ರಾಮಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದರೊಂದಿಗೆ ‘ಸಃ’, ‘ಏವ’ ಮತ್ತು ‘ಅಯಮ್’ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಭೂತಗ್ರಾಮಃ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಸಮುದಾಯದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ಅದರೊಂದಿಗೆ ‘ಸಃ’, ‘ಏವ’ ಮತ್ತು ‘ಅಯಮ್’ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ-ಯಾವ ಭೂತಪ್ರಾಣಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ರಾತ್ರಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೋ, ಯಾರನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಾಃ ವ್ಯಕ್ತಯಃ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿ ದೆಯೋ, ಅವರೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ದಿನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಉತ್ಪನ್ನರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವುದರಿಂದ ಅವರಾದರೋ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವರ ಭಿನ್ನತೆಯ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಅಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅವರೆಲ್ಲರು ಪುನಃ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವಾಗಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಪ್ರಕಟರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕಲ್ಪ-ಕಲ್ಪಾಂತರದಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿ ಪುನಃ ಅದರಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ನಿನಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಈ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಜೀವ ಸಮುದಾಯವು ಅದೇ ಆಗಿದೆ; ಯಾವುದೇ ಹೊಸದಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಲಿಲ್ಲವೆಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭೂತ್ವಾ’ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು, ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ಇದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಈ ಭೂತ ಸಮುದಾಯವು ಅನಾದಿ ಕಾಲದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನರಾಗುತ್ತ, ಲೀನರಾಗುತ್ತಾ ಇರುವುದು ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ, ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಯಸ್ಸಿನ ನೂರು ವರ್ಷಗಳು ಪೂರ್ಣವಾದ ಮೇಲೆ ಯಾವಾಗ ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರೀರವೂ ಕೂಡ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಅವನ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಭೂತಸಮುದಾಯವೂ ಕೂಡ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೋ (9/7) ಆಗಲೂ ಕೂಡ ಈ ಅಲೆತವು ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇವರು ಅದರ ನಂತರವೂ ಅದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಪುನಃ-ಪುನಃ ಉತ್ಪನ್ನ ರಾಗುತ್ತ ಇರುತ್ತಾರೆ (9/8). ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುವವರೆಗೆ ಅವರು ಆಗಾಗ ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ಪನ್ನರಾಗುತ್ತಾ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗುತ್ತಾ ಇರುವರು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವಶಃ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅವಶಃ’ ಪದವು ‘ಭೂತಗ್ರಾಮಃ’ದ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಅಧೀನವಿದ್ದು ಸ್ವತಂತ್ರನಲ್ಲದವನನ್ನು
ಅವಶ ಅಥವಾ ಪರವಶ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನರಾಗಿ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುವಂತಹ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ವಶವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅನಾದಿಸಿದ್ಧ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಇವರೆಲ್ಲರ ಯಾವ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯಿದೆಯೋ ಆ ಪ್ರಕೃತಿ ಅಥವಾ ಸ್ವಭಾವದ ವಶವಾಗುವ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಇವರ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಮರಣವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ‘ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಪುರುಷನೇ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಗವೇ ಇವನ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಲು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ’. ಇದರಿಂದ ಯಾವ ಜೀವಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಯಂದ ಆಚೆಗೆ ತಲುಪಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡಿದ್ದಾನೋ ಅವನ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಪರಾಧೀನರಾದ ಸಮಸ್ತ ಭೂತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಆಗಾಗ ಉತ್ಪನ್ನರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅವರಿಗೆ ಅವರವರ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವಾಗಿ ಯೋಗ್ಯರೀತಿಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸುವವರು ಯಾರು? ಪ್ರಕೃತಿಯೋ, ಪರಮೇಶ್ವರನೋ, ಬ್ರಹ್ಮನೋ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೋ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ಪ್ರಸಂಗ ವಿರುವುದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಅವರ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿ ಆಗಾಗ ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಮಹಾ ಪ್ರಳಯದ ನಂತರ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೂ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಾದರೋ ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆಯನ್ನು ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲರ ರಚನೆಯನ್ನೂ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ (ಶ್ಲೋಕ 7 ರಿಂದ 10) ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ (ಶ್ಲೋಕ 3, 4 ರಲ್ಲಿ) ಸೃಷ್ಟಿ ರಚನೆಯ ಪ್ರಸಂಗವಿರುವುದು ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ನಂತರ ಮಹಾಸರ್ಗದ ಆದಿಕಾಲದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯ ವರ್ಣನೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ರಾತ್ರಿಯ (ಪ್ರಳಯದ) ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಹಗಲಿನ (ಸರ್ಗದ) ಆರಂಭದ ಸಮಯದ್ದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ರಾತ್ರಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವ ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳು ಮತ್ತೆ ಹಗಲಿನ ಆರಂಭ ವಾಗುತ್ತಲೇ ಉತ್ಪನ್ನರಾಗುವ ಆ ಅವ್ಯಕ್ತವೇ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಯಾವುದಾದರೂ ಬೇರೆ ಇದೆಯೇ? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-20)
ಪರಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತು ಭಾವೋಽನ್ಯೋವ್ಯಕ್ತೋಽವ್ಯಕ್ತಾತ್ ಸನಾತನಃ ।
ಯಃ ಸ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ನಶ್ಯತ್ಸು ನ ವಿನಶ್ಯತಿ ॥
ತು - ಆದರೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆ, ಅವ್ಯಕ್ತಾತ್ - ಅವ್ಯಕ್ತಕ್ಕಿಂತಲೂ (ಕೂಡ), ಪರಃ - ಅತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ಅನ್ಯಃ - ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥಾತ್ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದದ್ದು, ಯಃ - ಯಾವುದು, ಸನಾತನಃ - ಸನಾತನವಾದ, ಅವ್ಯಕ್ತಃ - ಅವ್ಯಕ್ತ,
ಭಾವಃ - ಭಾವವಾಗಿದೆಯೋ, ಸಃ - ಆ ಪರಮ ದಿವ್ಯಪುರುಷನು, ಸರ್ವೇಷು - ಎಲ್ಲ, ಭೂತೇಷು - ಪ್ರಾಣಿಗಳು,
ನಶ್ಯತ್ಸು - ನಷ್ಟವಾದರೂ (ಕೂಡ), ನ, ವಿನಶ್ಯತಿ - ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 20 ॥
ಆದರೆ ಆ ಅವ್ಯಕ್ತಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಅತಿಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥಾತ್ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ, ಯಾವ ಸನಾತನ ಅವ್ಯಕ್ತಭಾವವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಪರಮ ದಿವ್ಯಪುರುಷನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಷ್ಟವಾದರೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 20 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಾತ್’ ಪದವು ಯಾವ ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ ಪದಾರ್ಥದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಅದರಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಭಾವ’ ಎಂದರೇನು? ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ‘ಪರಃ’ ‘ಅನ್ಯಃ’ ಮತ್ತು ‘ಸನಾತನಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜೀವ ಸಮೂಹಗಳು (ಭೂತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು) ಲಯ ವಾಗುವುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ವಸ್ತುವಿನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಾತ್’ ಪದವಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದುದು-ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’, ಹೆಸರಿನಿಂದ, ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕವಿ’ ‘ಪುರಾಣ’ ಮೊದಲಾದ ನಾಮಗಳಿಂದ, ಎಂಟನೇ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಪರಮ ದಿವ್ಯಪುರುಷ’ನ ಹೆಸರಿನಿಂದ, ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಪುರುಷ’ನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಕ್ತ ಮೂರ್ತಿ’ಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಭಾವ’ ತತ್ತ್ವವು ಅದೇ ಆಗಿದೆ. ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ದಿಂದ ಈ ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ವು ‘ಪರ’ ಮತ್ತು ‘ಅನ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅದರಿಂದ ಇದರ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಎರಡೂ ವಸ್ತುಗಳ ಸ್ವರೂಪ ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಜಾತಿಯ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಆ ಮೊದಲಿನ ಅವ್ಯಕ್ತವು ಜಡವೂ ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದೂ ಮತ್ತು ಜ್ಞೇಯವೂ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ಈ ಎರಡನೆಯ ಚೇತನವು ಅವಿನಾಶಿಯೂ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾತಾವೂ ಆಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಇದು ಅದರ ಒಡೆಯನೂ, ಸಂಚಾಲಕನೂ ಮತ್ತು ಅಧಿಷ್ಠಾತೃವೂ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದು ಅದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೂ ಮತ್ತು ವಿಲಕ್ಷಣವೂ ಆಗಿದೆ. ಅನಾದಿ ಮತ್ತು ಅನಂತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ‘ಸನಾತನ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಸನಾತನ ಅವ್ಯಕ್ತವು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳು ನಾಶವಾದರೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ - ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಿಂದ ಯಾವುದರ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ? ಅದರ ನಾಶವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ಸನಾತನ ಅವ್ಯಕ್ತದ ನಾಶವಾಗದೇ ಇರುವುದು ವಸ್ತುತಃ ಏನಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನ ಮತ್ತು ವಿಲೀನವಾಗುವ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯ, ಶರೀರ, ಭೋಗವಸ್ತು ಮತ್ತು ವಾಸ ಸ್ಥಾನಗಳ ಸಹಿತ ಎಷ್ಟು ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆಯೋ ಆ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ. ಮಹಾ ಪ್ರಳಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಲ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿ ಯಾರು ಈ ಅವ್ಯಾಕೃತ ಮಾಯೆಯೆಂಬ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತಾರೋ ಅದೇ ಇವುಗಳ ನಾಶವಾಗಿದೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ಸನಾತನ ಅವ್ಯಕ್ತ ಪರಮ ದಿವ್ಯಪುರುಷ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಪ್ರಕೃತಿ ಸಹಿತ ಆ ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಲೀನಗೊಳಿಸಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳು ನಷ್ಟವಾದರೂ ನಾಶವಾಗದೇ ಇರುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಎಂಟನೇ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಯಜ್ಞದ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲವು ಪರಮ ದಿವ್ಯ ಪುರುಷನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ, ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಮ ಅಕ್ಷರ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲವು ಪರಮ ಗತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದೂ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲವು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದೂ ತಿಳಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದದ ಕಲ್ಪನೆಯು ಆಗದಿರಲಿ ಎಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈಗ ಎಲ್ಲದರ ಏಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಂತರ ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-21)
ಅವ್ಯಕ್ತೋಽಕ್ಷರ ಇತ್ಯುಕ್ತಸ್ತಮಾಹುಃ ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್ ।
ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನ ನಿವರ್ತಂತೇ ತದ್ಧಾಮ ಪರಮಂ ಮಮ ॥
ಅವ್ಯಕ್ತಃ- ಅವ್ಯಕ್ತವು, ಅಕ್ಷರಃ - ‘ಅಕ್ಷರ’ ಇತಿ - ಈ (ಹೆಸರಿನಿಂದ), ಉಕ್ತಃ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ತಮ್ - ಅದೇ ಅಕ್ಷರವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಅವ್ಯಕ್ತ ಭಾವವನ್ನು, ಪರಮಾಮ್, ಗತಿಮ್ - ಪರಮಗತಿಯೆಂದು, ಆಹುಃ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (ಹಾಗೂ), ಯಮ್ - ಯಾವ ಸನಾತನವಾದ ಅವ್ಯಕ್ತಭಾವವನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪಡೆದ (ಮನುಷ್ಯನು), ನ, ನಿವರ್ತಂತೇ - ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲವೋ,
ತತ್ - ಅದು, ಮಮ - ನನ್ನ, ಪರಮಮ್ - ಪರಮ, ಧಾಮ - ಧಾಮವಾಗಿದೆ. ॥ 21 ॥
ಯಾವ ಅವ್ಯಕ್ತವು ‘ಅಕ್ಷರ’ವೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಅಕ್ಷರವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಅವ್ಯಕ್ತ ಭಾವವನ್ನು ಪರಮಗತಿಯೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಯಾವ ಸನಾತನವಾದ ಅವ್ಯಕ್ತಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದ ಮನುಷ್ಯನು ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ನನ್ನ ಪರಮ ಧಾಮವಾಗಿದೆ. ॥ 21 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಃ’ ಮತ್ತು ‘ಅಕ್ಷರಃ’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸನಾತನ ಅವ್ಯಕ್ತಭಾವ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಎಂಟನೇ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಪರಮ ದಿವ್ಯಪುರುಷ’ನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾದುದೇ ಅಧಿಯಜ್ಞ ಪುರುಷನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಃ’ ಮತ್ತು ‘ಅಕ್ಷರಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪರಮಗತಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮ’ ಎಂಬುದು ವಿಶೇಷಣವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಮುಕ್ತಿಯು ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಪ್ರಾಪ್ಯವಸ್ತು ವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತಹುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಯಾವುದು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತಲೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ದುಃಖಗಳು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೋ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಪರಮಗತಿ’ಯಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ‘ಪರಮ ಅಕ್ಷರ’ ಮತ್ತು ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಅದೇ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಪರಮಗತಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವಿದೆ (8/13).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಧಾಮ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅಕ್ಷರ ಹಾಗೂ ಪರಮಗತಿಯ ಏಕತೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯಧಾಮವೂ ಕೂಡ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಮಯವೂ, ದಿವ್ಯವೂ, ಚೇತನವೂ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆದ ಕಾರಣ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಧಾಮ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯಧಾಮ, ಅವನ ಸ್ವರೂಪ ಹಾಗೂ ಭಗವದ್ಭಾವ-ಇವೆಲ್ಲದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯ ಧಾಮದ, ಭಗವದ್ಭಾವದ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ಭೇದವಿಲ್ಲವೆಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಅವ್ಯಕ್ತ ಅಕ್ಷರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪರಮಗತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಸ್ತುತಃ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ-ಯಾವುದನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ಮರಳುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ನನ್ನ ಪರಮಧಾಮವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದನ್ನೇ ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅಕ್ಷರ ಹಾಗೂ ಪರಮಗತಿಯೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಾಧನೆಯ ಭೇದದಿಂದ ಸಾಧಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಫಲದ ಭೇದವಿದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಯಥಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ವಸ್ತುಗತ ಯಾವುದೇ ಭೇದ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿ ಅವೆಲ್ಲದರ ಏಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸನಾತನ ಅವ್ಯಕ್ತ ಪುರುಷನ ಪರಮಗತಿ ಮತ್ತು ಪರಮಧಾಮದ ಜೊತೆಗೆ ಏಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಈಗ ಆ ಸನಾತನ ಅವ್ಯಕ್ತ ಪರಮ ಪುರುಷರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-22)
ಪುರುಷಃ ಸ ಪರಃ ಪಾರ್ಥ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಲಭ್ಯಸ್ತ್ವನನ್ಯಯಾ ।
ಯಸ್ಯಾಂತಃಸ್ಥಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ!, ಯಸ್ಯ - ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನ, ಅಂತಃಸ್ಥಾನಿ - ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ, ಭೂತಾನಿ - ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿವೆಯೋ (ಮತ್ತು), ಯೇನ - ಯಾವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ, ಇದಮ್ - ಈ, ಸರ್ವಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು, ತತಮ್ - ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆಯೋ, ಸಃ - ಆ ಸನಾತನ, ಅವ್ಯಕ್ತನಾದ, ಪರಃ - ಪರಮ, ಪುರುಷಃ, ತು - ಪುರುಷ ನಾದರೋ, ಅನನ್ಯಯಾ - ಅನನ್ಯವಾದ, ಭಕ್ತ್ಯಾ - ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ, ಲಭ್ಯಃ - ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 22 ॥
ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ! ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿವೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಸನಾತನನೂ, ಅವ್ಯಕ್ತನೂ ಆದ ಪರಮ ಪುರುಷನಾದರೋ ಅನನ್ಯವಾದ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥ 22 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಸರ್ವ ಭೂತಗಳಿವೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತು ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆಯೋ - ಈ ಎರಡೂ ವಾಕ್ಯಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಥಮ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ವಾಯು, ತೇಜ, ಜಲ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿ ನಾಲ್ಕೂ ಭೂತಗಳೂ ಆಕಾಶದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆಯೋ ಆಕಾಶವೂ ಅವುಗಳಿಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಆಧಾರವಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅರ್ಥಾತ್ ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತು ಪರಮೇಶ್ವರನ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಇದೆ. ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಮೇಶ್ವರನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆಯೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಎರಡನೇ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು-ವಾಯು, ತೇಜ, ಜಲ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿ ಇವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಈ ಜಗತ್ತೆಲ್ಲ ಅವ್ಯಕ್ತ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ, ಐದನೇ ಮತ್ತು ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪರಃ ಪುರುಷಃ’ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಃ ಪುರುಷಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಸರ್ವ ವ್ಯಾಪೀ ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಂಟನೇ, ಒಂಭತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಗುಣ ನಿರಾಕಾರದ ಉಪಾಸನೆಯ ಪ್ರಕರಣವಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅವ್ಯಕ್ತ ಪುರುಷನ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಈ ಪ್ರಕರಣವೂ ಅವನದೇ ಉಪಾಸನೆಯಾಗಿದೆ. ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲೇ ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಅವನೇ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಂಟರಿಂದ ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ಈ ಅವ್ಯಕ್ತ ಪುರುಷನ ಉಪಾಸನೆಯ ಪ್ರಕರಣವು ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿದೆ, ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಬಾರಿ ತರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಕ್ತ ಪುರುಷನದ್ದೇ ಉಪಾಸನೆಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ-ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಭೇದವಿಷ್ಟೇ-ಅಲ್ಲಿ ಎಂಟನೇ, ಒಂಭತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಾದರೋ ಯೋಗೀ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಡುವ ಕೇವಲ ಅಂತ್ಯಕಾಲೀನ ಸಾಧನೆಯ ಫಲಸಹಿತ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ವ ಸಾಧಾರಣರಿಗಾಗಿ ಸದಾ ಸರ್ವದಾ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತಹ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಅದೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಇದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಆ ಉಪಾಸನೆಯ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪುನಃ ತರಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿ’ ಎಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಪರಮ ಪುರುಷನು ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸರ್ವಾಧಾರ, ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮೀ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಅವನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಪರಮ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ಅವನ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುವುದೇ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ಉಪಾಸ್ಯದೇವನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಗುಣ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನಲ್ಲೇ ತನ್ಮಯನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬೇಗನೇ ಅವನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಪಡೆದು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಸಾಧಕನು ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನ ಏಳನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ-ಭಗವಂತನು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದನು. ಪ್ರಸಂಗವಶಾತ್ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗದಿರುವಾಗ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗೆ ತಲುಪಿದರೂ ಜೀವಿಯು ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಅಲೆತದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಯಾರು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬರಲಾರದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬರುವಂತಹ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಆ ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-23)
ಯತ್ರ ಕಾಲೇ ತ್ವನಾವೃತ್ತಿಮಾವೃತ್ತಿಂ ಚೈವ ಯೋಗಿನಃ ।
ಪ್ರಯಾತಾ ಯಾಂತಿ ತಂ ಕಾಲಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಭರತರ್ಷಭ ॥
ಭರತರ್ಷಭ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ !, ಯತ್ರ - ಯಾವ, ಕಾಲೇ - ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಯಾತಾಃ - ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಹೊರಟುಹೋದ, ಯೋಗಿನಃ, ತು - ಯೋಗಿಜನರಾದರೋ, ಅನಾವೃತ್ತಿಮ್ - ಹಿಂದಿರುಗದಿರುವ ಗತಿಗೆ, ಚ - ಮತ್ತು (ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಟು ಹೋದವರು), ಆವೃತ್ತಿಮ್ ಏವ - ಹಿಂದಿರುಗುವ ಗತಿಯನ್ನೇ, ಯಾಂತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ, ತಮ್ - ಆ, ಕಾಲಮ್ - ಕಾಲವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು, ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ - ಹೇಳುವೆನು. ॥ 23 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಹೊರಟುಹೋದ ಯೋಗಿಜನರಾದರೋ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬಾರದಿರುವ ಗತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಟು ಹೋದವರು ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರುವ ಗತಿಯನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆಯೋ ಆ ಕಾಲವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೇಳುವೆನು. ॥ 23 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು-ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಕಾಲಾಭಿಮಾನೀ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸೀಮೆಯವರೆಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆಯೋ ಆ ಮಾರ್ಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವು ‘ಸಮಯ’ವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನೇ ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ ಎಂಬ ಎರಡು ‘ಗತಿ’ಗಳ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೃತಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ಎರಡೂ ಶಬ್ದವು ಮಾರ್ಗವಾಚಕವಾಗಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಅಗ್ನಿಃ’, ‘ಜ್ಯೋತಿಃ’ ಮತ್ತು ‘ಧೂಮಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳೂ ಸಮಯ ವಾಚಕಗಳಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ತತ್ರ’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಸಮಯ’ವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೂ ಉಚಿತ ವಾಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಾಲಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸುವ ‘ಮಾರ್ಗ’ವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಈ ಮಾತು ಇರುವುದಾದರೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜನರು ಹಗಲು, ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಯಣದ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಸಾಯುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ಏಕೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಜನರ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯೂ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸರಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಯಾಯಾ ಕಾಲಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ತತ್ಕಾಲ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಯುವ ಯೋಗಿಯು ಗಂತವ್ಯ ಸ್ಥಾನದವರೆಗೆ ಬೇಗನೇ ಮತ್ತು ಸುಗಮವಾಗಿ ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇದರಿಂದ - ರಾತ್ರಿಯ ಹೊತ್ತು ಸಾಯುವವನು ಹಾಗೂ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಾಯನದ ಆರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರು ಅರ್ಚಿ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಅಲ್ಲದೆ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದರೆ ಸತ್ತರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗುವ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅದೇ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗುವನು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅರ್ಚಿಮಾರ್ಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ತರೂ ಹಗಲಿನ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಸಂಬಂಧವು ಹಗಲಿನ ಉದಯವಾದಾಗಲೇ ಆಗುವುದು. ಇದರ ಮಧ್ಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ‘ಅಗ್ನಿರ್ಜೋತಿಃ’ಯ ಅಭಿಮಾನೀದೇವತೆಯ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಇರುವನು ಎಂಬ ಮಾತು ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸತ್ತರೆ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆ ಯೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಸಂಬಂಧವು ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ ಬಂದಮೇಲೆಯೇ ಆಗುವುದು. ಇದರ ಮಧ್ಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹಗಲಿನ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿರುವನು. ಇದೇ ರೀತಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ದಕ್ಷಿಣಾಯನದಲ್ಲಿ ಸತ್ತರೆ ಉತ್ತರಾಯಣಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಸಂಬಂಧವು ಉತ್ತರಾಯಣ ಸಮಯ ಬಂದ ಮೇಲೆಯೇ ಆಗುವುದು ಇದರ ಮಧ್ಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿರುವನು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ಮಾರ್ಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಿನಃ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರು ಇದೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಯೋನಿಯಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುವವರಿದ್ದಾರೋ, ಅಥವಾ ಯಾರು ನರಕಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುವವರಿದ್ದಾರೋ ಅವರಿಗಾಗಿ ‘ಯೋಗಿನಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ‘ಶುಕ್ಲ’ ಮತ್ತು ‘ಕೃಷ್ಣ’ ಈ ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳ ವರ್ಣನೆಯ ಪ್ರಕರಣವಿದೆಯೋ, ಅದು ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮೊದಲಾದ ಶುಭಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವತಂಹ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಗತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಆಗಿದೆ ಅವರಿಗಾಗಿ ಯೋಗಿನಃ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಯಾತಾಃ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಏನು ಹೇಳಲು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೈದಿರುವನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಪ್ರಯಾತಾಃ’ ಪದವು ಹೋಗುವವರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವವರಿದ್ದಾರೋ, ಅವರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋದ ಮನುಷ್ಯನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋದವನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೋ ಆ ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದವೇನಿದೆ? ಆ ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳು ಯಾವು ಯಾವುವು, ಹಾಗೂ ಆ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರ ಯಾರ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ’ ಪದದಿಂದ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ
ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗಿರುವ ಸಾಧಕನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮರಳುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-24)
ಅಗ್ನಿರ್ಜ್ಯೋತಿರಹಃ ಶುಕ್ಲಃ ಷಣ್ಮಾಸಾ ಉತ್ತರಾಯಣಮ್ ।
ತತ್ರ ಪ್ರಯಾತಾ ಗಚ್ಛಂತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮವಿದೋ ಜನಾಃ ॥
ಜ್ಯೋತಿಃ - (ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ) ಜ್ಯೋತಿರ್ಮಯ, ಅಗ್ನಿಃ - ಅಗ್ನಿ - ಅಭಿಮಾನಿ ದೇವತೆಯಿದ್ದಾನೋ, ಅಹಃ - ಹಗಲಿನ ಅಭಿಮಾನಿ ದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಶುಕ್ಲಃ - ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಅಭಿಮಾನಿ ದೇವತೆಯಿದ್ದಾನೆ (ಮತ್ತು), ಉತ್ತರಾಯಣಮ್- ಉತ್ತರಾಯಣದ, ಷಣ್ಮಾಸಾಃ - ಆರು ತಿಂಗಳ ಅಭಿಮಾನಿ ದೇವತೆಯಿದ್ದಾನೋ, ತತ್ರ - ಆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಯಾತಾಃ - ಸತ್ತ ಬಳಿಕ ಹೋದ, ಬ್ರಹ್ಮವಿದಃ - ಬ್ರಹ್ಮವೇತ್ತರಾದ, ಜನಾಃ - ಯೋಗಿ ಜನರು (ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ದೇವತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದವರಾಗಿ), ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು, ಗಚ್ಛಂತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 24 ॥
ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತಿರ್ಮಯ ಅಗ್ನಿ ಅಭಿಮಾನಿ ದೇವತೆಯಾಗಿದೆಯೋ, ಹಗಲಿನ ಅಭಿಮಾನಿ ದೇವತೆ ಯಾಗಿದೆಯೋ, ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಅಭಿಮಾನಿ ದೇವತೆಯಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಯಣ ಆರು ತಿಂಗಳ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸತ್ತಬಳಿಕ ಹೋದ ಬ್ರಹ್ಮವೇತ್ತರಾದ ಯೋಗಿಜನರು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ದೇವತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದವರಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 24 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜ್ಯೋತಿಃ’ ಮತ್ತು ‘ಅಗ್ನಿಃ’ ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳು ಯಾವ ದೇವತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಆ ದೇವತೆಯ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅದರ ಅಧಿಕಾರ ಎಷ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಮಾಡುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಯೋತಿಃ’ ಪದವು ‘ಅಗ್ನಿಃ’ಯ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅಗ್ನಿಃ’ಪದವು ಅಗ್ನಿ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಇದೇ ದೇವತೆಯನ್ನು ‘ಅರ್ಚಿಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಸ್ವರೂಪವು ದಿವ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಮಯವಾಗಿದೆ. ಪೃಥ್ವಿಯ ಮೇಲೆ ಸಮುದ್ರಸಹಿತ ಎಲ್ಲ ದೇಶದಲ್ಲೂ ಇದರ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರಾಯಣ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವಂತಹ ಅಧಿಕಾರಿಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹಗಲಿನ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಾಡಿಸುವುದೇ ಇದರ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಉತ್ತರಾಯಣ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗುವಂತಹ ಯಾವ ಉಪಾಸಕನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಶರೀರ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹಗಲಿನ ಉದಯವಾದಾಗ ಹಗಲಿನ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಅಧೀನ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾರು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಸಾಯುವನೋ ಅವನನ್ನು ತತ್ಕ್ಷಣವೇ ಹಗಲಿನ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಹಃ’ ಪದವು ಯಾವ ದೇವತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಸ್ವರೂಪವು ಏನು? ಅದಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಮಾಡುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಹಃ’ ಪದವು ಹಗಲಿನ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಸ್ವರೂಪವು ಅಗ್ನಿಯ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಗಿಂತ ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚು ದಿವ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಮಯವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಭೂಲೋಕದ ಎಲ್ಲೆ ಇದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಎಷ್ಟು ದೂರದವರೆಗೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವಿಯ ವಾಯು ಮಂಡಲದ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇದರ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಯಣ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವಂತಹ ಉಪಾಸಕರಿಗೆ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಮಾಡಿಸುವುದೇ ಇದರ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಉಪಾಸಕನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸತ್ತರೆ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷವು ಬರುವತನಕ ಅವನನ್ನು ಈ ದೇವತೆಯು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಹಾಗೂ ಒಂದು ವೇಳೆ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸತ್ತರೆ ಆಗಲೇ ತನ್ನ ಸೀಮೆಯ ತನಕ ಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಅಧೀನ ಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತದೆಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಶುಕ್ಲಃ’ ಎಂಬ ಪದವೂ ಯಾವ ದೇವತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಅದರ ಸ್ವರೂಪವು ಹೇಗಿದೆ, ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅದರ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ ಹಾಗೂ ಇದರ ಕೆಲಸವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೊದಲಿನಂತೆ ‘ಶುಕ್ಲಃ’ ಪದವೂ ಕೂಡ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಸ್ವರೂಪವು ಹಗಲಿನ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ದಿವ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಮಯವಾಗಿದೆ. ಭೂಲೋಕದ ಎಲ್ಲೆಯಿಂದ ಹೊರಗೂ ಅಂತರಿಕ್ಷ ಲೋಕದ-ಯಾವ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದು ದಿನದ ಹಗಲು ಮತ್ತು ಅಷ್ಟೇ ಸಮಯದ ರಾತ್ರಿ ಇರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇದರ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಯಣ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗುವ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಗಡಿಯಿಂದ ದಾಟಿಸಿ ಉತ್ತರಾಯಣದ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಅಧೀನವಾಗಿಸುವುದು ಇದರ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಇದೂ ಕೂಡ ಮೊದಲಿನವರಂತೆ ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಾಧಕನು ದಕ್ಷಿಣಾಯನದಲ್ಲಿ ಇದರ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಬಂದರೆ ಉತ್ತರಾಯಣದ ಸಮಯ ಬರುವವರೆಗೆ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹಾಗೂ ಒಂದು ವೇಳೆ ಉತ್ತರಾಯಣದಲ್ಲಿ ಬಂದರೆ ಆಗಲೇ ತನ್ನ ಗಡಿಯಿಂದ ದಾಟಿಸಿ ಉತ್ತರಾಯಣ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಅಧೀಕಾರಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಷಣ್ಮಾಸಾ ಉತ್ತರಾಯಣಮ್’ ಪದವು ಯಾವ ದೇವತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಅದರ ಸ್ವರೂಪ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅದರ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅದರ ಕೆಲಸವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಆರು ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಉತ್ತರ ದಿಶೆಯತ್ತ ಚಲಿಸುತ್ತಾನೋ ಆ ಆರು ತಿಂಗಳುಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಾಯಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಉತ್ತರಾಯಣ ಕಾಲಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಷಣ್ಮಾಸಾ ಉತ್ತರಾಯಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಇದರ ಸ್ವರೂಪವು ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದಿವ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಮಯವಾಗಿದೆ. ಅಂತರಿಕ್ಷಲೋಕದ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆರು ತಿಂಗಳುಗಳ ಹಗಲು ಹಾಗೂ ಅಷ್ಟೇ ಸಮಯದ ರಾತ್ರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇದರ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಯಣ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಪರಮಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲೆಯಿಂದ ದಾಟಿಸಿ, ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ (ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉ-4/15/5; ಹಾಗೂ 5/10/1,2; ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉ-6/2/15) ಸಂವತ್ಸರದ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವುದು ಇದರ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಸಂವತ್ಸರದ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯು ಅವನನ್ನು ಸೂರ್ಯ ಲೋಕಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಕ್ರಮಶಃ ಆದಿತ್ಯಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯು ಚಂದ್ರಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದು ವಿದ್ಯುತ್ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪರಮಧಾಮದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪಾರ್ಷದರು ಬಂದು ಅವನನ್ನು ಪರಮಧಾಮಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಆಗ ಭಗವಂತನೊಡನೆ ಅವನ ಮಿಲನವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಚಂದ್ರ’ ಶಬ್ದವು ನಮಗೆ ಕಾಣುವ ಚಂದ್ರಲೋಕದ ಮತ್ತು ಅದರ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ವಾಚಕವಲ್ಲವೆಂದು ಗಮನದಲ್ಲಿರಲಿ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿದಃ’ ಪದವು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿದಃ’ ಪದವು ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅಥವಾ ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯರ ಉಪದೇಶಾನುಸಾರ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಪರೋಕ್ಷಭಾವದಿಂದ ತಿಳಿದಿರುವ ಉಪಾಸಕರ ಹಾಗೂ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿದಃ’ ಪದವು ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮರ ವಾಚಕವಾಗಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗಾಗಿ ಒಂದು ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ವರ್ಣನೆಯು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಲ್ಲ. ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿದೆ - ‘ನ ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಾ ಹ್ಯುತ್ಕ್ರಾಮಂತಿ’ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉ-4/4/6) ‘ಅತ್ರೈವ ಸಮವಲೀಯಂತೇ’ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉ-3/2/11) ‘ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಸನ್ ಬ್ರಹ್ಮಾಪ್ಯೇತಿ’ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ, ಉ-4/4/6) ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಪ್ರಾಣಗಳು ಉತ್ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ’, ‘ಶರೀರದಿಂದ ಹೊರಟು ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ’, ‘ಇಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ’, ‘ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ’ ಯಾರಿಗೆ ಸಗುಣ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಭಕ್ತನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪರಮಧಾಮಕ್ಕೂ ಕೂಡ ಹೋಗಬಲ್ಲನು ಅಥವಾ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಲೀನನೂ ಆಗಬಲ್ಲನು. ಇದು ಅವನ ಅಭಿರುಚಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಎಂದೂ ನಾಶವಾಗದೇ ಇರುವ ಅವನ ನಿತ್ಯಧಾಮವನ್ನು ಸತ್ಯಲೋಕ, ಪರಮಧಾಮ, ಸಾಕೇತಲೋಕ, ಗೋಲೋಕ, ವೈಕುಂಠಲೋಕ ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಅವನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವು ದಾಗಿದೆ. ಈ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ಪುನರಾವರ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವಲ್ಲವೆಂದು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬಾರದಿರುವವರ ಮಾರ್ಗದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಈಗ ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗಿರುವ ಸಾಧಕರು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೋ ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-25)
ಧೂಮೋ ರಾತ್ರಿಸ್ತಥಾ ಕೃಷ್ಣಃ ಷಣ್ಮಾಸಾ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಮ್ ।
ತತ್ರ ಚಾಂದ್ರಮಸಂ ಜ್ಯೋತಿರ್ಯೋಗೀ ಪ್ರಾಪ್ಯ ನಿವರ್ತತೇ ॥
ಧೂಮಃ - (ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ) ಧೂಮಾಭಿಮಾನಿ ದೇವತೆಯಿದೆಯೋ, ರಾತ್ರಿಃ - ರಾತ್ರಿಯ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯಾಗಿದೆಯೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಕೃಷ್ಣಃ - ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ಅಭಿಮಾನಿ ದೇವತೆಯಾಗಿದೆಯೋ, ದಕ್ಷಿಣಾಯನಮ್ - ದಕ್ಷಿಣಾಯನದ, ಷಣ್ಮಾಸಾಃ - ಆರು ತಿಂಗಳ ಅಭಿಮಾನಿ ದೇವತೆಯಾಗಿದೆಯೋ, ತತ್ರ - ಆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ (ಸತ್ತು ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸಿದ), ಯೋಗೀ - ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಮಾಡಿದ ಯೋಗಿಯು (ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ದೇವತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದವರಾಗಿ) ಚಾಂದ್ರಮಸಮ್ - ಚಂದ್ರಮನ, ಜ್ಯೋತಿಃ - ಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪ್ರಾಪ್ತರಾಗಿ (ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ) ನಿವರ್ತತೇ - ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ. ॥ 25 ॥
ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಧೂಮಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯಾಗಿದೆಯೋ, ರಾತ್ರಿಯ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯಾಗಿದೆಯೋ, ಹಾಗೂ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯಾಗಿದೆಯೋ, ದಕ್ಷಿಣಾಯನದ ಆರು ತಿಂಗಳ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ - ಸತ್ತು ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸಿದ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಮಾಡಿದ ಯೋಗಿಯು-ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ದೇವತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದವನಾಗಿ ಚಂದ್ರನ ಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ. ॥ 25 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಧೂಮಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ದೇವತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಅದರ ಸ್ವರೂಪ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದರ ಅಧಿಕಾರ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಏನು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಧೂಮಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಧೂಮಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಂಧಕಾರದ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಸ್ವರೂಪವು ಅಂಧಕಾರ ಮಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಯ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯಂತೆ ಪೃಥ್ವಿಯ ಮೇಲೆ ಸಮುದ್ರ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಇದರ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗುವಂತಹ ಸಾಧಕರನ್ನು ರಾತ್ರೀ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವುದು ಇದರ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಹೋಗುವ ಯಾವ ಸಾಧಕನು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಸಾಯುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ಇದು ಹಗಲಿಡೀ ತನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ರಾತ್ರಿಯು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತಲೇ ರಾತ್ರಿ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾರು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ತಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರೀ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಅಧೀನ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ರಾತ್ರಿಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಅದರ ಸ್ವರೂಪವು ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ, ಅಧಿಕಾರ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಏನು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ರಾತ್ರಿಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಸಹ ರಾತ್ರಿಯ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ವಾಚಕವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇದರ ಸ್ವರೂಪವು ಅಂಧಕಾರಮಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹಗಲಿನ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯಂತೆ ಇದರ ಅಧಿಕಾರವೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪೃಥ್ವೀ ಲೋಕದ ಗಡಿ ಇದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗಿದೆ. ಅಂತರ ಇಷ್ಟೇ-ಪೃಥ್ವೀಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಮಯ ಎಲ್ಲಿ ಹಗಲಿರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಹಗಲಿನ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಸಮಯ ಎಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಇರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗುವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪೃಥ್ವೀಲೋಕದ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ದಾಟಿಸಿ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಅಧೀನವಾಗಿಸುವುದು ಇದರ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಆ ಸಾಧಕನು ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸತ್ತರೆ ಆಗ ಅವನನ್ನು ಕೃಷ್ಟಪಕ್ಷ ಬರುವತನಕ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹಾಗೂ ಒಂದು ವೇಳೆ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸತ್ತರೆ ಆಗಲೇ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ದಾಟಿಸಿ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಅಧೀನ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೃಷ್ಣಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಅದರ ಸ್ವರೂಪ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಕೃಷ್ಣಃ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ, ಇದರ ಸ್ವರೂಪವು ಅಂಧಕಾರಮ ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪೃಥ್ವೀಮಂಡಲದ ಎಲ್ಲೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಅಂತರಿಕ್ಷಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳ ಹಗಲು ಮತ್ತು ಅಷ್ಟೇ ಸಮಯದ ರಾತ್ರಿ ಇರುತ್ತದೋ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇದರ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಇಷ್ಟೇ! ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷವಿರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಅಧಿಕಾರ ವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷವಿರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಸಾಧಕರನ್ನು ದಕ್ಷಿಣಾಯನಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಅಧೀನ ಮಾಡುವುದು ಇದರ ಕೆಲಸ ವಾಗಿದೆ. ಯಾರು ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ಮಾರ್ಗದ ಅಧಿಕಾರಿ ಸಾಧಕನು ಉತ್ತರಾಯಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇದರ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ ಅವನನ್ನು ದಕ್ಷಿಣಾಯನದ ಸಮಯ ಬರುವವರೆಗೆ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮತ್ತು ಯಾರು ದಕ್ಷಿಣಾಯನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ಆಗಲೇ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ದಾಟಿಸಿ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಕಳಿಸಿಕೊಡುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಷಣ್ಮಾಸಾ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಅದರ ಸ್ವರೂಪವು ಹೇಗಿದೆ?
ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ಏನು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಆರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಶೆಯತ್ತ ಚಲಿಸುತ್ತಾನೋ ಆ ಆರು ತಿಂಗಳುಗಳಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ದಕ್ಷಿಣಾಯನಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಇದರ ಸ್ವರೂಪವೂ ಅಂಧಕಾರಮಯ ಆಗಿದೆ. ಅಂತರಿಕ್ಷ ಲೋಕದ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆರು ತಿಂಗಳುಗಳ ಹಗಲು ಮತ್ತು ಆರು ತಿಂಗಳುಗಳ ರಾತ್ರಿ ಇರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಇದರ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ಭೇದ ಇಷ್ಟೇ, ಇದೆ ಉತ್ತರಾಯಣದ ಆರು ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಅಧಿಕಾರ ಅಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಾಯನದ ಆರು ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಸಾಧಕರನ್ನು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ದಾಟಿಸಿ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಪಿತೃಲೋಕಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ತಲುಪಿಸಿ ಕೊಡುವುದೇ ಇದರ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಪಿತೃಲೋಕಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯು ಸಾಧಕನನ್ನು ಆಕಾಶಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಆ ಆಕಾಶಾಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯು ಚಂದ್ರನ ಲೋಕಕ್ಕೂ ತಲುಪಿಸುತ್ತದೆ. (ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉ-5/10/4); ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉ-6/2/16). ಇಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಲೋಕವು ಉಪಲಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನಲೋಕದವರೆಗೆ ಎಷ್ಟು ಪುನರಾಗಮನಶೀಲ ಲೋಕಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಚಂದ್ರ ಲೋಕದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ಈ ಪಿತೃಲೋಕವು ಯಾವ ಅಂತರಿಕ್ಷದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳ ಹಗಲು ಮತ್ತು ಅಷ್ಟೇ ಸಮಯದ ರಾತ್ರಿಯಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಪಿತೃಲೋಕವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿರಲಿ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗುವವರನ್ನು ‘ಯೋಗೀ’ ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳಿಗಾಗಿ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪುರುಷನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಐಹಿಕ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ನಿರೋಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ‘ಯೋಗೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟ ಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ಇದೇ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕಾಲವಿದ್ದು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಇವರೂ ಕೂಡ ಇದೇ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗುವವರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ‘ಯೋಗೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗೀ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ-ಈ ಮಾರ್ಗವು ಪಾಪಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಉಚ್ಚ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಅಧಿಕಾರೀ, ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪುರುಷರಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಕೂಡ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ (2/42, 43, 44 ಹಾಗೂ 9/20, 21 ಆದಿ).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗುವ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಚಂದ್ರನ ಜ್ಯೋತಿಯು ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಚಂದ್ರನ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದರ ಅಭಿಮಾನೀ ದೇವತೆಯ ಸ್ವರೂಪವೂ ಶೀತಲ ಪ್ರಕಾಶಮಯವಾಗಿದೆ. ಅದರಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಯ ಸ್ವರೂಪದ ಹೆಸರು ‘ಜ್ಯೋತಿ’ ಎಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಅಂತಹ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ಚಂದ್ರನ ಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವ ಸಾಧಕನು ಆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶೀತಲ ಪ್ರಕಾಶಮಯ ದಿವ್ಯ ದೇವಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದು ತನ್ನ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪ ದಿವ್ಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಚಂದ್ರನ ಚ್ಯೋತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬರುವುದೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಆ ಸಾಧಕನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಮತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಅಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವ ನಿಶ್ಚಿತ ಸಮಯ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಈ ಮೃತ್ಯುಲೋಕಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರುವುದೇ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮರುಳುವುದಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಸ್ವರೂಪೀ ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಯ ಭೋಗಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೋ, ಅವುಗಳ ಭೋಗವು ಮುಗಿಯುವುದರಿಂದ ಯಾವಾಗ ಅವರು ಕ್ಷೀಣರಾಗುತ್ತಾರೋ ಆಗ ಪ್ರಾಣಿಯು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮರಳುವುದಕ್ಕೆ ಬಾಧ್ಯನಾಗ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಚಂದ್ರಲೋಕದಿಂದ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ವಾಯು ರೂಪಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಧೂಮದ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಧೂಮದಿಂದ ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾನೆ, ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮೇಘವಾಗುತ್ತಾನೆ, ಇದಾದ ನಂತರ ಜಲದ ರೂಪದಿಂದ ಪೃಥ್ವಿಯ ಮೇಲೆ ಮಳೆಯ ಮೂಲಕ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಗೋದಿ, ಜೋಳ, ಭತ್ತ, ಎಳ್ಳು, ಉದ್ದು ಮುಂತಾದ ಬೀಜಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ವನಸ್ಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಪುರುಷನ ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟನಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಯ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಚೆಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಯೋನಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ (ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉ-5/10/5,6,7 ; ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉ-6/2/16).
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ತರಾಯಣ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಾಯನ-ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳ ವರ್ಣನೆ ಗೈದು ಈಗ ಎರಡನ್ನೂ ಸನಾತನ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಈ ವಿಷಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-26)
ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣೇ ಗತೀ ಹ್ಯೇತೇ ಜಗತಃ ಶಾಶ್ವತೇ ಮತೇ ।
ಏಕಯಾ ಯಾತ್ಯನಾವೃತ್ತಿಮನ್ಯಯಾವರ್ತತೇ ಪುನಃ ॥
ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಜಗತಃ - ಜಗತ್ತಿನ, ಏತೇ - ಈ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ, ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣೇ - ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ ಅಂದರೆ ದೇವಯಾನ ಮತ್ತು ಪಿತೃಯಾನ, ಗತೀ - ಮಾರ್ಗಗಳು, ಶಾಶ್ವತೇ - ಸನಾತನವಾದುವೆಂದು, ಮತೇ - ತಿಳಿಯಲಾಗಿವೆ (ಇವುಗಳಲ್ಲಿ), ಏಕಯಾ - ಒಂದರ ಮೂಲಕ ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳಸಿದವನು ಅರ್ಥಾತ್ ಅರ್ಚಿಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋದವನು, ಅನಾವೃತ್ತಿಮ್ - ಮರಳಿ ಬರದಂತಹ ಆ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು, ಯಾತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (ಮತ್ತು), ಅನ್ಯಯಾ - ಎರಡನೇ ಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಹೊರಟು ಹೋದವನು ಅರ್ಥಾತ್ ಧೂಮಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋದ ಸಕಾಮಕರ್ಮಿ, ಪುನಃ - ಮತ್ತೆ, ಆವರ್ತತೆ - ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 26 ॥
ಏಕೆಂದರೆ ಜಗತ್ತಿನ ಈ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ, ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ - ಅರ್ಥಾತ್ ದೇವಯಾನ ಮತ್ತು ಪಿತೃಯಾನ ಮಾರ್ಗಗಳು ಸನಾತನವಾದುವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರ ಮೂಲಕ ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳಸಿದವರು ಅರ್ಥಾತ್ ಅರ್ಚಿಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋದವರು ಮರಳಿ ಬರಬೇಕಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಆ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಹೊರಟು ಹೋದವನು ಅರ್ಥಾತ್ ಧೂಮಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋದ ಸಕಾಮಕರ್ಮಿಯು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 26 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜಗತಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎರಡೂ ಗತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅದರ ಸಂಬಂಧವೇನು ಹಾಗೂ ಈ ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ‘ಶಾಶ್ವತ’ ವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜಗತಃ’ ಪದವು ಮೇಲಿನ-ಕೆಳಗಿನ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುವ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಾಚಕ ವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳ ಮೂಲಕ ಗಮನ ಮಾಡಬಲ್ಲವು. ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತ-ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಎಂದಾದರು ಭಗವಂತನು ದಯೆಗೈದು ಜೀವಮಾತ್ರರಿಗೆ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ಕೊಟ್ಟು ತನ್ನ ಹಾಗೂ ದೇವತೆಗಳ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುವ ಸದವಕಾಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನು ಜೀವನದ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಗಂತವ್ಯಸ್ಥಾನವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು. ಆದುದರಿಂದ ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರರ ಜೊತೆಗೆ ಈ ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಈ ಮಾರ್ಗವು ಎಂದಿನಿಂದಲೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ ಮತ್ತು ಯಾವಾಗಲೂ ಇರುವುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ‘ಶಾಶ್ವತ’ವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಸಮಸ್ತಲೋಕಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿ ಹೋದಾಗ ಈ ಮಾರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಯಾವಾಗ ಅವು ಪುನಃ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಇವರ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ‘ಶಾಶ್ವತ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಅಡ್ಡಿಯೂ ಇಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಮಾರ್ಗಗಳಿಗೆ ‘ಶುಕ್ಲ’ ಮತ್ತು ‘ಕೃಷ್ಣ’ ಎಂದು ಹೆಸರಿಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪರಮೇಶ್ವರನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಯಾವ ಮಾರ್ಗವಿದೆಯೋ ಅದು ಪ್ರಕಾಶಮಯದಿವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃದೇವತೆಗಳೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾಶಮಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನ ಮಾಡುವವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲೂ ಸದಾಕಾಲ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಕಾಶವಿರುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮಾರ್ಗದ ಹೆಸರು ‘ಶುಕ್ಲ’ವೆಂದೂ ಇಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮನ ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ಸಮಸ್ತ ದೇವಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗವಿದೆಯೋ ಅದು ಶುಕ್ಲಮಾರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಅಂಧಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಅದರ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ದೇವತೆಗಳೂ ಅಂಧಕಾರರೂಪೀಗಳೇ ಆಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಗಮನ ಮಾಡುವ ಜನರೂ ಕೂಡ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಮಾರ್ಗದ ಹೆಸರು ‘ಕೃಷ್ಣ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಾವೃತ್ತಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸಾಧಕನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮರಳುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದು ಭಗವಂತನ ಪರಮಧಾಮವಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನಾವೃತ್ತಿ’ ಶಬ್ದವಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶುಕ್ಲಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗುವವರಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯನು ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದುದ ರಿಂದಲೂ ಅದನ್ನು ‘ಅನಾವೃತ್ತಿ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಪುನಃ ‘ಅನಾವೃತ್ತಿ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪುನಃ ಆವರ್ತತೇ’ಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕೃಷ್ಣಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪುನರಾವೃತ್ತಿಶೀಲವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕೃಷ್ಣ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವ-ಯಾವ ಲೋಕಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೋ ಅವೆಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ವಿನಾಶಶೀಲವಾಗಿವೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಮೃತ್ಯುಲೋಕಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಆ ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ತಿಳಿದ ಯೋಗಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯೋಗಿಯಾಗಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-27)
ನೈತೇ ಸೃತೀ ಪಾರ್ಥ ಜಾನನ್ಯೋಗೀ ಮುಹ್ಯತಿ ಕಶ್ಚನ ।
ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವೇಷು ಕಾಲೇಷು ಯೋಗಯುಕ್ತೋ ಭವಾರ್ಜುನ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ! (ಈ ಪ್ರಕಾರ), ಏತೇ - ಈ ಎರಡೂ, ಸೃತೀ - ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು, ಜಾನನ್ - ತತ್ವಶಃ ತಿಳಿದುಕೊಂಡ, ಕಶ್ಚನ - ಯಾವುದೇ, ಯೋಗೀ - ಯೋಗಿಯು, ನ, ಮುಹ್ಯತಿ - ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಈ ಕಾರಣದಿಂದ,
ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಸರ್ವೇಷು - ಎಲ್ಲ, ಕಾಲೇಷು - ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಯೋಗಯುಕ್ತಃ - ಸಮಬುದ್ಧಿ ರೂಪವಾದ ಯೋಗದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ಭವ - ಆಗು, ಅರ್ಥಾತ್ ನಿರಂತರ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡು. ॥ 27 ॥
ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ ! ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಯಾವ ಯೋಗಿಯು ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೀನು ಸಮಬುದ್ಧಿ ರೂಪವಾದ ಯೋಗದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗು, ಅರ್ಥಾತ್ ನಿರಂತರ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡು. ॥ 27 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏತೇ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಸೃತೀ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವು ದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳ ವರ್ಣನೆ ಆಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏತೇ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಸೃತೀ’ ಪದವಿದೆ. ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ದೇವೋಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮನಾದ ಪುರುಷನು ಕೃಷ್ಣಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಕರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ದೇವಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯಗಳು ಮುಗಿದ ನಂತರ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಾನೆ (9/20, 21). ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಹಾಗೂ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡು ವಂತಹ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿ ಇಬ್ಬರೂ ಶುಕ್ಲಮಾರ್ಗದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪರಮಧಾಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಅವರು ಅಲ್ಲಿಂದ ಮತ್ತೆ ಎಂದೂ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮರುಳಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ-ಈ ಮಾತನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಇವೆರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಮತ್ತು ‘ಕಶ್ಚನ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ನೀಡಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಅವನು ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮಯೋಗ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಉಪಾಯಭೂತವಾದ ಎಷ್ಟು ಯೋಗಗಳು ಹೇಳಲಾಗಿವೆಯೋ, ಅವುಗಳನುಸಾರವಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವಂತಹ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರು ‘ಯೋಗಿ’ಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವನೋ ಅವನು ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ಕಶ್ಚನ’ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಯೋಗ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೋಡಗಿದ್ದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಮಾರ್ಗಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಸ್ವಭಾವವಶನಾಗಿ ಈ ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನು ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಯಾರು ಈ ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗಿನ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಭೋಗಗಳನ್ನು ನಾಶಯುಕ್ತವೆಂದು ಮತ್ತು ತುಚ್ಛವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೂ ನಿರಂತರ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನು ಮೋಹಿತನಾಗದಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದಿಂದ ಯಾವ ಧ್ವನಿ ಹೊರಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯೋಗ ಯುಕ್ತನಾಗಲು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನರೂಪೀ ಯೋಗದ ಮಹತ್ವ ಎಷ್ಟಿದೆ ಅಂದರೆ-ಅದರಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಇರುವ ಯೋಗಿಯು ಎರಡೂ ಮಾರ್ಗಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಕಾರಣ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಧ್ವನಿತ ಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನೂ ಕೂಡ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಯೋಗಯುಕ್ತನಾಗು; ಕೇವಲ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ನಿರಂತರ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ತತ್ಪರನಾಗು. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆಯೇ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಏಕೆಂದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಇದರ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಯೋಗಯುಕ್ತನಾಗೆಂದು ಹೇಳಿದ ಭಾವ ಹೀಗಿದೆ-ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನವು ಸ್ವಲ್ಪದಿನಗಳದ್ದಾಗಿದೆ, ಮೃತ್ಯವು ಯಾವಾಗ ಬರುತ್ತದೆಂಬ ಯಾವುದೇ ಭರವಸೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ತನ್ನ ಜೀವನದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ಷಣವನ್ನೂ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಸಾಧನನೆಯು ಮಧ್ಯ- ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನಿಂತು ಸಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ವೇಳೆ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಸಾಧನಹೀನ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟರೆ ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ಪುನಃ ಹುಟ್ಟಬೇಕಾದೀತು. ಆದುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ತೊಡಗಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ಇರಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯೋಗಯುಕ್ತನಾಗಲು ಹೇಳಿ, ಈಗ ಯೋಗಯುಕ್ತ ಪುರುಷನ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರಂತೆ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದರ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-28)
ವೇದೇಷು ಯಜ್ಞೇಷು ತಪಃಸು ಚೈವ ದಾನೇಷು ಯತ್ಪುಣ್ಯಫಲಂ ಪ್ರದಿಷ್ಟಮ್ ।
ಅತ್ಯೇತಿ ತತ್ಸರ್ವಮಿದಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಯೋಗೀ ಪರಂ ಸ್ಥಾನಮುಪೈತಿ ಚಾದ್ಯಮ್ ॥
ಯೋಗೀ - ಯೋಗೀಪುರುಷನು, ಇದಮ್ - ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು, ವಿದಿತ್ವಾ - ತತ್ವಶಃ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ವೇದೇಷು - ವೇದಗಳ ಅಧ್ಯಯನ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಯಜ್ಞೇಷು - ಯಜ್ಞ, ತಪಃಸು - ತಪಸ್ಸು (ಮತ್ತು), ದಾನೇಷು - ದಾನಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಯತ್ - ಯಾವ, ಪುಣ್ಯಫಲಮ್ - ಪುಣ್ಯಫಲಗಳನ್ನು, ಪ್ರದಿಷ್ಟಮ್ - ಹೇಳಿದೆಯೋ, ತತ್ - ಆ, ಸರ್ವಮ್- ಎಲ್ಲವನ್ನೂ,
ಏವ - ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ, ಅತ್ಯೇತಿ - ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಆದ್ಯಮ್ - ಸನಾತನವಾದ,
ಪರಮ್, ಸ್ಥಾನಮ್ - ಪರಮಪದವನ್ನು, ಉಪೈತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 28 ॥
ಯೋಗೀಪುರುಷನು ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ವೇದಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ದಾನಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪುಣ್ಯಫಲಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸನಾತನವಾದ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 28 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿವೆಯೋ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಸಾಧನೆ ಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾ-ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ನಿರಂತರ ತೊಡಗಿರುವ ಪುರುಷನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಉಪದೇಶದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇದಮ್’ ಪದವಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವಂತನ ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪದ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು, ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮ್ಯೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿದ ನಂತರ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟು ಮಾತು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಅದನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ವೇದ’, ‘ಯಜ್ಞ’, ‘ತಪ’ ಮತ್ತು ‘ದಾನ’ ಶಬ್ದಗಳು ಯಾವುದರ ವಾಚಕಗಳಾಗಿವೆ? ಅವುಗಳ ಪುಣ್ಯಲ ಏನು? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ದಾಟುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ವೇದ’ ಶಬ್ದವು - ಅಂಗಸಹಿತ ನಾಲ್ಕೂ ವೇದಗಳ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಅನುಕೂಲವಾದ ಸಮಸ್ತ ಶಾಸಗಳ, ‘ಯಜ್ಞ’, ಶಬ್ದವು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಪೂಜೆ, ಹವನವೇ ಆದಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಯಜ್ಞಗಳ, ‘ತಪಸ್ಸು’ ಶಬ್ದವು ವ್ರತ, ಉಪವಾಸ, ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮ, ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ತಪಗಳ ಮತ್ತು ‘ದಾನ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಅನ್ನದಾನ, ವಿದ್ಯಾದಾನ, ಕ್ಷೇತ್ರದಾನ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ದಾನ ಹಾಗೂ ಪರೋಪಕಾರದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ವೇದ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪ ಮೊದಲಾದ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಪುಣ್ಯ ಸಂಚಯವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಪುಣ್ಯದ ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗಿನ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ದೇವಲೋಕಗಳ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಯ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಫಲಗಳನ್ನು ವೇದ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಪುಣ್ಯಫಲವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಯಾರು ಆ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಕ್ಷಣಭಂಗುರ ಹಾಗೂ ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗದೇ ಇರುವುದು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಉಪರತನಾಗುವುದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ದಾಟುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆದ್ಯಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಪರಮ್’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಸ್ಥಾನಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವುದನ್ನು ಪರಮಧಾಮವೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿರುವನೋ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯನು ಪುನಃ ಈ ಸಂಸಾರ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದು ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಆದಿ, ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಆಚೆಗಿರುವ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿವೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಆದ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಸ್ಥಾನಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಅದನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದು ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದೇ ಅದನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಪರಮಗತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ದಿವ್ಯ ಪುರುಷನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಪರಮಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಭಗವದ್ಭಾವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ
ಅಕ್ಷರಬ್ರಹ್ಮಯೋಗೋನಾಮ ಅಷ್ಟಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 8 ॥
॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥
॥ ಅಥ ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ - ರಾಜವಿದ್ಯಾರಾಜಗುಹ್ಯಯೋಗವು ॥
ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು— ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವ, ಉಪದೇಶಸವನ್ನು ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯೆಗಳ ಮತ್ತು ಗುಪ್ತವಾಗಿಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸಮಸ್ತ ಭಾವಗಳ ರಾಜನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ರಾಜವಿದ್ಯಾರಾಜಗುಹ್ಯಯೋಗ’ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.
ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ— ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಪುನಃ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೈದು ಅದರ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂರರಲ್ಲಿ ಆ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಡದವರಿಗೆ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಸಂಸಾರಚಕ್ರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಆರರವರೆಗೆ ಭಗವಂತನ ನಿರಾಕಾರ ರೂಪದ ವ್ಯಾಪಕತೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಲೇಪತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಭಗವಂತನ ಈಶ್ವರೀಯ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ದಿಗ್ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಿ ಅದೇ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಭೂತ (ಪ್ರಾಣಿ)ಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವಾಯು ಮತ್ತು ಆಕಾಶದ ದೃಷ್ಟಾಂತದ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಏಳರಿಂದ ಹತ್ತರವರೆಗೆ ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಕಲ್ಪಗಳ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಭಗವಂತನ ಸಕಾಶದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಅವುಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಡುವುದು ಹಾಗೂ ಈ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಅವುಗಳಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹನ್ನೊಂದು ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವವರ ನಿಂದನೆಮಾಡಿ, ಹದಿಮೂರು ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರ ಭಜನೆಯ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನೈದರಲ್ಲಿ ಏಕತ್ವಭಾವದಿಂದ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವವರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಹದಿನಾರರಿಂದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರ ತನಕ ಭಗವಂತನು ಗುಣ, ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ವಿಭೂತಿಗಳ ಸಹಿತ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣರೂಪೀ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಕೂಡ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವರ ಆವಾಗಮನ (ಬಂದು-ಹೋಗುವ)ದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಚಿಂತನೆಮಾಡುವ ತನ್ನ ಭಕ್ತರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಸ್ವತಃ ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದರವರೆಗೆ ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಕೂಡ ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಿಂದ ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ತನ್ನ ಉಪಾಸನೆಯೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅದರ ಫಲವು ಆಯಾಯಾ ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲವು ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಭಕ್ತಿಯ ಸುಗಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಇಪ್ಪತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವದರ್ಪಣ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ಅದರ ಫಲವು ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಮತ್ವದ ವರ್ಣನೆಗೈದು ಮೂವತ್ತು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ದುರಾಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರು ಮಾಡುವ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಶರಣಾಗತಿಯಿಂದ ಸ್ತ್ರಿ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರ ಮತ್ತು ಚಾಂಡಾಲಾದಿಗಳಿಗೂ ಸಹ ಪರಮಗತಿರೂಪೀ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಶೀಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ರಾಜರ್ಷಿ ಭಕ್ತಜನರ ಪ್ರಶಂಸೆಮಾಡಿ, ಶರೀರವನ್ನು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವಂತೆ ಹೇಳಿ, ಅಂಗಪ್ರತ್ಯಂಗಸಹಿತ ಶರಣಾಗತಿಯ ಸ್ವರೂಪದ ನಿರೂಪಣೆಗೈದು ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಆ ವಿಷಯದ ವರ್ಣನೆಮಾಡುತ್ತ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ, ಕರ್ಮ, ಅಧಿಭೂತ, ಅಧಿದೈವ ಮತ್ತು ಅಧಿಯಜ್ಞದ ಸಹಿತ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಹಾಗೂ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿನ ಭಗವಚ್ಚಿಂತನದ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ಕುರಿತು ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಆ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಉಪಾಸನೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಏಳು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮೂರನೇ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿಕೊಟ್ಟನು. ಆದರೆ ಏಳನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಅವನು ಯಾವ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡಿದನೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯಪೂರ್ತಿಯಾಯಿತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನದ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ವರ್ಣನೆಯು ಆಗದೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಯಪಡಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಈ ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಉಪದೇಶದ ಜೊತೆಗೆ ಇದರ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಅದೇ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-1)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಇದಂ ತು ತೇ ಗುಹ್ಯತಮಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯನಸೂಯವೇ ।
ಜ್ಞಾನಂ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತಂ ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇಶುಭಾತ್ ॥
ಅನಸೂಯವೇ, ತೇ - ದೋಷ-ದೃಷ್ಟಿರಹಿತ ಭಕ್ತನಾದ ನಿನಗೆ, ಇದಮ್ - ಈ, ಗುಹ್ಯತಮಮ್ - ಪರಮಗೋಪ್ಯವಾದ, ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತಮ್ - ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತವಾದ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವನ್ನು (ಪುನಃ), ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು,
ತು - ಏನೆಂದರೆ, ಯತ್ - ಯಾವುದನ್ನು, ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತಿಳಿದು (ನೀನು), ಅಶುಭಾತ್ - ದುಃಖರೂಪೀ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ,
ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇ - ಪಾರಾಗಿ ಹೋಗುವೆ. ॥ 1 ॥
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು ದೋಷ-ದೃಷ್ಟಿರಹಿತ ಭಕ್ತನಾದ ನಿನಗೆ ಈ ಪರಮ ಗೋಪ್ಯವಾದ, ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತವಾದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪುನಃ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು, ಅದನ್ನು ತಿಳಿದು ನೀನು ದುಃಖರೂಪೀ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಪಾರಾಗಿ ಹೋಗುವೆ. ॥ 1 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ- ‘ಅನಸೂಯವೇ’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಅನಸೂಯು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಗುಣವಂತರ ಗುಣಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪದಿರುವುದು, ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುವುದು, ಅವರ ನಿಂದೆ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಅವರ ಮೇಲೆ ಮಿಥ್ಯಾದೋಷಗಳನ್ನು ಆರೋಪಿಸುವುದು ‘ಅಸೂಯಾ’ ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾರಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವ ದಿಂದಲೇ ಈ ‘ಅಸೂಯಾ’ ದೋಷವು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನನ್ನು ‘ಅನಸೂಯು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.* ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಅನಸೂಯು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ-ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಡುವವನು ಮತ್ತು ಅಸೂಯಾ ದೋಷದಿಂದ ಮುಕ್ತ ನಾಗಿರುವವನೇ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಉಪದೇಶಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿಡುವವನು, ಅಶ್ರದ್ಧಾಳುವಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಉಪದೇಶಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಲ್ಲವೆಂದಿದ್ದಾನೆ. ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅರವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿಡುವವನಿಗೆ ಗೀತಾ ಶಾಸದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
* ನ ಗುಣಾನ್ ಗುಣಿನೋ ಹಂತಿ ಸ್ತೌತಿ ಮಂದಗುಣಾನಪಿ । ನಾನ್ಯ ದೊಷೇಷು ರಮತೇ ಸಾನಸೂಯಾ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ ॥ (ಅತ್ರಿಸ್ಮೃತಿ 34).
ಯಾರು ಗುಣವಂತರ ಗುಣಗಳನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸ್ವಲ್ಪ ಗುಣವಂತರನ್ನೂ ಕೂಡ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ದೋಷಗಳನ್ನು ಪುರಸ್ಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ಆ ಭಾವವು ‘ಅನಸೂಯಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಇದಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನೋ ಆ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಏಳನೇ, ಎಂಟನೇ ಮತ್ತು ಈ ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತ್ವ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ರಹಸ್ಯ ಸಹಿತ ಯಾವ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ತತ್ತ್ವದ ಹಾಗೂ ಲೀಲೆ, ರಹಸ್ಯ, ಮಹತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಸಹಿತ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಮತ್ತು ಸಾಕಾರ ತತ್ತ್ವದ ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ಹೊಂದುವಂತಹ ಉಪದೇಶಗಳ ವರ್ಣನೆಯಾಗಿದೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇದಮ್’ ಪದವಿದೆ, ಮತ್ತು ಅದೇ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇದನ್ನು ‘ಗುಹ್ಯತಮಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೊಂದು ಗೋಪ್ಯವಾಗಿಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ರಹಸ್ಯ ವಿಷಯಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರರೂಪೀ ಭಗವಾನ್ ಪುರುಷೋತ್ತಮನ ತತ್ತ್ವ, ಪ್ರೇಮ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತ್ವ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಅವನ ಶರಣಾಗತಿಯ ಸ್ವರೂಪವು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗುಪ್ತವಾಗಿಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ‘ಗುಹ್ಯತಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತರಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅರವತ್ತ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ‘ಗುಹ್ಯತಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಶುಭ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ದುಃಖಗಳ, ಅದರ ಕಾರಣೀಭೂತ ಕರ್ಮಗಳ, ದುರ್ಗುಣಗಳ, ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಇವೆಲ್ಲದರ ಕಾರಣರೂಪೀ ಅಜ್ಞಾನದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಶುಭ’ ಶಬ್ದವಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವುದು ಮತ್ತು ಪರಮಾನಂದರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದೇ ‘ಅಶುಭ’ಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದುದರ ಕುರಿತು ಶ್ರದ್ಧೆ, ಪ್ರೇಮ, ಕೇಳುವ ತವಕ ಮತ್ತು ಆ ಉಪದೇಶದಂತೆ ಆಚರಿಸಲು ಅತ್ಯಧಿಕ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಈಗ ಅದರ ಯಥಾರ್ಥ ಮಹಾತ್ಮ್ಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-2)
ರಾಜವಿದ್ಯಾ ರಾಜಗುಹ್ಯಂ ಪವಿತ್ರಮಿದಮುತ್ತಮಮ್ ।
ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾವಗಮಂ ಧರ್ಮ್ಯಂ ಸುಸುಖಂ ಕರ್ತುಮವ್ಯಯಮ್ ॥
ಇದಮ್ - ಈ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತವಾದ ಜ್ಞಾನವು, ರಾಜವಿದ್ಯಾ - ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯೆಗಳ ರಾಜನೂ, ರಾಜಗುಹ್ಯಮ್ - ಎಲ್ಲ ರಹಸ್ಯಗಳ ರಾಜಾ, ಪವಿತ್ರಮ್ - ಅತಿ ಪವಿತ್ರ, ಉತ್ತಮಮ್ - ಅತಿ ಉತ್ತಮವು, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾವಗಮಮ್ - ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಫಲವುಳ್ಳದ್ದು,
ಧರ್ಮ್ಯಮ್ - ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದುದು, ಕರ್ತುಮ್ - ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ, ಸುಸುಖಮ್ - ತುಂಬಾ ಸುಲಭ (ಮತ್ತು), ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ॥ 2 ॥
ಈ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತವಾದ ಜ್ಞಾನವು ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯೆಗಳ ರಾಜನೂ ಎಲ್ಲ ರಹಸ್ಯಗಳ ರಾಜನೂ, ಅತಿಪವಿತ್ರವೂ, ಅತ್ಯುತ್ತಮವೂ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಫಲವುಳ್ಳದ್ದೂ, ಧರ್ಮಯುಕ್ತವೂ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಮಾಡಲು ತುಂಬಾ ಸುಲಭವೂ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿಯೂ ಆಗಿದೆ. ॥ 2 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಇದಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ‘ರಾಜವಿದ್ಯಾ’ ಹಾಗೂ ‘ರಾಜಗುಹ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇದಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೊಂದು ತಿಳಿದ ಮತ್ತು ತಿಳಿಯದ ವಿದ್ಯೆಗಳಿವೆಯೋ ಇದು ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ; ಯಾರು ಈ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಯಾವುದೂ ಕೂಡ ತಿಳಿಯಲು ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ರಾಜ ವಿದ್ಯೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯೆಗಳ ರಾಜ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪದ ತತ್ತ್ವದ, ಅವನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತ್ವದ, ಅವನ ಉಪಾಸನಾವಿಧಿಯ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದ ನಿರ್ದೇಶನವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬಯಲಾಗಿಸಿ-ನಾನು ಈ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣರೂಪದಿಂದ ನಿನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಕರ್ತಾ, ಹರ್ತಾ, ಎಲ್ಲರ ಆಧಾರನೂ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೂ, ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮೇಶ್ವರನೂ ಮತ್ತು ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನೀನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗು ಎಂಬ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಪರಮ ಗೋಪನೀಯ ರಹಸ್ಯದ ಮಾತನ್ನು ಅರ್ಜುನನಂತಹ ದೋಷದೃಷ್ಟಿರಹಿತ, ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧಾವಂತನಾದ ಭಕ್ತನ ಮುಂದೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ‘ರಾಜಗುಹ್ಯ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಎಲ್ಲ ಗೋಪನೀಯಗಳ ರಾಜನೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇದನ್ನು ‘ಪವಿತ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ಉತ್ತಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಉಪದೇಶವು ಎಷ್ಟು ಪಾವನ ಮಾಡುವಂತಹುದೆಂದರೆ - ಯಾರಾದರೂ ಕೂಡ ಇದನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾಯುಕ್ತನಾಗಿ ಶ್ರವಣ, ಮನನ ಮತ್ತು ಇದರಂತೆ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದೋಷಗಳನ್ನು ಸಮೂಲನಾಶ ಗೈದು ಅವರನ್ನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಪರಮ ವಿಶುದ್ಧವಾಗಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ‘ಪವಿತ್ರ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಉತ್ತಮ ವಸ್ತುಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಗಿಂತ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ‘ಉತ್ತಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾವಗಮಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಧರ್ಮ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಈ ಜ್ಞಾನದ ಫಲವು ಶ್ರಾದ್ಧಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಂತೆ ಅದೃಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ. ಸಾಧಕನು ಇದರೆಡೆಗೆ ಸಾಗಿದಂತೆಲ್ಲ ಅವನ ದುರ್ಗುಣಗಳು, ದುರಾಚಾರಗಳು ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಪರಮಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಪರಮಸುಖದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವವಾಗಲು ತೊಡಗುತ್ತದೆ; ಯಾರಿಗೆ ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಇದು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೋ ಅವನಾದರೋ ಬೇಗ ಪರಮಸುಖ ಮತ್ತು ಪರಮಶಾಂತಿಯ ಸಾಗರ, ಪರಮಪ್ರೇಮೀ, ಪರಮದಯಾಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಸುಹೃದ್ ಆದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ‘ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾವಗಮ’ವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಾದಿಗಳ ಎಷ್ಟು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಇದು ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಅವಿರೋಧೀ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಪರಮ ಧರ್ಮಮಯವಾದ ಕಾರಣ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಗಿಂತ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ‘ಧರ್ಮ್ಯ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇದನ್ನು ‘ಅವ್ಯಯಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ತುಂ ಸುಸುಖಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹೇಗೆ ಸಕಾಮಕರ್ಮಗಳು ತಮ್ಮ ಫಲವನ್ನು ನೀಡಿ ಸಮಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೋ ಮತ್ತು ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಒಂದುಬಾರಿ ಅಭ್ಯಾಸಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಆಗಾಗ ಅದನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ನಷ್ಟವಾಗುವಂತೆ ಭಗವಂತನ ಈ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನವು ನಷ್ಟವಾಗಲಾರದು. ಇದನ್ನು ಒಂದು ಬಾರಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿ ಕೊಂಡ ಪುರುಷನು ಪುನಃ ಎಂದೂ ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಇದನ್ನು ಮರೆಯಲಾರನು. ಇದಲ್ಲದೆ ಇದರ ಫಲವೂ ಕೂಡ ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ‘ಅವ್ಯಯ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ-ಇದು ಇಷ್ಟು ಮಹತ್ತ್ವದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆಯೋ, ಇದಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಆಚರಿಸಿ ಇದನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ತುಂಬಾ ಕಠಿಣವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ತುಂ ಸುಸುಖಮ್’ ಈ ಪದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಇದು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಸುಗಮವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಉಪದೇಶಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ತುಂಬಾ ಸುಗಮವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಹೊರಗಿನ ಸಿದ್ಧತೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಶ್ರಮಪಡಬೇಕಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಸಿದ್ಧಿಸಿದ ಮೇಲಿನ ಮಾತು ದೂರ ಉಳಿಯಿತು, ಸಾಧನದ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನದ ಮಹಿಮೆ ಇಷ್ಟಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯೂ ಇಷ್ಟು ಸುಗಮವಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಇದನ್ನು ಏಕೆ ಪಾಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಅಶ್ರದ್ಧೆಯೇ ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಈಗ ಇದರ ಕುರಿತು ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಡದ ಮನುಷ್ಯರ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-3)
ಅಶ್ರದ್ಧಧಾನಾಃ ಪುರುಷಾ ಧರ್ಮಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪರಂತಪ ।
ಅಪ್ರಾಪ್ಯ ಮಾಂ ನಿವರ್ತಂತೇ ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರವರ್ತ್ಮನಿ ॥
ಪರಂತಪ - ಹೇ ಪರಂತಪನೇ!, ಅಸ್ಯ - ಈ (ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ), ಧರ್ಮಸ್ಯ - ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಅಶ್ರದ್ಧಧಾನಾಃ - ಶ್ರದ್ಧಾ ರಹಿತರಾದ, ಪುರುಷಾಃ - ಪುರುಷರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಅಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪಡೆಯದೆ, ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರವರ್ತ್ಮನಿ - ಮೃತ್ಯುರೂಪವಾದ ಸಂಸಾರ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ, ನಿವರ್ತಂತೇ - ಸುತ್ತುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ॥3॥
ಹೇ ಪರಂತಪ! ಈ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾರಹಿತರಾದ ಪುರುಷರು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ಸಂಸಾರಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ॥3॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಸ್ಯ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಧರ್ಮಸ್ಯ’ ಪದವು ಯಾವ ಧರ್ಮದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಡದೇ ಇರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಇಡೀ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವರ್ಣನೆ ಇದೆಯೋ, ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಸ್ಯ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಧರ್ಮಸ್ಯ’ ಪದವಿದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪ, ಪ್ರಭಾವ ಗುಣ ಮತ್ತು ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯನ್ನು, ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಮನ್ನಿಸದೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಅಸಂಭಾವನೆ ಮತ್ತು ವಿಪರೀತ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ರೋಚಕ ಮಾತುಗಳು ಮಾತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮೊದಲಾದ ಯಾವ ವಿಶ್ವಾಸ ವಿರೋಧಿ ಭಾವನೆಗಳು ಇವೆಯೋ-ಅವೆಲ್ಲವೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಡದೆ ಇರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಶ್ರದ್ಧಧಾನಾಃ’ ಪದವು ಯಾವ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತ್ವ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯ ಯಾವ ಸಾಧನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡದ ಜನರು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ದುರ್ಲಭ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನವನ್ನು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಿವಿಧ ಉಪಾಯಗಳಲ್ಲೇ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ನಷ್ಟ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಶ್ರದ್ಧಧಾನಾಃ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶ್ರದ್ಧಾರಹಿತ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ಸಂಸಾರಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎಂಭತ್ತನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಾ-ಸುತ್ತುತ್ತಾ ಎಂದಾದರೂ ಭಗವಂತನ ದಯೆಯಿಂದ ಜೀವಿಗೆ ಈ ಸಂಸಾರ ಚಕ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವು ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಯು ದುರ್ಲಭ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಡದ ಕಾರಣ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನ ಮೊದಲಾದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡದ ಜನರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಪುನಃ ಅದೇ ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ಸಂಸಾರಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಅಲೆಯುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದೇ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿದ್ದನೋ ಹಾಗೂ ಯಾವುದರ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದನೋ, ಈಗ ಅದನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವ (ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆ)ದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಅವ್ಯಕ್ತ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣನೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-4)
ಮಯಾ ತತಮಿದಂ ಸರ್ವಂ ಜಗದವ್ಯಕ್ತಮೂರ್ತಿನಾ ।
ಮತ್ಸ್ಥಾನಿ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ನ ಚಾಹಂ ತೇಷ್ವವಸ್ಥಿತಃ ॥
ಮಯಾ - ನನ್ನ, ಅವ್ಯಕ್ತಮೂರ್ತಿನಾ - ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ, ಇದಮ್ - ಈ, ಸರ್ವಮ್ - ಎಲ್ಲ, ಜಗತ್- ಜಗತ್ತು (ನೀರಿನಿಂದ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸುವಂತೆ), ತತಮ್ - ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸರ್ವಭೂತಾನಿ - ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳು, ಮತ್ಸ್ಥಾನಿ - ನನ್ನೊಳಗೆ ಸಂಕಲ್ಪದ ಆಧಾರದಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ (ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ), ಅಹಮ್ - ನಾನು, ತೇಷು - ಅವುಗಳಲ್ಲಿ, ನ, ಅವಸ್ಥಿತಃ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿಲ್ಲ. ॥ 4 ॥
ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತು, ನೀರಿನಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯಂತೆ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಭೂತ (ಪ್ರಾಣಿ)ಗಳು ನನ್ನೊಳಗೆ ಸಂಕಲ್ಪದ ಆಧಾರದಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಾನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿಲ್ಲ. ॥ 4 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವ್ಯಕ್ತಮೂರ್ತಿನಾ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಯಾವ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಅಧಿಯಜ್ಞ’ವೆಂದೂ, ಎಂಟನೇ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪರಮದಿವ್ಯಪುರುಷ’ನೆಂದೂ, ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಕವಿ’, ‘ಪುರಾಣ’, ‘ಆದಿ’ಯೆಂದೂ, ಇಪ್ಪತ್ತು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’, ‘ಅಕ್ಷರ’ನೆಂದೂ, ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ‘ಪರಮಪುರುಷ’ನೆಂದೂ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪದ ಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಮೂರ್ತಿನಾ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಸರ್ವಮ್’ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ಜಗತ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ?
ಉತ್ತರ - ಇದಮ್ ಮತ್ತು ಸರ್ವಮ್ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ಜಗತ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಡ-ಚೇತನ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಹಿತ ಈ ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅವ್ಯಕ್ತಮೂರ್ತಿ ಭಗವಂತನಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಆಕಾಶದಿಂದ ವಾಯು, ತೇಜ, ಜಲ, ಪೃಥ್ವಿಯೂ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಒಡವೆಗಳೂ, ಮತ್ತು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆ ಗಳೂ ಅವುಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ ಈ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವು ಇದನ್ನು ರಚಿಸುವ ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನ ನಿರಾಕಾರ ರೂಪದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಶ್ರುತಿಯು ಹೇಳುತ್ತದೆ
ಈಶಾವಾಸ್ಯಮಿದಗ್ಂಸರ್ವಂ ಯತ್ಕಿಂಚ ಜಗತ್ಯಾಂ ಜಗತ್
(ಈಶೋಪನಿಷದ್ 1)
ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಜಡ-ಚೇತನ ಪದಾರ್ಥ ಸಮುದಾಯವಿದೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಈಶ್ವರನಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಭೂತಾನಿ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಈ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಭೂತಾನಿ’ ಪದವು ಸಮಸ್ತ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ವಿಷಯಗಳು
ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನೇ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು, ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನೇ ಈ ಸಮಸ್ತ
ಜಗತ್ತನ್ನು ತನ್ನ ಯಾವುದೋ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು (10/42) ಮತ್ತು ಏಕಮಾತ್ರ ಅವನೇ ಎಲ್ಲರ ಗತಿ, ಭರ್ತಾ, ನಿವಾಸಸ್ಥಾನ, ಆಶ್ರಯ, ಪ್ರಭವ, ಪ್ರಳಯ, ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ನಿಧಾನ ವಾಗಿದ್ದಾನೆ (9/18). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲರ ಸ್ಥಿತಿಯು ಭಗವಂತನ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ- ಈ ಜಗತ್ತೆಲ್ಲ ಭಗವಂತನಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಪುನಃ ‘ನಾನು ಆ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿಲ್ಲ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನೊಳಗೆ ಅಣು-ಅಣುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಅದರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆಯೂ, ಮೋಡಗಳು ಚದುರಿಹೋದ ಮೇಲಿನ ಆಕಾಶದಂತೆ, ಭಗವಂತನು ಹೇಗಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಜಗತ್ತಿನ ನಾಶದಿಂದ ಭಗವಂತನ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಯಾವ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಗಂಧ-ಗಾಳಿಯು ಇಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಾನು ಆ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿಲ್ಲ’ ಅರ್ಥಾತ್ ನಾನು ನನ್ನಲ್ಲಿ-ನಾನೇ ನಿತ್ಯಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ಆ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಭಗವಂತನ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವನ್ನು ಒಂದು ವೇಳೆ : ಸ್ವಪ್ನದ ಆ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸ್ವಪ್ನ ನೋಡಿದ ಪುರುಷನ ಒಳಗೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಆ ಪುರುಷನು 1ಅವುಗಳೊಳಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿಲ್ಲ, ಹೊರಗೂ ಇದ್ದಾನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಜಗತ್ತೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನು ಅದರ ಒಳಗೆ ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪ್ತ ನಾಗಿದ್ದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಸೀಮಿತನಾಗಿಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ-ಸ್ವಪ್ನವನ್ನು ಕಾಣುವ ಪುರುಷನಿಗೆ ಸ್ವಪ್ನದ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸ್ವಪ್ನಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಕೂಡ ಸ್ವಪ್ನದ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳೊಡನೆ ವಸ್ತುತಃ ಅವನ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಸ್ವಪ್ನದ ಸೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧರಹಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಸ್ವಪ್ನದ ಮೊದಲೂ ಇದ್ದನು, ಸ್ವಪ್ನಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ, ಸ್ವಪ್ನ ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಇರುವನೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಸರ್ವದಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಅವನ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಗಂಧ ಇಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನಾದರೋ ತನ್ನ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅದರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ ಮತ್ತು ನಿರ್ಲೇಪನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮೂರನೆಯದಾಗಿ ಸ್ವಪ್ನದ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ವಸ್ತುತಃ ಸ್ವಪ್ನದ್ರಷ್ಟಾ ಪುರುಷನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾದ ಮತ್ತು ಅವನ ಸ್ವರೂಪವಾದ ಕಾರಣ ಅವನು ಅದರೊಳಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೇ ಅವನೇ ಅವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾದ ಅವನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆದ ಕಾರಣ ಅವನು ಅದರೊಳಗೆ ಸ್ಥಿತನಾಗಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೇ ಅವನೇ ಅವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ಜಗತ್ತಿನ ಆಧಾರ ಹಾಗೂ ಅದರಿಂದ ಅತೀತನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತು ಅವನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ-‘ನಾನು ಜಗತ್ತಿನ ಅಣು-ಅಣುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ವಸ್ತುತಃ ಅದರಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ನನ್ನ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲೇ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ತೊಂದರೆಯೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ತೊಂದರೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಅಭೇದ ಜ್ಞಾನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಭಾವವೂ ತುಂಬಾ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಸಂಗ ಇಲ್ಲ.
(ಶ್ಲೋಕ-5)
ನ ಚ ಮತ್ಸ್ಥಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಪಶ್ಯ ಮೇ ಯೋಗಮೈಶ್ವರಮ್ ।
ಭೂತಭೃನ್ನ ಚ ಭೂತಸ್ಥೋ ಮಮಾತ್ಮಾ ಭೂತಭಾವನಃ ॥
ಭೂತಾನಿ - ಆ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳು, ಮತ್ಸ್ಥಾನಿ, ನ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿಲ್ಲ (ಆದರೆ), ಮೇ - ನನ್ನ, ಐಶ್ವರಮ್- ಈಶ್ವರೀಯ, ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗಶಕ್ತಿಯನ್ನು, ಪಶ್ಯ - ನೋಡು (ಏನೆಂದರೆ), ಭೂತಭೃತ್ - ಜೀವಜಗತ್ತಿನ ಧಾರಣೆ - ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಭೂತಭಾವನಃ - ಭೂತಗಳನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವ, ಚ - ಸಹ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಆತ್ಮಾ - ಆತ್ಮವು (ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ), ಭೂತಸ್ಥಃ, ನ - ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿಲ್ಲ. ॥ 5 ॥
ಆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲವು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ನನ್ನ ಈಶ್ವರೀಯ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡು, ಯಾವುದೆಂದರೆ ಅವುಗಳ ಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾಡುವವನಾದರೂ ನನ್ನ ಆತ್ಮವೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ॥5॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಈ ವಿರುದ್ಧ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಈ ವಿರುದ್ಧ ಉಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಮತ್ತು ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಈಶ್ವರೀಯ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ನನ್ನ ಅಸಾಧಾರಣ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡು, ಇದು ಎಂತಹ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತವಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಮೋಡಗಳ ಆಧಾರವು ಆಕಾಶವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಮೋಡಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ವಸ್ತುತಃ ಅನಿತ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ಅವುಗಳ ಶಾಶ್ವತ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಜಗತ್ತೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನದೇ ಆದ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ನಾನೇ ಇದರ ಆಧಾರನೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದುದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ; ಆದರೆ ಹೀಗಿರುವಾಗಲೂ ಕೂಡ ನಾನು ಇವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಇವು ಯಾವಾಗಲೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಿಗೆ ನನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಅಸ್ತಿತ್ವವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇವು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತು ಇದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಇವೆ. ನಾನಲ್ಲದೆ ಈ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಆಧಾರವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಯಾವಾಗ ನನ್ನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಜಗತ್ತೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ವಿರುದ್ಧ ಉಕ್ತಿಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಕೆಳಗೆ ಬರೆದ ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಯಾವ ದೋಷವಿದೆ? ಈ ವಿರುದ್ಧ ಉಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ತಾನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸ್ವಪ್ನದ ಸೃಷ್ಟಿಯಂತೆ ಜಗತ್ತೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಸಂಕಲ್ಪದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆಯೇ ಇದೆ ವಸ್ತುತಃ ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಯಾವ ಅಸ್ತಿತ್ವವೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ‘ಆ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಎಂದು ಆಗ ಹೇಳುವುದು ಸರಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೂ ಈ ಎಲ್ಲ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಹೇಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಇದರ ರಹಸ್ಯ ಏನು?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಇದು ನನ್ನ ಅಸಾಧಾರಣ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ಚಮತ್ಕಾರವಾಗಿದೆ. ನೋಡು! ಎಂತಹ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗಿದೆ! ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಕೂಡ ವಸ್ತುತಃ ನಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ‘ಜಗತ್ತು ಇರುವವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ನನ್ನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ನಾನಲ್ಲದೆ ಈ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಆಧಾರವೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಎಲ್ಲವೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ.’ ಯಾವಾಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ ನನ್ನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಈ ಮಾತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಬಳಿಕ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಉಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಆ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳು ವಸ್ತುತಃ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿಲ್ಲ.
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ದೋಷವೂ ಇಲ್ಲ. ಅಭೇದ ಜ್ಞಾನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇದೂ ಕೂಡ ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಸಂಗವಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಐಶ್ವರಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗಮ್’ ಪದಗಳು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ? ಮತ್ತು ಇವನ್ನು ನೋಡೆಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ನೋಡಲು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಎಲ್ಲರ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ಪೋಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವ ಯಾವ ಅದ್ಭುತ ಪ್ರಭಾವಮಯ ಶಕ್ತಿ ಇದೆಯೋ ಅದು ಈಶ್ವರನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಐಶ್ವರಮ್ ಯೋಗಮ್’ ಈ ಪದಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನ ‘ಈಶ್ವರೀಯ ಯೋಗ’ವನ್ನು ನೋಡಲು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭೂತಭೃತ್’ ಮತ್ತು ‘ಭೂತಭಾವನಃ’ ಈ ಎರಡು ಪದಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ‘ಮಮ ಆತ್ಮಾ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ‘ಭೂತಸ್ಥಃ ನ,’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಧಾರಣ-ಪೋಷಣ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ‘ಭೂತಭೃತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಭೂತಗಳನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವವನನ್ನು ‘ಭೂತಭಾವನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಮಮ ಆತ್ಮಾ’ದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪದ ನಿರ್ದೇಶನವಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಈ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪದಿಂದಲೇ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಧಾರಣ-ಪೋಷಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ‘ಭೂತಭಾವನ’ ಮತ್ತು ‘ಭೂತಭೃತ್’ ಎಂದು ಹೇಳ ಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟಾದರೂ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಅತೀತ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇದನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಭೂತಸ್ಥಃ ನ’ (ಅವನು ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿಲ್ಲ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಅವ್ಯಕ್ತರೂಪದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಆದುದರಿಂದ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಈಗ ದೃಷ್ಟಾಂತದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-6)
ಯಥಾಕಾಶಸ್ಥಿತೋ ನಿತ್ಯಂ ವಾಯುಃ ಸರ್ವತ್ರಗೋ ಮಹಾನ್ ।
ತಥಾ ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ಮತ್ಸ್ಥಾನೀತ್ಯುಪದಾರಯ ॥
ಯಥಾ - ಹೇಗೆ (ಆಕಾಶದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ), ಸರ್ವತ್ರಗಃ - ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸುವ, ಮಹಾನ್ - ಮಹಾನ್,
ವಾಯುಃ - ವಾಯುವು, ನಿತ್ಯಮ್ - ಸದಾಕಾಲ, ಆಕಾಶಸ್ಥಿತಃ - ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತದೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ
(ನನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪದ ಮೂಲಕ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದರಿಂದ), ಸರ್ವಾಣಿ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಭೂತಾನಿ - ಭೂತಗಳು,
ಮತ್ಸ್ಥಾನಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ, ಇತಿ - ಎಂದು, ಉಪಧಾರಯ - ತಿಳಿ. ॥ 6 ॥
ಹೇಗೆ ಆಕಾಶದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ, ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸುವ ಮಹಾನ್ ವಾಯುವು ಸದಾಕಾಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪದ ಮೂಲಕ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂತಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆಯೆಂದು ತಿಳಿ. ॥ 6 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ವಾಯುವನ್ನು ‘ಸರ್ವತ್ರಗ’ ಮತ್ತು ‘ಮಹಾನ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭೂತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ವಾಯುವಿನ ಸಾದೃಶ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ‘ಸರ್ವತ್ರಗ’ ಮತ್ತು ‘ಮಹಾನ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಾಯುವು ಸರ್ವತ್ರ ಸಂಚರಿಸುವಂತೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳೂ ಸಹ ನಾನಾ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುವಂತಹುಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ವಾಯುವು ‘ಮಹಾನ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿರುವಂತೇ ಭೂತ ಸಮುದಾಯವೂ ತುಂಬಾ ವಿಸ್ತಾರವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿತ್ಯಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ವಾಯುವು ಯಾವಾಗಲೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವಾಯುವು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಇದ್ದು, ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ನಿತ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಾಯುವಿನ ಆಧಾರವು ಆಕಾಶವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಾಯುವು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು ?
ಉತ್ತರ - ಆಕಾಶದಂತೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಮ, ನಿರಾಕಾರ, ಅಕರ್ತಾ, ಅನಂತ, ಅಸಂಗ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರ ಹಾಗೂ ವಾಯುವಿನಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಭೂತಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಅವನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತ ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗು ವಂತಹವುವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಾಯುವಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯವು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಆಗುವ ಕಾರಣ ಅದು ಎಂದೂ, ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೂ ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯಲಾರದು. ಯಾವಾಗಲೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಹೀಗಾದರೂ ಕೂಡ ಆಕಾಶದ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ವಾಯುವಿನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಗಮನಾದಿ ವಿಕಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಯಾವಾಗಲೂ ಅದರಿಂದ ಅತೀತವಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯವು ಭಗವಂತನ ಸಂಕಲ್ಪದ ಆಧಾರವಾಗಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಭೂತಸಮುದಾಯವು ಸದಾಕಾಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಭಗವಂತನು ಆ ಭೂತಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿವೆ.
ಸಂಬಂಧ — ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪ್ರಭಾವಸಹಿತ ತನ್ನ ನಿರಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ವ್ಯಾಪಕತೆ, ಅಸಂಗತೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಿದನು. ಈಗ ತನ್ನ ಭೂತಭಾವನ ಸ್ವರೂಪದ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಕಲ್ಪಗಳ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ಪ್ರಳಯ ಮತ್ತು ಕಲ್ಪಗಳ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-7)
ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಕೌಂತೇಯ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಯಾಂತಿ ಮಾಮಿಕಾಮ್ ।
ಕಲ್ಪಕ್ಷಯೇ ಪುನಸ್ತಾನಿ ಕಲ್ಪಾದೌ ವಿಸೃಜಾಮ್ಯಹಮ್ ॥
ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಕಲ್ಪಕ್ಷಯೇ - ಕಲ್ಪಗಳ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಸರ್ವಭೂತಾನಿ - ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳು, ಮಾಮಿಕಾಮ್- ನನ್ನ, ಪ್ರಕೃತಿಮ್ - ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು, ಯಾಂತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ (ಮತ್ತು),
ಕಲ್ಪಾದೌ - ಕಲ್ಪಗಳ ಆದಿಯಲ್ಲಿ, ತಾನಿ - ಅವುಗಳನ್ನು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಪುನಃ - ಪುನಃ, ವಿಸೃಜಾಮಿ - ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 7 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ! ಕಲ್ಪಗಳ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜೀವಕೋಟಿಗಳು ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕಲ್ಪಗಳ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಅವುಗಳನ್ನು ನಾನು ಸೃಜಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥7॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಲ್ಪಕ್ಷಯ’ ಯಾವ ಸಮಯದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ದಿನಕ್ಕೆ ಕಲ್ಪವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡದು ಅವನ ರಾತ್ರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಅಹೋರಾತ್ರಿಯ ಲೆಕ್ಕದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ನೂರು ವರ್ಷಗಳು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದುಹೋದಾಗ ಆ ಕಾಲದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಲ್ಪಕ್ಷಯ’ವಿದೆ, ಅದೇ ಕಲ್ಪಗಳ ಅಂತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಮಹಾಪ್ರಳಯವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಭೂತಾನಿ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಸಮಸ್ತ ಭೋಗವಸ್ತು ಮತ್ತು ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳ ಸಹಿತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಸರ್ವಭೂತಾನಿ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಕೃತಿಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಮಾಮಿಕಾಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಮತ್ತು ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣೀಭೂತವಾದ ಯಾವ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂರನೇ- ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಮಹದ್ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವ್ಯಾಕೃತ ಅಥವಾ ಪ್ರಧಾನವೆಂದೂ ಹೇಳುವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ, ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಮಾಮಿಕಾಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಕಲ್ಪಗಳ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿ ಮತ್ತು ಲೋಕಗಳ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು-ಅರ್ಥಾತ್ ಅವುಗಳ ಗುಣ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರ-ಸಮುದಾಯರೂಪೀ ಕಾರಣ ಶರೀರ ಸಹಿತ ಅವುಗಳು ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಗುವುದೇ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನೆಂಟು ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲದರ ಲಯವಾಗುವುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ ದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವಿದೆ? ಹಾಗೆಯೇ ಅಲ್ಲಿಯ ಲಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯ ಲಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಂತರವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಅಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ ಶಬ್ದವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಿರಾಕಾರ- ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸ್ವರೂಪದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯದಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳು ತಮ್ಮ ‘ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರ’ದ ಸಹಿತ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಕಾರಣಶರೀರ’ದ ಜೊತೆಗೆ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಲೀನನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಮಲಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಕೂಡ ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಲ್ಲಿನ ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯ ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಳಯವು ತಾನೇ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಾತು ಸರಿಯಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಎರಡು ಮಾತೂ ಸರಿಯಾಗಿವೆ. ವಸ್ತುತಃ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲು ಪ್ರಕೃತಿಯು ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯು ಎಂದೂ ಶಕ್ತಿವಂತನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗುವುದು ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವುದು. ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ ಹಾಗೆಯೇ ಅದು ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನೇ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಳಯಸ್ಥಾನವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಲ್ಪಾದಿ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವ ಸಮಯದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕಲ್ಪಗಳ ಅಂತ್ಯವಾದ ಮೇಲೆ ಅಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ನೂರುವರ್ಷಗಳ ಸಮಯ ಸರಿಯಾಗಿ ಪೂರ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಪುನಃ ಜೀವಿಗಳು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಜಗತ್ತನ್ನು ವಿಸ್ತಾರ ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಯಾವಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಕಾಲದ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಕಲ್ಪಾದಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವಿದೆ. ಇದನ್ನು ಮಹಾಸರ್ಗದ ಆದಿ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಗಾಗಿ ಯಾವ ತನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪದ ಮೂಲಕ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಅವನ ಲೋಕ ಸಹಿತ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಇದೇ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ರಚನೆಯಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-8)
ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸ್ವಾಮವಷ್ಟಭ್ಯ ವಿಸೃಜಾಮಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ।
ಭೂತಗ್ರಾಮಮಿಮಂ ಕೃತ್ಸ್ನಮವಶಂ ಪ್ರಕೃತೇರ್ವಶಾತ್ ॥
ಸ್ವಾಮ್ - ನನ್ನ, ಪ್ರಕೃತಿಮ್ - ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು, ಅವಷ್ಟಭ್ಯ - ಅಂಗೀಕರಿಸಿಕೊಂಡು, ಪ್ರಕೃತೇಃ - ಸ್ವಭಾವದ, ವಶಾತ್- ಬಲ ದಿಂದ, ಅವಶಮ್ - ಪರತಂತ್ರವಾದ, ಇಮಮ್ - ಈ, ಕೃತ್ಸ್ನಮ್ - ಸಮಸ್ತ, ಭೂತಗ್ರಾಮಮ್ - ಭೂತಸಮುದಾಯವನ್ನು, ಪುನಃ ಪುನಃ - ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ (ಅವುಗಳ ಕರ್ಮಗಳಿಗನುಸಾರವಾಗಿ), ವಿಸೃಜಾಮಿ - ರಚಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 8 ॥
ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ವಭಾವದ ಬಲದಿಂದ ಪರತಂತ್ರವಾದ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂತ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಅವುಗಳ ಕರ್ಮಗಳಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ರಚಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥8॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ವಾಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಪ್ರಕೃತಿಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳು ಲಯವಾಗುವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಾಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಪ್ರಕೃತಿಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾದಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಶಕ್ತಿರೂಪದಿಂದ ತನ್ನೊಳಗೆ ಸ್ಥಿತವಾದ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದಿದೆಯೋ ಅದೇ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಮಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಕೃತ್ಸ್ನಮ್’ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ಭೂತಗ್ರಾಮಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಸ್ವಭಾವದ ಬಲದಿಂದ ಪರತಂತ್ರವಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೊದಲು ‘ಸರ್ವಭೂತಾನಿ’ಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿದ ಆ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಭೂತಗಳ ಸಮುದಾಯದ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಇಮಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಕೃತ್ಸ್ನಮ್’ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ಭೂತಗ್ರಾಮಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಆ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಸ್ವಭಾವವೇ ಅವರ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಸಮಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅದರದರದ್ದೇ ಆದ ಒಂದು ಅಂಶ ಭೂತ ವ್ಯಷ್ಟಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಆ ವ್ಯಷ್ಟಿಪ್ರಕೃತಿಯ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದೇ ಅದರ ಬಲದಿಂದ ಪರತಂತ್ರವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಬಂಧನವನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕುವ ಮನುಷ್ಯರು ಅದರ ವಶದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ (7/14). ಅವರು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಆಚೆ ಭಗವಂತನ ಬಳಿಗೆ ತಲುಪಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪುನಃ’ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವ ಮತ್ತು ‘ವಿಸೃಜಾಮಿ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಪುನಃ’ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಹಾಗೂ ‘ವಿಸೃಜಾಮಿ’ ಪದದಿಂದ-ಜೀವಿಗಳು ತಮ್ಮ ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಶದಲ್ಲಿರುವವರೆಗೆ ನಾನು ಅವರನ್ನು ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಗುಣಕರ್ಮಗಳಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ನಾನಾ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮತಾಳುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜಗತ್ ರಚನಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಭಗವಂತನು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ? ಈಗ ಇದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-9)
ನ ಚ ಮಾಂ ತಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ನಿಬಧ್ನಂತಿ ಧನಂಜಯ ।
ಉದಾಸೀನವದಾಸೀನಮಸಕ್ತಂ ತೇಷು ಕರ್ಮಸು ॥
ಧನಂಜಯ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ತೇಷು - ಆ, ಕರ್ಮಸು - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಅಸಕ್ತಮ್ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಉದಾಸೀನವತ್ - ಉದಾಸೀನನಂತೆ, ಆಸೀನಮ್ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ, ಮಾಮ್ - ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು, ತಾನಿ - ಆ, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ಮಗಳು, ನ, ನಿಬಧ್ನಂತಿ - ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 9 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಮತ್ತು ಉದಾಸೀನನಂತೆ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 9 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ’ ಎನ್ನುವಾಗ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳು ಲಕ್ಷಿತವಾಗಿವೆ? ಹಾಗೆಯೇ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತ ಮತ್ತು ಉದಾಸೀನನಂತೆ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದು’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರ ಮೊದಲಾದ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕ ಎಷ್ಟು ಅವಸ್ಥಾಂತರಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೋ, ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದಯೋ ‘ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥಾಂತರಗಳ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಆಸಕ್ತನಾಗದೇ ಇರುವುದೇ-‘ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ;’ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಅಧ್ಯಕ್ಷತಾ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಗುಣಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಅವುಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಮಾಡುವ ಚೇಷ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದಿಂದ ಹಾಗೆಯೇ ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವುದೇ’ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಉದಾಸೀನನಂತೆ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ’ ಮತ್ತು ಉದಾಸೀನನಂತೆ ‘ಸ್ಥಿತ’ನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಕರ್ಮಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗದೇ ಇರುವುದು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರುವ ಕಾರಣವೇ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಂಥಹವುಗಳಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಬೇರೆ ಜನರಿಗಾಗಿಯೂ ಜನನ-ಮರಣ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಲರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಇದೇ ಸರಳ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನದಿಂದ ಮತ್ತು ಫಲಾಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ‘ಉದಾಸೀನವದಾಸೀನಮ್’ ಈ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾದ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಾವವನ್ನು ಈಗ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-10)
ಮಯಾಧ್ಯಕ್ಷೇಣ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸೂಯತೇ ಸಚರಾಚರಮ್ ।
ಹೇತುನಾನೇನ ಕೌಂತೇಯ ಜಗದ್ವಿಪರಿವರ್ತತೇ ॥
ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಮಯಾ - ನನ್ನ, ಅಧ್ಯಕ್ಷೇಣ - ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಕೃತಿಃ - ಪ್ರಕೃತಿಯು,
ಸಚರಾಚರಮ್ - ಚರಾಚರಸಹಿತ ಸರ್ವಜಗತ್ತನ್ನು, ಸೂಯತೇ - ರಚಿಸುತ್ತದೆ (ಮತ್ತು), ಅನೇನ - ಈ, ಹೇತುನಾ - ಕಾರಣ ದಿಂದಲೇ, ಜಗತ್ - ಈ ಸಂಸಾರ ಚಕ್ರವು, ವಿಪರಿವರ್ತತೇ - ತಿರುಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥ 10 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಅಧಿಷ್ಠಾತೃನಾದ ನನ್ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಚರಾಚರಸಹಿತ ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಈ ಸಂಸಾರ ಚಕ್ರವು ತಿರುಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥ 10 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಯಾ’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಧ್ಯಕ್ಷೇಣ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಜಗತ್ ರಚನಾದಿ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಾನು ಕೇವಲ ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವ-ಸ್ಫೂರ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತೇನೆ. ಮತ್ತು ನನ್ನ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃತ್ವದಿಂದ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು-ಸ್ಫೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಜಗತ್ ರಚನಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ?
ಉತ್ತರ - ರೈತನು ತನ್ನ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ವಯಂ ಬೀಜಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಬಳಿಕ ಪೃಥ್ವಿಯು ಆ ಬೀಜಗಳಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಗಿಡಗಳನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಗೊಳಿಸುವಂತೆಯೇ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಚೇತನ ಸಮೂಹರೂಪೀ ಬೀಜಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿರೂಪಿಯಾದ ಭೂಮಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ (14/3). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜಡ ಚೇತನಗಳ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಿ ಬಿಟ್ಟಮೇಲೆ ಈ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತನ್ನು ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಾಂತವು ಕೇವಲ ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ವಸ್ತುತಃ ಭಗವಂತನೊಡನೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ರೈತನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನೂ, ಅಲ್ಪ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನೂ ಮತ್ತು ಏಕದೇಶಿಯನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅವನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಿಸಲಾರನು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನಾದರೋ ಸರ್ವಜ್ಞನೂ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೂ ಮತ್ತು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಅವನ ಶಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಸಂಸಾರ ಚಕ್ರವು ತಿರುಗುತ್ತಾ ಇದೆ’ - ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಭಗವಂತನಾದ ನನ್ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕರ್ತೃತ್ವ ಈ ಎರಡರ ಮೂಲಕ ಚರಾಚರಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಆ ಪ್ರಾಣಿ ಸಂಕುಲವನ್ನು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿ ರಚಿಸುತ್ತಾಳೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಎರಡೂ ವರ್ಣನೆಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ರಚಯಿತನು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದಲ್ಲಿ ವಸ್ತುತಃ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಾದ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಅದರ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತಿನ ರಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾದಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವವಳು ಎಂದು ಹೇಳುವಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಂದ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡೇ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅದಕ್ಕೆ ಭಗವಂತನ ಆಸರೆ ಸಿಗುವವರೆಗೆ ಆ ಜಡ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರಳು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಜಗತ್ತಿನ ರಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ, ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನನ್ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಜಗತ್ತಿನ ರಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಸ್ತುತಃ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದಲೂ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಪ್ರಭಾವ ಸಹಿತ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ಬಳಿಕ ಏಳರಿಂದ ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸೃಷ್ಟಿ ರಚನಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಸಂಗತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ಈಗ ತನ್ನ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ರೂಪದ ಮಹತ್ತ್ವ, ಅವನ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಮತ್ತು ಅವನ ಗುಣ ಹಾಗೂ ಪ್ರಭಾವದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಮನದಟ್ಟು ಮಾಡಿಸಲು ಮೊದಲು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಅಸುರ-ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮನುಷ್ಯರ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-11)
ಅವಜಾನಂತಿ ಮಾಂ ಮೂಢಾ ಮಾನುಷೀಂ ತನುಮಾಶ್ರಿತಮ್ ।
ಪರಂ ಭಾವಮಜಾನಂತೋ ಮಮ ಭೂತಮಹೇಶ್ವರಮ್ ॥
ಮಮ - ನನ್ನ, ಪರಮ್ - ಪರಮ, ಭಾವಮ್ - ಭಾವವನ್ನು, ಅಜಾನಂತಃ - ತಿಳಿಯದಿರುವ, ಮೂಢಾಃ - ಮೂಢ ಜನರು, ಮಾನುಷೀಮ್, ತನುಮ್ - ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು, ಆಶ್ರಿತಮ್ - ಧರಿಸಿರುವ, ಭೂತಮಹೇಶ್ವರಮ್, ಮಾಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂತಗಳ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು, ಅವಜಾನಂತಿ - ತುಚ್ಛವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ನನ್ನ ಯೋಗ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿರುವ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 11 ॥
ನನ್ನ ಪರಮ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮೂಢಜನರು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು, ತುಚ್ಛವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ನನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಉದ್ಧಾರ ಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುವ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 11 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪರಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಭಾವಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನ ‘ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತ್ವ’ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಭಾವದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದೆಯೋ, ಯಾವುದಕ್ಕೆ ‘ಐಶ್ವರಯೋಗ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆಯೋ, ಹಾಗೂ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ‘ಪರಮಭಾವ’ವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಭಗವಂತನ ಆ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಪ್ರಭಾವದ ವಾಚಕವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಭಾವಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಸರ್ವಾಧಾರ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಹರ್ತಾ ಕರ್ತಾ ಪರಮೇಶ್ವರನೇ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹಗೈದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತನ್ನ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಧರ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾಪನೆ, ಭಕ್ತರ-ಉದ್ಧಾರ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ
ಲೀಲಾ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದ್ದಾನೆ (4/6,7,8). ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವುದು ಮತ್ತು ಇದರ ಕುರಿತು ವಿಶ್ವಾಸವಿಡದೇ ಇರುವುದು ಆ ಪರಮ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೂಢಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಟ್ಟು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅವನ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರಧಾರಿ ಭೂತಮಹೇಶ್ವರ ಭಗವಂತನನ್ನು ಅಲಕ್ಷ್ಯಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ಅಸುರರ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆದವರು ಎಂದು ಹೇಳಿರುವ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಮತ್ತು ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಹಾಗೂ ಏಳರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ಹೇಳಲಾದ ವಿವಿಧ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ‘ಮೂಢಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಕೀಟಪರ್ಯಂತ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಹಾನ್ ಒಡೆಯನಾದ ಭಗವಂತನನ್ನು ತನ್ನಂತೆಯೇ ಓರ್ವ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಹಾಗೂ ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸದೇ ಇರುವುದು ಹಾಗೆಯೇ ಅವನ ಮೇಲೆ ಮನಬಂದಂತೆ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುವುದು - ಇದೇ ಅವನನ್ನು ಅವಜ್ಞೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.*
* ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಒಂದು ಸಂವಾದವನ್ನು ಹೇಳಿದರು, ಅದರಿಂದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಭಾವದ ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ‘ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಮಹಾನ್ ಒಡೆಯನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀವಾಸುದೇವನು ನಿಮಗೆಲ್ಲರಿಗೂ ಪೂಜನೀಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಮಹಾನ್ ವೀರ್ಯವಂತ ಶಂಖ-ಚಕ್ರ-ಗದಾಧಾರೀ ವಾಸುದೇವನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಎಂದೂ ಅವನ ಅವಹೇಳನೆ ಮಾಡಬಾರದು. ಅವನೇ ಪರಮಗುಹ್ಯ ಪರಮಪದ, ಪರಮಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಮ ಯಶಃಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನೇ ಅಕ್ಷರನೂ, ಅವ್ಯಕ್ತನೂ, ಸನಾತನನೂ, ಪರಮತೇಜಸ್ವಿಯೂ, ಪರಮಸುಖನೂ ಮತ್ತು ಪರಮಸತ್ಯನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ದೇವತೆಗಳು ಇಂದ್ರನು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರು ಯಾರೂ ಕೂಡ ಆ ಅಮಿತಪರಾಕ್ರಮಿ ಪ್ರಭು ವಾಸುದೇವನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನನ್ನು ಅನಾದರವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು. ಯಾವ ಮೂಢಮತಿ ಜನರು ಆ ಹೃಷೀಕೇಶನನ್ನು ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಅವರು ನರಾಧಮರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಮಹಾತ್ಮಾ ಯೋಗೇಶ್ವರನನ್ನು ಮನುಷ್ಯ-ದೇಹಧಾರೀ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವನನ್ನು ಅನಾದರ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಈ ಚರಾಚರಗಳ ಆತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀವತ್ಸಲಾಂಛನ ಮಹಾನ್ ತೇಜಸ್ವೀ ಭಗವಾನ್ ಪದ್ಮನಾಭನನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರು ತಾಮಸೀ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಯಾರು ಈ ಕೌಸ್ತುಭ ಕಿರೀಟಧಾರೀ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನೀಯುವ ಭಗವಂತನ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಭಯಾನಕ ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ.
ಏವಂ ವಿದಿತ್ತ್ವಾ ತತ್ತ್ವಾರ್ಥಂ ಲೋಕಾನಾಮೀಶ್ವರೇಶ್ವರಃ । ವಾಸುದೇವೋ ನಮಸ್ಕಾರ್ಯಃ ಸರ್ವಲೋಕೈಃ ಸುರೋತ್ತಮಾಃ ॥
(ಮಹಾಭಾರತ - ಭೀಷ್ಮ - 66/23)
ಹೇ ದೇವತಾ ಶ್ರೇಷ್ಠರೇ ! ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನ ತಾತ್ವಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ, ಜನರ ಒಡೆಯರಿಗೂ ಒಡೆಯನಾದ ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರಮಾಡಬೇಕು.
(ಶ್ಲೋಕ-12)
ಮೋಘಾಶಾ ಮೋಘಕರ್ಮಾಣೋ ಮೋಘಜ್ಞಾನಾ ವಿಚೇತಸಃ ।
ರಾಕ್ಷಸೀಮಾಸುರೀಂ ಚೈವ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಮೋಹಿನೀಂ ಶ್ರಿತಾಃ ॥
ಮೋಘಾಶಾಃ - ವ್ಯರ್ಥವಾದ ಆಸೆ, ಮೋಘಕರ್ಮಾಣಃ - ವ್ಯರ್ಥವಾದ ಕರ್ಮ (ಮತ್ತು), ಮೋಘಜ್ಞಾನಾಃ - ವ್ಯರ್ಥವಾದ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳ, ವಿಚೇತಸಃ - ವಿಕ್ಷಿಪ್ತ ಚಿತ್ತರಾದ ಅಜ್ಞಾನಿ ಜನರು, ರಾಕ್ಷಸೀಮ್ - ರಾಕ್ಷಸೀ, ಆಸುರೀಮ್ - ಆಸುರೀ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮೋಹಿನೀಮ್ - ಮೋಹಿನೀ, ಪ್ರಕೃತಿಮ್, ಏವ - ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೇ, ಶ್ರಿತಾಃ - ಆಶ್ರಯಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ. ॥ 12 ॥
ಅವರು ವ್ಯರ್ಥವಾದ ಆಸೆ, ವ್ಯರ್ಥವಾದ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ವ್ಯರ್ಥವಾದ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತ ಚಿತ್ತರಾದ ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನರು ರಾಕ್ಷಸೀ, ಆಸುರೀ ಮತ್ತು ಮೋಹಿನೀ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೇ ಆಶ್ರಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ. ॥ 12 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೋಘಾಶಾಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆಸೆಗಳು (ಕಾಮನೆಗಳು) ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿರುವವರನ್ನು ‘ಮೋಘಾಶಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಆಸುರೀ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರು ಎಂದಿಗೂ ಪೂರ್ಣವಾಗದೇ ಇರುವಂತಹ ನಿರರ್ಥಕ ಆಸೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ (16/10 ರಿಂದ 12). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ‘ಮೋಘಾಶಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೋಘಕರ್ಮಾಣಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿವೆಯೋ, ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವುಗಳನ್ನು ‘ಮೋಘಕರ್ಮಾಣಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡದೇ ಇರುವ ವಿಷಯೀ ಪಾಮರ ಜನರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಅಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮನಬಂದಂತೆ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಯಾವ ಫಲವೂ ಅವರಿಗೆ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ‘ಮೋಘಕರ್ಮಾಣಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (16/17, 23; 17/28).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೋಘಜ್ಞಾನಾಃ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವ್ಯರ್ಥವಾದ ಜ್ಞಾನವು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಅರ್ಥದಿಂದ ಶೂನ್ಯವಾಗಿದ್ದು ಯುಕ್ತಿ ಯುಕ್ತವಲ್ಲದವನಿಗೆ (18/22) ‘ಮೋಘಜ್ಞಾನಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಮನುಷ್ಯರು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ಮತ್ತು ಸುಖಪ್ರದವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಲ್ಲೇ ಪರಾಯಣರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಭ್ರಮೆಯಿಂದ - ಈ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದೇ ಪರಮ ಸುಖವಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ (16/11) ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ನಿಜವಾದ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ‘ಮೋಘಜ್ಞಾನಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಹ ಜನರು ತಮ್ಮ ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಯ ದುರುಪಯೋಗವನ್ನುಗೈದು ಅದನ್ನು ನಷ್ಟ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಚೇತಸಃ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಚಿತ್ತವು ವಿಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸ್ಥಿರವಾಗದೇ ಇರುವವರನ್ನು ‘ವಿಚೇತಸಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮನುಷ್ಯರ ಮನವು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. (16/13ರಿಂದ16) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ‘ವಿಚೇತಸಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ರಾಕ್ಷಸೀಮ್’, ‘ಆಸುರೀಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಮೋಹಿನೀಮ್’ ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ಪ್ರಕೃತಿಮ್’ ಪದದ ಭಾವವೇನು? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ರಾಕ್ಷಸರಂತೆ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ದ್ವೇಷಿಸಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಡುವ ಸ್ವಭಾವದವರದು ‘ರಾಕ್ಷಸೀ ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕಾಮ ಮತ್ತು ಲೋಭಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಮತ್ತು ಅವರ ಸೊತ್ತನ್ನು ಕಸಿಯುವ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ‘ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಮಾದ ಅಥವಾ ಮೋಹದ ಕಾರಣ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ದುಃಖವನ್ನು ಕೊಡುವ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ‘ಮೋಹಿನೀ ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ದುಷ್ಟ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸದೇ ಇರುವುದು, ಅಂದರೆ ಅದನ್ನೇ ಉತ್ತಮವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವುದೇ ಅದನ್ನು ಧರಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರಾಯಶಃ ಹೀಗೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕೃತಿಗಳ ಆಶ್ರಿತರೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ ಪ್ರಯೋಗದ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಏವ’ದಿಂದ ಅವರು ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಇರುತ್ತಾರೆ, ದೈವೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಎಂದೂ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮನುಷ್ಯರ ನಿಂದೆಮಾಡಿ ಈಗ ಸಗುಣರೂಪದ ಭಕ್ತಿಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ, ದೈವೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಶ್ರಿತರಾದ ಉಚ್ಚಶ್ರೇಣಿಯ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-13)
ಮಹಾತ್ಮಾನಸ್ತು ಮಾಂ ಪಾರ್ಥ ದೈವೀಂ ಪ್ರಕೃತಿಮಾಶ್ರಿತಾಃ ।
ಭಜಂತ್ಯನನ್ಯಮನಸೋ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಭೂತಾದಿಮವ್ಯಯಮ್ ॥
ತು - ಆದರೆ, ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರನೇ!, ದೈವೀಮ್ - ದೈವೀ, ಪ್ರಕೃತಿಮ್ - ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು, ಆಶ್ರಿತಾಃ - ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ, ಮಹಾತ್ಮಾನಃ - ಮಹಾತ್ಮರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಭೂತಾದಿಮ್ - ಎಲ್ಲಾ ಭೂತಗಳ ಸನಾತನ ಕಾರಣ (ಮತ್ತು), ಅವ್ಯಯಮ್ - ನಾಶರಹಿತ ಅಕ್ಷರ ಸ್ವರೂಪನೆಂದು, ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಅನನ್ಯಮನಸಃ - ಅನನ್ಯ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಯುಕ್ತರಾಗಿ, ಭಜಂತಿ - ನಿರಂತರ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥ 13 ॥
ಆದರೆ ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರಾ! ದೈವೀ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ಮಹಾತ್ಮರು ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಭೂತಗಳ ಸನಾತನ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ನಾಶರಹಿತವಾದ ಅಕ್ಷರಸ್ವರೂಪನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅನನ್ಯ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಯುಕ್ತರಾಗಿ ನಿರಂತರ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥ 13 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹನ್ನೊಂದನೇ ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ನಿಮ್ನ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮೂಢ ಮತ್ತು ಆಸುರ ಮನುಷ್ಯರಿಗಿಂತ ಸರ್ವಥಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಉಚ್ಚಶ್ರೇಣಿಯ ಪುರುಷರ ವರ್ಣನೆಯು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ತು’ವಿನ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೈವೀಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಪ್ರಕೃತಿಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ‘ಅದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದು’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ದೇವ ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವಂತನೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸುವ ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಸಿ ಕೊಡುವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಗುಣ ಮತ್ತು ಆಚರಣದ, ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೂರರತನಕ ಅಭಯ ಮುಂತಾದ ಇಪ್ಪತ್ತಾರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ದೈವೀಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ದೊಂದಿಗೆ ‘ಪ್ರಕೃತಿಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಅದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದೇ ದೈವಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಶ್ರಿತನಾಗು ವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಹಾತ್ಮಾನಃ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಯಾವ ಶ್ರೇಣಿಯ ಪುರುಷರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ?
ಉತ್ತರ - ಮಹಾನ್ ಆತ್ಮಾ ಆಗಿವವರಿಗೆ ಮಹಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದು ತಮ್ಮ ಮಹಾನ್ ಲಕ್ಷ್ಯವಾದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನತ್ತ ತೊಡಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಮಹಾನ್ ಆತ್ಮಾ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾತ್ಮಾನಃ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವು ಭಗವತ್ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಸದಾ ತೋಯ್ದು ಹೋಗಿರುವ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿರುವ ಆ ನಿಷ್ಕಾಮ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮಿ ಭಗವದ್ಭಕ್ತನಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದವು ಭಗವಂತನ ಯಾವ ರೂಪದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಅವನನ್ನು ‘ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆದಿ’ ಮತ್ತು ‘ಅವಿನಾಶೀ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಮಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸಗುಣ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ರೂಪದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆ ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದಲೇ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಭೋಗಸಾಮಗ್ರೀ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಲೋಕಗಳ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ (7/6; 9/18; 10/2,4,5,6,8) ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಆದಿ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಭಗವಂತನು ಅಜನ್ಮಾ ಹಾಗೂ ಅವಿನಾಶಿ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಕೇವಲ ಜನರ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಲೀಲೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯಾದಿ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ, ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅವನನ್ನೇ ಅಕ್ಷರ, ಅವಿನಾಶೀ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳ ನಾಶವಾದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (8/20) ಈ ಮಾತನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದೇ ‘ಭಗವಂತನನ್ನು ಅವಿನಾಶೀ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನನ್ಯಮನಸಃ’ ಪದವು ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿರುವ ಭಕ್ತರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅವರು ಭಗವಂತ ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ರಮಿಸದಿರುವ ಮನವುಳ್ಳವರು ಭಗವಂತನ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಸಹಿಸಲಾಗದಂತಹ ಭಗವಂತನ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನನ್ಯಮನಸಃ’ ಪದವಿದೆ. ಇಂತಹ ಭಕ್ತರು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿರುವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಭಗವತ್ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತರ ಭಜನೆಯ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-14)
ಸತತಂ ಕೀರ್ತಯಂತೋ ಮಾಂ ಯತಂತಶ್ಚ ದೃಢವ್ರತಾಃ॥14॥
ನಮಸ್ಯಂತಶ್ಚ ಮಾಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಾ ಉಪಾಸತೇ॥14॥
ದೃಢವ್ರತಾಃ - ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಭಕ್ತ ಜನರು, ಸತತಮ್ - ನಿರಂತರ, ಕೀರ್ತಯಂತಃ - ನನ್ನ ನಾಮ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಯತಂತಃ - ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಾಮ್ - ನನಗೆ, ನಮಸ್ಯಂತಃ - ಪದೇ ಪದೇ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾ, ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಾಃ - ಸದಾ ನನ್ನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತರಾಗಿ, ಭಕ್ತ್ಯಾ - ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮದಿಂದ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನ, ಉಪಾಸತೇ - ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥ 14 ॥
ಆ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಭಕ್ತಜನರು ನಿರಂತರ ನನ್ನ ನಾಮ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಪದೇ ಪದೇ ನನಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾ, ಸದಾ ಕಾಲ ನನ್ನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತರಾಗಿ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥ 14 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೃಢವ್ರತಾಃ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವ್ರತ ಅಥವಾ ನಿಶ್ಚಯ ದೃಢವಾಗಿರುವವರನ್ನು ‘ದೃಢವ್ರತಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತರ ನಿಶ್ಚಯ, ಅವರ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಅವರ ವಿಚಾರ ಮತ್ತು ನಿಯಮಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಅತ್ಯಂತ ದೃಢವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ವಿಪತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಬಲವಾದ ವಿಘ್ನಗಳ ಸಮೂಹವೂ ಕೂಡ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ವಿಚಾರದಿಂದ ವಿಚಲಿತ ಗೊಳಿಸಲಾರವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ‘ದೃಢವ್ರತಾಃ’ (ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವರು) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸತತಮ್’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಇದರ ಸಂಬಂಧವು ಕೇವಲ ‘ಕೀರ್ತಯಂತಃ’ ಜೊತೆಗೆ ಇದೆಯೇ ಅಥವಾ ‘ಯತಂತಃ’ ಮತ್ತು ‘ನಮಸ್ಯಂತಃ’ ಜೊತೆಗೂ ಇದೆಯೇ?
ಉತ್ತರ - ‘ಸತತಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಸಮಯದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಸಂಬಂಧವು ಉಪಾಸನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಇದೆ. ಕೀರ್ತನೆ ನಮಸ್ಕಾರಾದಿ ಎಲ್ಲವೂ ಉಪಾಸನೆಯ ಅಂಗವೇ ಆಗಿರುವ ಕಾರಣ ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಲ್ಲಿ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಜೊತೆಗೂ ಇದರ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತರು ಒಮ್ಮೆ ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಒಮ್ಮೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಸೇವಾದಿಗಳ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಹಾಗೂ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತ ನಿರಂತರ ಅವನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನ ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹರಿಕಥೆ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಮೂಲಕ ಭಕ್ತರ ಮುಂದೆ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಚರಿತ್ರಾದಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದು; ಒಬ್ಬನೇ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ತುಂಬಾ ಜನರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ರಾಮ, ಕೃಷ್ಣ, ಗೋವಿಂದ, ಹರಿ, ನಾರಾಯಣ, ವಾಸುದೇವ, ಕೇಶವ, ಮಾಧವ, ಶಿವ ಮೊದಲಾದ ಅವನ ಪವಿತ್ರ ನಾಮಗಳ ಜಪ ಅಥವಾ ಉಚ್ಚಸ್ವರದಿಂದ ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದು; ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಚರಿತ್ರಾದಿಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಮೆಲ್ಲಮೆಲ್ಲಗೆ ಅಥವಾ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಅಥವಾ ಕುಳಿತು, ನೃತ್ಯ-ವಾದ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಥವಾ ವಾದ್ಯ-ನ್ಯತ್ಯಗಳಿಲ್ಲದೆ ಹಾಡುವುದು ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ಸ್ತೋತ್ರ, ಸುಂದರ ಪದ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಸ್ತುತಿ-ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಗವನ್ನಾಮ- ಗುಣಗಾನ ಸಂಬಂಧೀ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕೀರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯತಂತಃ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಮಾಡುವುದು, ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು, ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಚರಿತ್ರೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸುವುದೇ ಆದಿ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯ ಯಾವ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಿಲ್ಲವೋ, ಅವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು ಎಂದು ‘ಯತಂತಃ’ ಪದದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನಿಗೂ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಶ್ರದ್ಧಾ ಭಕ್ತಿ ಪೂರ್ವಕ ಅರ್ಚಾವಿಗ್ರಹರೂಪೀ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದು; ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮೂರ್ತಿ ಅಥವಾ ಭಾವಚಿತ್ರಗಳನ್ನು, ಭಗವಂತನ ನಾಮಗಳನ್ನು, ಭಗವಂತನ ಚರಣ ಮತ್ತು ಚರಣಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು, ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವ, ರಹಸ್ಯ, ಪ್ರೇಮ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಅವನ ಮಧುರಲೀಲೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆಯೋ ಅಂತಹ ಎಲ್ಲ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಅಥವಾ ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಗದ್ಗದನಾಗಿ, ಮನ, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದು-ಇದೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಾಃ’ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಡೆದಾಡುವಾಗ, ಎದ್ದಾಗ-ಕುಳಿತಾಗ, ಮಲಗಿದಾಗ, ಎಚ್ಚರದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಮಯ ದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೂ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಭಗವಂಚ್ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಇರುವವರನ್ನು ‘ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಕ್ತ್ಯಾ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶ್ರದ್ಧಾಯುಕ್ತ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮದ ಹೆಸರು ಭಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮದೊಂದಿಗೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ನಿರಂತರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತರ ಭಜನೆಯ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸಿ, ಈಗ ಭಗವಂತನು ಅವರಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಶ್ರೇಣಿಯ ಉಪಾಸಕರ ಉಪಾಸನೆಯ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-15)
ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞೇನ ಚಾಪ್ಯನ್ಯೇ ಯಜಂತೋ ಮಾಮುಪಾಸತೇ ।
ಏಕತ್ವೇನ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಬಹುಧಾ ವಿಶ್ವತೋಮುಖಮ್ ॥
ಅನ್ಯೇ - ಇತರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳು, ಮಾಮ್ - ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು, ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞೇನ - ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ, ಏಕತ್ವೇನ - ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ, ಯಜಂತಃ, ಅಪಿ - ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ (ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ), ಚ - ಮತ್ತು (ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರು), ಬಹುಧಾ - ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರ, ವಿಶ್ವತೋಮುಖಮ್ - ವಿರಾಟ್ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು, ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ - ಬೇರೆ ಭಾವದಿಂದ, ಉಪಾಸತೇ - ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥ 15 ॥
ಇತರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳು, ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ, ವಿರಾಟ್ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಬೇರೆಭಾವದಿಂದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥ 15 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನ್ಯೇ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಯಾವ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ಯೇ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವು ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳನ್ನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಭಕ್ತರ ಶ್ರೇಣಿಯಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಸಲು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಭಕ್ತರಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳು ಮುಂದೆ ಹೇಳಿರುವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಏಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದಿಂದ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪಾಸನೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಅಭಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವನು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ, ‘ಮಾಮ್’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಏಕತ್ವಭಾವದಿಂದ ‘ಮಾಮ್’ ಪದದ ಲಕ್ಷ್ಯವಾದ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತ ಅವನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಜ್ಞಾನಯೋಗವನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಆಗುತ್ತಿರುವ
ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಯಾಮಯ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾ ಇವೆ- ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರುವುದು; ಸಂಪೂರ್ಣ ದೃಶ್ಯ ವರ್ಗವನ್ನು ಮರೀಚಿಕೆಯ ನೀರಿನಂತೆ ಅಥವಾ ಸ್ವಪ್ನದ ಸಂಸಾರದಂತೆ ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು, ಹಾಗೆಯೇ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ಓರ್ವ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕೂಡ ಮನ್ನಿಸದೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಅವನದ್ದೇ ಶ್ರವಣ, ಮನನ, ನಿದಿಧ್ಯಾಸನಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲೇ ನಿತ್ಯವೂ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರಲು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು-ಇದೇ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಚ’ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವರಿಗಿಂತ ಬೇರೆ ಶ್ರೇಣಿಯ ಉಪಾಸಕರನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ಚ’ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪೃಥಕ್ ಭಾವದಿಂದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವು ಆ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೇ ಅದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನೇ ವಿಶ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ಅಗ್ನಿ, ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ವರುಣ ಮೊದಲಾದ ವಿಭಿನ್ನ ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೆಯೇ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಸ್ವರೂಪರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾರು ಅವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಸೇವೆ-ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದಿದೆಯೋ (18/46). ಇದೇ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪೃಥಕ್ ಭಾವದಿಂದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವದ ಉಪಾಸನೆಯು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಉಪಾಸನೆ ಹೇಗೆ? ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ
ಈಗ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನು ‘ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ನನ್ನದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ’ ಈ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-16)
ಅಹಂ ಕ್ರತುರಹಂ ಯಜ್ಞಃ ಸ್ವಧಾಹಮಹಮೌಷಧಮ್ ।
ಮಂತ್ರೋಽಹಮಹಮೇವಾಜ್ಯಮಹಮಗ್ನಿರಹಂ ಹುತಮ್ ॥
ಕ್ರತುಃ - ಕ್ರತುವು, ಅಹಮ್ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಯಜ್ಞಃ - ಯಜ್ಞವು, ಅಹಮ್ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಸ್ವಧಾ - ಸ್ವಧಾಕಾರವು,
ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಔಷಧಮ್ - ಔಷಧವು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಮಂತ್ರಃ - ಮಂತ್ರವು, ಅಹಮ್ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ,
ಆಜ್ಯಮ್- ಘೃತವು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಅಗ್ನಿಃ - ಅಗ್ನಿಯು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, (ಮತ್ತು) ಹುತಮ್ - ಹವನರೂಪೀಕ್ರಿಯೆ (ಯೂ), ಅಹಮ್, ಏವ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 16 ॥
ಕ್ರತುವು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಯಜ್ಞವೂ ನಾನೇ, ಸ್ವಧಾಕಾರವು ನಾನೇ, ಔಷಧವು ನಾನೇ, ಮಂತ್ರವು ನಾನೇ, ಘೃತವು ನಾನೇ, ಅಗ್ನಿಯು ನಾನೇ, ಮತ್ತು ಹವನರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 16 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಶ್ರೌತ-ಸ್ಮಾರ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಾಧನಗಳೆಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಶ್ರೌತ ಕರ್ಮವನ್ನು ‘ಕ್ರತು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪಂಚಮಹಾಯಜ್ಞಾದಿ ಸ್ಮಾರ್ತಕರ್ಮಗಳನ್ನು ‘ಯಜ್ಞ’ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಕೊಡಲಾಗುವ ಅನ್ನವನ್ನು ‘ಸ್ವಧಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಈ ‘ಕ್ರತು’, ‘ಯಜ್ಞ’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಧಾ’ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೂ ಈ ಕರ್ಮಗಳಿಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುವ ವನಸ್ಪತಿಗಳು, ಅನ್ನ ಹಾಗೂ ರೋಗನಾಶಕ ಬೇರು-ನಾರುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕೂಡ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಯಾವ ಮಂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಇವೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರ ವಿಭಿನ್ನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಂದ ವಿಭಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ಜಪವು ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಅವೆಲ್ಲ ಮಂತ್ರಗಳೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ; ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ತುಪ್ಪವೇ ಮೊದಲಾದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೋ, ಅವೆಲ್ಲ ಹವಿಸ್ಸೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ; ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ, ಆಹವನೀಯ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಅಗ್ನಿಯೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಮತ್ತು ಯಾವುದರಿಂದ ಯಜ್ಞಕರ್ಮವು ಸಾಂಗವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೋ ಆ ಹವನೀಯ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಯಜ್ಞ, ಶ್ರಾದ್ಧ ಮೊದಲಾದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುವ ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳು, ಅದರ ಕುರಿತಾದ ಮಂತ್ರಗಳು, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಾದಿಗಳು ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೋ ಆ ಅಧಿಷ್ಠಾನ ಹಾಗೂ ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ, ಶರೀರದಿಂದ ಆಗುವ ಅದರ ಕುರಿತಾದ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಸ್ವರೂಪ ವಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಹಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈ ರೀತಿ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲಾ ವಸ್ತುಗಳು ಅವನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-17)
ಪಿತಾಹಮಸ್ಯ ಜಗತೋ ಮಾತಾ ಧಾತಾ ಪಿತಾಮಹಃ ।
ವೇದ್ಯಂ ಪವಿತ್ರಮೋಂಕಾರ ಋಕ್ಸಾಮ ಯಜುರೇವ ಚ ॥
ಅಸ್ಯ - ಈ, ಜಗತಃ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ, ಧಾತಾ - ಧಾತಾ ಅರ್ಥಾತ್ ಧಾರಣೆ ಮಾಡುವವನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವವನು, ಪಿತಾ - ತಂದೆ, ಮಾತಾ - ತಾಯಿ, ಪಿತಾಮಹಃ - ಅಜ್ಜ, ವೇದ್ಯಮ್ - ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾದವನು, ಪವಿತ್ರಮ್ - ಪವಿತ್ರವಾದ, ಓಂಕಾರಃ - ಓಂಕಾರವು (ಹಾಗೂ), ಋಕ್ - ಋಗ್ವೇದ, ಸಾಮ - ಸಾಮವೇದ, ಚ - ಮತ್ತು,
ಯಜುಃ - ಯಜುರ್ವೇದವೂ, ಅಹಮ್, ಏವ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 17 ॥
ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ಧರಿಸುವವನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವವನು, ತಂದೆ, ತಾಯಿ, ಅಜ್ಜನೂ, ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾದವನೂ, ಪವಿತ್ರವಾದ ಓಂಕಾರವೂ ಹಾಗೂ ಋಗ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ ಮತ್ತು ಯಜುರ್ವೇದವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 17 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಸ್ಯ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಜಗತಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಅದರ ಪಿತಾ, ಮಾತಾ, ಧಾತಾ ಮತ್ತು ಪಿತಾಮಹನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹೇಗೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜಗತಃ’ ಪದವು ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನೇ ಇದಕ್ಕೆ ಮಹಾ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಇದರ ಮಾತಾ-ಪಿತಾ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಒಂದಂಶದಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು (10/42) ಹಾಗೂ ಅವನೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಫಲಗಳನ್ನು ಯಥಾ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಇದರ ‘ಧಾತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತು ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆಯಾಗುತ್ತದೋ ಅವರನ್ನೂ ಕೂಡ ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುವವನು ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಇದರ ‘ಪಿತಾಮಹ’ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವೇದ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ‘ವೇದ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಸ್ತುವನ್ನು ‘ವೇದ್ಯ’ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪರಮತತ್ತ್ವ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (15/15). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ‘ವೇದ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪವಿತ್ರ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಪವಿತ್ರನೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಸ್ವಯಂ ‘ವಿಶುದ್ಧ’ನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಬೇರೆಯವರ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಗೈದು ಅವರನ್ನೂ ಕೂಡ ‘ವಿಶುದ್ಧ’ರನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ‘ಪವಿತ್ರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನು ಪರಮ ಪವಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನ, ಭಾಷಣ ಮತ್ತು ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ಪವಿತ್ರರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜಪ, ತಪ, ವ್ರತ, ತೀರ್ಥ ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟು ಪಾವನಗೊಳಿಸುವ ಸಾಧನಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯಿದೆಯೋ ಅದು ಕೂಡ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ - ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಪವಿತ್ರ’ವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಓಂಕಾರ’ ಎಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಓಂಕಾರ’ನೆಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಓಂ’ ಎಂಬುದು ಭಗವಂತನ ಹೆಸರಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನೇ ಪ್ರಣವವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ಇದನ್ನೇ ಉಚ್ಚರಿಸಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಾಮ ಮತ್ತು ನಾಮಿಯ ಅಭೇದವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲು ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಓಂಕಾರ’ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಋಕ್’, ‘ಸಾಮ’ ಮತ್ತು ‘ಯಜುಃ’ ಈ ಮೂರು ಪದಗಳು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿವೆ? ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಇವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮೂರೂ ಪದಗಳು ಮೂರು ವೇದಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ. ವೇದಗಳ ಪ್ರಾಕಟ್ಯವು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಆಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ವೇದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ವೇದಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಚ’ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಚ’ ಅವ್ಯಯದಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ‘ಸಂಗ್ರಹ’ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ವಸ್ತುಮಾತ್ರಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ನಿರಾಕರಣೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ, ಅವನಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.
(ಶ್ಲೋಕ-18)
ಗತಿರ್ಭರ್ತಾ ಪ್ರಭುಃ ಸಾಕ್ಷೀ ನಿವಾಸಃ ಶರಣಂ ಸುಹೃತ್ ।
ಪ್ರಭವಃ ಪ್ರಲಯಃ ಸ್ಥಾನಂ ನಿಧಾನಂ ಬೀಜಮವ್ಯಯಮ್ ॥
ಗತಿಃ - ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪರಮಧಾಮವೂ, ಭರ್ತಾಃ - ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆಮಾಡುವನೂ, ಪ್ರಭುಃ - ಎಲ್ಲರ ಒಡೆಯನು, ಸಾಕ್ಷೀ - ಶುಭಾಶುಭಗಳನ್ನು ನೋಡುವವನೂ, ನಿವಾಸಃ - ಎಲ್ಲರ ವಾಸಸ್ಥಾನನೂ, ಶರಣಮ್ - ಶರಣಾಗಲು ಯೋಗ್ಯನಾದವನು, ಸುಹೃತ್ - ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವನ್ನು ಬಯಸದೆ ಹಿತಮಾಡುವವನೂ, ಪ್ರಭವಃ, ಪ್ರಲಯಃ - ಎಲ್ಲರ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ಪ್ರಳಯಗಳಿಗೆ ಕಾರಣನೂ, ಸ್ಥಾನಮ್ - ಇರುವಿಕೆಗೆ ಆಧಾರನೂ, ನಿಧಾನಮ್ - ನಿಧಾನನೂ (ಮತ್ತು),
ಅವ್ಯಯಮ್- ಅವಿನಾಶಿಯೂ, ಬೀಜಮ್ - ಕಾರಣವೂ (ಕೂಡ), (ಅಹಮ್, ಏವ) - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 18 ॥
ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪರಮಧಾಮವೂ, ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನೂ, ಎಲ್ಲರ ಒಡೆಯನೂ, ಶುಭಾಶುಭಗಳನ್ನು ನೋಡುವವನೂ, ಎಲ್ಲರ ವಾಸಸ್ಥಾನವೂ, ಶರಣಾಗಲು ಯೋಗ್ಯನಾದವನೂ, ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವನ್ನು ಬಯಸದೆ ಹಿತಮಾಡುವವನೂ ಎಲ್ಲರ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ಪ್ರಳಯಗಳಿಗೆ ಕಾರಣನೂ, ಇರುವಿಕೆಗೆ ಆಧಾರನೂ, ನಿಧಾನನೂ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಕಾರಣವೂ ಸಹ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 18 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗತಿಃ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ವಸ್ತುವಿನ ಹೆಸರು ‘ಗತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳ ಬಹುದಾದ ವಸ್ತುವು ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಗತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪರಾಗತಿ’, ‘ಪರಮಾಗತಿ’, ‘ಅವಿನಾಶೀ ಪದ’ ಮೊದಲಾದ ಹೆಸರುಗಳು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭರ್ತಾ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನನ್ನು ‘ಭರ್ತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ಪಾಲನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುವವನು ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಭರ್ತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಭುಃ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶಾಸನ ಮಾಡುವ ಒಡೆಯನನ್ನು ‘ಪ್ರಭು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನೇ ಎಲ್ಲರ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಪ್ರಭು ವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ಎಲ್ಲ ಒಡೆಯರಿಗೂ ಮಹಾನ್ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅಂದರೆ ಸರ್ವಲೋಕ ಮಹೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ದೇವತೆಗಳ ಪರಮದೈವತವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಪತಿಗಳ ಪರಮಪತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಸಮಸ್ತ ಭುವನಗಳ ಸ್ವಾಮೀ ಮತ್ತು ಪರಮಪೂಜ್ಯ ಪರಮ ದೇವನಾಗಿದ್ದಾನೆ (ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರ ಉ-6/7). ಹಾಗೆಯೇ ಸೂರ್ಯ, ಅಗ್ನಿ, ಇಂದ್ರ, ವಾಯು ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯು
ಮೊದಲಾದವರು ಇವನ ಭಯದಿಂದಲೇ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. (ಕಠ - ಉ. 2/3/3). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಪ್ರಭು’ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಾಕ್ಷೀ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು, ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರ ಶುಭಾಶುಭ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು ಮತ್ತು ನೋಡುವವನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಭೂತ, ವರ್ತಮಾನ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೇ ಇರಲಿ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿರಲಿ ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವಿಲ್ಲ. ಅವನಂತೆ ಸರ್ವಜ್ಞನು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಅವನು ಸರ್ವಜ್ಞತೆಯ ಸೀಮೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ನಾನೇ ‘ಸಾಕ್ಷೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿವಾಸಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವಾಸವಾಗಿರುವ ಸ್ಥಾನದ ಹೆಸರು ‘ನಿವಾಸ’ವಾಗಿದೆ. ಎದ್ದಾಗ-ಕುಳಿತಾಗ, ಮಲಗಿದಾಗ-ಏಳುವಾಗ, ನಡೆ ದಾಡುವಾಗ, ಹುಟ್ಟುವಾಗ-ಸಾಯುವಾಗ ಸಮಸ್ತ ಜೀವರು ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಮತ್ತು ಸರ್ವಥಾ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ನಿವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ನಾನೇ ‘ನಿವಾಸ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶರಣಮ್’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವವನಿಗೆ ‘ಶರಣಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ‘ಶರಣಾಗತ ವತ್ಸಲ’ ಪ್ರಣತಪಾಲ ಮತ್ತು ಶರಣಾಗತರ ದುಃಖಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವವನು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ
ಸಕೃದೇವ ಪ್ರಪನ್ನಾಯ ತವಾಸ್ಮೀತಿ ಚ ಯಾಚತೇ
ಅಭಯಂ ಸರ್ವಭೂತೇಭ್ಯೋ ದದಾಮ್ಯೇತದ್ವ್ರತಂ ಮಮ॥
(6/18/33)
ಅರ್ಥಾತ್ ಒಂದು ಬಾರಿಯಾದರೂ ‘ನಾನು ನಿನ್ನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಬಂದಿರುವ ಮತ್ತು ನನ್ನಿಂದ ಅಭಯವನ್ನು ಬಯಸುವವರಿಗೆ ನಾನು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ಭಯನನ್ನಾಗಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ, ಇದು ನನ್ನ ವ್ರತವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ನಾನೇ ‘ಶರಣಾಗಲು’ ಯೋಗ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸುಹೃತ್’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವನ್ನು ಬಯಸದೆಯೇ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವುದು ಹಾಗೂ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ದಯಾಳು ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮೀ ಪುರುಷನನ್ನು ‘ಸುಹೃತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡುವ ಪರಮ ಹಿತೈಷಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಜೊತೆಗೂ ಅತಿಶಯ ಪ್ರೇಮ ವನ್ನಿಡುವ ಪರಮ ಬಂಧುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಸುಹೃತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು-ನನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ‘ಸುಹೃತ್’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (5/29).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಭವಃ’, ‘ಪ್ರಲಯಃ’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ಥಾನಮ್’ - ಈ ಮೂರೂ ಪದಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಕಾರಣವನ್ನು ‘ಪ್ರಭವ’, ಸ್ಥಿತಿಯ ಆಧಾರವನ್ನು ‘ಸ್ಥಾನ’ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯದ ಕಾರಣವನ್ನು ‘ಪ್ರಳಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯವು ಭಗವಂತನ ಸಂಕಲ್ಪಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ನಾನೇ ‘ಪ್ರಭವ’, ‘ಪ್ರಳಯ’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ಥಾನ’ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿಧಾನಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದಾದರೂ ವಸ್ತುವನ್ನು ಅನೇಕ ದಿನಗಳ ವರೆಗೆ ಇಡಲ್ಪಡುವುದನ್ನು ‘ನಿಧಾನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾ ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಹಿತ ಅವ್ಯಕ್ತ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಭಗವಂತನ ಯಾವುದೋ ಒಂದಂಶದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಸರೂಪದಿಂದ ಬಹು ಸಮಯದವರೆಗೆ ಅಕ್ರಿಯ-ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ನಾನೇ ‘ನಿಧಾನ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವ್ಯಯಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಬೀಜಮ್’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ-ಎಂದೂ ನಾಶವಾಗದೆ ಇರುವುದನ್ನು ‘ಅವ್ಯಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಭೂತ- ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅವಿನಾಶೀ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಅವನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅವನೇ ಎಲ್ಲರ ಪರಮ ಆಧಾರ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ‘ಅವ್ಯಯ ಬೀಜ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನೇ ‘ಸನಾತನ ಬೀಜ’ವೆಂದೂ, ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ಬೀಜ’ ಎಂದೂ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಒಂದು ಬಾರಿಯೂ ‘ಅಹಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಬೇರೆ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಕ್ರತು, ಯಜ್ಞ, ಸ್ವಧಾ, ಔಷಧಿ, ಮಂತ್ರ, ಘೃತ, ಋಕ್, ಯಜು ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಶಬ್ದಗಳು - ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನಿಂದ ಭಿನ್ನ ವಸ್ತುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತನ್ನ ರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಹಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಶಬ್ದಗಳು ಬಂದಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ವಿಶೇಷಣಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಅಹಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಅಹಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ.
(ಶ್ಲೋಕ-19)
ತಪಾಮ್ಯಹಮಹಂ ವರ್ಷಂ ನಿಗೃಹ್ಣಾಮ್ಯುತ್ಸೃಜಾಮಿ ಚ ।
ಅಮೃತಂ ಚೈವ ಮೃತ್ಯುಶ್ಚ ಸದಸಚ್ಚಾಹಮರ್ಜುನ ॥
ಅಹಮ್ - ನಾನೇ, ತಪಾಮಿ - ಸೂರ್ಯನ ರೂಪದಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ವರ್ಷಮ್ - ಮಳೆಯನ್ನು,
ನಿಗೃಹ್ಣಾಮಿ - ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು (ಅದನ್ನು), ಉತ್ಸೃಜಾಮಿ - ಸುರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ ! ಅಹಮ್, ಏವ - ನಾನೇ, ಅಮೃತಮ್ - ಅಮೃತ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮೃತ್ಯುಃ - ಮೃತ್ಯು(ವಾಗಿದ್ದೇನೆ), ಚ - ಮತ್ತು, ಸತ್, ಅಸತ್ - ಸತ್-ಅಸತ್, ಚ - ಕೂಡ, ಅಹಮ್ - ನಾನೇ (ಆಗಿದ್ದೇನೆ). ॥ 19 ॥
ನಾನೇ ಸೂರ್ಯನ ರೂಪದಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಮಳೆಯನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿ ಅದನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನಾನೇ ಅಮೃತ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಸತ್-ಅಸತ್ ಕೂಡ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 19 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನೇ ಸೂರ್ಯರೂಪದಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಹಾಗೂ ಮಳೆಯನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಸುರಿಸುತ್ತೇನೆ’- ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು-ನನ್ನ ಕಿರಣಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಉಷ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಕೊಡುವವನೂ, ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರ ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ನೀರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿ ತಡೆದಿಡುವವನೂ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಲೋಕ ಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಮೋಡಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ವಿತರಣೆ ಮಾಡುವ ಸೂರ್ಯನೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಮೃತಮ್’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದನ್ನು ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಮೃತ್ಯುವಶನಾಗದೇ ಅಮರವಾಗುತ್ತಾನೋ, ಅದನ್ನು ‘ಅಮೃತ’ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ದೇವಲೋಕದ ಯಾವ ಅಮೃತದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಅಮೃತದ ಪಾನದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಮರಣವು ಮೃತ್ಯುಲೋಕದ ಜೀವಿಗಳಂತೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇವರಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದರ ಪಾನದಿಂದ ನಾಶವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತೇನಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯಾವುದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಪಾಶದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಅಂತಹ ಪರಮ ಅಮೃತವಾದರೋ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಅಮೃತ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮುಕ್ತಿಗೂ ಅಮೃತವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೃತ್ಯುಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯಪಡಿಸಿದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎಲ್ಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ‘ಕಾಲ’ವನ್ನು ‘ಮೃತ್ಯು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೃಷ್ಟಿಲೀಲೆಯು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರ ಇವೆರಡೂ ಪರಮ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಇವೆರಡೂ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಲೀಲಾಮಯ ಭಗವಂತನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನೇ ಸೂಕ್ತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜನರ ಸಂಹಾರವನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾ ಕಾಲರೂಪವನ್ನು ಧಾರಣಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ-‘ನಾನು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಕ್ಷಯ ಮಾಡಲು ಬೆಳೆದಿರುವ ಮಹಾಕಾಲನಾಗಿದ್ದೇನೆ (11/32)’. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಮೃತ್ಯು’ವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸತ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಸತ್’ ಪದಗಳು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ? ಮತ್ತು ಅವನ್ನು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದರ ಅಭಾವವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಅವಿನಾಶೀ ಆತ್ಮವನ್ನು ‘ಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನಾಶವಂತ, ಅನಿತ್ಯ, ವಸ್ತುಮಾತ್ರಗಳ ಹೆಸರು ‘ಅಸತ್’ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡನ್ನೇ ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಕ್ಷರ ಪುರುಷರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡೂ ಭಗವಂತನ ಪರಾ ಮತ್ತು ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಗಳಾಗಿವೆ. ಮತ್ತು ಆ ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಭಗವಂತನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಸತ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಸತ್’ಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹದಿಮೂರರಿಂದ ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ತನ್ನ ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ವಿರಾಟ್ ರೂಪದ ಉಪಾಸನೆಗಳ ವರ್ಣನೆಗೈದು ಭಗವಂತನು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆದ ಕಾರಣ ಇಂದ್ರಾದಿ ಅನ್ಯ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆಯೂ ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಿಂದ ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆಯೇ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯದೆ ಫಲಾಸಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಭಾವಗಳಿಂದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಆಗದೆ ವಿನಾಶೀ ಫಲವೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಫಲಸಹಿತ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-20)
ತ್ರೈವಿದ್ಯಾ ಮಾಂ ಸೋಮಪಾಃ ಪೂತಪಾಪಾ ಯಜ್ಞೈರಿಷ್ಟ್ವಾ ಸ್ವರ್ಗತಿಂ ಪ್ರಾರ್ಥಯಂತೇ ।
ತೇ ಪುಣ್ಯಮಾಸಾದ್ಯ ಸುರೇಂದ್ರಲೋಕಮಶ್ನಂತಿ ದಿವ್ಯಾನ್ದಿವಿ ದೇವಭೋಗಾನ್ ॥
ತ್ರೈವಿದ್ಯಾಃ - ಮೂರೂ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಿಸಿರುವ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ, ಸೋಮಪಾಃ - ಸೋಮರಸ ಪಾನಮಾಡುವ, ಪೂತಪಾಪಾಃ - ಪಾಪರಹಿತ ಪುರುಷರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಯಜ್ಞೈಃ - ಯಜ್ಞಗಳ ಮೂಲಕ,
ಇಷ್ಟ್ವಾ - ಪೂಜಿಸಿ, ಸ್ವರ್ಗತಿಮ್ - ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು, ಪ್ರಾರ್ಥಯಂತೇ - ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ತೇ - ಆ ಪುರುಷರು, ಪುಣ್ಯಮ್- ತಮ್ಮ ಪುಣ್ಯಗಳ ಫಲರೂಪವಾಗಿ, ಸುರೇಂದ್ರಲೋಕಮ್ - ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು, ಆಸಾದ್ಯ - ಪ್ರಾಪ್ತರಾಗಿ, ದಿವಿ - ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ, ದಿವ್ಯಾನ್- ದಿವ್ಯವಾದ, ದೇವಭೋಗಾನ್ - ದೇವತೆಗಳ ಭೋಗಗಳನ್ನು, ಅಶ್ನಂತಿ - ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥ 20 ॥
ಮೂರೂ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಿಸಿರುವ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ, ಸೋಮರಸ ಪಾನಮಾಡುವ ಪಾಪರಹಿತ ಪುರುಷರು ನನ್ನನ್ನು ಯಜ್ಞಗಳ ಮೂಲಕ ಪೂಜಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಪುರುಷರು ತಮ್ಮ ಪುಣ್ಯಗಳ ಫಲರೂಪವಾದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯವಾದ ದೇವತೆಗಳ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥ 20 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತ್ರೈವಿದ್ಯಾಃ’ ‘ಸೋಮಪಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಪೂತ ಪಾಪಾಃ’ ಈ ಮೂರೂ ಪದಗಳ ಅರ್ಥವೇನು? ಹಾಗೂ ಇವು ಯಾವ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮನುಷ್ಯರ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿವೆ?
ಉತ್ತರ - ಋಕ್, ಯಜು ಮತ್ತು ಸಾಮ ಈ ಮೂರು ವೇದಗಳನ್ನು ‘ವೇದತ್ರಯೀ’ ಅಥವಾ ತ್ರಿವಿದ್ಯಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮೂರು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಯಜ್ಞಗಳ ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾ-ಪ್ರೇಮ ಇಡುವವರು ಹಾಗೂ ಅದರಂತೆ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ‘ತ್ರೈವಿದ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾದ ಸೋಮಲತೆಯ ರಸಪಾನದ ವಿಧಿಯಿಂದ ಸೋಮಲತೆಯ ರಸಪಾನ ಮಾಡುವವರನ್ನು ‘ಸೋಮಪಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವೇದೋಕ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಂಧಕ ರೂಪೀ ಪಾಪಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿರುವವರನ್ನು ‘ಪೂತಪಾಪ’ರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮೂರೂ ವಿಶೇಷಣಗಳು-ಭಗವಂತನ ಸರ್ವರೂಪಕತೆಯಿಂದ ಅನಭಿಜ್ಞರಾಗಿದ್ದು ವೇದೋಕ್ತ ಕರ್ಮಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಪಾಪಕರ್ಮಗಳಿಂದ ದೂರವುಳಿದು ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅಂತಹ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಇವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪೂತಪಾಪಾಃ’ದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳು ಸರ್ವಥಾ ತೊಳೆದು ಹೋಗಿರುವವರು ‘ಪೂತಪಾಪ’ರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಗಳು ಕ್ಷಯವಾದ ಮೇಲೆ ಅವನು ಪುನಃ ಮರ್ತ್ಯ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬರುವುದನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆಯಾದರೆ, ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಕ್ಷಯವಾದ ಮೇಲೆ ಆಕ್ಷಣವೇ ಅವನಿಗೆ ಮುಕ್ತಿದೊರೆಯಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯ ಎರಡೂ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋದಾಗ ಪುನಃ ಹುಟ್ಟುವುದಕ್ಕೆ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪುನರಾಗಮನದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಏಳಬಾರದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅವನ ಪುನರಾಗಮನವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಗೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಯಜ್ಞಗಳ ಮೂಲಕ ಪೂಜಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದವು ಭಗವಂತನ ಅಂಗ ಭೂತ ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನು ಸಾರವಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಪೂಜಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದೇ ‘ನನ್ನನ್ನು ಯಜ್ಞಗಳ ಮೂಲಕ ಪೂಜಿಸುವುದಾಗಿದೆ.’ ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳು ನನ್ನ ಅಂಗಭೂತರೇ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವರ ಪೂಜೆಯೂ ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಿಂದ ನನ್ನ ಪೂಜೆಯೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅಜ್ಞಾನವಶದಿಂದ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರು ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು; ಆದುದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ವರ್ಗತಿಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ-ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ‘ಸ್ವರ್ಗತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವೇದವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಅವರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಯಾಚಿಸುವುದೇ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪುಣ್ಯಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಸುರೇಂದ್ರಲೋಕಮ್’ ಪದವು ಯಾವ ಲೋಕವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಟ್ಟು ಕೊಂಡು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ‘ದೇವತೆಗಳ ದಿವ್ಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದು’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಜ್ಞಾದಿ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಇಂದ್ರಲೋಕದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗೆ ಇರುವ ಲೋಕಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿ ‘ಪುಣ್ಯಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಸುರೇಂದ್ರಲೋಕಮ್’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಸುರೇಂದ್ರಲೋಕಮ್’ ಪದವು ಇಂದ್ರಲೋಕದ ವಾಚಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅದನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಪುಣ್ಯ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಆ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಯಾವುದು ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯದಿರುವಂತಹ ತೇಜೋಮಯ ಮತ್ತು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ದೇವಭೋಗಗಳನ್ನು ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಭೋಗಿಸುವುದೇ ‘ದೇವತೆಗಳ ದಿವ್ಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಾಗಿದೆ.’
(ಶ್ಲೋಕ-21)
ತೇ ತಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಂ ವಿಶಾಲಂ ಕ್ಷೀಣೇ ಪುಣ್ಯೇ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಂ ವಿಶಂತಿ ।
ಏವಂ ತ್ರಯೀಧರ್ಮಮನುಪ್ರಪನ್ನಾ ಗತಾಗತಂ ಕಾಮಕಾಮಾ ಲಭಂತೇ ॥
ತೇ - ಅವರು, ತಮ್ - ಆ, ವಿಶಾಲಮ್ - ವಿಶಾಲವಾದ, ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಮ್ - ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು, ಭುಕ್ತ್ವಾ - ಭೋಗಿಸಿ, ಪುಣ್ಯೇ - ಪುಣ್ಯವು, ಕ್ಷೀಣೇ - ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ನಂತರ, ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಮ್ - ಮರ್ತ್ಯಲೋಕವನ್ನು, ವಿಶಂತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ (ಸ್ವರ್ಗದ ಸಾಧನರೂಪಿಯಾದ), ತ್ರಯೀಧರ್ಮಮ್ - ಮೂರೂ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸಕಾಮಕರ್ಮದ, ಅನುಪ್ರಪನ್ನಾಃ - ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವ (ಮತ್ತು), ಕಾಮಕಾಮಾಃ - ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಪುರುಷರು, ಗತಾಗತಮ್ - ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆವಾಗಮನಕ್ಕೆ, ಲಭಂತೇ - ಪ್ರಾಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಪುಣ್ಯದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯವು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ನಂತರ ಮೃತ್ಯುಲೋಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ॥ 21 ॥
ಅವರು ಆ ವಿಶಾಲವಾದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ ಪುಣ್ಯವು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ನಂತರ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗದ ಸಾಧನರೂಪೀ ಮೂರೂ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸಕಾಮಕರ್ಮದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಪುರುಷರು ಪದೇ-ಪದೇ ಆವಾಗಮನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಪುಣ್ಯದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯವು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದ ನಂತರ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಕ್ಕೇ ಬರುತ್ತಾರೆ. ॥ 21 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸ್ವರ್ಗಲೋಕವನ್ನು ವಿಶಾಲ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳ ವಿಸ್ತಾರದ, ಅಲ್ಲಿಯ ಭೋಗವಸ್ತುಗಳ, ಭೋಗಪ್ರಕಾರಗಳ, ಭೋಗ್ಯವಸ್ತುಗಳ ಸುಖ ರೂಪತೆಯ ಮತ್ತು ಭೋಗಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಶಾರೀರಿಕ ಹಾಗೂ ಮಾನಸಿಕ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಮಾಯುಸ್ಸು ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲದರ ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರದ ಪರಿಮಾಣವು ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಕ್ಕಿಂತ ಎಷ್ಟೋ ವಿಶಾಲ ಮತ್ತು ಮಹಾನ್ ಆಗಿದೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ‘ವಿಶಾಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪುಣ್ಯಗಳು ಕ್ಷಯಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಜೀವಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ಭೋಗವು ಮುಗಿದು ಹೋಗುವುದೇ ‘ಅವುಗಳು ಕ್ಷಯವಾಗುವುದಾಗಿದೆ’; ಆ ಸ್ವರ್ಗವಿಷಯಕ ಪುಣ್ಯ ಫಲದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತಲೇ ಬೇರೆ ಉಳಿದಿರುವ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪುನಃ ಮೃತ್ಯುಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದೇ ‘ಮೃತ್ಯುಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.’
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತ್ರಯೀಧರ್ಮಮ್’ ಪದವು ಯಾವ ಧರ್ಮದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಋಕ್, ಯಜುಃ, ಸಾಮ-ಈ ಮೂರು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯಭೂತ ಧರ್ಮಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ, ಅವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ತ್ರಯೀ ಧರ್ಮಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನರೂಪೀ ಆ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಸುಖವನ್ನೇ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಸ್ತುವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ‘ತ್ರಯೀಧರ್ಮ’ದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರು ಅನನ್ಯಚಿತ್ತರಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಭೋಗ ಕಾಮನೆಯ ವಶರಾಗಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಧರ್ಮದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಅನಿತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರಿಗೆ ಪುನಃ ಮೃತ್ಯುಲೋಕಕ್ಕೆ ಮರಳ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸ್ವರ್ಗಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ ಈ ಧರ್ಮಗಳ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನಿಗೇ ಶರಣಾಗತರಾಗುವ ಪುರುಷರು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆ ಕೃತಕೃತ್ಯ ಪುರುಷರು ಪುನಃ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜನ್ಮತಾಳುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಾಮಕಾಮಾಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಇದು ಯಾವ ಪುರುಷರ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ‘ಗತಾಗತ’ (ಬಂದುಹೋಗುವುದು)ವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಕಾಮ’ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳ ಹೆಸರಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ‘ಕಾಮಕಾಮಾಃ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇದು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನ ರೂಪೀ ವೇದವಿಹಿತ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಉಪಾಸನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರು ಯಾವ ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಕೆಳಗಿನ ಮತ್ತು ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ‘ಗತಾಗತ’ವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೊದಲು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಗಳ ಮೂಲಕ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಸಕಾಮಿ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ದೇವಪೂಜೆಯ ಫಲವು ಆವಾಗಮನವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಅವರಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ತನ್ನ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮೀ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಕ್ತರ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲವು ಅವರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-22)
ಅನನ್ಯಾಶ್ಚಿಂತಯಂತೋ ಮಾಂ ಯೇ ಜನಾಃ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ ।
ತೇಷಾಂ ನಿತ್ಯಾಭಿಯುಕ್ತಾನಾಂ ಯೋಗಕ್ಷೇಮಂ ವಹಾಮ್ಯಹಮ್ ॥
ಯೇ - ಯಾವ, ಅನನ್ಯಾಃ - ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮೀ, ಜನಾಃ - ಭಕ್ತಜನರು, ಮಾಮ್ - ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು,
ಚಿಂತಯಂತಃ - ನಿರಂತರ ಚಿಂತಿಸುತ್ತ, ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ - ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ,
ತೇಷಾಮ್ - ಆ, ನಿತ್ಯಾಭಿಯುಕ್ತಾನಾಮ್ - ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನನ್ನ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಪುರುಷರ,
ಯೋಗಕ್ಷೇಮಮ್ - ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು, ಅಹಮ್ - ನಾನೇ ಸ್ವಯಂ, ವಹಾಮಿ - ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ॥ 22 ॥
ಯಾವ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತಜನರು ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ನಿರಂತರ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ಆ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ನನ್ನ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಪುರುಷರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನಾನೇ ಸ್ವಯಂ ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ॥ 22 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನನ್ಯಾಃ’ ಪದವು ಎಂತಹ ಭಕ್ತರ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಂಸಾರದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಯಾರ ಪ್ರೇಮವು ತೊಲಗಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಅಟಲ ಮತ್ತು ಅಚಲ ಪ್ರೇಮವುಂಟಾಗಿದೆಯೋ, ಭಗವಂತನ ವಿಯೋಗವು ಯಾರಿಗೆ ಸಹಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರಿಗೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಬೇರೆ ಯಾವ ಉಪಾಸ್ಯ ದೇವರು ಇಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಪರಮ ಆಶ್ರಯ, ಪರಮಗತಿ ಮತ್ತು ಪರಮ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ, ಇಂತಹ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮೀ ಏಕನಿಷ್ಠ ಭಕ್ತರ ವಿಶೇಷಣವಾದ ‘ಅನನ್ಯಾಃ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದವು ಸಗುಣ ಭಗವಾನ್ ಪುರುಷೋತ್ತಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅವನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ನಡೆದಾಡುವಾಗ, ಎದ್ದಾಗ-ಕುಳಿತಾಗ, ಮಲಗಿದಾಗ-ಎಚ್ಚರದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವಾಗ ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನರೂಪದಿಂದ ಅವನ ಚಿಂತನೆಮಾಡುತ್ತಾ, ಅವನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿಯೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದೇ ಅವನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತರ ಯೋಗ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗ’ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತವಸ್ತುವಿನ ರಕ್ಷಣೆಯ ಹೆಸರು ‘ಕ್ಷೇಮ’ವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಸಾಧನೆಯು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಿಘ್ನ-ಬಾಧೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ಅದರ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಯಾವ ಸಾಧನದ ಕೊರತೆ ಇದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ತಿಗೊಳಿಸಿ ಸ್ವಯಂ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸಿಕೊಡುವುದು-ಇದೇ ಆ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನಡೆಸುವುದಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತ ಪ್ರಹ್ಲಾದನ ಜೀವನವು ಇದಕ್ಕೆ ಸುಂದರ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿನ ಮೂಲಕ ಅವನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡಿದರೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸಿಕೊಟ್ಟನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನು ಸಾಧನಸಂಬಂಧೀ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ - ಇದಾದರೋ ಸರಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹೋಪಯೋಗೀ ಲೌಕಿಕ ಯೋಗ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ಅವನು ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವಾಗ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವದ ಸಣ್ಣ-ಪುಟ್ಟ ಅನಂತ ಜೀವಿಗಳ ಭರಣ-ಪೋಷಣೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದಾಗ, ಯಾರಾದರೂ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ ಇಲ್ಲವೋ - ಈ ಮಾತಿನ ಪರಿವೆ ಇಲ್ಲದೆ ಯಾವಾಗ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವಾಗಿಯೇ ಪರಮ ಸುಹೃದ್ಭಾವದಿಂದ ಸಮಸ್ತವಿಶ್ವದ ಯೋಗಕ್ಷೇಮದ ಎಲ್ಲ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವನೋ ಆಗ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರ ಜೀವನದ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಅವನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಯಾವ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನದಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದ ಕುರಿತು ಏನೂ ಪರಿವೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ-ಇಂತಹ ನಿತ್ಯಾಭಿಯುಕ್ತ ಭಕ್ತರ ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಹೇಗೆ ತಾಯಿಯನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದ ಪುಟ್ಟ ಮಗುವು ಕೇವಲ ತಾಯಿಯನ್ನೇ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಯಾವ-ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕೆಂಬುದಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಯಾವಾಗ ಯಾವ-ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳು ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆಯೋ ಅವನ್ನು ಕುರಿತು ಅದು ಎಂದೂ ಯಾವ ಚಿಂತೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕೆ ಯಾವ-ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಜೋಪಾನವಾಗಿಡಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ತಾಯಿಯೇ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಯಾವಾಗ ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ತಾಯಿಯೇ ವಿಚಾರಮಾಡುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ತಾಯಿಯೇ ಆಯಾಯಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹಾಗೂ ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕ ವಸ್ತುಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ನಿತ್ಯಾಭಿಯುಕ್ತ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಲೌಕಿಕ ಅಥವಾ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ಯಾವ-ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ರಕ್ಷಣೆ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವ-ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಆವಶ್ಯಕವಿದೆಯೋ ಅದರ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಭಗವಂತನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಆಯಾಯಾ ಪ್ರಾಪ್ತವಸ್ತುಗಳ ರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೂ ಭಗವಂತನೇ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ.ಮಾತೃಪರಾಯಣವಾದ ಮಗುವು ತಾಯಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೋ, ತಾಯಿಯು ಹೇಗೆ ಆ ಮಗುವಿನ ಬುದ್ಧಿಯ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಡದೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಅದರ ನಿಜವಾದ ಹಿತವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾಳೋ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಕೂಡ ತನ್ನ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಹಿತವಿರುತ್ತದೋ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಭಕ್ತರಿಗಾಗಿ ಯಾವಾಗ ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಯಾವ-ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆಯೋ ಇದರ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಭಗವಂತನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ನಿಶ್ಚಯವು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಿಂದ ಓತಪ್ರೋತವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನೇ ರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಹೊಣೆಯನ್ನು ಹೊರುತ್ತಾನೆ. ಲೌಕಿಕ-ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕತೆಯ ಯಾವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಇಲ್ಲ-ಹಾಗೆಯೇ ಇಂತಹ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ-ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳು ದೊರೆತಾದ ಅಥವಾ ಇರುವಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಮರೆತು ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಯಾವುದರಿಂದ ವಸ್ತುತಃ ಅವನ ಯೋಗಕ್ಷೇಮದ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೋ ಅವುಗಳು ದೊರೆಯದೇ ಇರುವುದು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಯೋಗಕ್ಷೇಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ, ಯಾವುದರ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗದಿದ್ದಾಗ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಅವನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಯೋಗವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದಾಗ ಅವುಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುವುದರಲ್ಲೇ ನಿಜವಾದ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವಿದೆ. ಅನನ್ಯ ನಿತ್ಯಾಭಿಯುಕ್ತ ಭಕ್ತನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ನಿಜವಾದ ಯೋಗಕ್ಷೇಮದ ಭಾರವನ್ನು ಭಗವಂತನೇ ಹೊರುತ್ತಾನೆ-ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವು-ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಜೊತೆಗೆ ಯೋಗವು ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯಾವುದರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಯಲ್ಲಿ ಇದೆ, ಈ ಮಾತಿನ ಬಗ್ಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಿಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನೇ ಸ್ವಯಂ ಅವುಗಳನ್ನು ದೊರಕಿಸಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೇ ಅವುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವು ಬೇಕಾದರೆ ಲೌಕಿಕವಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಸಾಧನ ಸಂಬಂಧಿಯಾಗಲಿ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಯಾವ ಪುರುಷರು ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ಪರಾಯಣರಾಗಿ ಅನನ್ಯ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ನಿರಂತರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಬೇರೆ ಯಾವ ವಿಷಯದ ಕುರಿತು ಕಾಮನೆ, ಅಪೇಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಚಿಂತೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಎಲ್ಲ ಹೊಣೆಯು ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವನೇ ಸರ್ವ ಶಕ್ತಿವಂತನೂ, ಸರ್ವಜ್ಞನೂ, ಸಮದರ್ಶಿಯೂ ಪರಮ ಸುಹೃದ್ ಭಗವಂತನೂ ತನ್ನ ಭಕ್ತರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮರವೆಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಪರೀತ ಪರಿಣಾಮವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ನಡೆಸಿದ ‘ಯೋಗ-ಕ್ಷೇಮ’ವು ತುಂಬಾ ಸುಖ, ಶಾಂತಿ, ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಆನಂದ ಕೊಡುವಂತಹವುದಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಭಕ್ತನಿಗೆ ಬಹಳ ಬೇಗನೇ ಭಗವಂತನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಅರ್ಥವನ್ನು- ‘ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ’ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇಮದ ಅರ್ಥವನ್ನು-ಆ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಸಾಧನೆಗಳ ರಕ್ಷಣೆ ಎಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಬಳಿಕ ಯಜ್ಞಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ದೇವಪೂಜೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಿಂದ ನನ್ನ ಪೂಜೆಯೇ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅದರ ಫಲವು ಬಂದು ಹೋಗುವ ಸಂಸಾರಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತನ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ದೊರಕಿಸಿಕೊಡುವುದು ಎಂದು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು? ಇದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-23)
ಯೇಽಪ್ಯನ್ಯದೇವತಾ ಭಕ್ತಾ ಯಜಂತೇ ಶ್ರದ್ಧಯಾನ್ವಿತಾಃ ।
ತೇಽಪಿ ಮಾಮೇವ ಕೌಂತೇಯ ಯಜಂತ್ಯವಿಧಿಪೂರ್ವಕಮ್ ॥
ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಅಪಿ - ಒಂದೊಮ್ಮೆ, ಶ್ರದ್ಧಯಾ - ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ, ಅನ್ವಿತಾಃ - ಯುಕ್ತರಾದ, ಯೇ - ಯಾವ,
ಭಕ್ತಾಃ - ಸಕಾಮ ಭಕ್ತರು, ಅನ್ಯದೇವತಾಃ - ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಯಜಂತೇ - ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ತೇ - ಅವರು,
ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಮಾಮ್, ಏವ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಯಜಂತಿ - ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ (ಆದರೆ ಅವರ ಆ ಪೂಜೆಯು),
ಅವಿಧಿ ಪೂರ್ವಕಮ್- ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕವಾಗಿದೆ. ॥ 23 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಯುಕ್ತರಾದ ಯಾವ ಸಕಾಮ ಭಕ್ತರು ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೂ ಅದು ಕೂಡ ನನ್ನ ಪೂಜೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅವರ ಆ ಪೂಜೆಯು ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕವಾಗಿದೆ. ॥ 23 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶ್ರದ್ಧಯಾನ್ವಿತಾಃ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗವು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ವೇದ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವತಾ, ಅವರ ಉಪಾಸನೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಫಲದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಆದರಪೂರ್ವಕ ದೃಢ ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆಯೋ ಅವರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರದ್ಧಯಾನ್ವಿತಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು-ಯಾರು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ಡಾಂಭಿಕವಾಗಿ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಈ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರ ಗಣನೆಯಾದರೋ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಇದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರು ಅನ್ಯ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಅದು ಭಗವಂತನ ‘ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಪೂಜೆ’ ಏಕೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಕಾಮನೆಯ ಸಿದ್ಧಿ ಯಾವ ದೇವತೆಯ ಪೂಜೆಯ ವಿಧಾನ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿದೆಯೋ, ಆ ದೇವತೆಯ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಶಾಸೋಕ್ತ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಮಾಡುವುದು ‘ಅನ್ಯ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.’ ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳೂ ಭಗವಂತನ ಅಂಗಭೂತರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ, ಭಗವಂತನೇ ಎಲ್ಲರ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ವಸ್ತುತಃ ಭಗವಂತನೇ ಅವರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದಾನೆ - ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಆ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಯಾರು ಅವರ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಇದೇ ಭಗವಂತನ ‘ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಪೂಜೆ’ಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅನ್ಯದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಯ ಮೂಲಕ ವಿಧಿ ಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ? ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅನ್ಯ ದೇವತೆಗಳೂ ಭಗವಂತನ ಅಂಗಭೂತರೇ ಆಗಿರುವ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲರೂ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಆ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಶಾಸೋಕ್ತ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಶ್ರದ್ಧಾ ಪೂರ್ವಕ ಪೂಜಿಸುವುದು ಆ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಯ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ‘ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ’; ಮತ್ತು ಇದರ ಫಲವೂ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ರಾಜಾ ರಂತಿದೇವನು ಅತಿಥಿ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಗತರನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪರೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸ್ವಯಂ ಹಸಿವಿನ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡು ಅನ್ನದಾನದ ಮೂಲಕ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು. ಇದರ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯರು ಯಾವ ದೇವತಾ, ಗುರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಅತಿಥಿ, ಅಭ್ಯಾಗತ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ, ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೇ ಅವರೆಲ್ಲರ ಸೇವೆ ಮೊದಲಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರ ಆ ಸೇವೆಯು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನ ಸೇವೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಶ್ರದ್ಧಾ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅನ್ಯದೇವತೆಗಳ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಪೂಜೆ-ಸೇವಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ಆ ಸೇವಾ-ಪೂಜಾದಿಗಳೂ ಸಹ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನೇ ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಮಹೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೇ ಸರ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೂ ಭಾವದ ನ್ಯೂನತೆಯ ಕಾರಣ ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸೇವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅದರ ಫಲವು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗದೆ ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಫಲದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಭೇದವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಅನ್ಯ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವರ ಪೂಜೆಯು ಭಗವಂತನ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಪೂಜೆಯಲ್ಲ, ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅಂತಹ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಫಲದಿಂದ ಏಕೆ ವಂಚಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ? ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟರೂಪದಿಂದ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-24)
ಅಹಂ ಹಿ ಸರ್ವಯಜ್ಞಾನಾಂ ಭೋಕ್ತಾ ಚ ಪ್ರಭುರೇವ ಚ ।
ನ ತು ಮಾಮಭಿಜಾನಂತಿ ತತ್ತ್ವೇನಾತಶ್ಚ್ಯವಂತಿ ತೇ ॥
ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಸರ್ವಯಜ್ಞಾನಾಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಗಳ, ಭೋಕ್ತಾ - ಭೋಕ್ತಾ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರಭುಃ - ಒಡೆಯನೂ,
ಚ - ಕೂಡ, ಅಹಮ್ - ನಾನೇ, ಏವ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ತು - ಆದರೆ, ತೇ - ಅವರು, ಮಾಮ್ - ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು,
ತತ್ತ್ವೇನ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ, ನ, ಅಭಿಜಾನಂತಿ - ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅತಃ - ಇದರಿಂದ, ಚ್ಯವಂತಿ - ಪತನರಾಗುತ್ತಾರೆ
ಅಂದರೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 24 ॥
ಏಕೆಂದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಯಜ್ಞಗಳ ಭೋಕ್ತೃವು ಮತ್ತು ಒಡೆಯನೂ ಕೂಡ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದರೆ ಅವರು ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರಿಂದ ಪತನರಾಗುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 24 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನೇ ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳ ‘ಭೋಕ್ತಾ’ ಮತ್ತು ‘ಒಡೆಯನು’ ಹೇಗೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಿಶ್ವವೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ವಿರಾಟ ರೂಪ ಆಗಿರುವ ಕಾರಣ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಜ್ಞ-ಪೂಜಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ಭೋಕ್ತಾರೂಪದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುವ ಎಷ್ಟು ದೇವತೆಗಳಿದ್ದಾರೋ, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಅಂಗವಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನೇ ಅವರೆಲ್ಲರ ಆತ್ಮಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (10/20). ಆದುದರಿಂದ ಆ ದೇವತೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನೇ ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ಭೋಕ್ತೃವು ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನೇ ತನ್ನ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ನಿಯಮದಲ್ಲಿ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನೇ ಇಂದ್ರ, ವರುಣ, ಯಮ, ಪ್ರಜಾಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಇರುವ ಲೋಕಪಾಲಕರು ಮತ್ತು ದೇವತಾಗಣಗಳೆಲ್ಲರನ್ನು ನಿಯಮಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನೇ ಎಲ್ಲರ ಒಡೆಯನು ಅರ್ಥಾತ್ ಮಹೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ (5/29).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ವಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು ?
ಉತ್ತರ - ‘ತು’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಂತು’ (ಆದರೆ) ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗಲೂ ಕೂಡ ಅವರು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ಅವರ ಎಂತಹ ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ! ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತೇ’ ಪದವು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ, ಹಾಗೂ ಅವರು ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತೇ’ ಪದವು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಯ ಮೂಲಕ ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ ಹಾಗೂ ಹದಿನಾರರಿಂದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ವರ್ಣಿಸಿದ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವಸಹಿತ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಮಹೇಶ್ವರ ಎಂದು ತಿಳಿಯದಿರುವುದೇ ಅವನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯದಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅತಃ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಚ್ಯವಂತಿ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಅತಃ’ ಪದವು ಹೇತುವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಚ್ಯವಂತಿ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ-ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವಂತನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯದೆ ಇರುವ ಕಾರಣವೇ ಆ ಮನುಷ್ಯರು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತಮ ಫಲದಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಿದ್ದು ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಅಲ್ಪ ಫಲದ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಆವಾಗಮನದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರು ಆವಾಗಮನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅನ್ಯ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸಕರು ಆವಾಗಮನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಉಪಾಸ್ಯದ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಉಪಾಸಕನ ಭಾವದಿಂದ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲದಲ್ಲಿ ಭೇದ ಉಂಟಾಗುವ ನಿಯಮವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-25)
ಯಾಂತಿ ದೇವವ್ರತಾ ದೇವಾನ್ ಪಿತೃನ್ಯಾಂತಿ ಪಿತೃವ್ರತಾಃ ।
ಭೂತಾನಿ ಯಾಂತಿ ಭೂತೇಜ್ಯಾ ಯಾಂತಿ ಮದ್ಯಾಜಿನೋಽಪಿ ಮಾಮ್ ॥
ದೇವವ್ರತಾಃ - ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು, ದೇವಾನ್ - ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಯಾಂತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ,
ಪಿತೃವ್ರತಾಃ - ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು, ಪಿತೃನ್ - ಪಿತೃಗಳನ್ನು, ಯಾಂತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ,
ಭೂತೇಜ್ಯಾಃ - ಭೂತಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು, ಭೂತಾನಿ - ಭೂತಗಳನ್ನು, ಯಾಂತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ (ಮತ್ತು),
ಮದ್ಯಾಜಿನಃ - ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಭಕ್ತರು, ಮಾಮ್, ಅಪಿ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಯಾಂತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ
ನನ್ನ ಭಕ್ತರುಗಳಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 25 ॥
ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಭೂತಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು ಭೂತಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಆ ಭಕ್ತರು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 25 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೇವವ್ರತಾಃ’ ಪದವು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅವರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು, ಅವರ ಪೂಜೆಗಾಗಿ ತಿಳಿಸಿರುವ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು, ಅವರ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಯಜ್ಞಾದಿಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದು, ಅವರ ಮಂತ್ರದ ಜಪ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅವರ ನಿಮಿತ್ತ ದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳು ‘ದೇವತೆಗಳ ವ್ರತ’ವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ದೇವವ್ರತಾಃ’ ಪದವಿದೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲಸ್ವರೂಪ ಯಾವ ಆ ದೇವತೆಗಳ ಲೋಕಗಳ, ಅವರಂತೆ ಭೋಗಗಳ ಅಥವಾ ಅವರಂತೇ ರೂಪದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದೇ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ದೇವ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ (20,21,24ರಲ್ಲಿ) ಅದರ ಫಲವು ಅನಿತ್ಯ ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಜನ್ಮ-ಮರಣದ ಸುಳಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇದರ ಕಾರಣವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೂರನೇ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ದೇವರಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದರ ವಿಷಯವಿದೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದರ ಫಲವು ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ದೇವರಪೂಜೆಯು ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದರಿಂದ ಅದರ ಫಲವು ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ದೇವರಪೂಜೆಯ ಪ್ರಕರಣವಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದರ ಫಲವು ಆ ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯವರೆಗೇ ತಿಳಿಸಬಹುದು. ಅವರು ಹೆಚ್ಚೆಂದರೆ ಆ ಉಪಾಸ್ಯ ದೇವತೆಗಳ ಆಯಸ್ಸಿರುವ ತನಕ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇರಬಹುದು. ಆದುದರಿಂದ ಅವರ ಪುನರಾಗಮನವು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪಿತೃವ್ರತಾಃ’ ಪದವು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅವರು ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪಿತೃಗಳಿಗಾಗಿ ಯಥಾವಿಧಿ ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ಅವರ ನಿಮಿತ್ತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸುವುದು, ಹವನ ಮಾಡುವುದು, ಜಪ ಮಾಡುವುದು, ಪಾರಾಯಣೆ-ಪೂಜಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಅವರಿಗಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿರುವ ವ್ರತ ಮತ್ತು ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಮುಂತಾದವು ಪಿತೃಗಳ ವ್ರತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಇವೆಲ್ಲದರ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವವರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಪಿತೃವ್ರತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಈ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಸತ್ತ ಬಳಿಕ ಪಿತೃಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ಪಿತೃಗಳಂತೆ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅವರಂತೆ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದೇ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಇವರೂ ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚೆಂದರೆ ದಿವ್ಯ ಪಿತೃಗಳ ಆಯಸ್ಸಿನವರೆಗೇ ಅಲ್ಲಿ ಇರಬಲ್ಲರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇವರಿಗೂ ಕೂಡ ಪುನರಾಗಮನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳ ಪೂಜೆಯ ನಿಷೇಧವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ದೇವ-ಪಿತೃಗಳ ಪೂಜೆಯಾದರೋ ಯಥಾವಿಧಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ಅಧಿಕಾರಾನು ಸಾರವಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು; ಆದರೆ ಆ ಪೂಜೆಯು ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಆಗುವುದಾದರೆ ಹೆಚ್ಚೆಂದರೆ ತಮ್ಮ ಫಲವನ್ನು ನೀಡಿ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ವೇಳೆ ಕರ್ತವ್ಯಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಭಗವತ್ ಆಜ್ಞೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವತ್ ಪೂಜೆಯೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಅದು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಮಹಾಫಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ದೇವ-ಪಿತೃಕರ್ಮವಾದರೋ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭೂತೇಜ್ಯಾಃ’ ಪದವು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅವರು ಭೂತಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರೇತ ಮತ್ತು ಭೂತಗಣಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವರು ಯಾವ ಪೂಜೆಯ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರಿಗಾಗಿ ಹವನ ಅಥವಾ ದಾನಾದಿಗಳು ಏನೆಲ್ಲ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಭೂತೇಜ್ಯಾಃ’ ಪದವಿದೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಆಯಾಯಾ ಭೂತಪ್ರೇತಾದಿಗಳ ಸಮಾನ ರೂಪ-ಭೋಗ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದೇ ಅವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಭೂತ-ಪ್ರೇತಗಳ ಪೂಜೆಯು ತಾಮಸಿಯಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅನಿಷ್ಟಲವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮದ್ಯಾಜಿನಃ’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅವರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಅಥವಾ ಸಾಕಾರ ಯಾವುದೇ ರೂಪದ ಸೇವೆ-ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಭಜನೆ- ಧ್ಯಾನಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವರು, ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಅರ್ಪಣ ಮಾಡಿ, ಅವನ ನಾಮದ ಜಪ ಮಾಡು ತ್ತಾರೋ, ಲೀಲಾ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ಹಾಡುತ್ತಾರೋ, ಹಾಗೂ ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿ ವಿಷಯಕ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಸಾಧನೆಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮದ್ಯಾಜಿನಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುವುದು, ಭಗವಂತನ ಸನಿಹದಲ್ಲಿರುವುದು, ಅವನಂತೆಯೇ ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಅಥವಾ ಅವನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವುದು-ಇವೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಪಿ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು-ನನ್ನ ನಿರಾಕಾರ-ಸಾಕಾರ ಯಾವುದೇ ರೂಪವನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಆದರೆ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವನೂ ಕೂಡ ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯ ಫಲವು ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಫಲವು ಮಹತ್ತಾಗಿದ್ದರೂ ಅದರ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಠಿಣತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಅವನ ಸಾಧನೆಯು ತುಂಬಾ ಸುಗಮವಾಗಿದೆ-ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-26)
ಪತ್ರಂ ಪುಷ್ಪಂ ಫಲಂ ತೋಯಂ ಯೋ ಮೇ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ ।
ತದಹಂ ಭಕ್ತ್ಯುಪಹೃತಮಶ್ನಾಮಿ ಪ್ರಯತಾತ್ಮನಃ ॥
ಯಃ - ಯಾವ (ಭಕ್ತನೇ ಆಗಲಿ), ಮೇ - ನನಗಾಗಿ, ಭಕ್ತ್ಯಾ - ಪ್ರೇಮದಿಂದ, ಪತ್ರಮ್ - ಪತ್ರ, ಪುಷ್ಪಮ್ - ಪುಷ್ಪ,
ಫಲಮ್ - ಫಲ, ತೋಯಮ್ - ಜಲ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು, ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ - ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆಯೋ, ಪ್ರಯತಾತ್ಮನಃ - (ಆ) ಶುದ್ಧ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ನಿಷ್ಕಾಮ ಪ್ರೇಮಿಯಾದ ಭಕ್ತನ, ಭಕ್ತ್ಯುಪಹೃತಮ್ - ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿದ, ತತ್ - ಆ (ಪತ್ರ ಪುಷ್ಪಾದಿ)ಗಳನ್ನು, ಅಹಮ್ - ನಾನು (ಸಗುಣರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ), ಅಶ್ನಾಮಿ - ಪ್ರೀತಿಸಹಿತ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಯಾವ ಭಕ್ತನೇ ಆಗಲಿ ನನಗೆ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಪತ್ರ, ಪುಷ್ಪ, ಫಲ, ಜಲ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೋ, ಆ ಶುದ್ಧಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ನಿಷ್ಕಾಮ ಪ್ರೇಮಿಯಾದ ಭಕ್ತನು, ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಆ ಪತ್ರ-ಪುಷ್ಪಾದಿಗಳನ್ನು ನಾನು ಸಗುಣರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ಪ್ರೀತಿಸಹಿತ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥26॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಃ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಜಾತಿಯ ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನು ಪತ್ರ, ಪುಷ್ಪ, ಫಲ, ಜಲ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಬಲ, ರೂಪ, ಧನ, ಆಯು, ಜಾತಿ, ಗುಣ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯೆ ಮೊದಲಾದುವುಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ನನಗೆ ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ಭೇದ ಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡುವವನ ಭಾವವು ವಿದುರ ಮತ್ತು ಶಬರಿ ಮೊದಲಾದವರಂತೆ ಸರ್ವಥಾ ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ಣ ವಾಗಿರಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪೂಜೆಯ ಅನೇಕ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪತ್ರ, ಪುಷ್ಪ, ಫಲ ಮತ್ತು ಜಲದ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಿರುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಮತ್ತು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಭಕ್ತಿ ಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಪತ್ರ, ಪುಷ್ಪ, ಫಲ, ಜಲಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿ-ಯಾವ ವಸ್ತುವು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಪರಿಶ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ, ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಹಣ ವ್ಯಯಿಸದೆ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಸಿಗಬಹುದೋ ಅಂತಹ ವಸ್ತುವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಪೂರ್ಣಕಾಮನಾದ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳ ಬಯಕೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ಅವನಿಗಾದರೋ ಕೇವಲ ಪ್ರೇಮದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ‘ನನ್ನಂತಹ ಅತ್ಯಂತ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಅರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅತೀ ಚಿಕ್ಕ ವಸ್ತುವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಆನಂದದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಎಂತಹ ಮಹತ್ತಾಗಿದೆ ಅವನದು! ಈ ಭಾವದಿಂದ ಭಾವಿತನಾಗಿ ಪ್ರೇಮ ವಿಹ್ವಲ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸುವುದೇ ಅದು ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಯತಾತ್ಮನಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ಶುದ್ಧವಾಗಿದೆಯೋ, ಅವನನ್ನು ‘ಪ್ರಯತಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು-ಒಂದು ವೇಳೆ ಅರ್ಪಿಸುವವನ ಭಾವವು ಶುದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಎಷ್ಟೇ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದೊಂದಿಗೆ, ಎಷ್ಟೇ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರೂ ನಾನು ಅದನ್ನು ಎಂದೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ದುರ್ಯೋಧನನ ನಿಮಂತ್ರಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ ಭಾವ ಶುದ್ಧವಿರುವ ಕಾರಣ ವಿದುರನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಭೋಜನ ಮಾಡಿದೆನು, ಸುದಾಮನ ಅವಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಬಹು ಅಪೇಕ್ಷೆಯೊಂದಿಗೆ ತಿಂದೆನು, ದ್ರೌಪದಿಯ ಅಕ್ಷಯಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಎಲೆ (ಸೊಪ್ಪು)ಯನ್ನು ತಿಂದು ವಿಶ್ವವನ್ನೇ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿದೆ, ಗಜೇಂದ್ರನ ಮೂಲಕ ಅರ್ಪಿಸಲಾದ ‘ಪುಷ್ಪ’ವನ್ನು ಸ್ವಯಂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಧಾವಿಸಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆ, ಶಬರಿಯ ಕುಟೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅವಳು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ‘ಫಲ’ಗಳನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ರಂತಿದೇವನ ‘ಜಲ’ವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅವನನ್ನೂ ಕೃತಾರ್ಥನನ್ನಾಗಿಸಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಕ್ತರು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಅರ್ಪಿಸಿದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಾನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ. ವಿಶೇಷತಃ ಈ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಈ ಭಕ್ತರ ಘಟನೆಗಳ ವಿವರಣೆಯು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಕ್ರಮಶಃ ಈ ಪ್ರಕಾರವಿದೆ.
ವಿದುರ
ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಒಂದು ವರ್ಷ ಅಜ್ಞಾತವಾಸವನ್ನು ಪೂರ್ತಿಗೊಳಿಸಿ ಪಾಂಡವರು ದುರ್ಯೋಧನನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪಾಲಿನ ರಾಜ್ಯದ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟಾಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೊಡಲು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಿದನು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಪಾಂಡವರ ಕಡೆಯಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ದೂತನಾಗಿ ಕೌರವರಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು. ಬಾಹ್ಯ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅವನ ಸ್ವಾಗತದ ಭಾರೀ ತಯಾರಿ ನಡೆಸಿದ್ದನು. ಯಾವಾಗ ಊಟಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿದನೋ ಆಗ ಭಗವಂತನು ನಿರಾಕರಿಸಿಬಿಟ್ಟನು. ದುರ್ಯೋಧನನು ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಭಗವಂತನೆಂದ ಊಟವನ್ನು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಒಂದೋ ಎಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಏನು ದೊರಕಿದರೂ ತುಂಬಾ ಆನಂದದಿಂದ ಊಟಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಥವಾ ಹಸಿವೆಯಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟು ಪ್ರಾಣವೇ ಹೋಗುವಾಗ ಬೇಕಾದರೆ ಎಲ್ಲೇ, ಯಾವ ಭಾವದಿಂದಲೇ ಏನು ಸಿಗುವುದೋ ಅದರಿಂದಲೇ ಉದರ ಭರಣವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ವಿಷಯಗಳಿಲ್ಲ. ಪ್ರೇಮವಾದರೋ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾನು ಹಸಿವೆಯಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟಿಲ್ಲ.
ಸಂಪ್ರೀತಿಭೋಜ್ಯಾನ್ಯನ್ನಾನಿ ಆಪದ್ಭೋಜ್ಯಾನಿ ವಾ ಪುನಃ ।
ನ ಚ ಸಂಪ್ರೀಯಸೇ ರಾಜನ್ನ ಚೈವಾಪದ್ಗತಾ ವಯಮ್॥
(ಮಹಾ - ಉದ್ಯೋಗ - 91/25)
ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಕರೆಯದೆಯೇ ಭಕ್ತ ವಿದುರನ ಮನೆಗೆ ನಡೆದುಬಿಟ್ಟನು. ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು, ದ್ರೋಣಾ ಚಾರ್ಯರು, ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರು, ಬಾಹ್ಲೀಕ ಮೊದಲಾದ ಹಿರಿಯ ವೃದ್ಧರಾದ ಜನರು ವಿದುರನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಬರಲು ಆಗ್ರಹಪಡಿಸಿದರು; ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಯಾರ ಮನೆಗೂ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ವಿದುರನ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಕೊಟ್ಟ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಊಟಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಕೃತಾರ್ಥನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. (ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ-91). ‘ದುರ್ಯೋಧನ ಕೀ ಮೇವಾ ತ್ಯಾಗೀ, ಸಾಗ ವಿದುರ ಘರ ಖಾಯೋ’ ಎಂಬ ಹಿಂದಿ ಸಂತರ ನುಡಿಯು ಪ್ರಸಿದ್ಧವೇ ಇದೆ.
ಸುದಾಮ
ಸುದಾಮನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಚಂದ್ರನ ಬಾಲ್ಯಸ್ನೇಹಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಇಬ್ಬರೂ ಉಜ್ಜಯಿನಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಸಾಂದೀಪನಿಯವರ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಓದಿದ್ದರು. ಸುದಾಮನು ವೇದವೇತ್ತನೂ, ವಿಷಯಗಳಿಂದ ವಿರಕ್ತನೂ, ಶಾಂತನೂ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ವಿದ್ಯೆ ಕಲಿತಾದ ಮೇಲೆ ಇಬ್ಬರೂ ಸ್ನೇಹಿತರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಹೊರಟು ಹೋದರು.ಸುದಾಮನು ಕಡುಬಡವನಾಗಿದ್ದನು. ಒಂದು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪರಿವಾರಕ್ಕೆ ಅನ್ನದ ದರ್ಶನವೇ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಹಸಿವಿನಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟ ಬಡಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯ ಮುಖ ಒಣಗಿಹೋಯಿತು. ಮಕ್ಕಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವಳ ಎದೆ ತುಂಬಿಬಂತು. ದ್ವಾರಕಾಧೀಶ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಚಂದ್ರನು ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಸ್ನೇಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಅವಳು ತಿಳಿದಿದ್ದಳು. ಅವಳು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತ ಪತಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ದ್ವಾರಕೆಗೆ ಹೋಗಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದಳು. ಅವಳು ಪತಿಯ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದಳು. ಅದರಿಂದ ಪತಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು-ಸ್ವಾಮೀ! ನಿಮಗೆ ಧನದ ಬಗ್ಗೆ ಗುಲುಗುಂಜಿಯಷ್ಟು ಬಯಕೆ ಇಲ್ಲವೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಧನವಿಲ್ಲದೆ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದ ನಿರ್ವಾಹ ವಾಗುವುದು ತುಂಬಾ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನನ್ನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಂತೆ ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಿಯಮಿತ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಆವಶ್ಯಕ ಮತ್ತು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸುದಾಮನು ಯೋಚಿಸಿದನು-ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯು ದುಃಖಗಳಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟು ಧನಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಅವನಿಗೆ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಿತ್ರನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಲು ತುಂಬಾ ಸಂಕೋಚ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಹುಚ್ಚೀ! ಏನು ಧನಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕಳಿಸುತ್ತೀಯೋ? ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಎಂದಾದರೂ ಧನದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೇನು? ನಮಗಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ, ಹಸಿವಾದರೆ ಭಿಕ್ಷೆ ಬೇಡಲಾಗುತ್ತದೆಯೇ !ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿ ಹೇಳಿದಳು-‘ಇದಾದರೋ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಿಕ್ಷೆಯೂ ಕೂಡ ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವಲ್ಲ! ಹರಿದು ಚಿಂದಿಯಾದ ನನ್ನ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಹಸಿವೆಯಿಂದ ಒದ್ದಾಡುವ ಮಕ್ಕಳ ಮುಖದ ಕಡೆಗಾದರೂ ನೋಡಿರಿ! ನನಗೆ ಧನ ಬೇಕಿಲ್ಲ. ನೀವು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ರಾಜ್ಯ ಅಥವಾ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಬೇಡಿರಿ ಎಂದು ನಾನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಈ ದೀನ ದೆಸೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಾರಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ಕಂಡಾದರೂ ಬನ್ನಿರಿ.’ ಸುದಾಮನು ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಿದನು. ಆದರೂ ಕೊನೆಗೆ-ನಡೀ, ಈ ನೆಪದಿಂದಲಾದರೂ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಚಂದ್ರನ ದುರ್ಲಭವಾದ ದರ್ಶನದ ಪರಮಲಾಭವಾದೀತು. ಸುದಾಮನು ಹೊರಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಬರಿಕೈಯಿಂದ ಹೇಗೆ ಹೋಗಲಿ? ಅವನು ಪತ್ನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು - ‘ಕಲ್ಯಾಣೀ ! ಒಂದು ವೇಳೆ ಏನಾದರೂ ಕಾಣಿಕೆ ಕೊಡಲು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಸ್ತು ಇದ್ದರೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಾ.’ ಪತಿಯ ಮಾತಾದರೋ ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು. ಆದರೆ ಆ ಬಡಪಾಯಿ ಏನು ಕೊಟ್ಟಾಳು? ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅನ್ನದ ಒಂದು ಅಗಳು ಕೂಡ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯು ಸುಮ್ಮನಾದಳು. ಆದರೆ ಕೊನೆಗೆ ಏನಾದರು ಕೊಡದೆ ಪತಿಯು ಹೋಗಲಾರರು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ, ಅವಳು ತುಂಬಾ ಸಂಕೋಚದಿಂದ ಪಕ್ಕದ ಮನೆಯವಳಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದಳು. ಆಸೆ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪಕ್ಕದ ಮನೆಯವಳು ದಯೆಗೈದು ನಾಲ್ಕು ಮುಷ್ಟಿ ಅವಲಕ್ಕಿ ಅವಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿಯು ಅದನ್ನು ಒಂದು ಕೊಳಕಾದ ಹರಿದ ಚಿಂದಿಯಾದ ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ಕೊಡಲು ಪತಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು. ಸುದಾಮನು ದ್ವಾರಕೆಗೆ ತಲುಪಿದನು. ಕೇಳುತ್ತ-ಕೇಳುತ್ತಾ ಭಗವಂತನ ಅರಮನೆಯ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಬಂದನು, ಅಲ್ಲಿ ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ಅವನನ್ನು ಆದರದಿಂದ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಬಂದ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಅರುಹಲು ಪ್ರಭುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ-ಪ್ರಭೋ ಮಹಾದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ - ಬಡಕಲಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಬಂದಿರುವನು, ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಮುಂಡಾಸಿಲ್ಲ, ಮೈಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಸರಿಯಾದ ವಸ ಇಲ್ಲ, ಹರಿದ ಕೊಳಕಾದ ಒಂದು ಉತ್ತರೀಯ ಮತ್ತು ಧೋತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇನ್ನೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಕಾಲಿಗೆ ಹಾವುಗೆಗಳೂ ಇಲ್ಲ. ದೀನದಯಾಳುವಾದ ಪ್ರಭು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೆಂದು ಕೇಳುತ್ತಿರುವನು. ಅವನ ಹೆಸರು ಕೇಳಿದಾಗ ಸುದಾಮನೆಂದು ಹೇಳಿದನು.ಭಗವಂತನು ‘ಸುದಾಮಾ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಮೈಮರೆತನು, ಹಾಗೂ ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಆಗಲೇ ಎದ್ದನು. ಕಿರೀಟ ಅಲ್ಲೇ ಉಳಿಯಿತು, ಪೀತಾಂಬರ ಜಾರುತ್ತಾ ಇದೆ. ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಕೂಡ ತೊಡದೆ ಮಹಾದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ಭಗವಂತನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಸುದಾಮನ ದೀನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು-ಮಿತ್ರ ಸುದಾಮಾ! ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡದೆ ಎಷ್ಟು ದಿನಗಳಾದುವು, ಎಷ್ಟು ಬಡಕಲಾಗಿರುವೆ! ಏನು ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಮರೆತೇ ಬಿಟ್ಟೆಯಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಗದ್ಗದಿತನಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರ ಕೋಡಿ ಹರಿಯಿತು. ಬಂಗಾರದ ತಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಪಾದ ತೊಳೆಯಲು ತಂದ ನೀರಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಬೀಳಲಿಲ್ಲ. ಸ್ವಾಮಿಯು ತನ್ನ ಕಣ್ಣೀರ ಧಾರೆಯಿಂದಲೇ ಸುದಾಮನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಒದ್ದೆ ಮಾಡಿದನು ಹಾಗೂ ಅವನನ್ನು ಎದೆಗೊತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಅವನನ್ನು ದಿವ್ಯ ಮಹಲಿಗೆ ಕರಕೊಂಡು ಹೋದನು ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡನು ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಕೈಗಳಿಂದಲೇ ಪೂಜೆಯ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ತನ್ನ ಕೈಗಳಿಂದಲೇ ಅವನ ಚರಣಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು ಆ ಜಲವನ್ನು ಸ್ವಯಂ ತ್ರಿಲೋಕ-ಪಾವನನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅನಂತರ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಿಯ ಮಿತ್ರನ ಶರೀರಕ್ಕೆ ದಿವ್ಯ ಪರಿಮಳಯುಕ್ತ ಚಂದನ, ಅಗರು, ಕುಂಕುಮವನ್ನು ಪೂಸಿದನು ಮತ್ತು ಸುಗಂಧಿತ ಧೂಪದೀಪಗಳಿಂದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಅವನಿಗೆ ದಿವ್ಯಭೋಜನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದನು. ತಾಂಬೂಲವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸುದಾಮನ ಶರೀರವು ಅತ್ಯಂತ ಮಲಿನ ಮತ್ತು ಕ್ಷೀಣವಾಗಿತ್ತು. ದೇಹದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ನರಗಳು ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದಿದ್ದವು. ಅವನು ಒಂದು ಹರಿದುಹೊದ ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದನು. ಆದರೂ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಿಯಸಖನಾದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಅವತಾರವಾದ ರುಕ್ಮಿಣೀದೇವಿಯರು ತನ್ನ ಸಖಿಯರಾದ ದೇವಿಯರೊಂದಿಗೆ ರತ್ನದಂಡಯುಕ್ತ ಬೀಸಣಿಗೆ-ಚಾಮರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಪರಮ ದರಿದ್ರ ಭಿಕ್ಷುಕನಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಸೇವೆ-ಪೂಜೆಯನ್ನು ತುಂಬಾ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾಡತೊಡಗಿದಳು. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸುದಾಮನ ಕೈಯನ್ನು ತನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಬಾಲ್ಯದ ಮನೋಹರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡಲು ತೊಡಗಿದನು. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ಬಳಿಕ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಿಯಮಿತ್ರನತ್ತ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ಣ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿ ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು-ಅಣ್ಣಾ! ನೀನು ನನಗಾಗಿ ಏನಾದರೂ ಕಾಣಿಕೆಯನ್ನು ತಂದಿರುವೆಯೋ? ಭಕ್ತರಿಂದ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕಿಂಚಿತ್ ಆದರೂ ನಾನು ಅದನ್ನು ಮಹತ್ತಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಪ್ರೇಮದ ಹಸಿವುಳ್ಳವನು, ಅಭಕ್ತರ ಮೂಲಕ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಅಪಾರ ಸಾಮಗ್ರಿಯೂ ನನ್ನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲಾರದು.
ಪತ್ರಂ ಪುಷ್ಪಂ ಫಲಂ ತೋಯಂ ಯೋ ಮೇ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ ।
ತದಹಂ ಭಕ್ತ್ಯುಪಹೃತಮಶ್ನಾಮಿ ಪ್ರಯತಾತ್ಮನಃ॥
(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ - 10/81/4)
ಭಗವಂತನು ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿದರೂ ಕೂಡ ಸುದಾಮನು ಅವಲಕ್ಕಿಯ ಗಂಟು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ.ಭಗವಂತನ ಅತುಲ ರಾಜಸಂಪತ್ತನ್ನು ಮತ್ತು ವೈಭವವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಕೊಡಲು ಸುದಾಮನಿಗೆ ಲಜ್ಜೆಯಾಯಿತು. ಆಗ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆಂತರ್ಯದ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಶ್ರೀಹರಿಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಬಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು- ಇವನು ನನ್ನ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯ ಸಖನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ಧನದ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಹಿಂದೆ ಎಂದೂ ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಈಗಲೂ ಇವನಿಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಕಾಮನೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇವನು ತನ್ನ ಪತಿವ್ರತಾ ಪತ್ನಿಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಿರುವನು. ಆದುದರಿಂದ ಇವನಿಗೆ-ಯಾವ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಲಭವಾದ ಆ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷರೂಪೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ನಾನು ಕೊಡುವೆನು ಎಂದು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದನು. ಹೀಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತ ಭಗವಂತನು ‘ಇದೇನಿದು?’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಬೇಗನೇ ಸುದಾಮನ ಬಗಲಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದ ಅವಲಕ್ಕಿಯ ಗಂಟನ್ನು ಒತ್ತಾಯಪೂರ್ವಕ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡನು. ಹಳೆಯ ಹರಿದ ಬಟ್ಟೆಯ ಗಂಟು ಬಿಚ್ಚಿಹೋಯಿತು ಮತ್ತು ಅವಲಕ್ಕಿ ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆಗೆ ಚೆಲ್ಲಿ ಹೋದುವು. ಭಗವಂತನು ಹೆಚ್ಚಾದ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-
ನನ್ವೇತದುಪನೀತಂ ಮೇ ಪರಮಪ್ರೀಣನಂ ಸಖೇ ।
ತರ್ಪಯಂತ್ಯಂಗ ಮಾಂ ವಿಶ್ವಮೇತೇ ಪೃಥುಕತಂಡುಲಾಃ ॥
(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 10/81/9)
ಮಿತ್ರನೇ! ನೀನು ತಂದಿರುವ ಈ ಅವಲಕ್ಕಿಯ ಉಪಹಾರವು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ಅವಲಕ್ಕಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಮತ್ತು (ನನ್ನ ಜೊತೆಗೇ) ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಆ ಚೆಲ್ಲಿಹೋದ ಅವಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಹೆಕ್ಕಿ-ಹೆಕ್ಕಿ ಅವನ್ನು ಆರೋಗಣೆ ಮಾಡಿದನು. ಭಕ್ತನು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ತಂದಿರುವ ಉಪಹಾರವನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿನ್ನುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಅತುಲವಾದ ಪ್ರೇಮದ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕೆಲ ದಿನಗಳು ಆನಂದದಿಂದ ಅಲ್ಲಿದ್ದು ಸುದಾಮನು ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಮರಳಿದನು. ಇತ್ತ ಮನೆಯು ರೂಪಾಂತರವಾಗಿತ್ತು. ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯಿಂದ ಮುರುಕು ಗುಡಿಸಲು ಸ್ವರ್ಣಮಹಲಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ಸುದಾಮನು ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾದವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಅವನು ಮನದಲ್ಲೇ ಹೇಳಿಕೊಂಡನು - ಆಹಾ ನನ್ನ ಸಖನು ಧನ್ಯ! ಧನ್ಯ! ಯಾಚಕನು ಬೇಡದೆ ಇದ್ದರೂ ಗುಪ್ತರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನ ಮನೋರಥವನ್ನು ಪೂರ್ಣಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ನನಗೆ ಧನವು ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಕೃಷ್ಣನೇ ನನ್ನ ಸುಹೃದನೂ, ಸಖನೂ ಹಾಗೂ ಮಿತ್ರನೂ ಆಗಿರಲಿ ಮತ್ತು ನಾನು ಅವನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತನಾಗಿರಲಿ ಎಂಬುದೇ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ನನ್ನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ನಾನು ಈ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ನನಗಾದರೋ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಆ ಸರ್ವಗುಣ ಸಂಪನ್ನ ಭಗವಂತನ ವಿಶುದ್ಧ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅವನ ಭಕ್ತರ ಪವಿತ್ರ ಸಂಗವು ಸಿಗುತ್ತಾ ಇರಲಿ. ಅವನು ದಯೆಯಿಟ್ಟು ಧನವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಧನದ ಗರ್ವದಿಂದ ಧನಿಕರ ಅಧಃಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನ ಅದೂರದರ್ಶಿ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಸಂಪತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಸುದಾಮನು ಜೀವನವಿಡೀ ಅನಾಸಕ್ತಭಾವದಿಂದ ಮನೆಯ ಲ್ಲಿದ್ದು, ಅವನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಸಮಯವನ್ನು ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯಲ್ಲೇ ಕಳೆದನು.
ದ್ರೌಪದಿ
ಪಾಂಡವರು ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ದುಃಖದ ದಿನಗಳನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೂ ದುರ್ಯೋಧನನ ದುಷ್ಟಕೂಟವು ತಮ್ಮ ದುಷ್ಟತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರ ವಿನಾಶದ ವಿಚಾರವನ್ನೇ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ದುರ್ಯೋಧನನು ಒಂದು ಬಾರಿ ದುರ್ವಾಸ ಮುನಿಯನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಈ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದನು-ಮಹಾಮುನಿಗಳೇ! ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ನಮ್ಮ ಹಿರಿಯಣ್ಣ ಮಹಾತ್ಮಾ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ತನ್ನ ತಮ್ಮಂದಿರ ಜೊತೆಗೆ ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೆ. ಒಂದು ದಿನ ನೀವೂ ತಮ್ಮ ಹತ್ತುಸಾವಿರ ಶಿಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಅವರಲ್ಲಿಗೆ ಅತಿಥಿಗಳಾಗಿ ಹೋಗಿರಿ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜನರ ಭೋಜನವಾದ ಮೇಲೆ ಯಶಸ್ವಿನೀ ದ್ರೌಪದಿಯು ಊಟ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಸುಖದಿಂದ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿರಿ ಎಂಬುದೇ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ. ದುರ್ಯೋಧನನು ದುಷ್ಟಮಂಡಲಿಯ ಸಲಹೆಯಂತೆ - ದ್ರೌಪದಿಯ ಊಟವಾದ ಮೇಲೆ ಆ ದಿನಕ್ಕಾಗಿ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಅಕ್ಷಯಪಾತ್ರೆಯಿಂದ ಅನ್ನವು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಸಿಟ್ಟಿನ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ದುರ್ವಾಸರು ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಶಾಪವನ್ನಿತ್ತು ಭಸ್ಮಮಾಡಿ ಬಿಡಬಹುದು. ಹಾಗೂ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ನಮ್ಮ ಕೆಲಸ ಸಾಧಿಸಬಹುದೆಂದು ಯೋಚಿಸಿದನು. ಸರಳ ಹೃದಯೀ ದುರ್ವಾಸರು ದುರ್ಯೋಧನನ ಈ ಕಪಟವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ ಕಾಮ್ಯಕವನದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿಗೆ ಹೊರಟರು. ಪಾಂಡವರು ದ್ರೌಪದೀ ಸಹಿತ ಭೋಜನಾದಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗಿ ವಿಶ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡು ವಾರ್ತಾಲಾಪ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಹತ್ತುಸಾವಿರ ಶಿಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ದುರ್ವಾಸರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ತಲುಪಿದರು. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ತಮ್ಮಂದಿರ ಸಹಿತ ಎದ್ದು ಋಷಿಗಳ ಸ್ವಾಗತ-ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ಊಟಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿದನು. ದುರ್ವಾಸರು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಸ್ನಾನಕ್ಕಾಗಿ ನದಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಇತ್ತ ದ್ರೌಪದಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಚಿಂತೆಯಾಯಿತು. ಆದರೂ ಈ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ಪ್ರಿಯಬಂಧು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲದೆ ಅವನ ಪ್ರಿಯತಂಗಿ ಕೃಷ್ಣೆಯನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರು ಕಾಪಾಡಬಲ್ಲರು? ಅವಳು ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣ! ಹೇ ಗೋಪಾಲ! ಹೇ ಅಶರಣಶರಣ! ಹೇ ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲ! ಈಗ ಈ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ನೀನೇ ಕಾಪಾಡು -
ದುಃಶಾಸನಾದಹಂ ಪೂರ್ವಂ ಸಭಾಯಾಂ ಮೋಚಿತಾ ಯಥಾ । ತಥೈವ ಸಂಕಟಾದಸ್ಮಾನ್ಮಾಮುದ್ಧರ್ತುಮಿಹಾರ್ಹಸಿ॥
(ಮಹಾ - ವನ - 263/16)
ನೀನು ಮೊದಲು ಕೌರವರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟ ದುಶ್ಶಾಸನನ ಕೈಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದಂತೆ ನೀನೇ ಈ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದಲೂ ನನ್ನನ್ನು ಪಾರುಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ-ಇತ್ತ ದ್ವಾರಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ರುಕ್ಮಿಣಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿದ್ದನು. ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೊರೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಅವಳ ಸಂಕಟವನ್ನು ತಿಳಿದು ಭಕ್ತವತ್ಸಲ ಭಗವಂತನು ರುಕ್ಮಿಣಿಯ ಬಳಿಯಿಂದ ಅತಿಯಾದ ವೇಗದಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯತ್ತ ಓಡಿದನು. ಅಚಿಂತ್ಯಗತಿ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಗೆ ಬರಲು ಹೊತ್ತು ತಗಲುತ್ತದೇನು? ಅವನು ಬೇಗನೇ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ತಲುಪಿದನು. ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳೇ ಬಂದಂತಾಯಿತು. ಅವಳು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಎಲ್ಲ ವಿಪತ್ತನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರುಹಿದಳು. ಭಗವಂತನೆಂದ-ತಂಗೀ! ಅದೆಲ್ಲಾ ಮತ್ತೆ ಮಾತಾಡೋಣ. ಈಗ ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಹಸಿವೆಯಾಗಿದೆ; ನನಗೆ ಏನಾದರೂ ತಿನ್ನಲು ಬೇಗನೇ ಕೊಡು. ದ್ರೌಪದಿ ಹೇಳಿದಳು-‘ಅಣ್ಣಾ! ನೀನು ತಿನ್ನುವ ಜಂಜಾಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದೇ, ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದ್ದು, ನಾನು ಊಟಮಾಡಿಯಾಯಿತು. ಈಗ ಅಕ್ಷಯ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ.’ ಭಗವಂತನು ದೊಡ್ಡ ವಿನೋದಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
ಕೃಷ್ಣೇ ನ ನರ್ಮಕಾಲೋಽಯಂ ಕ್ಷುಚ್ಛ್ರಮೇಣಾತುರೇ ಮಯಿ ।
ಶೀಘ್ರಂ ಗಚ್ಛ ಮಮ ಸ್ಥಾಲೀಮಾನಯಿತ್ವಾ ಪ್ರದರ್ಶಯ॥
(ಮಹಾ - ವನ - 263/23)
‘ದ್ರೌಪದಿ! ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಹಸಿವು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗದ ಬಳಲಿಕೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಇದು ನನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ವಿನೋದದ ಸಮಯವಲ್ಲ, ಬೇಗ ಹೋಗಿ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ತಂದು ನನಗೆ ತೋರಿಸು.’
ಬಡಪಾಯಿ ದ್ರೌಪದಿಯು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲಳು! ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ತಂದು ಮುಂದಿಟ್ಟಳು. ಭಗವಂತನು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿ, ಒಂದು ಸೊಪ್ಪಿನ ಎಲೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಿ ತೆಗೆದನು. ಭಗವಂತನೆಂದ-ತಂಗೀ! ನೀನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು, ನೋಡು ಈ ಎಲೆಯಿಂದಲಾದರೋ ತ್ರಿಭುವನವೇ ತೃಪ್ತವಾಗಿ ಹೋದೀತು. ಯಜ್ಞಭೋಕ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಸೊಪ್ಪಿನ ಎಲೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತನ್ನ ಬಾಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ಹೇಳಿದನು -
ವಿಶ್ವಾತ್ಮಾ ಪ್ರೀಯತಾಂ ದೇವಸ್ತುಷ್ಟಶ್ಚಾತ್ಸ್ವಿತಿ ಯಜ್ಞಭುಕ್ ।
(ಮಹಾ - ವನ - 263-25)
‘ಈ ಪತ್ರದಿಂದ ಇಡೀ ವಿಶ್ವದ ಆತ್ಮಾ ಯಜ್ಞಭೋಕ್ತಾ ಭಗವಂತನು ತೃಪ್ತನಾಗಲೀ’ ಜೊತೆಗೇ ಸಹದೇವನಿಗೆ - ಹೋಗು! ಋಷಿಗಳನ್ನು ಊಟಕ್ಕಾಗಿ ಕರಕೊಂಡು ಬಾ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು ಅತ್ತ ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯೇ ವಿಚಿತ್ರ ಘಟನೆ ನಡೆಯಿತು. ಸಂಧ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಋಷಿಗಳ ಹೊಟ್ಟೆಯು ಉಬ್ಬರಿಸಿ ತೇಗು ಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಶಿಷ್ಯರು ದುರ್ವಾಸರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು-ಗುರುಗಳೇ! ನಮಗಾದರೋ ಕತ್ತಿನವರೆಗೆ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿಹೋಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಾವು ಏನು ತಿನ್ನುವುದು? ದುರ್ವಾಸರ ಸ್ಥಿತಿಯು ಹೀಗೆಯೇ ಆಗಿತ್ತು. ಅವರು ಹೇಳಿದರು-ಅಯ್ಯಾ! ಬೇಗನೇ ಓಡಿರಿ ಇಲ್ಲಿಂದ! ಈ ಪಾಂಡವರು ದೊಡ್ಡ ಧರ್ಮಾತ್ಮರೂ, ವಿದ್ವಾಂಸರೂ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಬಯಸಿದರೆ, ಬೆಂಕಿಯು ಹತ್ತಿಯ ರಾಶಿಯನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುವಂತೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡ ಬಲ್ಲರು. ನಾನು ಇನ್ನು ಅಂಬರೀಷನ ಘಟನೆಯನ್ನು ಮರೆತಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಶರಣಾಗತರಿಂದ ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಭಯವಿದೆ. ದುರ್ವಾಸರ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶಿಷ್ಯಮಂಡಳಿಯು ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಓಡಿಹೋಯಿತು. ಸಹದೇವನಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಭಗವಂತನು ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು-ಈಗಲಾದರೋ ನನಗೆ ದ್ವಾರಕೆಗೆ ಹೋಗಲು ಬಿಡಿರಿ. ನೀವೆಲ್ಲ ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ‘ಯಾರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಮಾಡುವವರಿದ್ದಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಎಂದೂ ದುಃಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’—
ಧರ್ಮನಿತ್ಯಾಸ್ತು ಯೇ ಕೇಚಿನ್ನ ತೇ ಸೀದಂತಿ ಕರ್ಹಿಚಿತ್
(ಮಹಾ- ವನ - 263/44)
ಗಜೇಂದ್ರ
ಗಜೇಂದ್ರನು ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಒಂದುದಿನ ಅವನು ಸೆಕೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಅನೇಕ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಆನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ವರುಣದೇವರ ಋತುಮಾನ್ ಹೆಸರಿನ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ತೃತವಾದ ಸುಂದರ ಸರೋವರದ ತೀರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದನು. ಅನಂತರ ಅವನು ಸರೋವರದೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿದನು ಹಾಗೂ ಅಮೃತತುಲ್ಯ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದು ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಣ್ಣ-ಸಣ್ಣ ಮರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕ್ರೀಡಿಸತೊಡಗಿದನು. ಆ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹಾನ್ ಬಲಿಷ್ಠ ಮೊಸಳೆ ವಾಸವಾಗಿತ್ತು. ಮೊಸಳೆಯು ಗಜೇಂದ್ರನ ಕಾಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕೊಂಡಿತು. ಗಜೇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಬಲವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಅದರಿಂದ ಕಾಲನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದನು. ಆದರೂ ಅವನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರದಾದನು. ಇತ್ತ ಮೊಸಳೆಯು ಅವನನ್ನು ನೀರಿನೊಳಗೆ ಎಳೆಯತೊಡಗಿತು. ಜೊತೆಯ ಆನೆಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳು ಸೊಂಡಿಲಿಗೆ ಸೊಂಡಿಲನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಗಜರಾಜನನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಹೊರಗೆ ಎಳೆಯಲು ತೊಡಗಿದವು, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಪ್ರಯತ್ನ ಯಾವುದೂ ಫಲಿಸಲಿಲ್ಲ. ತುಂಬಾ ಹೊತ್ತಿನವರೆಗೆ ಈ ಯುದ್ಧವು ನಡೆದೇ ಇತ್ತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಾತರನಾಗಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾದನು. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-
ಯಃ ಕಶ್ಚನೇಶೋ ಬಲಿನೋಂತಕೋರಗಾತ್
ಪ್ರಚಂಡವೇಗಾದಭಿಧಾವತೋ ಭೃಶಮ್ ।
ಭೀತಂ ಪ್ರಪನ್ನಂ ಪರಿಪಾತಿ ಯದ್ಭಯಾನ್-
ಮೃತ್ಯುಃ ಪ್ರಧಾವತ್ಯರಣಂ ತಮೀಮಹೀ॥
(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ - 8/2/33)
‘ಯಾರು ತುಂಬಾ ವೇಗವಾಗಿ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಓಡುತ್ತಿರುವ ಈ ಪ್ರಚಂಡ ವೇಗವುಳ್ಳ ಮಹಾಬಲಿ ಕರಾಳ ಕಾಲರೂಪೀ ಸರ್ಪದ ಭಯದಿಂದ ಭೀತನಾಗಿ ಶರಣು ಬಂದಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಯ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೂ ಯಾರ ಭಯದಿಂದ ಮೃತ್ಯುವೂ ಕೂಡ (ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಾಗಿ) ಇತ್ತ-ಅತ್ತ ಓಡುತ್ತಿರುತ್ತದೋ-ಅಂತಹ ಯಾವ ದೇವರಿದ್ದಾನೋ ಅವನಿಗೆ ನಾವು ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತೇವೆ.’ ಪುನಃ ಗಜೇಂದ್ರನು ಮನದಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ತುಂಬಾ ದೀನನಾಗಿ ಸುಂದರವಾದ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು; ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತನ ಕೂಗನ್ನು ಕೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಅವನು ಭಕ್ತನನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಅಧೀರನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಕವಿಯ ತುಂಬಾ ಸುಂದರವಾದ ಉಕ್ತಿ ಇದೆ-
ಪರ್ಯಂಕಂ ವಿಸೃಜನ್ ಗಣಾನಗಣಯನ್ ಭೂಷಾಮಣಿಂ ವಿಸ್ಮರನ್, ಉತ್ತಾನೋಪಿ ಗದಾಗದೇತಿ ನಿಗದನ್ ಪದ್ಮಾಮನಾಲೋಕಯನ್ ನಿರ್ಗಚ್ಛನ್ನಪರಿಚ್ಛದಂ ಖಗಪತಿಂ ಚಾರೋಹಮಾಣೋವತು ಗ್ರಾಹಗ್ರಸ್ತಮತಂಗಪುಂಗವಸಮುದ್ಧಾರಾಯ ನಾರಾಯಣಃ ॥
ಮೊಸಳೆಯ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡ ಗಜರಾಜನನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು, ಪಲ್ಲಂಕದಿಂದೆದ್ದು ಪಾರ್ಷದರ ಪರಿವೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಕೌಸ್ತುಭ ಮಣಿಯನ್ನು ಮರೆತು, ಏಳುತ್ತೇಳುತ್ತ ‘ಗದಾ’ ‘ಗದಾ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತ, ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿಯನ್ನು ಕೂಡ ನೋಡದೆ ಮತ್ತು ಗರುಡನ ಮೇಲೆ ಏನನ್ನೂ ಹಾಸದೆ ಹಾಗೆಯೇ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಭಗವಾನ್ ನಾರಾಯಣನು ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಿ. ಗರುಡನ ಹೆಗಲೇರಿ ಭಗವಂತನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಲುಪಿದನು. ಗಜೇಂದ್ರನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗರುಡನ ಮೇಲೆ ವಿರಾಜಮಾನನಾದ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ಸೊಂಡಿಲಿನಿಂದ ಒಂದು ‘ಕಮಲ- ಪುಷ್ಪ’ವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಅತೀವ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಆರ್ತಸ್ವರದಿಂದ-ಹೇ ನಾರಾಯಣನೇ! ಹೇ ಎಲ್ಲರ ಗುರುವೇ! ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರವು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತನು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಕಮಲ ಪುಷ್ಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ತನ್ನ ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರದಿಂದ ಮಕರಿಯ ಶಿರವನ್ನು ತರಿದು ಗಜೇಂದ್ರನನ್ನು ಮಹಾ ಸಂಕಟದಿಂದ ಪಾರು ಮಾಡಿದನು.
ಶಬರೀ
ಶಬರಿಯು ಬೇಡರ ಜಾತಿಯವಳಾಗಿದ್ದರೂ. ಅವಳು ಭಗವಂತನ ಪರಮ ಭಕ್ತಳಾಗಿದ್ದಳು. ಅವಳು ತನ್ನ ಜೀವನದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತ ಅಡಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಋಷಿಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಕಳೆದಿದ್ದಳು. ಯಾವ ಕಡೆಯಿಂದ ಋಷಿಗಳು ಸ್ನಾನಮಾಡಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೋ, ಆ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಗುಡಿಸುವುದು, ಕಲ್ಲುಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಮರಳನ್ನು ಹಾಸುವುದು, ಕಾಡಿನಿಂದ ಸೌದೆಯನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿ ತಂದು ಅವರ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿಡುವುದು ಇವೇ ಮುಂತಾದವು ಅವಳ ಕೆಲಸವಾಗಿತ್ತು. ಮತಂಗ ಮುನಿಗಳು ಅವಳ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಮಾಡಿದರು. ಭಗವಂತನ ನಾಮದ ಉಪದೇಶವನ್ನಿತ್ತರು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ಅವರು ಅವಳಲ್ಲಿ ‘ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ನಿನ್ನ ಕುಟೀರಕ್ಕೆ ಬರುವನು, ಅವನ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ನೀನು ಕೃತಾರ್ಥಳಾಗುವೆ. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು.ಶಬರಿಯು ಭಜನೆಯ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಳು ಮತ್ತು ಅವಳ ಜೀವನವು ರಾಮನ ದಾರಿ ನೋಡುವುದರಲ್ಲೇ ಕಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಹೇಗೆ-ಹೇಗೆ ದಿನಗಳು ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದುವೋ ಹಾಗಾಗೇ ಶಬರಿಯ ಉತ್ಕಟತೆ ಹೆಚ್ಚತೊಡಗಿತು. ಈಗ ಪ್ರಭು ಬರುತ್ತಿರಬಹುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತ, ಎಲ್ಲಾದರೂ ಒಡೆಯನ ಕಾಲಿಗೆ ಮುಳ್ಳುಗಳು ಚುಚ್ಚದಿರಲಿ ಎಂದು ಅವಳು ಬೇಗ-ಬೇಗನೇ ಹೋಗಿ ದೂರದವರೆಗೆ ದಾರಿ ಸರಿಪಡಿಸಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದಳು. ನೀರು ಸಿಂಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅಂಗಳವನ್ನು ಸೆಗಣಿಯಿಂದ ಸಾರಿಸಿ, ಭಗವಂತನು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಸೆಗಣಿ-ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಸಾರಿಸಿ ಆಸನವನ್ನು ರಚಿಸಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿ ರುಚಿ ನೋಡಿ ಯಾವ ಮರದ ಹಣ್ಣುಗಳು ಸಿಹಿಯಾಗಿ ವೆಯೋ ಅವನ್ನು ಕಿತ್ತು ತರುತ್ತಿದ್ದಳು ಮತ್ತು ಎಲೆಗಳ ದೊನ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿ ಇಡುತ್ತಿದ್ದಳು. ದಿನಗಳ ಮೇಲೆ ದಿನಗಳು ಕಳೆದುವು. ಅವಳ ನಿತ್ಯದ ಕೆಲಸಗಳು ಇವೇ ಆಗಿದ್ದುವು. ಅವಳು ದಿನದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ದಾರಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಳೋ, ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ಸೆಗಣಿ ಸಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದಳೋ, ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ಆಸನ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಳೋ ಹಾಗೂ ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ಫಲಗಳನ್ನು ತಂದಿಡುತ್ತಿದ್ದಳೋ ಯಾರಿಗೆ ಗೊತ್ತು. ಕೊನೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಅವಳ ಕುಟೀರಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದನು. ಶಬರಿಯು ಕೃತಕೃತ್ಯಳಾದಳು! ಶ್ರೀರಾಮಚರಿತ ಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ತುಲಸೀದಾಸರು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ
ಸಬರೀ ದೇಖಿ ರಾಮ ಗೃಹ ಆಏ
ಮುನಿಕೇ ಬಚನ ಸಮುಝಿ ಜಿಯ ಭಾಏ॥
ಸರಸಿಜ ಲೋಚನ ಬಾಹು ಬಿಸಾಲಾ
ಜಟಾ ಮುಕುಟ ಸಿರ ಉರ ಬನಮಾಲಾ॥
ಸ್ಯಾಮ ಗೌರ ಸುಂದರ ದೊಉ ಭಾಈ
ಸಬರೀ ಪರೀ ಚರನ ಲಪಟಾಈ॥
ಪ್ರೇಮ ಮಗನ ಮುಖ ಬಚನ ನ ಆವಾ
ಪುನಿ ಪುನಿ ಪದ ಸರೋಜ ಸಿರ ನಾವಾ॥
ಶಬರಿಯು ಆನಂದಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದಳು. ಪ್ರೇಮದ ಆವೇಶದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಮಾತು ನಿಂತುಹೋಯಿತು ಮತ್ತು ಅವಳು ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಭಗವಂತನ ಪಾವನ ಚರಣಕಮಲಗಳಲ್ಲಿ ಮಸ್ತಕವನ್ನಿಟ್ಟು ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡತೊಡಗಿದಳು. ಬಳಿಕ ಅವಳು ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದಳು. ಫಲಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟಳು. ಭಗವಂತನು ಅವಳ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾ ಅವಳ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಅವಳು ಕೊಟ್ಟ ಪ್ರೇಮ ತುಂಬಿದ ಫಲಗಳನ್ನು ತಿಂದು ಅವಳನ್ನು ಕೃತಾರ್ಥಳನ್ನಾಗಿಸಿದನು. ಅವಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಅಪೂರ್ವವಾದ ರುಚಿ ಸಿಕ್ಕಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತ ತುಲಸೀದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ -
ಘರ, ಗುರುಗೃಹ, ಪ್ರಿಯ-ಸದನ, ಸಾಸುರೇ ಭಈ ಜಬ ಜಹಂ ಪಹುನಾಈ
ತಬ ತಹಂ ಕಹಿ ಸಬರೀ ಕೇ ಲನಿ ಕೀ ರುಚಿ ಮಾಧುರೀ ನ ಪಾಈ
ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಗುರುಗೃಹದಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹಿತರಲ್ಲಿ ಅತ್ತೆಮನೆ ಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಉಟೋಪಚಾರಗಳು ಆಗುತ್ತಿದ್ದವೋ ಆಗ-ರಾಮನು ಶಬರಿಯ ಹಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ರುಚಿ, ಮಾಧುರ್ಯ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು.
ರಂತಿದೇವ
ಮಹಾರಾಜಾ ರಂತಿದೇವನು ಸಂಕೃತಿ ಎಂಬ ರಾಜನ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದನು. ಇವನು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಾಪೀ ಮತ್ತು ದಯಾಳು ವಾಗಿದ್ದನು. ರಂತಿದೇವನು ಬಡವರನ್ನು ದುಃಖಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿದು ತನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ಇದಾದ ನಂತರ ಅವನು ಯಾವುದೋ ರೀತಿಯ ಕಷ್ಟದಿಂದ ತನ್ನ ನಿರ್ವಾಹವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಏನು ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತೋ ಅದನ್ನು ಸ್ವತಃ ತಾನು ಹಸಿದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಬಡವರಿಗೆ ಹಂಚಿ ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ರಾಜನು ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಧನನಾಗಿ ಪರಿವಾರದವರು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸತೊಡಗಿದರು. ಒಂದು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೆಂಟು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ರಾಜನಿಗೆ ಊಟವೇನು, ನೀರೂ ಕೂಡ ಕುಡಿಯಲು ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಬಲಹೀನ ರಾಜನ ಶರೀರವು ನಡುಗತೊಡಗಿತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ರಾಜನಿಗೆ ಓರ್ವನಿಗಾಗುವಷ್ಟು ಊಟ ಮತ್ತು ನೀರು ದೊರೆಯಿತು. ನಲವತ್ತೆಂಟು ದಿನಗಳವರೆಗಿನ ಒಂದೇಸಮನೆ ಉಪವಾಸದಿಂದ ರಾಜನು ಪರಿವಾರ ಸಹಿತ ತುಂಬಾ ದುರ್ಬಲನಾಗಿದ್ದು ಎಲ್ಲರ ಶರೀರಗಳು ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದುವು.ರಂತಿದೇವನು ಊಟವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಓರ್ವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಬಂದನು. ಕೋಟ್ಯಾವಧಿ ರೂಪಾಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಗಾಗಿ ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ ದಾನ ಮಾಡುವುದು ವಿಶೇಷವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹೊಟ್ಟೆ ಹಸಿದಿದ್ದಾಗ ಅನ್ನದಾನ ಮಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಕಠಿಣ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸರ್ವತ್ರ ಹರಿಯೇ ವ್ಯಾಪ್ತನೆಂದು ನೋಡುವ ಭಕ್ತ ರಂತಿದೇವನು ಆ ಅನ್ನವನ್ನು ಆದರದಿಂದ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂಪೀ ಅತಿಥಿ ನಾರಾಯಣನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣದೇವತೆಯು ಭೋಜನಮಾಡಿ ತೃಪ್ತನಾಗಿ ಹೊರಟು ಹೋದನು. ಅನಂತರ ರಾಜನು ಉಳಿದಿರುವ ಅನ್ನವನ್ನು ಪರಿವಾರದವರಿಗೆ ಹಂಚಿ ತಿನ್ನಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಓರ್ವ ಶೂದ್ರ ಅತಿಥಿಯ ಪದಾರ್ಪಣವಾಯಿತು. ರಾಜನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಹರಿಯ ಸ್ಮರಣೆಮಾಡುತ್ತ ಉಳಿದಿರುವ ಸ್ವಲ್ಪ ಅನ್ನವನ್ನು ಆ ದರಿದ್ರನಾರಾಯಣನಿಗೆ ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ಇತ್ತನು. ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ನಾಯಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನು ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು-ರಾಜಾ! ನನ್ನ ಈ ನಾಯಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾನು ಹಸಿದಿದ್ದೇವೆ, ಊಟ ಕೊಡು ಎಂದು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು. ಹರಿಭಕ್ತ ರಾಜನು ಅವನ ಸತ್ಕಾರಮಾಡಿ, ಆದರಪೂರ್ವಕ ಉಳಿದಿರುವ ಎಲ್ಲ ಅನ್ನವನ್ನು ನಾಯಿಗಳ ಸಹಿತ ಅತಿಥಿದೇವರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ಈಗ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನ ಬಾಯಾರಿಕೆ ಹಿಂಗುವಷ್ಟು ಕೇವಲ ನೀರು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿತ್ತು-ರಾಜನು ಅದನ್ನು ಕುಡಿಯಲು ಬಯಸಿದ್ದನು. ಆಗಲೇ ಓರ್ವ ಚಾಂಡಾಲನು ಬಂದು ದೀನ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ-ಮಹಾರಾಜಾ! ನಾನು ತುಂಬಾ ದಣಿದಿದ್ದೇನೆ. ಅಪವಿತ್ರನೂ ನೀಚನೂ ಆದ ನನಗೆ ಕುಡಿಯಲು ಸ್ವಲ್ಪ ನೀರನ್ನು ಕೊಡು ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಚಾಂಡಾಲನ ದೀನವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಹಾಗೂ ಅವನನ್ನು ಬಳಲಿದವನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ರಾಜನಿಗೆ ಅತೀವ ದಯೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವನು ಈ ಅಮೃತ ವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದನು-
ನ ಕಾಮಯೇಽಹಂ ಗತಿಮೀಶ್ವರಾತ್ಪರಾಮಷ್ಟರ್ದ್ಧಿಯುಕ್ತಾಮಪುನರ್ಭವಂ ವಾ।
ಆರ್ತಿಂಪ್ರಪದ್ಯೇಽಖಿಲದೇಹಭಾಜಾಮಂತಃಸ್ಥಿತೋಯೇನಭವಂತ್ಯದುಃಖಾಃ॥
ಕ್ಷುತೃಟ್ಶ್ರಮೋ ಗಾತ್ರಪರಿಶ್ರಮಶ್ಚ ದೈನ್ಯಂ ಕ್ಲಮಃ ಶೋಕ ವಿಷಾದ ಮೋಹಾಃ।
ಸರ್ವೇನಿವೃತ್ತಾಃಕೃಪಣಸ್ಯ- ಜಂತೋರ್ಜಿಜೀವಿಷೋರ್ಜೀವಜಲಾರ್ಪಣಾನ್ಮೇ॥
(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 9/21 - 12, 13)
ನಾನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಅಣಿಮಾದಿ ಅಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಉತ್ತಮಗತಿ ಅಥವಾ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ನಾನೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಅವರ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವೆನು, ಅದರಿಂದ ಆ ಜನರು ದುಃಖರಹಿತರಾಗಲಿ ಎಂಬುದನ್ನೇ ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ಮನುಷ್ಯನ ಪ್ರಾಣ ನೀರಿಲ್ಲದೆ ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತಿದೆ, ಇವನು ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ದೀನನಾಗಿ ನನ್ನಿಂದ ನೀರನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಬದುಕುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಈ ದೀನ ಪ್ರಾಣಿಗೆ ಈ ಜೀವನರೂಪೀ ಜಲವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ನನ್ನ ಹಸಿವು, ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಬಳಲಿಕೆ, ಶಾರೀರಿಕ ಕಷ್ಟಗಳು, ದೀನತೆ, ಕ್ಲಾಂತಿ, ಶೋಕ, ವಿಷಾದ ಮೋಹ ಎಲ್ಲವೂ ಮಾಯವಾದುವು. ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ದಯಾಳುವಾದ ರಾಜಾ ರಂತಿದೇವನು ಸ್ವತಃ ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಮೃತಪ್ರಾಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ಚಾಂಡಾಲನಿಗೆ ಜಲವನ್ನು ಆದರ ಮತ್ತು ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು. ಫಲದ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವ ತ್ರಿಭುವನದೊಡೆಯ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಮಹೇಶ್ವರರೇ ಮಹಾರಾಜಾ ರಂತಿದೇವನನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಮಾಯೆಯ ಮೂಲಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಬಂದಿದ್ದರು. ರಾಜನ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಅವನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ ಅವರು ಪ್ರಸನ್ನರಾದರು ಮತ್ತು ಅವರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಯಥಾರ್ಥರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ರಾಜನಿಗೆ ದರ್ಶನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ರಾಜನು ಮೂರೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನ-ಪಡೆದು ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮವನ್ನು ಮಾಡಿದನು ಹಾಗೂ ಅವರು ಹೇಳಿದರೂ ಯಾವುದೇ ವರವನ್ನು ಬೇಡಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜನು ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ತನ್ನ ಮನವನ್ನು ಕೇವಲ ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ಈ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತ ರಂತಿದೇವನು ತನ್ನ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಕೇವಲ ಈಶ್ವರನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ಮಯನಾದ ಕಾರಣ ತ್ರಿಗುಣಮಯೀ ಮಾಯೆಯು ಅವನ ಎದುರು ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಲೀನವಾಗಿ ಹೋಯಿತು. ರಂತಿದೇವನ ಪರಿವಾರದ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಸಂಗದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಾರಾಯಣ ಪರಾಯಣರಾಗಿ ಯೋಗಿಗಳ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದರು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಕ್ತ್ಯುಪಹೃತಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪತ್ರ, ಪುಷ್ಪ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಸಮರ್ಪಣೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ‘ಭಕ್ತ್ಯುಪಹೃತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಪ್ರೇಮವಿಲ್ಲದೆ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತುವನ್ನು ನಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವಿರುತ್ತದೋ ಹಾಗೂ ಯಾರಿಗೆ ನನಗೆ ವಸ್ತುವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಆನಂದವಾಗುತ್ತದೋ, ಅಲ್ಲಿ ಆ ಭಕ್ತರ ಮೂಲಕ ಅರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಯಾವ ಮಾತಿದೆ? ಪುಣ್ಯಮಯರಾದ ವ್ರಜಗೋಪಿಕೆಯರ ಮನೆಗಳಂತೆ ಆ ಭಕ್ತರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ನುಗ್ಗಿ ನಾನು ಅವರ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತೇನೆ. ವಸ್ತುತಃ ನಾನು ಪ್ರೇಮದ ಹಸಿವುಳ್ಳವನೇ ವಿನಾ ವಸ್ತುಗಳದ್ದಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಹಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಶ್ನಾಮಿ’ ಎಂಬುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇವುಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶುದ್ಧಭಾವದಿಂದ ಪ್ರೇಮ ಪೂರ್ವಕ ಸಮರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಾನು ಸ್ವತಃ ಆ ಭಕ್ತನ ಮುಂದೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವಾಗ ಮನುಷ್ಯಾದಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತೇನೋ ಆಗಲಾದರೋ ಅದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ಭಕ್ತನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರವಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ಅವನಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತುವನ್ನು ಸೇವಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಕೃತಾರ್ಥನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಒಂದು ವೇಳೆ ಇಂತಹ ಮಾತು ಇದ್ದರೆ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-27)
ಯತ್ಕರೋಷಿ ಯದಶ್ನಾಸಿ ಯಜ್ಜುಹೋಷಿ ದದಾಸಿ ಯತ್ ।
ಯತ್ತಪಸ್ಯಸಿ ಕೌಂತೇಯ ತತ್ಕುರುಷ್ವ ಮದರ್ಪಣಮ್ ॥
ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! (ನೀನು), ಯತ್ - ಯಾವ (ಕರ್ಮವನ್ನು), ಕರೋಷಿ - ಮಾಡುತ್ತೀಯೋ, ಯತ್ - ಏನನ್ನು, ಅಶ್ನಾಸಿ - ತಿನ್ನುತ್ತೀಯೋ, ಯತ್ - ಯಾವುದನ್ನು, ಜುಹೋಷಿ - ಹವನ ಮಾಡುತ್ತೀಯೋ, ಯತ್ - ಯಾವುದನ್ನು,
ದದಾಸಿ - ದಾನವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತೀಯೋ (ಮತ್ತು), ಯತ್ - ಯಾವ, ತಪಸ್ಯಸಿ - ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೀಯೋ,
ತತ್ - ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ, ಮದರ್ಪಮ್ - ನನಗೆ ಅರ್ಪಣೆ, ಕುರುಷ್ವ - ಮಾಡು. ॥ 27 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ನೀನು ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೀಯೋ, ಏನನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತೀಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತೀಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ದಾನ ಮಾಡುತ್ತೀಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೀಯೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಅರ್ಪಣೆಮಾಡು. ॥ 27 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯತ್’ ಪದದ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ‘ಕರೋಷಿ’, ‘ಅಶ್ನಾಸಿ’, ‘ಜುಹೋಷಿ’, ‘ದದಾಸಿ’ ಮತ್ತು ‘ತಪಸ್ಯಸಿ’ ಈ ಐದು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಸಮಾಹಾರ (ಸಂಗ್ರಹ) ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸು ಅಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಲೋಕ ವ್ಯವಹಾರದ ಕರ್ಮಗಳು ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ, ಧ್ಯಾನಾದಿ ಇರುವ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮಗಳೆಲ್ಲವುಗಳ ಸಮಾವೇಶವನ್ನು ‘ಯತ್ಕರೋಷಿ’ಯಲ್ಲಿಯೂ, ಶರೀರ ಪಾಲನೆಯ ನಿಮಿತ್ತ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ‘ಯದಶ್ನಾಸಿ’ಯಲ್ಲಿಯೂ, ಪೂಜೆ-ಹವನ ಸಂಬಂಧೀ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ‘ಯಜ್ಜುಹೋಷಿ’ ಯಲ್ಲಿಯೂ, ಸೇವೆ ಮತ್ತು ದಾನಸಂಬಂಧೀ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ‘ಯದ್ದದಾಸಿ’ಯಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತು ಸಂಯಮ ಹಾಗೂ ತಪಸ್ಸಿನ ಸಂಬಂಧೀ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಸಮಾವೇಶವು ‘ಯತ್ತಪಸ್ಯಸಿ’ಯಲ್ಲಿಯೂ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ (17/14-17).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದನ್ನು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಅವರು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಫಲದ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಡುವುದು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಸಹ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನಿಂದ ಯಾವುದೆಲ್ಲಾ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳ ಬೇಕು. ಸೂತ್ರದ ಬೊಂಬೆಯನ್ನು ಕುಣಿಸುವ ಸೂತ್ರಧಾರನಂತೆ ಭಗವಂತನೇ ನನ್ನಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನೇ ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ಭೋಕ್ತೃವೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ನಾನಾದರೋ ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ-ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾರು ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿಯೇ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದೇ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೊದಲು ಬೇರೆ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಂತರ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದು, ಕರ್ಮ ಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡುವುದು, ಕರ್ಮಗಳು ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಆಗಾಗಲೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಬಿಡುವುದು ಅಥವಾ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಬಿಡುವುದು - ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಅರ್ಪಣೆಯು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸುವುದಾಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲವೋ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡುವುದೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಗೇ ಅರ್ಪಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಮೊದಲು ಹೀಗೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಹೀಗೆ ಮಾಡುತ್ತ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಭಗವದರ್ಪಣವಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದರಿಂದ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-28)
ಶುಭಾಶುಭಲೈರೇವಂ ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇ ಕರ್ಮಬಂಧನೈಃ ।
ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ ವಿಮುಕ್ತೋ ಮಾಮುಪೈಷ್ಯಸಿ ॥
ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ - ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಭಗವಂತನಾದ ನನಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗುತ್ತವೆಯೋ ಅಂತಹ ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗದಿಂದ ಯುಕ್ತಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನಾದ (ನೀನು), ಶುಭಾಶುಭಲೈಃ - ಶುಭಾಶುಭ ಫಲರೂಪವಾದ, ಕರ್ಮಬಂಧನೈಃ - ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ, ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇ - ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಬಿಡುವೆ (ಮತ್ತವುಗಳಿಂದ),
ವಿಮುಕ್ತಃ - ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಉಪೈಷ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ. ॥ 28 ॥
ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಭಗವಂತನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿತವಾಗುತ್ತವೆಯೋ ಅಂತಹ ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನಾದ ನೀನು ಶುಭಾಶುಭ ಫಲರೂಪವಾದ ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಬಿಡುವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುವೆ. ॥ 28 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏವಮ್’ ಎಂಬ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ-ಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಏವಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವು- ಇಲ್ಲಿ ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗ ಪದವು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದನುಸಾರ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಬಿಡುವುದೇ ‘ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗದಿಂದ ಯಾರ ಆತ್ಮನು ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರ ಮನ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ಭಾವವು ಸುದೃಢವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನನ್ನು ‘ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶುಭಾಶುಭಫಲರೂಪೀ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಸ್ವರ್ಗ, ನರಕ ಹಾಗೂ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಮನುಷ್ಯಾದಿ ಸಮುದಾಯ ದೊಳಗೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದು ಹಾಗೆಯೇ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದು ಇದೇ ಶುಭಾಶುಭ ಫಲವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನೇ ಕರ್ಮ ಬಂಧನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದೇ ಕರ್ಮಬಂಧನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಬಿಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಫಲ ರೂಪೀ ಪುನರ್ಜನ್ಮದಿಂದ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಇದೇ ಶುಭಾಶುಭ ಫಲರೂಪೀ ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಸತ್ತ ನಂತರ ಭಗವಂತನ ಪರಮಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ಅಥವಾ ಇದೇ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಆ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹಿಂದಿನಶ್ಲೋಕದ ಕಥನಾನುಸಾರ ಭಗವದರ್ಪಣ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಅಶುಭಕರ್ಮವನ್ನಾದರೋ ಮಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಬಳಿಕ ಅಶುಭ ಫಲದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವ ಮಾತು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವ ಮೊದಲು, ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ಮೂಲಕ ಎಷ್ಟು ಅಶುಭಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆಯೋ, ಹಾಗೂ ‘ಸರ್ವಾರಂಭಾ ಹಿ ದೋಷೇಣ ಧೂಮೇನಾಗ್ನಿರಿವಾವೃತಾಃ’ದ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆನುಷಂಗಿಕ ದೋಷಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೋ, ಅವೆಲ್ಲವು ಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವದರ್ಪಣ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕನು ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಫಲಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಬಂಧನ ಕಾರಕವೆಂದು ಏಕೆ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಕಥನಾನುಸಾರ ಸಮಸ್ತ ಶುಭಕರ್ಮಗಳು ಭಗವದರ್ಪಿತವಾಗಲಾದರೋ ಅದರ ಫಲವು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳು ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭೋಗರೂಪೀ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗುತ್ತವೆ. ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಭೋಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆಯೋ ಅವು ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವಂತಹವು ಮತ್ತು ಭೋಗೇಚ್ಛೆ ಹಾಗೂ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಬಂಧಿಸುವಂತಹವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳ ಫಲವನ್ನು ಬಂಧನಕಾರಕವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಆದರೂ ಇದರಿಂದ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ತ್ಯಾಜ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನಾದರೋ ಮಾಡಲೇಬೇಕು, ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಯಾವ ಫಲವನ್ನೂ ಬಯಸದೆ ಅವನ್ನು ಭಗವದರ್ಪಣ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಫಲವು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗದೆ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಇಲ್ಲ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆಯ ದೋಷದ ಆಶಂಕೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಆದುದರಿಂದ ಅದರ ನಿವಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-29)
ಸಮೋಽಹಂ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ನ ಮೇ ದ್ವೇಷ್ಯೋಽಸ್ತಿ ನ ಪ್ರಿಯಃ ।
ಯೇ ಭಜಂತಿ ತು ಮಾಂ ಭಕ್ತ್ಯಾ ಮಯಿ ತೇ ತೇಷು ಚಾಪ್ಯಹಮ್ ॥
ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಸರ್ವಭೂತೇಷು - ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮಃ - ಸಮಭಾವದಿಂದ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಮೇ- ನನಗೆ, ನ, ದ್ವೇಷ್ಯಃ - ಅಪ್ರಿಯರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ನ, ಪ್ರಿಯಃ ಅಸ್ತಿ - ಪ್ರಿಯರಾದವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ, ತು - ಆದರೆ, ಯೇ - ಯಾವ ಭಕ್ತರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಭಕ್ತ್ಯಾ - ಪ್ರೇಮದಿಂದ, ಭಜಂತಿ - ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆಯೋ, ತೇ - ಅವರು, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ,
ಚ - ಮತ್ತು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ತೇಷು - ಅವರಲ್ಲಿ (ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದೇನೆ) ॥ 29 ॥
ನಾನು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಭಾವದಿಂದ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನಗೆ ಅಪ್ರಿಯರಾದವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯರಾದವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ಯಾವ ಭಕ್ತರು ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೇಮಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಕೂಡ ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 29 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಹಾಗೂ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯರು ಅಥವಾ ಅಪ್ರಿಯರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.’ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು-ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಸ್ತಂಬಪರ್ಯಂತ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ನನಗೆ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವವಿದೆ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ನನಗೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯರೂ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಿಯರೂ ಯಾರು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಭಜಿಸುವುದೆಂದರೇನು? ಹಾಗೆಯೇ ‘ಅವರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ನಾನೂ ಕೂಡ ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಸಾಕಾರ ಅಥವಾ ನಿರಾಕಾರ ಯಾವುದೇ ರೂಪವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ನಿರಂತರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದು; ಅವನ ನಾಮ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಲೀಲಾಚರಿತ್ರೆಗಳ ಶ್ರವಣ, ಮನನ, ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದು; ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದು, ಪತ್ರ ಪುಷ್ಪಾದಿ ಇಷ್ಟವಾದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಅವನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದು ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಹೆಸರು ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನನ್ನು ಭಜಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಪುರುಷರು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ಭಗವಂತನೂ ಅವನನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ಹೇಗೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನೂ ಅವರನ್ನು ಮರೆಯಲಾರನು - ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವರು ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಭಕ್ತರ ವಿಶುದ್ಧ ಅಂತಃಕರಣವು ಭಗವತ್ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ನಾನು ಅವರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳನು ಸಾರವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ನಿರಾಕಾರ ರೂಪವು ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅವನಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಕ್ತರನ್ನು ತನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರೂಪದಿಂದ ನಿವಾಸ ಮಾಡುವುದು ಭಕ್ತರ ಭಕ್ತಿಯ ಕಾರಣವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನು ದುರ್ವಾಸರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ -
ಸಾಧವೋ ಹೃದಯಂ ಮಹ್ಯಂ ಸಾಧೂನಾಂ ಹೃದಯಂ ತ್ವಹಮ್ ।
ಮದನ್ಯತ್ತೇ ನ ಜಾನಂತಿ ನಾಹಂ ತೇಭ್ಯೋ ಮನಾಗಪಿ॥
(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ - 9/4/68)
ಸಾಧು (ಭಕ್ತ)ಗಳು ನನ್ನ ಹೃದಯವಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಅವರ ಹೃದಯವಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಅವರು ನಾನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ನಾನು ಅವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ಕಿಂಚಿತ್ತಾಗಿಯೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇಗೆ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಕೊಡುವ ಸೂರ್ಯನು ದರ್ಪಣಾದಿ ಸ್ವಚ್ಛ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿತ ನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಕಾಷ್ಠಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವನಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವಂತೆ ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸಿಗುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ-ಇದರಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿಷಮತೆ ಇಲ್ಲ, ಇದಾದರೋ ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆಯಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಭಜನೆ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಮಭಾವವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದುರಾಚಾರಿಗಳಿಗೂ ಶಾಶ್ವತ ಶಾಂತಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಭಕ್ತಿಯ ವಿಶೇಷ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-30)
ಅಪಿ ಚೇತ್ಸುದುರಾಚಾರೋ ಭಜತೇ ಮಾಮನನ್ಯಭಾಕ್ ।
ಸಾಧುರೇವ ಸ ಮಂತವ್ಯಃ ಸಮ್ಯಗ್ವ್ಯವಸಿತೋ ಹಿ ಸಃ ॥
ಚೇತ್ - ಒಂದು ವೇಳೆ (ಯಾರಾದರೂ), ಸುದುರಾಚಾರಃ - ಅತಿಶಯ ದುರಾಚಾರಿಯಾದರೂ ಅಪಿ - ಕೂಡ,
ಅನನ್ಯಭಾಕ್ - ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾಗಿ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಭಜತೇ - ಭಜಿಸುತ್ತಾ(ನಾದರೆ), ಸಃ - ಅವನನ್ನು, ಸಾಧುಃ, ಏವ - ಸಾಧು ಎಂದೇ, ಮಂತವ್ಯಃ - ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಸಃ - ಅವನು, ಸಮ್ಯಕ್ - ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ, ವ್ಯವಸಿತಃ - ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಭಜನೆಗೆ ಸಮಾನವಾದುದು ಬೇರಾವುದೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಅವನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ॥ 30 ॥
ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾರಾದರೂ ಅತಿಶಯ ದುರಾಚಾರಿಯಾದರೂ ಕೂಡ ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾನಾದರೆ ಅವನನ್ನು ಸಾಧುವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಯಥಾರ್ಥವಾದ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಭಜನೆಗೆ ಸಮಾನವಾದುದು ಬೇರಾವುದೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಅವನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ॥ 30 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಪಿ’ಯ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಯಾವ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಪಿ’ಯ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸಮಭಾವದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವನು. ಸದಾಚಾರೀ ಮತ್ತು ಸಾಧಾರಣ ಪಾಪಿಗಳು ನನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಉದ್ಧಾರವಾಗುವುದು ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಭಜನೆಯಿಂದ ಅತಿಶಯ ದುರಾಚಾರಿಯ ಉದ್ಧಾರ ಕೂಡ ಆಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಚೇತ್’ ಅವ್ಯಯದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಚೇತ್’ ಅವ್ಯಯವು ‘ಒಂದು ವೇಳೆ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು-ಪ್ರಾಯಶಃ ದುರಾಚಾರೀ ಮನುಷ್ಯರು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ ಕಾರಣ ಅವರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವಿಟ್ಟು ನನ್ನ ಭಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಯಾವುದೇ ಪೂರ್ವ ಶುಭ ಸಂಸ್ಕಾರದ ಜಾಗೃತಿ, ಭಗವದ್ಭಾವಮಯ ವಾತಾವರಣ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮ ಪುರುಷರ ಸತ್ಸಂಗದಿಂದ ನನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಮಹತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯಗಳನ್ನು ಶ್ರವಣ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ದುರಾಚಾರಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿಯುಂಟಾದರೆ ಮತ್ತು ಅವನು ನನ್ನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರೆ ಅವನ ಉದ್ಧಾರವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸುದುರಾಚಾರಃ’ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅವನು ‘ಅನನ್ಯಭಾಕ್’ನಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಭಜಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಆಚರಣೆಯು ಅತ್ಯಂತ ದೂಷಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮತ್ತು ನಡೆ-ನುಡಿ ಭ್ರಷ್ಟವಾಗಿವೆಯೋ, ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ವಿವಶನಾದ ಕಾರಣ ಯಾರು ದುರಾಚಾರಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಾರನೋ ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸುದುರಾಚಾರಃ’ ಪದವಿದೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರು ಯಾವ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಓದುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸರ್ವೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಅತಿಶಯ ಶ್ರದ್ಧಾ-ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಅವನನ್ನೇ ತನ್ನ ಇಷ್ಟದೇವರೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು-ಇದೇ ಅವನು ‘ಅನನ್ಯ ಭಾಕ್’ ಆಗುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾಗಿ ಯಾರು ಅವನ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದು, ನಾಮ, ಗುಣ, ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವದ ಶ್ರವಣ, ಮನನ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದು, ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದು, ಪತ್ರ ಪುಷ್ಪಾದಿ ಇಷ್ಟವಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಪೂಜಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ತಾನು ಮಾಡಿದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಣೆ ಮಾಡುವುದು ಇದೇ ‘ಅನನ್ಯಭಾಕ್’ನಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ‘ಸಾಧು’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವಂತೆ ಹೇಳಿ ಅವನನ್ನು ಯಥಾರ್ಥ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವನು ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ನನ್ನ ಭಕ್ತನು ಒಂದು ವೇಳೆ ದುರಾಚಾರಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸುವ ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸದ ವಿವಶತೆಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ದುರಾಚಾರಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಾಗದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನನ್ನು ದುಷ್ಟನೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ‘ಸಾಧು’ವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು-ಭಗವಂತನು ಪತಿತಪಾವನನೂ, ಎಲ್ಲರ ಸುಹೃದಯನೂ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿ ವಂತನೂ, ಪರಮದಯಾಳುವೂ, ಸರ್ವಜ್ಞನೂ, ಎಲ್ಲರ ಒಡೆಯನೂ ಮತ್ತು ಸರ್ವೋತ್ತಮನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಹಾಗೂ ಅವನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಪರಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳು ಮತ್ತು ಪಾಪವಾಸನೆಗಳು ಸಮೂಲ ನಾಶವಾಗಿ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯಿಂದ ನನಗೆ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿಹೋದೀತೆಂಬ ಯಾವ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೋ, ಇದು ತುಂಬಾ ಉತ್ತಮವಾದ ಮತ್ತು ಯಥಾರ್ಥವಾದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿದೆ. ಯಾರಿಗೆ ಇಂತಹ ನಿಶ್ಚಯವಿದೆಯೋ ಅವನು ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಮತ್ತು ನನ್ನ ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಅವನು ಬೇಗನೇ ಪೂರ್ಣ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಬಹುದು. ಆದುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪಾಪಿ ಅಥವಾ ದುಷ್ಟನೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ‘ಸಾಧು’ವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ-‘ದುಷ್ಕೃತಿ (ದುರಾಚಾರೀ) ಮನುಷ್ಯನು ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ದುರಾಚಾರಿಯ ಭಜನೆಯ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾಧಾನವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಲ್ಲಿ ಯಾವ ದುರಾಚಾರಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವರು ಕೇವಲ ಪಾಪವನ್ನೇ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರು ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪಾಪ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪಾರಾಗಲೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ನಾಸ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಮೂಢ ಪುರುಷರಿಗಾಗಿ ‘ಮಾಯಯಾಪಹೃತಜ್ಞಾನಾಃ’ ‘ನರಾಧಮಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಆಸುರಂ ಭಾವ ಮಾಶ್ರಿತಾಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ವರ್ಣನೆಯಿದೆಯೋ ಇವರಿಂದ ಪಾಪಗಳೇನೋ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಇವರು ಆ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದಲು ಕಾತರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇವರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಾಮದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿದೆ ಹಾಗೂ ಅವರು ದೃಢ ವಿಶ್ವಾಸದ ಜೊತೆಗೆ-ಏಕಮಾತ್ರ ಪತಿತಪಾವನ ಪರಮದಯಾಳು ಪರಮೇಶ್ವರನೇ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಪರಮ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅವನೇ ನಮ್ಮ ಇಷ್ಟದೇವರಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಪರಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ; ಅವನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ನಮ್ಮ ಪಾಪಗಳು ಸಮೂಲ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಬಹುದು ಮತ್ತು ನಮಗೆ ಸಹಜವಾಗಿ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿಹೋದೀತು ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವರನ್ನು ‘ಸಮ್ಯಗ್ವ್ಯವಸಿತಃ’ ಮತ್ತು ‘ಅನನ್ಯಭಾಕ್’ ಭಕ್ತನೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇವನ ಮೂಲಕ ಭಜನೆ ಆಗುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೇ ಆಗಿದೆ, ಮತ್ತು ನಾಸ್ತಿಕರಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಮೂಲಕ ಭಜನೆ ಆಗುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಎರಡೂ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿರೋಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಸಂಗಭೇದದಿಂದ ಎರಡೂ ಮಾತುಗಳು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇವೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-31)
ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಭವತಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಶಶ್ವಚ್ಛಾಂತಿಂ ನಿಗಚ್ಛತಿ ।
ಕೌಂತೇಯ ಪ್ರತಿ ಜಾನೀಹಿ ನ ಮೇ ಭಕ್ತಃ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ॥
(ಅವನು) ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್ - ಶೀಘ್ರವಾಗಿಯೇ, ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ - ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ, ಭವತಿ - ಆಗುತ್ತಾನೆ (ಮತ್ತು), ಶಶ್ವತ್ - ಸದಾ ಇರುವಂತಹ, ಶಾಂತಿಮ್ - ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು, ನಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! (ನೀನು),
ಪ್ರತಿ - ನಿಶ್ಚಯಪೂರ್ವಕವಾದ ಸತ್ಯವನ್ನು, ಜಾನೀ ಹಿ - ತಿಳಿ (ಏನೆಂದರೆ), ಮೇ - ನನ್ನ, ಭಕ್ತಃ - ಭಕ್ತನು,
ನ, ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ - ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 31 ॥
ಅವನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿಯೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತಹ ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನನ್ನ ಭಕ್ತನು ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ನೀನು ನಿಶ್ಚಯಪೂರ್ವಕವಾದ ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿ. ।। 31 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತರು ಬೇಗನೇ ‘ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ’ ಆಗಿ ಹೋಗುವುದೆಂದರೇನು? ಹಾಗೂ ‘ಶಶ್ವತ್ಶಾಂತಿ’ಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದೇ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಬೇಗನೇ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ದುರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ, ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ, ಎರಡನೇ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗುವುದೇ ಬೇಗನೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸದಾಕಾಲ ಇರುವ ಶಾಂತಿಯು ಒಂದು ಬಾರಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಎಂದೂ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ನೈಷ್ಠಿಕೀ ಶಾಂತಿ (5/12) ನಿರ್ವಾಣಪರಮಾ ಶಾಂತಿ (6/15) ಮತ್ತು ಪರಮಾ ಶಾಂತಿ (18/62) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಆ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ‘ಶಶ್ವತ್ಶಾಂತಿ’ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರತಿಜಾನೀಹಿ’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಪ್ರತಿ’ ಉಪಸರ್ಗದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಜ್ಞಾ’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಉಂಟಾದುದೇ ‘ಪ್ರತಿಜಾನೀಹಿ’ ಪದವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಅರ್ಥವು ‘ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡು’ ಅಥವಾ ‘ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡು’ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಅರ್ಜುನಾ! ನಾನು ನಿನಗೆ ಯಾವ ಭಕ್ತಿಯ ಮತ್ತು ಭಕ್ತನ ಈ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದೆನೋ ಅದರಲ್ಲಿ ನೀನು ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ಸಂಶಯವಿಡದೆ ಅದನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮತ್ತು ದೃಢತೆಯಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನನ್ನ ಭಕ್ತನು ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರ’ ಉಪಸರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ‘ನಶ್ಯತಿ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಭಾವಾರ್ಥವು ಪತನವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು-ನನ್ನ ಭಕ್ತನ ಕ್ರಮಶಃ ಉತ್ಥಾನವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಪತನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಎಂದೂ ಪತನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ನೀಚಯೋನಿ ಅಥವಾ ನರಕಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತರೂಪೀ ದುರ್ಗತಿಯೂ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಕ್ರಮಶಃ ದುರ್ಗುಣ ದುರಾಚಾರಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿ ಬೇಗನೇ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂತಹ ಯಾವುದೇ ಭಕ್ತನ ಉದಾಹರಣೆ ಇದೆಯೇ?
ಉತ್ತರ - ಅನೇಕ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿವೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿರಸಪೂರ್ಣ ‘ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಕರ್ಣಾಮೃತ’ ಕಾವ್ಯದ ರಚಯಿತಾ ಶ್ರೀಬಿಲ್ವಮಂಗಲನ ಉದಾಹರಣೆಯೂ ಆಗಿದೆ.
ಬಿಲ್ವಮಂಗಲ
ದಕ್ಷಿಣದೇಶದ ಕೃಷ್ಣವೇಣೀ ನದಿಯ ತಟದ ಒಂದು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ರಾಮದಾಸನೆಂಬ ಭಕ್ತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ವಾಸವಾಗಿದ್ದನು, ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು ಅವನ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದನು. ವಿದ್ಯಾವಂತನಾಗಿದ್ದು, ಶಾಂತ, ಶಿಷ್ಟ, ಸಾಧುಸ್ವಭಾವದವನಾಗಿದ್ದನು; ಆದರೆ ತಂದೆಯ ಮರಣಾನಂತರ ಕುಸಂಗದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಅತ್ಯಂತ ದುರಾಚಾರಿಯಾದನು. ವೇಶ್ಯೆಯ ಸಂಗದಲ್ಲಿದ್ದು, ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿರುವುದೇ ಅವನ ಕೆಲಸವಾಯಿತು. ಚಿಂತಾಮಣಿ ಎಂಬ ಓರ್ವ ವೇಶ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇವನು ಅನುರಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ವೇಶ್ಯೆಯು ನದಿಯ ಆಚೆ ದಡದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದಳು. ಅಂದು ತಂದೆಯ ಶ್ರಾದ್ಧವಿತ್ತು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಅವಳ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಶರೀರ ಮನೆಯಲ್ಲಿತ್ತು, ಆದರೆ ಮನವು ಅವಳಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟಿತ್ತು. ಶ್ರಾದ್ಧದ ಕೆಲಸ ಮುಗಿಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಸಂಜೆಯಾಯಿತು. ಇವನು ಅವಳಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಇಂದು ತಂದೆಯ ಶ್ರಾದ್ಧವಿದೆ, ಹೋಗಬೇಡವೆಂದು ಜನರು ಹೇಳಿದರು. ಆದರೆ ಆ ಮಾತನ್ನು ಯಾರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ? ಓಡುತ್ತ ನದೀತೀರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದನು. ಬಿರುಗಾಳಿ ಬೀಸತೊಡಗಿತು. ಮುಸಲಧಾರೆಯಂತೆ (ಧಾರಾಕಾರ) ಮಳೆಬೀಳತೊಡಗಿತು. ಅಂಬಿಗರು ಹೆದರಿ ದೋಣಿಗಳನ್ನು ದಡದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿ ಮರಗಳ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದರು. ಅತೀ ಭಯಾನಕ ರಾತ್ರಿಯಾಯಿತು. ಇವನು ಅಂಬಿಗರನ್ನು ಸಮಜಾಯಿಸಿದನನು. ಹಣದ ಆಸೆ ತೋರಿಸಿದನು; ಆದರೆ ಜೀವಕೊಡಲು ಯಾರು ಸಿದ್ಧರಿರುತ್ತಾರೆ? ಇವನಿಗೆ ಬೇರೆಯೇ ಸೆಳೆತವಿತ್ತು. ನದಿಯು ಮಹಾಪೂರದಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದಿತು, ಹಿಂದೆ-ಮುಂದೆ ನೋಡದೆ, ಯೋಚಿಸದೆ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಹಾರಿದನು. ಒಂದು ಸ್ತ್ರೀಯ ಕೊಳೆತ ಶವ ತೇಲಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು, ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಏನೂ ತೋಚುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಅವನಾದರೋ ಕಾಮಾಂಧನಾಗಿದ್ದನು. ಒಂದು ಮರದ ದಿಮ್ಮಿ ಹರಿದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅದನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ಹೆಣದ, ದುರ್ಗಂಧದ ಯಾವ ಲಕ್ಷ್ಯವೂ ಇಲ್ಲದೆ ದೈವಯೋಗದಿಂದ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಓಡುತ್ತಾ ಚಿಂತಾಮಣಿಯ ಮನೆಗೆ ತಲುಪಿದನು. ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇವನ ಚಡಪಡಿಕೆ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಇವನು ಗೋಡೆಯನ್ನು ಹಾರಿ ಒಳಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸಿ. ಕೈ ಚಾಚಿದನು-ಒಂದು ರೇಶ್ಮೆಯಂತಹ ಮೃದುವಾದ ಹಗ್ಗ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು, ಅದು ಕರಿನಾಗರ ಹಾವಾಗಿತ್ತು; ಹೆಡೆ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದು ಬಾಲ ಕೆಳಗೆ ನೇತಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಇವನು ಅದರ ಬಾಲಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿಹೋದನು. ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯಿಂದ ಹಾವು ಇವನನ್ನು ಕಡಿಯಲಿಲ್ಲ. ಇವನು ಹೋಗಿ ಚಿಂತಾಮಣಿಯನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಿದನು. ಅವಳು ಇವನನ್ನು ನೋಡಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತಳಾದಳು. ಅವಳು ಕೇಳಿದಳು-ನೀನು ಈ ಭಯಾನಕ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನದಿ ದಾಟಿ ಮನೆಯೊಳಗೆ ಹೇಗೆ ಬಂದೆ? ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು ಮರದ ದಿಮ್ಮಿಯಿಂದ ನದಿ ದಾಟಿದ್ದು ಮತ್ತು ಹಗ್ಗದ ಸಹಾಯದಿಂದ ಗೋಡೆಹತ್ತಿ ಬಂದ ಕಥೆ ಹೇಳಿದನು. ಮಳೆ ನಿಂತು ಹೋಗಿತ್ತು. ಚಿಂತಾಮಣಿಯು ದೀಪವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಹೊರಗೆ ಬಂದು ನೋಡುತ್ತಾಳೆ-ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಭಯಂಕರ ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪ ನೇತಾಡುತ್ತಿತ್ತು ಹಾಗೂ ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ಕೊಳೆತ ಹೆಣ ಬಿದ್ದಿತ್ತು. ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನೂ ನೋಡುತ್ತಲೇ ನಡುಗಿ ಹೋದನು. ಚಿಂತಾಮಣಿಯು ಜರಿಯುತ್ತ ಹೇಳಿದಳು-ನೀನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿದ್ದೀಯಾ? ಅಯ್ಯಾ ! ಇಂದು ನಿನ್ನ ತಂದೆಯ ಶ್ರಾದ್ಧವಿತ್ತು, ಆದರೂ ನೀನು ಒಂದು ಎಲುಬು-ಮಾಂಸದ ಬೊಂಬೆಯ ಮೇಲೆ ಇಷ್ಟು ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮ-ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ತಿಲಾಂಜಲಿಯನ್ನಿತ್ತು ಈ ಭಯಾನಕ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಣ ಮತ್ತು ಹಾವಿನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಓಡಿ ಬಂದೆಯಲ್ಲ! ನೀನು ಇಂದು ಯಾವುದನ್ನು ಪರಮ ಸುಂದರವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಈ ರೀತಿಯಿಂದ ಹುಚ್ಚನಾಗಿದ್ದಿಯಲ್ಲ, ಅದು ಕೂಡ ಒಂದು ದಿನ ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣಮುಂದೆ ಇರುವ ಈ ಕೊಳೆತ ಹೆಣದಂತೆ ಆಗುವುದು. ನಿನ್ನ ಈ ನೀಚ ವೃತ್ತಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ! ಎಲಾ! ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಆ ಮನಮೋಹನ ಶ್ಯಾಮಸುಂದರನ ಮೇಲೆ ಆಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೆ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಈ ರೀತಿ ಚಡಪಡಿಸಿ ಓಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಪಡೆದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೆ! ವೇಶ್ಯೆಯ ಉಪದೇಶವು ಮಾಂತ್ರಿಕನಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿತು. ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನ ಹೃದಯತಂತಿಯು ಹೊಸ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಮಿಡಿಯಿತು. ವಿವೇಕದ ಅಗ್ನಿಯು ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿತು, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಕಲ್ಮಷಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋದುವು. ಅಂತಃಕರಣವು ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತಲೇ ಭಗವತ್ ಪ್ರೇಮ ಸಮುದ್ರವು ಉಕ್ಕಿತು ಮತ್ತು ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಕೋಡಿ ಹರಿಯಲಾರಂಭಿಸಿತು. ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು ಚಿಂತಾಮಣಿಯ ಕಾಲ್ಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ‘ತಾಯಿ! ನೀನು ಇಂದು ನನಗೆ ವಿವೇಕದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿತ್ತು ಕೃತಾರ್ಥನನ್ನಾಗಿಸಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಚಿಂತಾಮಣಿಯನ್ನು ಗುರುವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಪ್ರಣಾಮಗೈದನು. ಇದಾದ ನಂತರ ಚಿಂತಾಮಣಿಯು ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಹಾಡಿ-ಹಾಡಿ ಅವನಿಗೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನ ಮೇಲೆ ಅದರ ಪ್ರಭಾವ ತುಂಬಾ ಬಿತ್ತು. ಅವನು ಬೆಳಗಾಗುತ್ತಲೇ ಜಗಚ್ಚಿಂತಾಮಣಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪವಿತ್ರ ಚಿಂತನದಲ್ಲಿ ನಿಮಗ್ನನಾಗಿ ಉನ್ಮತ್ತನಂತೆ ಚಿಂತಾಮಣಿಯ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಬಿದ್ದನು. ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನ ಜೀವನವು ನಾಟಕದ ದೃಶ್ಯದಂತೆ ಬದಲಾಯಿತು. ಕೃಷ್ಣವೇಣೀ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಹಾತ್ಮಾ ಸೋಮಗಿರಿಯ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು ಗೋಪಾಲ-ಮಂತ್ರರಾಜದ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು. ಅವನು ಭಗವಂತನ ನಾಮ-ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸತೊಡಗಿದನು. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನದ ಉತ್ಸುಕತೆ ಎಚ್ಚರವಾಯಿತು; ಆದರೆ ಇನ್ನೂ ದುರಾಚಾರ ಸ್ವಭಾವವು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಶವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೆಟ್ಟ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ವಿವಶನಾಗಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಪುನಃ ಓರ್ವ ಯುವತಿಯತ್ತ ಹರಿಯಿತು. ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು ಅವಳ ಮನೆ ಬಾಗಿಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡನು. ಮನೆಯ ಯಜಮಾನರು ಹೊರಗೆ ಬಂದು ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಓರ್ವ ಮಲಿನ ಮುಖದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಕುಳಿತಿರುವನು. ಅವರು ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು ಕಪಟವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಸ್ವಾಮೀ! ನಾನು ಒಂದು ಬಾರಿ ಆ ಯುವತಿಯನ್ನು ಮನಃಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನೋಡಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನೀವು ಅವಳನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಕರೆಯಿರಿ ಎಂದು ಕೇಳಿಕೊಂಡನು. ಆ ಯುವತಿಯು ಅದೇ ಶ್ರೀಮಂತನ ಧರ್ಮಪತ್ನೀ ಆಗಿದ್ದಳು. ಒಂದುಸಾರಿ ಅವಳನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ಇವನಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುವುದಾದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟದೇನಿದೆ? ಎಂದು ಶ್ರೀಮಂತನು ಯೋಚಿಸಿದನು. ಸಾಧು ಸ್ವಭಾವದ ಶ್ರೀಮಂತನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕರೆಯಲು ಮನೆಯಯೂಳಗೆ ಹೋದನು. ಈ ಕಡೆ ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನ ಮನೋಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ತರಹದ ತರಂಗಗಳ ಬಿರುಗಾಳಿಯೇ ಎದ್ದಿತು. ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು, ಅವನ ಪತನ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ದೀನವತ್ಸಲ ಭಗವಂತನು ಅಜ್ಞಾನಾಂಧ ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನಿಗೆ ವಿವೇಕ ಚಕ್ಷುಗಳನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಿದನು; ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಯಥಾರ್ಥ ಅವಸ್ಥೆಯ ಅರಿವು ಉಂಟಾಯಿತು, ಹೃದಯವು ಶೋಕದಿಂದ ತುಂಬಿ ಬಂತು ಮತ್ತು ಏನು ಯೋಚಿಸಿದನೋ ಅವನು ಹತ್ತಿರದ ಬಿಲ್ವಪತ್ರೆಯ ಮರದ ಎರಡು ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡನು. ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ತಲುಪಿದಳು. ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು ಅವಳನ್ನು ಪುನಃ ನೋಡಿದನು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ತನ್ನನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸುತ್ತ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಭಾಗ್ಯಹೀನ ಕಣ್ಣುಗಳೇ! ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀವು ಇಲ್ಲದಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇಂದು ನನ್ನ ಪತನ ಹೇಗಾಗುತ್ತಿತ್ತು? ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿ ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು, ಇದು ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಬೇರೇನಾದರೂ ಇರಬಹುದು, ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ಚಂಚಲ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ದಂಡಿಸುವುದೇ ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿದನು ಮತ್ತು ಆಗಲೇ ಆ ಎರಡು ಮುಳ್ಳುಗಳನ್ನು ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಚುಚ್ಚಿಕೊಂಡನು. ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ರಕ್ತದ ಧಾರೆ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು. ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು ನಗುತ್ತ-ಕುಣಿಯುತ್ತ ಹರಿಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು, ಅದರಿಂದ ಆಕಾಶವೆಲ್ಲ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ಶ್ರೀಮಂತನಿಗೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಪತ್ನಿಗೆ ತುಂಬಾ ದುಃಖವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಆ ಬಡಪಾಯಿಗಳು ನಿರುಪಾಯರಾಗಿದ್ದರು. ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನ ಉಳಿದಿರುವ ಚಿತ್ತದ ಮಲವೂ ಇಂದು ಎಲ್ಲಾ ನಾಶವಾಯಿತು. ಈಗಲಾದರೋ ಅವನು ಆ ಅನಾಥ ನಾಥನನ್ನು ಅತಿ ಬೇಗನೇ ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಕುಲನಾದನು. ಪರಮ ಪ್ರಿಯತಮ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ವಿಯೋಗದ ದಾರುಣ ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ಅವನ ಒಡೆದುಹೋದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಗಂಟೆಗಳೂ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಕೋಡಿ ಹರಿಸಿದವು. ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯ ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲ. ಮಲಗುವ-ಏಳುವ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ. ‘ಕೃಷ್ಣ-ಕೃಷ್ಣ’ ಎಂಬ ಕೂಗಿನಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಾ ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು ಕಾಡು-ಮೇಡು ಮತ್ತು ಊರೂರು ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಯಾವ ದೀನಬಂಧುವಿಗಾಗಿ ತಿಳಿದು-ತಿಳಿದು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡನೋ, ಯಾವ ಪ್ರಿಯತಮನನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸುಖ-ಸಂತೋಷಗಳನ್ನು ಒದ್ದು ಬಿಟ್ಟನೋ, ಅವನು ಸಿಗುವುದರಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ವಿಳಂಬವಾದರೆ ಇದು ಯಾರಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಹನೆಯಾದೀತು? ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮಮಯ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೇಗೆ ನಿಶ್ಚಿಂತನಾಗಿ ಇರಬಲ್ಲನು? ಪುಟ್ಟ ಗೋಪಬಾಲಕನ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ತನ್ನ ಮುನಿಮನ ಮೋಹಿನಿ ಮಧುರ ವಾಣಿಯಿಂದ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಸೂರದಾಸರೇ! ನಿಮಗೆ ತುಂಬಾ ಹಸಿವು ಆಗಿರಬಹುದು. ನಾನು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಿಠಾಯಿಯನ್ನು ತಂದಿರುವೆ, ಜೊತೆಗೆ ನೀರನ್ನೂ ತಂದಿರುವೆ, ಇದನ್ನುನೀವು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ. ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನ ಪ್ರಾಣಗಳಾದರೋ ಬಾಲಕನ ಆ ಮಧುರ ಸ್ವರದಿಂದಲೇ ಮೋಹಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಅವನ ಕೈಯ ದುರ್ಲಭ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಪಡೆದಾದರೋ ಅವನ ಹೃದಯವು ಹರ್ಷೋಲ್ಲಾಸ ತರಂಗಗಳಿಂದ ಉಕ್ಕಿ ಹೋಯಿತು. ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು ಬಾಲಕನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದನು-ತಮ್ಮಾ! ನಿನ್ನ ಮನೆ ಎಲ್ಲಿದೆ? ನಿನ್ನ ಹೆಸರೇನು? ನೀನು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ಬಾಲಕನು ಹೇಳಿದನು-‘ನನ್ನ ಮನೆಯು ಹತ್ತಿರವೇ ಇದೆ. ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಿತ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲ; ಯಾರು ನನ್ನನ್ನು ಯಾವ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೋ ನಾನು ಅದರಿಂದಲೇ ಓಗೊಡುತ್ತೇನೆ, ಹಸುಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾರು ಪ್ರೇಮವಿಡುತ್ತಾರೋ ನಾನೂ ಅವರನ್ನು ಪ್ರೇಮಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನ ಮನವು ಬಾಲಕನ ಮಧುರ ವಾಣಿಯಿಂದ ವಿಮುಗ್ಧವಾಯಿತು. ಬಾಲಕನು ಹೋಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು ‘ನಾನು ದಿನವೂ ಬಂದು ನಿಮಗೆ ಊಟಮಾಡಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು ಹೇಳಿದನು ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯದಪ್ಪ, ನಿತ್ಯ ಬರುತ್ತಿರು. ಬಾಲಕನು ಹೊರಟು ಹೋದನು ಮತ್ತು ಬಿಲ್ವ ಮಂಗಲನ ಮನವನ್ನೂ ಜೊತೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ಬಾಲಕನು ದಿನವೂ ಬಂದು ಊಟ ಮಾಡಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು ನಾನು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಫಕೀರನ ವ್ರತ ಕೈಗೊಂಡೆನೋ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳು ಚುಚ್ಚಿಕೊಂಡೆನೋ, ಆ ಬಾಲಕನು ಇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿಯದೇ ಹೋದನು; ಆದರೆ ಆ ಗೋಪಬಾಲಕನು ಅವನ ಹೃದಯದ ಮೇಲೆ ಎಷ್ಟು ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದನೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಬೇರೆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದೂ ಕೂಡ ಅಸಹನೀಯವಾಗಿ ಹೋಯಿತು. ಒಂದು ದಿನ ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ-‘ಎಲ್ಲ ಆಪತ್ತುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಬಂದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಈ ಹೊಸ ಆಪತ್ತು ಬಂದು ಬಿಟ್ಟಿತಲ್ಲ’ ಎಂದು ವಿಚಾರ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು. ಸ್ತ್ರೀಯಳ ಮೋಹದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದರೆ ಈ ಬಾಲಕನ ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡೆನಲ್ಲ! ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಆ ರಸಿಕ ಬಾಲಕನು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಕುಳಿತುಕೊಂಡು, ಎಲ್ಲರನ್ನು ಹುಚ್ಚರಾಗಿಸುವಂತಹ ತನ್ನ ವಾಣಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದನು ಬಾಬಾ! ಸುಮ್ಮನೆ ಏನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುವಿರಿ? ವೃಂದಾವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಿರೋ? ವೃಂದಾವನದ ಹೆಸರು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನ ಹೃದಯ ತುಂಬಿ ಬಂತು, ಆದರೆ ತನ್ನ ಅಸಮರ್ಥತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತ ಹೇಳಿದನು-ತಮ್ಮಾ! ನಾನು ಕುರುಡನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ವೃಂದಾವನಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಹೋಗಲಿ? ಬಾಲಕ ಹೇಳಿದನು ಇದೋ ಈ ಕೋಲು ಹಿಡಿದುಕೋ, ಇದನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ನನ್ನ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರು. ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನ ಮುಖ ಅರಳಿತು. ಕೋಲನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ- ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತನ ಕೋಲನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ದಯಾಳುತ್ವವು ಧನ್ಯ! ಧನ್ಯ! ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಬಾಲಕನು ಹೇಳಿದನು-ಇಗೋ! ವೃಂದಾವನ ಬಂತು, ಈಗ ನಾನು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ. ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು ಬಾಲಕನ ಕೈಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು. ಕೈಯ ಸ್ಪರ್ಶವಾಗುತ್ತಲೇ ಶರೀರದಲ್ಲೆಲ್ಲ ವಿದ್ಯುತ್ ಸಂಚಾರವಾದಂತಾಯಿತು, ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಎಲ್ಲ ದ್ವಾರಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದುವು; ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ಅವನು ಬಾಲಕನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ನನ್ನ ಶ್ಯಾಮ ಸುಂದರನೇ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂದು ನೋಡಿದನು. ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನ ಶರೀರ ಪುಲಕಗೊಂಡಿತು, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಪ್ರೇಮಾಶ್ರುಗಳು ಅನವರತ ಹರಿಯ ತೊಡಗಿದವು. ಭಗವಂತನ ಕೈಯನ್ನು ಅವನು ಇನ್ನೂ ಜೋರಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು ಮತ್ತು ಹೇಳಿದನು ಈಗ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡೆ, ತುಂಬಾ ದಿನಗಳ ನಂತರ ಹಿಡಿಯ ಬಲ್ಲವನಾದೆನು. ಪ್ರಭೂ! ಈಗ ಬಿಡಲಾರೆ! ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು - ಬಿಡುತ್ತೀಯೋ ಇಲ್ಲವೋ! ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು ಹೇಳಿದನು ಇಲ್ಲ! ಎಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ! ತ್ರಿಕಾಲಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ!
ಭಗವಂತನು ಜೋರಾಗಿ ಕೊಸರಿಕೊಂಡು ಕೈಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಯಾರ ಬಲದಿಂದ ಬಲಾನ್ವಿತಳಾಗಿ ಮಾಯೆಯು ಜಗತ್ತೆಲ್ಲವನ್ನು ಪಾದಾಕ್ರಾಂತವಾಗಿಸಿ ಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೋ, ಅವನ ಬಲದ ಇದಿರು ಬಡಪಾಯಿ ಕುರುಡ ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು? ಆದರೆ ಅವನು ಇಂತಹ ಒಂದು ಹಗ್ಗದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಅದರಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು ಅವನಿಗಾದರೋ ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟದ ಮಾತಾಗಿತ್ತು. ಕೈ ಬಿಡಿಸುತ್ತಲೇ ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು ಹೇಳಿದನು ಹೋಗುವೆಯಾ? ಆದರೆ ಜ್ಞಾಪಕವಿರಲಿ
ಹಸ್ತಮುತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯಯಾತೋಸಿಬಲಾತ್ಕೃಷ್ಣಕಿಮದ್ಭುತಮ್
ಹೃದಯಾದ್ಯದಿ ನಿರ್ಯಾಸಿ ಪೌರುಷಂ ಗಣಯಾಮಿ ತೇ॥
ಹೇ ಕೃಷ್ಣ ! ನೀನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ನನ್ನಿಂದ ಕೈ ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತೀಯೇ. ಇದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಿದೆ? ನಾನು ನಿನ್ನ ಪೌರುಷವನ್ನಾದರೋ ಯಾವಾಗ ನೀನು ನನ್ನ ಹೃದಯದಿಂದ ಹೊರಟು ಹೋಗುವೆಯೋ ಆಗ ತಿಳಿಯುವೆನು.
ಬಿಲ್ವಮಂಗಲನು ಅತ್ಯಂತ ದುರಾಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಭಕ್ತರಾದನು ಮತ್ತು ಪತನದ ಕಾರಣವು ಇದಿರಾದಾಗ ಅದರಿಂದ ಪಾರಾದನು ಹಾಗೂ ಕೊನೆಗೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕೃತಾರ್ಥನಾದನು. ವೃಂದಾವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇವರು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಭಾವಾವೇಶದಿಂದ ಯಾವ ಮಧುರ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದರೋ ಅದರ ಹೆಸರೇ ‘ಕೃಷ್ಣ ಕರ್ಣಾಮೃತ’ ಎಂದಿದೆ. ಅದರ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಚಿಂತಾಮಣಿಯನ್ನು ಗುರುವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಅವಳ ವಂದನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ-
ಚಿಂತಾಮಣಿರ್ಜಯತಿ ಸೋಮಗಿರಿರ್ಗುರುರ್ಮೇ ಶಿಕ್ಷಾಗುರುಶ್ಚ ಭಗವಾನ್ಶಿಖಿಪಿಚ್ಛಮೌಲಿಃ ।
ಯತ್ಪಾದಕಲ್ಪತರು ಪಲ್ಲವಶೇಖರೇಷು ಲೀಲಾಸ್ವಯಂವರರಸಂ ಲಭತೇ ಜಯಶ್ರೀಃ ॥
ನನ್ನ ಮೋಹವನ್ನು ದೂರಮಾಡುವಂತಹ ಚಿಂತಾಮಣಿ ವೇಶ್ಯೆ ಮತ್ತು ದೀಕ್ಷಾಗುರು ಸೋಮಗಿರಿಯವರಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ! ಹಾಗೂ ತಲೆಯಲ್ಲಿ ನವಿಲು ಗರಿಯನ್ನು ಧರಿಸುವಂತಹ ನನ್ನ ಶಿಕ್ಷಾಗುರು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಜಯವಾಗಲೀ! ಯಾರ ಚರಣರೂಪೀ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದ ಎಲೆಗಳ ಶಿಖರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ಲೀಲೆಯಿಂದ ಸ್ವಯಂವರ ಸುಖದ ಲಾಭವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೋ (ಅರ್ಥಾತ್ ಭಕ್ತರ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಮಾಡುವಂತಹ ಯಾರ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಿಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯು ಸದಾ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾಳೋ) ಅವಳಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ. ಶ್ರೀ ಶುಕದೇವರಂತೆ ಬಿಲ್ವಮಂಗಲರೂ ಕೂಡ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮಧುರಮಯ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಆಸ್ವಾದನೆ ಮಾಡಿದ್ದರು, ಇದರಿಂದ ಇವರ ಒಂದು ಹೆಸರು ‘ಲೀಲಾಶುಕ’ ಎಂದೂ ಇದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸದಾಚಾರಗಳ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರಗಳ ಕಾರಣ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಷಮತೆಯ ಅಭಾವವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಜಾತಿಯ ಕಾರಣ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಷಮತೆಯ ಅಭಾವವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಶರಣಾಗತಿರೂಪೀ ಭಕ್ತಿಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಜನೆಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-32)
ಮಾಂ ಹಿ ಪಾರ್ಥ ವ್ಯಪಾಶ್ರಿತ್ಯ ಯೇಽಪಿ ಸ್ಯುಃ ಪಾಪಯೋನಯಃ ।
ಸ್ತ್ರೀಯೋ ವೈಶ್ಯಾಸ್ತಥಾ ಶೂದ್ರಾಸ್ತೇಪಿ ಯಾಂತಿ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ !, ಸ್ತ್ರೀಯಃ - ಸ್ತ್ರೀಯರು, ವೈಶ್ಯಾಃ - ವೈಶ್ಯರು, ಶೂದ್ರಾಃ - ಶೂದ್ರರು, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಪಾಪ ಯೋನಯಃ - ಪಾಪಯೋನಿಗಳು, ಯೇ, ಅಪಿ, ಸ್ಯುಃ - ಯಾರೇ ಆಗಿರಲಿ, ತೇ - ಅವರು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಮಾಮ್- ನನ್ನಲ್ಲಿ, ವ್ಯಪಾಶ್ರಿತ್ಯ - ಶರಣಾಗಿ, ಪರಾಮ್ - ಪರಮ, ಗತಿಮ್, ಹಿ - ಗತಿಯನ್ನೇ, ಯಾಂತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 32 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಸ್ತ್ರೀಯರು, ವೈಶ್ಯರು, ಶೂದ್ರರು ಹಾಗೂ ಪಾಪಯೋನಿಗಳು ಮುಂತಾದ ಯಾರೇ ಆಗಿರಲಿ, ಅವರೂ ಕೂಡ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ಪರಮಗತಿಯನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 32 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಾಪಯೋನಯಃ’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಪೂರ್ವಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿನ ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣ ಚಾಂಡಾಲಾದಿ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ‘ಪಾಪಯೋನಿ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನುಸಾರವಾಗಿ ಹೂಣ, ಕಿರಾತ, ಖಸ, ಯವನ ಮೊದಲಾದ ಮ್ಲೇಚ್ಛ ಜಾತಿಯ ಮನುಷ್ಯರನ್ನೂ ಕೂಡ ‘ಪಾಪಯೋನಿ’ ಎಂದೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಾಪಯೋನಿ’ ಪದವು ಇವರುಗಳೆಲ್ಲರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಜಾತಿಯವನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ವರ್ಣದವರಾಗಿರಲಿ ಅವರಿಗೆ ಯಾವ ತಡೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಶುದ್ಧ ಪ್ರೇಮದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ.* ಇಂತಹ ಜಾತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಮತ್ತು ಅರ್ವಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಅನೇಕ ಇಂತಹ ಮಹಾನ್ ಭಕ್ತರು ಆಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ, ಅವರುಗಳೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷಾದ ಜಾತಿಯ ಗುಹನೇ ಮೊದಲಾದವರ ಹೆಸರು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
* (1) ‘ನಾಸ್ತಿ ತೇಷು ಜಾತಿವಿದ್ಯಾರೂಪ ಕುಲಧನಕ್ರಿಯಾದಿಭೇದಃ ॥’ (ನಾರದ ಭಕ್ತಿಸೂತ್ರ - 72). ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಜಾತಿ, ವಿದ್ಯಾ, ರೂಪ, ಕುಲ, ಧನ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾದಿಗಳ ಭೇದವಿಲ್ಲ.
(2) ‘ಆನಿಂದ್ಯಯೋನ್ಯಧಿಕ್ರಿಯತೇ ಪಾರಂಪರ್ಯಾತ್ ಸಾಮಾನ್ಯವತ್ ’ (ಶಾಂಡಿಲ್ಯ ಭಕ್ತಿಸೂತ್ರ - 78). ಶಾಸ್ತ್ರಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಅಹಿಂಸಾದಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮಗಳಂತೆ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಚಾಂಡಾಲಾದಿ ಎಲ್ಲ ನಿಂದ್ಯ ಯೋನಿಗಳವರೆಗಿನ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ.
(3) ‘ಭಕ್ತ್ಯಾಹಮೇಕಯಾ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ ಶ್ರದ್ಧಯಾತ್ಮಾ ಪ್ರಿಯಃ ಸತಾಮ್ । ಭಕ್ತಿಃ ಪುನಾತಿ ಮನ್ನಿಷ್ಠಾ ಶ್ವಪಾಕಾನಪಿ ಸಂಭವಾತ್ ॥’ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ- 11/14/21). ಹೇ ಉದ್ಧವ! ಸಂತರ ಪರಮಪ್ರಿಯ ‘ಆತ್ಮಾ’ರೂಪೀ ನಾನು ಏಕಮಾತ್ರ ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ವಶೀಭೂತನಾಗುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಭಕ್ತಿಯು ಜನ್ಮತಃ ಚಾಂಡಾಲರನ್ನೂ ಕೂಡ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
ನಿಷಾದರಾಜ ಗುಹ
ನಿಷಾದ ಜಾತಿಯ ಗುಹನು ಶೃಂಗವೇರಪುರದಲ್ಲಿ ಭಿಲ್ಲರ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು. ಇವನು ಭಗವಂತನ ದೊಡ್ಡ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಘುರಾಮನು ಶ್ರೀಸೀತಾಮಾತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ವನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು, ಆಗ ಅವನು ಗುಹನ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದನು. ಭಗವಂತನು ಇವನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಇದರಿಂದಲೇ ಭರತನು ಇವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದನು
ಕರತ ದಂಡವತ ದೇಖಿ ತೇಹಿ ಭರತ ಲೀನ್ಹ ಉರ ಲಾಇ
ಮನಹು ಲಖನ ಸನ ಭೇಟ ಭಇ ಪ್ರೇಮು ನ ಹೃದಯ ಸಮಾಇ ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂದು ವೇಳೆ ‘ಪಾಪಯೋನಯಃ’ ಪದವನ್ನು ಸ್ತ್ರೀ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರ ವಿಶೇಷಣವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿ ಏನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ವೈಶ್ಯರ ಗಣನೆಯು ದ್ವಿಜರಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅವರಿಗೆ ವೇದ ಓದುವುದಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಾದಿ ವೈದಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ದ್ವಿಜರಾದ ಕಾರಣ ವೈಶ್ಯರನ್ನು ‘ಪಾಪಯೋನಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಛಾಂದೋಗ್ಯೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಕರ್ಮಾನುರೂಪೀ ಗತಿಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ
‘ತದ್ಯ ಇಹ ರಮಣೀಯಚರಣಾ ಅಭ್ಯಾಶೋ ಹ ಯತ್ತೇ ರಮಣೀಯಾಂ ಯೋನಿಮಾಪದ್ಯೇರನ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಯೋನಿಂ ವಾ ಕ್ಷತ್ರಿಯಯೋನಿಂ ವಾ ವೈಶ್ಯಯೋನಿಂ ವಾಥಯ ಇಹ ಕಪೂಯಚರಣಾ ಅಭ್ಯಾಶೋ ಹ ಯತ್ತೇ ಕಪೂಯಾಂ ಯೋನಿಮಾಪದ್ಯೇರಞ್ಶ್ವ ಶ್ವಯೋನಿಂ ವಾ ಸೂಕರಯೋನಿಂ ವಾ ಚಾಂಡಾಲಯೋನಿಂ ವಾ॥’
(ಅಧ್ಯಾಯ 5 ಖಂಡ 10 ಮಂತ್ರ 7)
ಆ ಜೀವರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಮಣೀಯ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳ ಅರ್ಥಾತ್ ಪುಣ್ಯಾತ್ಮಾ ಆಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರು ಬೇಗನೆ ಉತ್ತಮಯೋನಿ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣಯೋನಿ, ಕ್ಷತ್ರಿಯಯೋನಿ ಅಥವಾ ವೈಶ್ಯಯೋನಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಯಾರು ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಪೂಯ (ಅಧಮ) ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳ ಅರ್ಥಾತ್ ಪಾಪಕರ್ಮಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರು ಅಧಮ ಯೋನಿ ಅರ್ಥಾತ್ ನಾಯಿ, ಹಂದಿ ಅಥವಾ ಚಾಂಡಾಲಯೋನಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ವೈಶ್ಯರ ಗಣನೆಯು ‘ಪಾಪಯೋನಿ’ಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗ ಇರುವುದು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಾತು-ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯರ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಪತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಜ್ಞಾದಿ ವೈದಿಕ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕೂಡ ಪಾಪಯೋನಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಚಾಂಡಾಲಾದಿಗಳಿಗೂ ಪರಮಗತಿ ಸಿಗುವ ಮಾತಿನಿಂದ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡ ಅಡ್ಡಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೆಂದರೆ-ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವಿದೆ, ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಭಕ್ತಿಯ ಮಹತ್ತ್ವ ವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೋ,* ಅದು ಹೇಗಿರಬಹುದು! ಆದುದರಿಂದ ‘ಪಾಪಯೋನಯಃ’ ಪದವು ಸ್ತ್ರೀಯ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರ ವಿಶೇಷಣವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಶೂದ್ರಗಿಂತಲೂ ಹೀನಜಾತಿಯ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಸರಿ ಎಂದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.
* ಕಿರಾತ ಹೂಣಾಂಧ್ರಪುಲಿಂದಪುಲ್ಕಸಾ ಆಭೀರ ಕಂಕಾ ಯವನಾಃ ಖಸಾದಯಃ ।
ಯೇನ್ಯೇ ಚ ಪಾಪಾ ಯದುಪಾಶ್ರಯಾಶ್ರಯಾಃ ಶುದ್ಧ್ಯಂತಿ ತಸ್ಮೈ ಪ್ರಭವಿಷ್ಣವೇ ನಮಃ ॥ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ - 2/4/18).
ಯಾರ ಆಶ್ರಿತ ಭಕ್ತರ ಆಶ್ರಯಪಡೆದು ಕಿರಾತ, ಹೂಣ, ಆಂಧ್ರ, ಪುಲಿಂದ, ಪುಲ್ಕಸ, ಆಭೀರ, ಕಂಕ, ಯವನ ಮತ್ತು ಖಸ ಮೊದಲಾದ ಅಧಮ ಜಾತಿಯ ಜನರು ಹಾಗೂ ಇವರಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೂ ಕೂಡ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಪಾಪಿ ಮನುಷ್ಯರು ಶುದ್ಧರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಆ ಜಗತ್ಪ್ರಭು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರವು.
‘ವ್ಯಾಧಸ್ಯಾಚರಣಂ ಧ್ರುವಸ್ಯ ಚ ವಯೋ ವಿದ್ಯಾ ಗಜೇಂದ್ರಸ್ಯ ಕಾ, ಕಾ ಜಾತಿರ್ವಿದುರಸ್ಯ ಯಾದವಪತೇರುಗ್ರಸ್ಯ ಕಿಂ ಪೌರುಷಮ್ ।
ಕುಬ್ಜಾಯಾಃ ಕಮನೀಯರೂಪಮಧಿಕಂ ಕಿಂ ತತ್ಸುದಾಮ್ನೋ ಧನಂ । ಭಕ್ತ್ಯಾ ತುಷ್ಯತಿ ಕೇವಲಂ ನ ಚ ಗುಣೈರ್ಭಕ್ತಿಪ್ರಿಯೋ ಮಾಧವಃ ॥’
ವ್ಯಾಧನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಒಳ್ಳೆಯ ಆಚರಣೆಯಿತ್ತು? ಧ್ರುವನ ಆಯುಸ್ಸು ಎಷ್ಟಿತ್ತು? ಗಜೇಂದ್ರನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿದ್ಯೆ ಇತ್ತು? ವಿದುರನಿಗೆ ಯಾವ ಉತ್ತಮ ಜಾತಿ ಇತ್ತು? ಯಾದವಪತಿ ಉಗ್ರಸೇನನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪೌರುಷವಿತ್ತು? ಕುಬ್ಜೆಗೆ ಅಂತಹ ಯಾವ ವಿಶೇಷ ಸುಂದರ ರೂಪವಿತ್ತು? ಸುದಾಮನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಧನವಿತ್ತು? ಮಾಧವನಾದರೋ ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಗುಣಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಭಕ್ತಿಯೇ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.
ಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲಿ, ವೈಶ್ಯರಲ್ಲಿ, ಶೂದ್ರರಲ್ಲಿಯೂ ಅನೇಕ ಭಕ್ತರಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ಸಂಕೇತ ಮಾತ್ರದಿಂದ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞಪತ್ನಿಯರು’ ಸಮಾಧಿ, ಮತ್ತು ಸಂಜಯರ ಚರ್ಚೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಯಜ್ಞಪತ್ನಿಯರು
ವೃಂದಾವನದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಅವನ ಗೋಪ ಸ್ನೇಹಿತರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರ ಬಳಿ ಅನ್ನವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಯಾಜ್ಞಿಕ ಋಷಿಗಳು ಅವರನ್ನು ಗದರಿಸಿ ಹೊರಗೆ ಕಳಿಸಿದರು. ಆಗ ಅವರು ಅವರ ಪತ್ನಿಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು; ಅವರು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಹೆಸರು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಪ್ರಸನ್ನರಾದರು ಮತ್ತು ಭೋಜನ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಓರ್ವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹೋಗಗೊಡಲಿಲ್ಲ, ಬಲವಂತವಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಕೂಡಿಹಾಕಿದನು. ಅವಳ ಪ್ರೇಮವು ಉಕ್ಕೇರಿತು. ಅವಳು ಭಗವಂತನ ಕೇಳಿದ ರೂಪವನ್ನು ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತ ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲರಿಂದ ಮೊದಲು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಹೊಂದಿದಳು (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ - 10/13).
ಸಮಾಧಿ ವೈಶ್ಯ
ಸಮಾಧಿಯು ದ್ರುಮಿಣನೆಂಬ ಶ್ರೀಮಂತ ವೈಶ್ಯನ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದನು. ಇವನನ್ನು ಅವನ ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರರು ಧನದ ಲೋಭದಿಂದ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದ್ದರು. ಅವನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಸುರಥನೆಂಬ ರಾಜನೊಂದಿಗೆ ಇವನ ಭೇಟಿಯಾಯಿತು. ಅವನೂ ಕೂಡ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ, ಸೇನಾಪತಿಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ವಜನರಿಂದ ಮೋಸಹೋಗಿ ವನಕ್ಕೆ ಓಡಿ ಬಂದಿದ್ದನು. ಇಬ್ಬರ ದೆಸೆಯು ಒಂದೇ ರೀತಿಯದಾಗಿತ್ತು. ಕೊನೆಗೆ ಇಬ್ಬರೂ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಮಯೀ ಭಗವತಿಗೆ ಶರಣು ಹೋದರು ಹಾಗೂ ಇಬ್ಬರೂ ವಿಷಯಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಭಗವತಿಯ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು. ಮೂರು ವರ್ಷ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಅವರಿಗೆ ಭಗವತಿಯು ದರ್ಶನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು ಮತ್ತು ವರವನ್ನು ಬೇಡಲು ಹೇಳಿದಳು. ರಾಜಾ ಸುರಥನ ಮನದಲ್ಲಿ ಭೋಗ-ವಾಸನೆಯ ಶೇಷ ಉಳಿದಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಬೇಡಿದನು. ಆದರೆ ಸಮಾಧಿಯ ಮನವು ವೈರಾಗ್ಯಯುಕ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಸಂಸಾರದ ಕ್ಷಣಭಂಗುರತೆಯನ್ನೂ, ದುಃಖರೂಪತೆಯನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದನು. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಭಗವತ್ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಯಾಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಭಗವತಿಯ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವನ ಅಜ್ಞಾನವು ನಾಶ ವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಭಗವತ್ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು (ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಪುರಾಣ-18/93; ಬ್ರಹ್ಮ ವೈವರ್ತ ಪುರಾಣ ಪ್ರ-62/63).
ಸಂಜಯ
ಸಂಜಯನು ಗಾವಲ್ಗಣನೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಸೂತನ ಮಗನಾಗಿದ್ದನು. ಇವನು ತುಂಬಾ ಶಾಂತನೂ, ಶಿಷ್ಟನೂ, ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಪನ್ನನೂ, ಸದಾಚಾರಿಯೂ, ನಿರ್ಭಯನೂ, ಸತ್ಯವಾದಿಯೂ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ, ಸ್ಪಷ್ಟಭಾಷಿಯೂ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪರಮಭಕ್ತನೂ ಹಾಗೂ ಅವನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಅರ್ಜುನನೊಡನೆ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೂ ಸಂಜಯನಿಗೆ ಮಿತ್ರತ್ವವಿತ್ತು. ಅದರಿಂದಲೇ ಅರ್ಜುನನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನಿಗೆ ಬೇಕೆಂದಾಗ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಪ್ರಾಪ್ತ ವಾಗಿತ್ತು. ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ಕೌರವರ ಕಡೆಯಿಂದ ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದನೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿದ್ದನು, ಅಲ್ಲೇ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಮತ್ತು ದೇವಿ ದ್ರೌಪದಿ ಹಾಗೂ ಸತ್ಯಭಾಮೆಯರು ಇದ್ದರು. ಸಂಜಯನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ತುಂಬಾ ಸುಂದರವಾಗಿ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ (ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ-59).
ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಇವನಿಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದ್ದರು. ಅದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಇವನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದನು.
ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪದ ಪರಿಚಯವುಳ್ಳ ಕೆಲವೇ ಮಹಾನುಭಾವರಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿ ವೇದವ್ಯಾಸರು, ಸಂಜಯನು, ವಿದುರನು ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮರಾಗಿದ್ದರು. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಕೇಳಿದಾಗ ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದ್ದನು-ನಾನು ಪತ್ನೀ-ಪುತ್ರಾದಿಗಳ ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಅವಿದ್ಯೆಯ ಸೇವನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ನಾನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸದೆ ವೃಥಾ ಧರ್ಮದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ನಾನು ಶುದ್ಧಭಾವ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಮೂಲಕವೇ ಜನಾರ್ದನ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು - ‘ಉದಾರ ಹೃದಯೀ ಶ್ರೀವಾಸುದೇವನ ಚಕ್ರದ ಮಧ್ಯಭಾಗವು ಐದು ಮೊಳ ವಿಸ್ತಾರವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಅದು ಬೇಕಾದಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಗ ಬಲ್ಲುದು. ತೇಜಃಪುಂಜದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತ ಆ ಚಕ್ರವು ಎಲ್ಲರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಲದ ಅಂತರಾಳವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಶಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಅದು ಕೌರವರ ಸಂಹಾರಕ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ರಕ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಲೀಲೆಯಿಂದಲೇ ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸ ನರಕಾಸುರ, ಶಂಬರಾಸುರ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನೀ ಕಂಸ-ಶಿಶುಪಾಲರ ವಧೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟನು; ಪರಮ ಐಶ್ವರ್ಯವುಳ್ಳ ಸುಂದರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಮನದ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲೇ ಪೃಥ್ವೀ, ಅಂತರಿಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ತನ್ನ ವಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು... ಒಂದು ಕಡೆ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಇದ್ದರೂ ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನವನಾದಾನು. ಅವನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಜಗತ್ತನ್ನು ಭಸ್ಮ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಆದರೂ ಅವನನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುವಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿಡೀ ಸಮರ್ಥವಾಗಿಲ್ಲ.’
‘ಯತಃ ಸತ್ಯಂ ಯತೋ ಧರ್ಮೋ ಯತೋ ಹ್ರೀರಾರ್ಜವಂ ಯತಃ
ತತೋ ಭವತಿ ಗೋವಿಂದೋ ಯತಃ ಕೃಷ್ಣಸ್ತತೋ ಜಯಃ ॥’
(ಮಹಾ - ಉದ್ಯೋಗ - 68/9)
ಎಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಿದೆಯೋ, ಎಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವಿದೆಯೋ, ಎಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರ ವಿರೋಧೀ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಲಜ್ಜೆ ಇದೆಯೋ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಹೃದಯದ ಸರಳತೆ ಇದೆಯೋ ಅಲ್ಲೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಇರುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಇರುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲೇ ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ವಿಜಯವಿದೆ. ಸರ್ವಭೂತಾತ್ಮಾ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಲೀಲೆಯಿಂದ ಪೃಥ್ವಿ, ಅಂತರಿಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ಸಂಚಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ; ಆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಪಾಂಡವರನ್ನು ನೆಪಮಾಡಿ ನಿನ್ನ ಅಧರ್ಮಿ ಮೂರ್ಖಪುತ್ರರನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಕಾಲಚಕ್ರ, ಜಗತ್ಚಕ್ರ ಮತ್ತು ಯುಗಚಕ್ರಗಳನ್ನು ಸದಾಕಾಲ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ನಾನು ಇದನ್ನು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ಕಾಲ, ಮೃತ್ಯು ಮತ್ತು ಸ್ಥಾವರ ಜಂಗಮರೂಪೀ ಜಗತ್ತಿನ ಏಕಮಾತ್ರ ಅಧೀಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹೇಗೆ ರೈತನು ತಾನೇ ಬೆಳೆಸಿದ ಪೈರನ್ನು ಬೆಳೆದಾಗ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮಹಾಯೋಗೇಶ್ವರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಪಾಲನಕರ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವತಃ ಅದರ ಸಂಹಾರರೂಪೀ ಕರ್ಮವನ್ನು ಕೂಡ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಮಹಾಮಾಯೆಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ಅವನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತರಾಗುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಎಂದೂ ಮೋಹಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಯೇ ತಮೇವ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ನ ತೇ ಮುಹ್ಯಂತಿ ಮಾನವಾಃ
(ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ-68/15).
ಬಳಿಕ ಅವನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ನಾಮ ಮತ್ತು ಅದರ ಸುಂದರ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಸಂಜಯನೂ ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧವು ಆಗದಂತೆ ತುಂಬಾ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದನು. ಆದರೆ ಅವನಿಂದ ಅದನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಯಾವಾಗ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದನೋ ಆಗ ಸಂಜಯನೂ ಅವನ ಜೊತೆಗೆ ಹೊರಟುಹೋದನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ‘ಅಪಿ’ಯ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ಯನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಭಗವಂತನು ಮೇಲು-ಕೀಳು ಜಾತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಷಮತೆಯನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು-ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗಿಂತ ಹೀನರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವ ಸ್ತ್ರೀ, ವೈಶ್ಯ, ಮತ್ತು ಶೂದ್ರ ಹಾಗೂ ಅವರಿಂದಲೂ ಹೀನರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವ ಚಾಂಡಾಲಾದಿ ಯಾರೇ ಆಗಿರಲಿ, ನನಗೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಭೇದಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲ. ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾರೇ ಆಗಲೀ. ಶರಣಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೇ ಪರಮಗತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು ಮೂವತ್ತ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿರುವುದು, ಅವನ ನಾಮ, ರೂಪ, ಗುಣ, ಲೀಲೆ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ನಿರಂತರ ಶ್ರವಣ, ಕೀರ್ತನ ಮತ್ತು ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು. ಅವನನ್ನೇ ತನ್ನ ಗತಿ, ಭರ್ತಾ, ಪ್ರಭು ಮೊದಲಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು, ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಅವನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು, ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದು, ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅವನಿಗೇ ಅರ್ಪಿಸಿ ಬಿಡುವುದು ಮೊದಲಾದುವುಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ‘ಪರಮಗತಿ’ಯು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಸ್ತ್ರೀ, ಪುರುಷರು ಯಾವುದೇ ಜಾತಿಯವರಾಗಿರಲಿ ಅವರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-33)
ಕಿಂ ಪುನರ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ ಪುಣ್ಯಾ ಭಕ್ತಾ ರಾಜರ್ಷಯಸ್ತಥಾ ।
ಅನಿತ್ಯಮಸುಖಂ ಲೋಕಮಿಮಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಭಜಸ್ವ ಮಾಮ್ ॥
ಪುನಃ, ಕಿಮ್ - ಮತ್ತೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೇ? (ಅಂದರೆ), ಪುಣ್ಯಾಃ - ಪುಣ್ಯಶೀಲರಾದ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ - ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು,
ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ರಾಜರ್ಷಯಃ - ರಾಜರ್ಷಿ, ಭಕ್ತಾಃ - ಭಕ್ತಜನರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. (ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು), ಅಸುಖಮ್ - ಸುಖರಹಿತ (ಮತ್ತು), ಅನಿತ್ಯಮ್ - ಕ್ಷಣಭಂಗುರವಾದ, ಇಮಮ್, ಲೋಕಮ್ -
ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪಡೆದುಕೊಂಡು (ನಿರಂತರ), ಮಾಮ್, ಭಜಸ್ಯ - ನನ್ನನ್ನೇ ಭಜಿಸು. ॥ 33 ॥
ಹೀಗಾಗುವುದಾದರೆ, ಪುಣ್ಯಶೀಲರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹಾಗೂ ರಾಜರ್ಷಿ ಭಕ್ತಜನರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೂ ಏನಿದೆ! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸುಖರಹಿತವಾದ, ಕ್ಷಣ ಭಂಗುರವಾದ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ನೀನು ನಿರಂತರ ನನ್ನನ್ನೇ ಭಜಿಸು. ॥ 33 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಿಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಪುನಃ’ ಇವುಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಕಿಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಪುನಃ’ ಇವುಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಭಗವಂತನು-ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅತ್ಯಂತ ದುರಾಚಾರಿ (9/30) ಮತ್ತು ಚಾಂಡಾಲಾದಿ ಹೀನ ಜಾತಿಯ ಮನುಷ್ಯರೂ ಕೂಡ (9/32) ನನ್ನ ಭಜನೆಯನ್ನುಗೈದು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವಾಗ ಆಚಾರ-ವ್ಯವಹಾರ ಮತ್ತು ವರ್ಣ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತಮವಾಗಿರುವಂತಹ ನನ್ನ ಭಕ್ತರಾದ ಪುಣ್ಯಶೀಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ರಾಜರ್ಷಿ ಜನರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ಪರಮಗತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪುಣ್ಯಾಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಈ ವಿಶೇಷಣವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೋ ಅಥವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ರಾಜರ್ಷಿ ಇಬ್ಬರಿಗೋ?
ಉತ್ತರ - ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯು ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮವಾಗಿರುವವರನ್ನು ‘ಪುಣ್ಯ’ (ಪವಿತ್ರ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಿಶೇಷಣವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರದ್ದಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರು ರಾಜನಾಗಿದ್ದು ಋಷಿಗಳಂತೆ ಶುದ್ಧ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಅವರಿಗೆ ‘ರಾಜರ್ಷಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಪುಣ್ಯಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಕ್ತಾಃ’ ಪದದ ಸಂಬಂಧವು ಯಾರೊಂದಿಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಭಕ್ತಾಃ’ ಪದದ ಸಂಬಂಧವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ರಾಜರ್ಷಿ ಇಬ್ಬರೊಂದಿಗೂ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವರಿಗೆ ಪರಮಗತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ರಾಜರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಾದರೋ ಅಗಣಿತ ಭಕ್ತರಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಮಹಿಮೆಯ ದಿಗ್ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಲು ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣ ಮತ್ತು ರಾಜರ್ಷಿ ಅಂಬರೀಷನ ಚರ್ಚೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಸುತೀಕ್ಷ್ಣ ಮಹರ್ಷಿ
ಮಹರ್ಷಿ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರು ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಶಿಷ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು ದೊಡ್ಡ ತಪಸ್ವಿಗಳೂ, ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮತ್ತು ಭಕ್ತರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ತನ್ನ ಪಾಪದ ಕಾರಣ ಪಿಶಾಚಿಯಾಗಿದ್ದ ದುಷ್ಪಣ್ಯನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ವೈಶ್ಯನನ್ನು ಇವರು ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿದರು (ಸ್ಕಂದ-ಬ್ರಹ್ಮ-22). ಇವರು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಜಗಜ್ಜನನೀ ಜಾನಕೀಸಹಿತ ಈ ಕಡೇ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಯಾವಾಗ ಕೇಳಿದರೋ ಆಗ ಇವರ ಆನಂದಕ್ಕೆ ಪಾರವೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇವರು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಮನೋರಥಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದಂತಾದರು. ನಾನು ಯಾರು, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಈ ದೇಶ ಯಾವುದು, ಮಾರ್ಗ ಇದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮರೆತು ಹೋದರು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಮತ್ತೆ ಮುಂದಕ್ಕೆ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಭುವಿನ ಗುಣಗಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಕುಣಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಮರದ ಅಡ್ಡದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಭಕ್ತನ ಪ್ರೇಮೋನ್ಮಾದ-ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಮುನಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಕಂಡು ಭವಭಯಹಾರಿ ಭಗವಂತನು ಮುನಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾದನು. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಪಡೆದು ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರು ದಾರಿಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಅಚಲರಾಗಿ ಕುಳಿತು ಬಿಟ್ಟರು. ಹರ್ಷಾತಿರೇಕದಿಂದ ಅವರ ಶರೀರ ಪುಳಕಿತವಾಯಿತು. ಆಗ ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವರ ಪ್ರೇಮದೆಸೆಯನ್ನು ಕಂಡು ತುಂಬಾ ಪ್ರಸನ್ನನಾದನು. ಶ್ರೀರಘುನಾಥನು ಮುನಿಯನ್ನು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಎಚ್ಚರಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಮುನಿಯು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಭುವಿನ ಧ್ಯಾನದ ಸುಖಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಯಾವಾಗ ಶ್ರೀರಾಮನು ತನ್ನ ಆ ರೂಪವನ್ನು ಹೃದಯದಿಂದ ಮರೆಯಾಗಿಸಿದನೋ ಆಗ ವ್ಯಾಕುಲರಾದರು. ಕಣ್ಣು ಬಿಡುತ್ತಲೇ ಅವರು ತಮ್ಮ ಎದುರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಸೀತಾಮಾತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತ ಶ್ಯಾಮಸುಂದರ ಸುಖಧಾಮ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿದರು. ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು! ಅವರು ಧನ್ಯರಾದರು! (ಶ್ರೀರಾಮಚರಿತ ಮಾನಸ-ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ)
ರಾಜಾ ಅಂಬರೀಷ
ರಾಜರ್ಷಿ ಅಂಬರೀಷನು ವೈವಸ್ವತ ಮನುವಿನ ಮೊಮ್ಮಗನೂ, ಮಹಾರಾಜಾ ನಾಭಾಗನ ಪ್ರತಾಪೀ ಪುತ್ರನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಇವನು ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಸಾಮ್ರಾಟನಾಗಿದ್ದನು. ಆದರೂ ಅವನು ಇವೆಲ್ಲ ಐಶ್ವರ್ಯವು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಪದಾರ್ಥಗಳಂತೆ ‘ಅಸತ್’ ಆಗಿವೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನೆಲ್ಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸಹಿತ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಭಗವಂತನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದುವು. ಒಂದು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ರಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಏಕಾದಶಿಗಳ ವ್ರತದ ನಿಯಮವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನು. ಕೊನೆಯ ಏಕಾದಶಿಯ ಮರುದಿನ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ರಾಜನು ಪಾರಣೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದ್ದನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ದುರ್ವಾಸ ಮಹಾಮುನಿಗಳು ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದರು. ರಾಜನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದುರ್ವಾಸರ ಸತ್ಕಾರಗೈದು ಅವರನ್ನು ಭೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡನು. ಋಷಿಗಳು ಭೋಜನ ಮಾಡಲು ಒಪ್ಪಿ ಮಧ್ಯಾಹ್ನಿಕ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಮಾಡಲು ಯಮುನಾ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ದ್ವಾದಶಿಯು ಕೇವಲ ಒಂದು ಘಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿತ್ತು. ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ಪಾರಣೆ ಆಗದಿದ್ದರೆ ವ್ರತಭಂಗವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಶ್ರೀಹರಿಯ ಚರಣೋದಕ(ತೀರ್ಥ)ದಿಂದ ಪಾರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಭೋಜನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ದುರ್ವಾಸರ ದಾರಿ ನೋಡತೊಡಗಿದನು. ದುರ್ವಾಸರು ತಮ್ಮ ನಿತ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗಿ ರಾಜಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು ಹಾಗೂ ತಮ್ಮ ತಪೋಬಲದಿಂದ ರಾಜನು ಪಾರಣೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹುಬ್ಬುಗಂಟಿಕ್ಕಿ ಅಪರಾಧಿಯಂತೆ ಕೈ ಜೋಡಿಸಿ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವ ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ-ಎಲವೆಲವೋ! ಈ ಧನಮದದಿಂದ ಅಂಧನಾದ ಅಧಮರಾಜನ ಧೃಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಅವಹೇಳನವನ್ನು ನೋಡು! ಈಗ ನೀನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಭಕ್ತನಲ್ಲ! ನೀನಾದರೋ ನಿನ್ನನ್ನೇ ದೇವರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೀಯೇ! ಅತಿಥಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ನಿಮಂತ್ರಿಸಿ ನನಗೆ ಭೋಜನವನ್ನು ಮಾಡಿಸದೆ ಸ್ವಯಂ ಭೋಜನವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ಈಗ ಇದರ ಫಲವನ್ನು ತಿನ್ನಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ದುರ್ವಾಸರು ತಲೆಯಿಂದ ಒಂದು ಜಟೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತು ಜೋರಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದರು. ಅದರಿಂದ ಆಗಲೇ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ‘ಕೃತ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಒಂದು ಭಯಾನಕ ರಾಕ್ಷಸಿಯು ಪ್ರಕಟಳಾದಳು ಮತ್ತು ಅವಳು ತನ್ನ ಕಾಲಿನ ಆಘಾತದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತ ಕತ್ತಿಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ರಾಜನ ಕಡೆಗೆ ಹಾಯ್ದಳು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ದೃಢ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟಿರುವ ಅಂಬರೀಷನು ಹೇಗಿದ್ದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿಂತಿದ್ದನು, ಅವನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಭಯವೂ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ. ಯಾರು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ವ್ಯಾಪಕನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಯಾರಿಂದ ಏಕೆ ಹೆದರಬೇಕು ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಹೆದರಿಯಾನು?
‘ಸತತ ಕಲ್ಯಾಣ ಅಚ್ಯುತ ಭಟರಿಗೆ ರತಿಪತಿಪಿತನಂಘ್ರಿರತ ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ’
ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಕ್ತನಾದ ಅಂಬರೀಷನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ದಿವ್ಯಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಇರಿಸಿದ್ದನು. ಕೃತ್ಯೆಯು ಅಂಬರೀಷನ ಬಳಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಹೋಗಿರಲಿಲ್ಲ ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರವು ಪ್ರಚಂಡ ದಾವಾನಲವು ಕುಪಿತ ಸರ್ಪವನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುವಂತೆ ಕೃತ್ಯೆಯನ್ನು ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಭಸ್ಮಮಾಡಿತು. ಈಗ ಸುದರ್ಶನವು ಋಷಿ ದುರ್ವಾಸರನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರ ಹಿಂದೆ ಬಿತ್ತು. ದುರ್ವಾಸರು ತುಂಬಾ ಹೆದರಿ ಪ್ರಾಣಭಯದಿಂದ ಓಡಿದರು. ಚಕ್ರವು ಅವರ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆಯೇ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ದುರ್ವಾಸರು ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಭುವನಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆದರು, ಆದರೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅವರಿಗೆ ನಿಲ್ಲಲು ನೆಲೆ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಯಾರೂ ಕೂಡ ಅವರಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಮತ್ತು ಅಭಯ ದಾನ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಬಡಪಾಯಿ ಕೊನೆಗೆ ವೈಕುಂಠಕ್ಕೆ ಹೋದರು ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಹೊರಳಾಡುತ್ತ ಹೇಳಿದರು - ಹೇ ಸ್ವಾಮೀ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ನಿನ್ನ ಭಕ್ತನನ್ನು ಅಪಮಾನ ಮಾಡಿದೆ, ನನ್ನನ್ನು ಈ ಅಪರಾಧದಿಂದ ಬಿಡಿಸು. ನಿನ್ನ ನಾಮಕೀರ್ತನ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ನರಕದ ಜೀವಿಗಳೂ ಕೂಡ ನರಕದ ಕಷ್ಟಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ; ಆದುದರಿಂದ ನನ್ನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿ ಬಿಡು. ಆಗ ಭಗವಂತನೆಂದನು-
ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ! ನಾನು ಭಕ್ತನ ಅಧೀನನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ಭಕ್ತಜನರು ತುಂಬಾ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ನನ್ನ ಹೃದಯದ ಮೇಲೆ ಅವರಿಗೆ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಯಾರು ನನ್ನನ್ನೇ ತನ್ನ ಪರಮ ಗತಿಯೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೋ ಆ ನನ್ನ ಪರಮಭಕ್ತ ಸತ್ಪುರುಷರ ಮುಂದೆ ನಾನು ನನ್ನ ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಶ್ರೀ(ಅಥವಾ ನನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಮೀ)ಯನ್ನು ಕೂಡ ಗಮನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಭಕ್ತನು ನನಗಾಗಿ ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಮನೆ, ಪರಿವಾರ, ಧನ, ಪ್ರಾಣ, ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕವೆಲ್ಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕೇವಲ ನನ್ನ ಆಶ್ರಯವನ್ನೇ ಪಡೆದಿರುತ್ತಾರೋ ಅವರನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಬಿಡಬಲ್ಲೆ? ಹೇಗೆ ಪತಿವ್ರತಾ ಸ್ತ್ರೀಯು ತನ್ನ ಶುದ್ಧ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪತಿಯನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಳೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಇಟ್ಟಿರುವ, ಸರ್ವತ್ರ ಸಮದರ್ಶಿ ಭಕ್ತಜನರೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ, ಶುದ್ಧ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ತಮ್ಮ ವಶದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಸಮಯ ಗತಿಸಿದ ಮೇಲೆ ನಷ್ಟವಾಗುವ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳ ಗಣನೆಯಾದರೂ ಏನಿದೆ? ನನ್ನ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಯಾವ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ (ಸಾಲೋಕ್ಯ, ಸಾಮೀಪ್ಯ, ಸಾರೂಪ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಯುಜ್ಯ) ಮುಕ್ತಿಯುದೊರೆಯುತ್ತದೋ ಅವನ್ನು ಕೂಡ ಅವರು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ! ನನ್ನ ಪ್ರೇಮದ ಮುಂದೆ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತುಚ್ಛವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು-ನೀನು ನಿನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದಿದ್ದರೆ ಹೇ ಬ್ರಹ್ಮನ್! ನಿನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಲಿ! ನೀನು ಆ ಮಹಾಭಾಗ ರಾಜಾ ಅಂಬರೀಷನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಕೇಳು ; ಆಗಲೇ ನಿನಗೆ ಶಾಂತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ದುರ್ವಾಸರು ಮರಳಿ ಹೊರಟರು. ಈ ಕಡೆ ಭಕ್ತಶಿರೋಮಣಿ ಅಂಬರೀಷನ ಅವಸ್ಥೆ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಯಾವಾಗಿನಿಂದ ದುರ್ವಾಸರ ಹಿಂದೆ ಸುದರ್ಶನವು ಹೊರಟಿತ್ತೋ ಆವಾಗಿನಿಂದಲೂ ರಾಜರ್ಷಿ ಅಂಬರೀಷನು ಋಷಿಯ ಸಂತಾಪದಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿದ್ದನು. ಅಂಬರೀಷನು ಮನದಲ್ಲಿ ಯೋಚಿಸಿದನು-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹಸಿದು ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವರಿಗೆ ಮೃತ್ಯುಭಯದಿಂದ ತ್ರಸ್ತರಾಗಿ ಇಷ್ಟು ಅಂಡಲೆಯಬೇಕಾಯಿತಲ್ಲ! ಈ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಭೋಜನ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ಎಲ್ಲಿದೆ? ಹೀಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ರಾಜನು ಆ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ ಅನ್ನವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟನು ಮತ್ತು ಅವನು ಕೇವಲ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದುಕೊಂಡು ಇರುತ್ತಿದ್ದನು. ದುರ್ವಾಸರು ಮರಳಿ ಬರುವುದರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ತಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು, ಆದರೂ ಅಂಬರೀಷನ ವ್ರತ ಕೆಡಲಿಲ್ಲ. ದುರ್ವಾಸರು ಬರುತ್ತಲೇ ರಾಜನ ಚರಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರು. ರಾಜನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಸಂಕೋಚವಾಯಿತು. ಅವರು ತುಂಬಾ ವಿನಯದಿಂದ ಸುದರ್ಶನದ ಸ್ತುತಿಮಾಡುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು-ಒಂದು ವೇಳೆ ನನ್ನ ಮನದಲ್ಲಿ ದುರ್ವಾಸರ ಕುರಿತು ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆತ್ಮಾ ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದರೆ ನೀನು ಶಾಂತವಾಗು ಮತ್ತು ಋಷಿಯನ್ನು ಸಂಕಟದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸು. ಸುದರ್ಶನವು ಶಾಂತವಾಯಿತು. ದುರ್ವಾಸರು ಭಯರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಬೇಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಈಗ ಸ್ವಸ್ಥರಾದರು ಹಾಗೂ ಅವರ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಚಿಹ್ನೆ, ಸ್ಪಷ್ಟರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದುವು. (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ ನವಮಸ್ಕಂದ-ಅ-4-5).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಸುಖರಹಿತ ಮತ್ತು ಕ್ಷಣಭಂಗುರವಾದ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದು ನೀನು ನನ್ನ ಭಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡು’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯದೇಹವು ತುಂಬಾ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ. ಇದು ಹಿರಿದಾದ ಪುಣ್ಯಬಲದಿಂದ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಈ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದು ಯಾರು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನ ಸಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರು ಇದರಲ್ಲಿ ಸುಖವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೋ ಅವನಾದರೋ ನಿಜವಾದ ಲಾಭದಿಂದ ವಂಚಿತನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಸರ್ವಥಾ ಸುಖರಹಿತ, ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೂ ಲೇಶಮಾತ್ರ ಸುಖವೂ ಇಲ್ಲ. ಯಾವ ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಸುಖರೂಪೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅದು ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಜನ್ಮ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಕೆಡಹ ತಕ್ಕಂಥವುಗಳಾದ ಕಾರಣ ವಸ್ತುತಃ ದುಃಖ ರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಸುಖರೂಪೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ಇದು ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿದೆಯೋ ಆ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಆದಷ್ಟು ಬೇಗ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಶರೀರವು ಕ್ಷಣಭಂಗುರವಾಗಿದೆ; ಯಾವ ಕ್ಷಣ ಇದರ ನಾಶವಾದೀತೆಂಬ ಭರವಸೆ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ತಡ ಮಾಡಲೇಬಾರದು. ಕದಾಚಿತ್ ನಾವು ಎಚ್ಚರವಿಲ್ಲದೆ ಇದು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋದರೆ ಮತ್ತೆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಡುವುದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಉಪಾಯವೂ ಇರಲಾರದು. ಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ
‘ಇಹ ಚೇದವೇದೀದಥ ಸತ್ಯಮಸ್ತಿ ನ ಚೇದಿಹಾ- ವೇದೀನ್ಮಹತೀ ವಿನಷ್ಟಿಃ’ (ಕೇನೋಪನಿಷತ್ತು 2/5). ‘ಒಂದು ವೇಳೆ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡರೆ ಆಗಲಾದರೋ ಸರಿ, ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಹಾನಿ ಯಾದೀತು.’ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ಇಂತಹ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ನನ್ನದೇ ಭಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡು. ಒಂದು ಕ್ಷಣವಾದರೂ ನನ್ನನ್ನು ಮರೆಯಬೇಡ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಾಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಅವನನ್ನು ಭಜಿಸುವುದೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಭಜನೆಗಾಗಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾರಣವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಮಾಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿರುವ ವಿಧಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರ
ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೇ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡುವುದೇ ಅವನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲೇ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಉದ್ದೇಶದ ಸಫಲತೆ ಇದೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಭಜನೆ ಮಾಡಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಜನೆಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಜನೆಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಶರಣಾಗತಿಯ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-34)
ಮನ್ಮನಾ ಭವ ಮದ್ಭಕ್ತೋ ಮದ್ಯಾಜೀ ಮಾಂ ನಮಸ್ಕುರು ।
ಮಾಮೇವೈಷ್ಯಸಿ ಯುಕ್ತ್ತೈೆವಮಾತ್ಮಾನಂ ಮತ್ಪರಾಯಣಃ ॥
ಮನ್ಮನಾಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಭವ - ಆಗು, ಮದ್ಭಕ್ತಃ - ನನ್ನ ಭಕ್ತ, (ಭವ) - ನಾಗು, ಮದ್ಯಾಜೀ - ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವ, (ಭವ) - ನಾಗು, ಮಾಮ್ - ನನಗೆ, ನಮಸ್ಕುರು - ನಮಸ್ಕರಿಸು, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ,
ಆತ್ಮಾನಮ್ - ಆತ್ಮವನ್ನು (ನನ್ನಲ್ಲಿ), ಯುಕ್ತ್ವಾ - ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿ, ಮತ್ಪರಾಯಣಃ - ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ (ನೀನು),
ಮಾಮ್ ಏವ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಏಷ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ. ॥34॥
ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾಗು, ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾಗು, ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವನಾಗು. ನನಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸು, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆತ್ಮವನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿ ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುವೆ. ॥34॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನವುಳ್ಳವನಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನೇ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೂ, ಸರ್ವಜ್ಞನೂ, ಸರ್ವಲೋಕಮಹೇಶ್ವರನೂ, ಸರ್ವಾತೀತನೂ, ಸರ್ವಮಯನೂ, ನಿರ್ಗುಣ-ಸಗುಣನೂ, ನಿರಾಕಾರ-ಸಾಕಾರನೂ, ಸೌಂದರ್ಯ, ಮಾಧುರ್ಯ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದ ಸಮುದ್ರನೂ, ಮತ್ತು ಪರಮ ಪ್ರೇಮಸ್ವರೂಪನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ-ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯದ ಯಥಾರ್ಥ ಪರಿಚಯವಾಗುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನೇ ನಮ್ಮ ಪರಮ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಯವಾದಾಗ ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ರಮಣೀಯ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಯಾವುದೇ ದುರ್ಲಭಕ್ಕಿಂತ ದುರ್ಲಭವಾದ ಭೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಆಕರ್ಷಣೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವಾಗ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಸರ್ವಥಾ ತೊಡೆದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಅನನ್ಯ ಹಾಗೂ ಪರಮಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಜೊತೆಗೆ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಈ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ಣ ಚಿಂತನವೇ ಅವನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಆಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಅವನ ವಿಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರನು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುವವನನ್ನೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನವುಳ್ಳವನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನೇ ಪರಮಗತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನೇ ಏಕಮಾತ್ರ ಭರ್ತಾ, ಮತ್ತು ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನೇ ಪರಮ ಆಶ್ರಯ ಮತ್ತು ಪರಮ ಆತ್ಮೀಯ ಸಂರಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನ ಮೇಲೇ ನಿರ್ಭರನಾಗುವುದು, ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವುದು, ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೇ ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡುವುದು, ಭಗವಂತನ ನಾಮ, ರೂಪ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಶ್ರವಣ, ಕೀರ್ತನೆ, ಸ್ಮರಣೆ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿಯೇ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಇದರ ಹೆಸರು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅವನ ಮಂಗಳಮಯ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಯಥಾವಿಧಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು, ಅನುಕೂಲವಿದ್ದಂತೆ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಅದನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಶ್ರದ್ಧಾ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು, ತನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಮಾನಸಿಕ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಮಾನಸ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು, ಅವನ ವಚನಗಳ, ಅವನ ಲೀಲಾಭೂಮಿಯ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಪಟ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಆದರಿಸಿ-ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡು ವುದು, ಅವನ ಸೇವೆಯ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಸಂಲಗ್ನವಾಗಿಸುವುದು, ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಯಜ್ಞಾದಿಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದು, ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಸಾಧು-ಮಹಾತ್ಮರು ಮತ್ತು ಗುರುಜನರ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅಥವಾ ಅಂತರ್ಯಾಮಿರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಪೂಜೆ, ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ತನು, ಮನ, ಧನದಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಸುಖವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ಯಥಾರ್ಥ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದು- ಇವೆಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಯೆಂದೇ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಾಮ್’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ನಿರಾಕಾರ-ಸಾಕಾರ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಿವೆಯೋ, ಯಾರು ವಿಷ್ಣುರೂಪದಿಂದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಬ್ರಹ್ಮನ ರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೋ, ಮತ್ತು ರುದ್ರ ರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಯಾವ ಭಗವಂತನು ಯುಗ-ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ಸ್ಯ, ಕೂರ್ಮ, ವಾರಾಹ, ನೃಸಿಂಹ, ಶ್ರೀರಾಮ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾದಿ ದಿವ್ಯರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವಿಚಿತ್ರ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಯಾರು ಭಕ್ತರ ಇಚ್ಛೆಗಳಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ತನ್ನ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ- ಆ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಕರ್ತಾ, ಹರ್ತಾ, ವಿಧಾತಾ, ಸರ್ವಾಧಾರ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನೂ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ, ಸರ್ವಜ್ಞ, ಸರ್ವ ಸುಹೃದ್, ಸರ್ವಗುಣ ಸಂಪನ್ನ, ಪರಮ ಪುರುಷೋತ್ತಮ, ಸಮಗ್ರ ಭಗವಂತನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಅವನ ಸಾಕಾರ ಅಥವಾ ನಿರಾಕಾರ ರೂಪಕ್ಕೆ, ಅವನ ಮೂರ್ತಿಗೆ, ಚಿತ್ರಪಟಕ್ಕೆ ಅವನ ಚರಣ, ಚರಣಪಾದುಕಾ ಅಥವಾ ಚರಣಚಿನ್ಹೆಗಳಿಗೆ, ಅವನ ತತ್ತ್ವ, ರಹಸ್ಯ, ಪ್ರೇಮ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಅವನ ಮಧುರ ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮಾಡುವ ಸತ್-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು, ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಗುರು, ಸಾಧುಸಂತರನ್ನು ಮತ್ತು ಮಹಾಪುರುಷರನ್ನು ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವದ ಸಮಸ್ತಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ಅವನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದೇ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅಥವಾ ಅಂತರ್ಯಾಮಿರೂಪದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿಸಹಿತ, ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಯಥಾ ಯೋಗ್ಯ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡುವುದು-ಇವೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆತ್ಮಾನಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮಾ’ ಪದವಿದೆ; ಹಾಗೂ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದೇ ಆತ್ಮನನ್ನು ಅವನಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತ ಗೊಳಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವತ್ ಪರಾಯಣನಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿಬಿಡುವುದು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಪರಮ ಪ್ರಾಪ್ಯ, ಪರಮಗತಿ, ಪರಮಾಶ್ರಯ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏವ’ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಏವ’ ಎಂಬ ಪದವು ನಿಶ್ಚಯ ವಾಚಕ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಾಧನೆಯನ್ನುಗೈದು ನೀನು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಭಗವಂತನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುವುದು. ಭಗವಂತನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಬಿಡುವುದು, ಅಥವಾ ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು, ಅವನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಇರುವುದು, ಅಥವಾ ಅವನಂತೇ ರೂಪಾದಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ.
ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನಸಂವಾದೇ ರಾಜವಿದ್ಯಾರಾಜಗುಹ್ಯಯೋಗೋ ನಾಮ ನವಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 9 ॥
॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥
॥ ಅಥ ದಶಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ - ವಿಭೂತಿಯೋಗವು ॥
ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು— ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಗಳದ್ದೇ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ವಿಭೂತಿಯೋಗ’ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.
ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ— ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪುನಃ ಪರಮ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ಕೇಳಲು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಎರಡರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮೂರರಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವಾಚ್ಯ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ಅರಿಯುವುದರ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಆರರವರೆಗೆ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣನೆಗೈದು, ಏಳರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನು ತತ್ವಶಃ ಅರಿಯುವುದರ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಎಂಟರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ಅನನ್ಯಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತರ ಭಜನೆಯ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಹತ್ತರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಅದರ ಫಲದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಹನ್ನೆರಡರಿಂದ ಹದಿನೈದರತನಕ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡಿ ಹದಿನಾರರಿಂದ ಹದಿನೆಂಟರವರೆಗೆ ವಿಭೂತಿಗಳ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ಪುನಃ ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡೆಂಬುದಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಅನಂತವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಪ್ರಧಾನ-ಪ್ರಧಾನ ವಿಭೂತಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಗೈದು ಇಪ್ಪತ್ತರಿಂದ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತರವರೆಗೆ ಅವನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ನಲವತ್ತರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ವಿಭೂತಿಗಳ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಅನಂತವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ನಲವತ್ತೊಂದನೇ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವಾಚ್ಯ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗೆ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನದ ಯಾವ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ತುಂಬಾ ಗಂಭೀರವಾದ ಕಾರಣ ಈಗ ಪುನಃ ಅದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ವಿಷಯವನ್ನೇ ಪುನಃ ವರ್ಣಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-1)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಭೂಯ ಏವ ಮಹಾಬಾಹೋ ಶೃಣು ಮೇ ಪರಮಂ ವಚಃ ।
ಯತ್ತೇಽಹಂ ಪ್ರೀಯಮಾಣಾಯ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಹಿತಕಾಮ್ಯಯಾ॥
ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ ! (ನನ್ನಲ್ಲಿ), ಪ್ರೀಯಮಾಣಾಯ - ಮಿಗಿಲಾದ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳವನಾದ,
ತೇ - ನಿನಗೆ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಪರಮಮ್ - ಪರಮ ರಹಸ್ಯವಾದ ಮತ್ತು ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಸಹಿತ, ವಚಃ - ವಚನಗಳನ್ನು,
ಹಿತ ಕಾಮ್ಯಾಯಾ - ನಿನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ, ಭೂಯಃ, ಏವ - ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ - ಹೇಳುವೆನು,
ಯತ್, ಶ್ರುಣು - ಅದನ್ನು ಕೇಳು. ।। 1 ।।
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು-ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ನನ್ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾದ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳವನಾದ ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಪರಮ ರಹಸ್ಯವಾದ ಮತ್ತು ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಸಹಿತ ವಚನಗಳನ್ನು ನಿನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಹೇಳಿವೆನು, ಅದನ್ನು ಕೇಳು.॥ 1 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭೂಯಃ’ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ ಪದಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಭೂಯಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥವು ‘ಪುನಃ’ ಅಥವಾ ಮತ್ತೆ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಏಳರಿಂದ ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗೆ ನಾನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಿದ ವಿಷಯವನ್ನೇ ಈಗ ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಿಂದ ಪುನಃ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪರಮ ವಚನ’ದ ಭಾವವೇನು? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪುನಃ ಕೇಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪರಮ ಪುರುಷ ಪರಮಾತ್ಮನ, ಪರಮ ಗೋಪನೀಯ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತೆರೆಯುವಂತಹ ಉಪದೇಶ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದನ್ನು ‘ಪರಮ ವಚನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸಲು ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಉಪದೇಶವು ‘ಪರಮ ವಚನ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪುನಃ ಕೇಳಲು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು-ತನ್ನ ಭಕ್ತಿಯ ತತ್ತ್ವವು ಅತ್ಯಂತ ಗಹನವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಪುನಃ-ಪುನಃ ಕೇಳುವುದು ಪರಮಾವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿದು, ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೇಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರೀಯಮಾಣಾಯ’ ವಿಷೇಶಣದ ಮತ್ತು ‘ಹಿತಕಾಮ್ಯಯಾ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಪ್ರೀಯಮಾಣಾಯ’ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಭಗವಂತನು - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಅತಿಶಯ ಪ್ರೇಮವಿದೆ, ನನ್ನ ವಚನಗಳನ್ನು ನೀನು ಅಮೃತತುಲ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದೊಂದಿಗೆ ಕೇಳುತ್ತಿರುವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಕೋಚ ಮಾಡದೆ, ಕೇಳದೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ನನ್ನ ಪರಮ ಗೋಪನೀಯ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ತೆರೆದಿಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಇದು ನಿನ್ನ ಪ್ರೇಮದ ಫಲವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ಹಿತಕಾಮ್ಯಯಾ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ನಿನ್ನ ಪ್ರೇಮವು ನನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಹಿತಕಾಮನೆಯನ್ನೇ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಏನನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ಹಿತವೇ ತುಂಬಿರುವ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ವಿಷಯದ ಕುರಿತು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೋ ಅದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವನು ಮೊದಲ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗ ಶಬ್ದವಾಚ್ಯ ಪ್ರಭಾವದ ಮತ್ತು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಯ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-2)
ನ ಮೇ ವಿದುಃ ಸುರಗಣಾಃ ಪ್ರಭವಂ ನ ಮಹರ್ಷಯಃ
ಅಹಮಾದಿರ್ಹಿ ದೇವಾನಾಂ ಮಹರ್ಷೀಣಾಂ ಚ ಸರ್ವಶಃ ॥
ಮೇ - ನನ್ನ, ಪ್ರಭವಮ್ - ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಲೀಲೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದನ್ನು, ಸುರಗಣಾಃ, ನ, ವಿದುಃ - ದೇವತೆಗಳು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಮಹರ್ಷಯಃ, ನ, (ವಿದುಃ) - ಮಹರ್ಷಿಗಳು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ದೇವಾನಾಮ್ - ದೇವತೆಗಳಿಗೂ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಹರ್ಷೀಣಾಮ್ - ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೂ (ಕೂಡ), ಆದಿಃ - ಆದಿಕಾರಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 2 ॥
ನನ್ನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಲೀಲೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದನ್ನು ದೇವತೆಗಳಾಗಲೀ, ಮಹರ್ಷಿಗಳಾಗಲಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ಆದಿಕಾರಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 2 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಭವಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ‘ಅದನ್ನು ಸಮಸ್ತ ದೇವ ಸಮುದಾಯವು ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿ ಜನರೂ ಕೂಡ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಅತುಲನೀಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿ, ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರ ಗೈಯ್ಯಲು ಬ್ರಹ್ಮಾ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ರುದ್ರರ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ; ದುಷ್ಟರ ವಿನಾಶ, ಭಕ್ತರ ಪರಿತ್ರಾಣ, ಧರ್ಮದ ಸಂಸ್ಥಾಪನೆ ಹಾಗೂ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ಲೀಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀರಾಮ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ, ಮತ್ಸ್ಯ, ಕೂರ್ಮ ಮೊದಲಾದ ದಿವ್ಯ ಅವತಾರಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರಿಗೆ ದರ್ಶನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವರನ್ನು ಕೃತಾರ್ಥರನ್ನಾಗಿಸಲು ಅವರ ಇಚ್ಛಾನುರೂಪೀ ನಾನಾ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಲೀಲಾ ವೈಚಿತ್ರ್ಯದ ಅನಂತ ಧಾರಾಪ್ರವಾಹಿತಗೊಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಭವಮ್’ ಪದವಿದೆ. ‘ಅದನ್ನು ದೇವಸಮುದಾಯವು ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು-ನಾನು ಯಾವ-ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಯಾವ-ಯಾವ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ, ಯಾವ-ಯಾವ ಕಾರಣಗಳಿಂದ, ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆಂಬುದರ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತೇನು! ಅತೀಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಜನರೂ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸುರಗಣಾಃ’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ‘ಮಹರ್ಷಯಃ’ದಿಂದ ಯಾವ-ಯಾವ ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸುರಗಣಾಃ’ ಪದವು ಹನ್ನೊಂದು ರುದ್ರರು, ಎಂಟು ವಸುಗಳು, ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರು, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತು ಮರುದ್ಗಣರು, ಅಶ್ವಿನೀ ಕುಮಾರರು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರ ಮುಂತಾಗಿ ಇರುವ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ದೇವತೆಗಳ ಸಮುದಾಯವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಮಹರ್ಷಯಃ’ ಪದದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಾನು ಆದಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’, ಇಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಯಾವ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಯಾಗಿದೆಯೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದವರು; ಅವರ ನಿಮಿತ್ತ ಮತ್ತು ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ-ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿದ್ಯೆ, ಬುದ್ಧಿ, ಶಕ್ತಿ, ತೇಜ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಭಾವಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಅವರಿಗೆ ನನ್ನಿಂದಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-3)
ಯೋ ಮಾಮಜಮನಾದಿಂ ಚ ವೇತ್ತಿ ಲೋಕಮಹೇಶ್ವರಮ್ ।
ಅಸಮ್ಮೂಢಃ ಸ ಮರ್ತ್ಯೇಷು ಸರ್ವಪಾಪೈಃ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ॥
ಯಃ - ಯಾರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಅಜಮ್ - ಅಜನ್ಮಾ ಅಂದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜನ್ಮರಹಿತ, ಅನಾದಿಮ್ - ಅನಾದಿ,
ಚ - ಮತ್ತು, ಲೋಕಮಹೇಶ್ವರಮ್ - ಲೋಕಗಳ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರನೆಂದು, ವೇತ್ತಿ - ತತ್ತ್ವಶಃ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ,
ಮರ್ತ್ಯೇಷು - ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ, ಅಸಮ್ಮೂಢಃ, ಸಃ - ಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಅವನು, ಸರ್ವಪಾಪೈಃ - ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ,
ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ - ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 3 ॥
ಯಾರು ನನ್ನನ್ನು ಅಜನ್ಮಾ ಅರ್ಥಾತ್ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜನ್ಮರಹಿತ, ಅನಾದಿ ಮತ್ತು ಲೋಕಗಳ ಮಹಾನ್ ಒಡೆಯನೆಂದು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 3 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನನ್ನು ಅಜನ್ಮಾ, ಅನಾದಿ ಮತ್ತು ಲೋಕಗಳ ಮಹೇಶ್ವರನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ನಾನಾರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಜನ್ಮಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (4/6). ಬೇರೆ ಜೀವಿಗಳಂತೆ ಅವನ ಜನ್ಮವುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ತನ್ನ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡಲು ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕೇವಲ ಜನ್ಮಧಾರಣೆಯ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸದೊಂದಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂದೇಹ ಪಡದಿರುವುದೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ಅಜನ್ಮಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನೇ ಎಲ್ಲರ ಆದಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಮಹಾ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನ ಮೊದಲು ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಅವನು ನಿತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಅನಾದಿ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಇದ್ದಾನೆ. ಬೇರೆ ಪದಾರ್ಥ ಗಳಂತೆ ಅವನ ಆರಂಭವು ಯಾವುದೇ ಕಾಲವಿಶೇಷದಿಂದ ಆಗಿಲ್ಲ-ಈ ಮಾತನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸದ ಜೊತೆಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ-ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಅನಾದಿ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಈಶ್ವರಕೋಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಡುವ ಇಂದ್ರ, ವರುಣ, ಯಮ, ಪ್ರಜಾಪತಿ ಮೊದಲಾದ ಲೋಕಪಾಲಕರಿದ್ದಾರೋ ಭಗವಂತನು ಅವರೆಲ್ಲರ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅವನೇ ಎಲ್ಲರ ನಿಯಂತ್ರಕನೂ, ಪ್ರೇರಕನೂ, ಕರ್ತಾ, ಹರ್ತಾ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಭರಣ-ಪೋಷಣ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವವನೂ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬೀ ಮಾತನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಸಂಶಯರಹಿತನಾಗಿ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ಲೋಕಗಳ ಮಹಾನ್ ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂತಹ ಪುರುಷನನ್ನು ‘ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಅಸಂಮೂಢ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಪಡಿಸಿ ‘ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನನ್ನು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರದಂತೆ ಅಜನ್ಮಾ, ಅನಾದಿ ಮತ್ತು ಲೋಕಮಹೇಶ್ವರನೆಂದು ತಿಳಿಯು ವುದರ ಫಲವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲಾ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವವನೇ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನೇ ‘ಅಸಂಮೂಢನಾಗಿದ್ದಾನೆ’, ಉಳಿದವರೆಲ್ಲರೂ ಸಂಮೂಢರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ತನ್ನ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಮಯವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ (15/19). ವಿಷಯೀ ಜನರಂತೆ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಸುಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿದು ಸಿಕ್ಕಿಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಜನ್ಮಗಳ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-4)
ಬುದ್ಧಿರ್ಜ್ಞಾನಮಸಂಮೋಹಃ ಕ್ಷಮಾ ಸತ್ಯಂ ದಮಃ ಶಮಃ ।
ಸುಖಂ ದುಃಖಂ ಭವೋಽಭಾವೋ ಭಯಂ ಚಾಭಯಮೇವ ಚ ॥
(ಶ್ಲೋಕ-5)
ಅಹಿಂಸಾ ಸಮತಾ ತುಷ್ಟಿಸ್ತಪೋ ದಾನಂ ಯಶೋಽಯಶಃ ।
ಭವಂತಿ ಭಾವಾ ಭೂತಾನಾಂ ಮತ್ತ ಏವ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಃ ॥
ಬುದ್ಧಿಃ - ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನ, ಅಸಮ್ಮೋಹಃ - ಅಸಂಮೂಢತೆ (ಜ್ಞಾನ), ಕ್ಷಮಾ- ಕ್ಷಮಾಗುಣ, ಸತ್ಯಮ್ - ಸತ್ಯ, ದಮಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಡುವುದು, ಶಮಃ - ಮನೋನಿಗ್ರಹ, ಏವ - ಹಾಗೂ, ಸುಖಮ್, ದುಃಖಮ್- ಸುಖ-ದುಃಖ, ಭವಃ , ಅಭಾವಃ - ಉತ್ಪತ್ತಿ-ಪ್ರಳಯ, ಚ - ಮತ್ತು, ಭಯಮ್, ಅಭಯಮ್ - ಭಯ-ಅಭಯ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಅಹಿಂಸಾ - ಅಹಿಂಸೆ, ಸಮತಾ - ಸಮತ್ವ, ತುಷ್ಟಿಃ - ಸಂತೋಷ, ತಪಃ - ತಪಸ್ಸು, ದಾನಮ್- ದಾನ, ಯಶಃ - ಕೀರ್ತಿ (ಮತ್ತು), ಅಯಶಃ - ಅಪಕೀರ್ತಿ, (ಏವಮ್) - ಹೀಗೆ ಈ, ಭೂತಾನಾಮ್ - ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಃ - ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ,
ಭಾವಾಃ - ಭಾವಗಳು, ಮತ್ತಃ, ಏವ - ನನ್ನಿಂದಲೇ, ಭವಂತಿ - ಆಗುತ್ತವೆ. ॥ 4-5 ॥
ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ, ಯಥಾರ್ಥಜ್ಞಾನ, ಅಸಂಮೂಢತೆ (ಜ್ಞಾನ), ಕ್ಷಮಾಗುಣ, ಸತ್ಯ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಡುವುದು, ಮನೋನಿಗ್ರಹ ಹಾಗೂ ಸುಖ-ದುಃಖ, ಉತ್ಪತ್ತಿ-ಪ್ರಳಯ ಮತ್ತು ಭಯ-ಅಭಯ ಹಾಗೂ ಅಹಿಂಸೆ, ಸಮತ್ವ, ಸಂತೋಷ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನ, ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಪಕೀರ್ತಿ, ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಭಾವಗಳೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ॥ 4-5 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬುದ್ಧಿ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ‘ಅಸಂಮ್ಮೋಹ’ ಈ ಮೂರು ಶಬ್ದಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾವ ಭಾವಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯ, ಗ್ರಾಹ್ಯ-ಅಗ್ರಾಹ್ಯ ಮತ್ತು ಒಳ್ಳೆಯದು-ಕೆಟ್ಟದು ಮೊದಲಾದವುಗಳ ನಿರ್ಣಯಮಾಡಿ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುವ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳು ವುದು ‘ಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದವು ಸಾಧಾರಣ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪ ಜ್ಞಾನದವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಜ್ಞಾನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಭೋಗಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖಪ್ರದವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಸಮಸ್ತ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯ, ಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ದುಃಖಮೂಲವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತನಾಗದೇ ಇರುವುದು ‘ಅಸಂಮ್ಮೋಹ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕ್ಷಮಾ’ ಮತ್ತು ‘ಸತ್ಯ’ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ?
ಉತ್ತರ - ಕೇಡು ಬಗೆಯುವುದು, ಕೆಟ್ಟದನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ಧನಾದಿಗಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದು, ಅಪಮಾನ ಮಾಡುವುದು, ಆಘಾತ ತಂದೊಡ್ಡುವುದು, ಕಠೋರವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಬೈಯ್ಯುವುದು, ನಿಂದೆ ಅಥವಾ ಚಾಡಿ ಹೇಳುವುದು, ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುವುದು, ವಿಷಕೊಡುವುದು, ಕೊಂದು ಹಾಕುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಅಥವಾ ಅಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ದುಃಖಕೊಡುವುದು ಮೊದಲಾದ ಇರುವ ಅಪರಾಧಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಅಪರಾಧ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯೇ ಆಗಿರಲಿ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತೀಕಾರದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅದರಿಂದ ಆ ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಸಹ ಸೇಡಿನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಆ ಅಪರಾಧದ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಈ ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಶಿಕ್ಷೆಯು ಸಿಗದಿರಲಿ ಎಂಬ ಭಾವವಿರುವುದು ‘ಕ್ಷಮೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ಮೂಲಕ ನೋಡಿ ಕೇಳಿದ ಅನುಭವಿಸಿದ ಮಾತನ್ನು, ಸರಿಯಾಗಿ ಅದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ತಿಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಹಿತಕರ ಪ್ರಿಯವಾದ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸುವುದೇ ‘ಸತ್ಯ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದಮ’ ಮತ್ತು ‘ಶಮ’ ಶಬ್ದಗಳು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ?
ಉತ್ತರ - ವಿಷಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ಓಡುತ್ತಿರುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಅವುಗಳಿಂದ ತಡೆದು ತನ್ನ ಅಧೀನವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅವುಗಳಿಗೆ ಮನಬಂದಂತೆ ವರ್ತಿಸಲು ಬಿಡದೇ ಇರುವುದನ್ನು ‘ದಮ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮನವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಂಯಮಗೈದು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಅಧೀನವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ‘ಶಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸುಖ’ ಮತ್ತು ‘ದುಃಖ’ಗಳ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಿಯ (ಅನುಕೂಲ) ವಸ್ತುವಿನ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯ (ಪ್ರತಿಕೂಲ)ದ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಸುಖಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸುಖ’ ಎಂದಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಿಯದ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯದ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಆಧಿಭೌತಿಕ, ಆಧಿದೈವಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ* - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ದುಃಖಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ದುಃಖ’ ಶಬ್ದವಿದೆ.
* ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ, ಪತಂಗ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ‘ಆಧಿಭೌತಿಕ’, ಅನಾವೃಷ್ಟಿ, ಅತಿವೃಷ್ಟಿ, ಭೂಕಂಪ, ವಜ್ರಪಾತ ಕ್ಷಾಮವೇ ಮೊದಲಾದ ದೈವೀ ಪ್ರಕೋಪದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ‘ಆಧಿದೈವಿಕ’ ಮತ್ತು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ ಗಳು ಹಾಗೂ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ರೋಗಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ‘ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ’ ದುಃಖವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭವ’ ಮತ್ತು ‘ಅಭಾವ’ ಹಾಗೂ ‘ಭಯ’ ಮತ್ತು ‘ಅಭಯ’ ಶಬ್ದಗಳ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸೃಷ್ಟಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದು ‘ಭವ’ವಾಗಿದೆ, ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದು ಲೀನವಾಗಿಹೋಗುವುದು ‘ಅಭಾವ’ವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಹಾನಿ ಅಥವಾ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಕಾರಣವನ್ನು ನೋಡಿ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಭಾವದ ಹೆಸರು ‘ಭಯ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸರ್ವತ್ರ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ವ್ಯಾಪ್ತನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಯದ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುವುದಿದೆಯೋ ಅದು ‘ಅಭಯ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಹಿಂಸಾ’, ‘ಸಮತಾ’ ಮತ್ತು ‘ತುಷ್ಟಿ’ಯ ಪರಿಭಾಷೆ ಏನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗೆ, ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಮನಸ್ಸು, ಮಾತು ಅಥವಾ ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕಷ್ಟ ಕೊಡದಿರುವ ಭಾವಕ್ಕೆ ‘ಅಹಿಂಸಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸುಖ-ದುಃಖ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ, ಜಯ-ಪರಾಜಯ, ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನ, ಮಿತ್ರ-ಶತ್ರು ಮೊದಲಾಗಿ ಇರುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಘಟನೆಗಳೇ ಮುಂತಾದ ವಿಷಮತೆಯ ಕಾರಣಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವ ಎಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಇರುವ ಭಾವಕ್ಕೆ ‘ಸಮತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಏನೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಲಿ, ಅದನ್ನು ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಭೋಗ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸದಾ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವ ಭಾವಕ್ಕೆ ‘ತುಷ್ಟಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಪ, ದಾನ, ಯಶ ಮತ್ತು ಅಯಶ’ - ಈ ನಾಲ್ಕರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅರ್ಥಗಳೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸ್ವಧರ್ಮ ಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಕಷ್ಟ ಸಹಿಸುವುದು ‘ತಪ’ವಾಗಿದೆ, ತನ್ನ ಸ್ವತ್ತ್ವವನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ವಿತರಿಸುವುದು ‘ದಾನ’ವಾಗಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಯುಂಟಾಗುವುದು ‘ಯಶ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಪಕೀರ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಅಯಶ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಾಣಿಗಳ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾವಗಳು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು-ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇರುವ ವಿಭಿನ್ನಭಾವಗಳೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವೆಲ್ಲವು ನನ್ನ ಸಹಾಯ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಸ್ತಿತ್ವದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖ, ಭವ, ಅಭಯ ಮತ್ತು ಯಶ - ಈ ನಾಲ್ಕೇ ಭಾವಗಳ ವಿರೋಧಿ ಭಾವಗಳಾದ ದುಃಖ, ಅಭಾವ, ಭಯ ಮತ್ತು ಅಪಯಶಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಕ್ಷಮಾ, ಸತ್ಯ, ದಮ ಮತ್ತು ಅಹಿಂಸಾ ಮೊದಲಾದ ಭಾವಗಳ ವಿರೋಧಿ ಭಾವಗಳ ವರ್ಣನೆ ಏಕೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ದುಃಖ, ಅಭಾವ, ಭಯ ಮತ್ತು ಅಪಯಶ ಮೊದಲಾದ ಭಾವಗಳು ಜೀವರಿಗೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಭೋಗವನ್ನು ಮಾಡಿಸಲು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ಹುಟ್ಟು ಕರ್ಮಫಲದಾತಾ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕರ್ತಾ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುವುದು ಸರಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕ್ಷಮೆ, ಸತ್ಯ, ದಮ ಮತ್ತು ಅಹಿಂಸೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ವಿರೋಧಿ ಕ್ರೋಧ, ಅಸತ್ಯ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ದಾಸತ್ವ ಮತ್ತು ಹಿಂಸಾದಿ ದುರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರಗಳು ಭಗವಂತನಿಂದ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಈ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಮೂಲಕಾರಣ - ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ‘ಕಾಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (3/37) ಮತ್ತು ಇವುಗಳನ್ನು ಮೂಲಸಹಿತ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಡುವ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸತ್ಯವೇ ಆದಿ ಸದ್ಗುಣ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರಗಳ ವಿರೋಧಿ ಭಾವಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ.
(ಶ್ಲೋಕ-6)
ಮಹರ್ಷಯಃ ಸಪ್ತ ಪೂರ್ವೇ ಚತ್ವಾರೋ ಮನವಸ್ತಥಾ ।
ಮದ್ಭಾವಾ ಮಾನಸಾ ಜಾತಾ ಯೇಷಾಂ ಲೋಕ ಇಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ॥
ಲೋಕೇ - ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಯೇಷಾಮ್ - ಯಾರ, ಇಮಾಃ, ಪ್ರಜಾಃ - ಈ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳು ಇವೆಯೋ (ಅಂತಹ), ಸಪ್ತ - ಏಳು, ಮಹರ್ಷಯಃ - ಮಹರ್ಷಿಗಳು, ಪೂರ್ವೇ - ಅವರಿಗಿಂತ ಹಿಂದೆ ಆಗಿ ಹೋದ, ಚತ್ವಾರಃ - ನಾಲ್ವರು ಸನಕಾದಿಗಳು,
ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಮನವಃ - ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮೊದಲಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನುಗಳು, (ಇವರೆಲ್ಲ) ಮದ್ಭಾವಾಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಭಾವವುಳ್ಳವರಾಗಿ (ಇವರೆಲ್ಲ), ಮಾನಸಾಃ - ನನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ, ಜಾತಾಃ - ಹುಟ್ಟಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 6 ॥
ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾರ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳು ಇವೆಯೋ ಅಂತಹ - ಸಪ್ತಋಷಿಗಳು, ಅವರಿಗಿಂತಲೂ ಹಿಂದೆ ಆಗಿಹೋದ ನಾಲ್ವರು ಸನಕಾದಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮೊದಲಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನುಗಳು, ಇವರೆಲ್ಲ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಭಾವವುಳ್ಳವರಾಗಿ ನನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 6 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಏಳು ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಲಕ್ಷಣವೇನು? ಮತ್ತು ಅವರು ಯಾರು-ಯಾರು?
ಉತ್ತರ - ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವಾಗ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ -
ಏತಾನ್ ಭಾವಾನಧೀಯಾನಾ ಯೇ ಚೈತ ಋಷಯೋ ಮತಾಃ ।
ಸಪ್ತೈತೇ ಸಪ್ತಭಿಶ್ಚೈವ ಗುಣೈಃ ಸಪ್ತರ್ಷಯಃ ಸ್ಮೃತಾಃ॥
ದೀರ್ಘಾಯುಷೋ ಮಂತ್ರಕೃತ ಈಶ್ವರಾ ದಿವ್ಯಚಕ್ಷುಷಃ ।
ವೃದ್ಧಾಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಧರ್ಮಾಣೋ ಗೋತ್ರಪ್ರವರ್ತಕಾಶ್ಚಯೇ॥
(ವಾಯುಪುರಾಣ - 61/93-94)
ಹಾಗೂ ದೇವರ್ಷಿಗಳ* ಈ (ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ) ಭಾವಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ (ಸ್ಮರಣ) ಮಾಡುವವರನ್ನು ಋಷಿಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈ ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಾಯು, ಮಂತ್ರ ಕರ್ತಾ, ಐಶ್ವರ್ಯವುಳ್ಳವರೂ, ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವರೂ, ಗುಣ- ವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಆಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧರೂ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮಾಡುವವರು ಮತ್ತು ಗೋತ್ರಪ್ರವರ್ತಕರು ಆಗಿವಂತಹ ಏಳೂ ಗುಣಗಳುಳ್ಳ ಏಳು ಋಷಿಗಳನ್ನೇ ಸಪ್ತರ್ಷಿ ಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವರಿಂದಲೇ ಪ್ರಜೆ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ+.
* ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ 12-13ನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿರಿ.
+ ಈ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಪ್ರವೃತ್ತಿಮಾರ್ಗಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ವಿಚಾರಗಳ ಮತ್ತು ಜೀವನದ ವರ್ಣನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರವಿದೆ -
‘ಷಟ್ಕರ್ಮಾಭಿರತಾ ನಿತ್ಯಂ ಶಾಲಿನೋ ಗೃಹಮೇಧಿನಃ । ತುಲ್ಯೈರ್ವ್ಯವಹರಂತಿ ಸ್ಮ ಅದೃಷ್ಟೈಃ ಕರ್ಮಹೇತುಭಿಃ॥
ಅಗ್ರಾಮ್ಯೈರ್ವರ್ತಯಂತಿ ಸ್ಮ ರಸೈಶ್ಚೈವ ಸ್ವಯಂಕೃತೈಃ । ಕುಟುಂಬಿನಃ ಋದ್ಧಿಮಂತೋ ಬಾಹ್ಯಾಂತರನಿವಾಸಿನಃ॥
ಕೃತಾದಿಷು ಯುಗಾಖ್ಯೇಷು ಸರ್ವೇಷ್ವೇವ ಪುನಃ ಪುನಃ । ವರ್ಣಾಶ್ರಮವ್ಯವಸ್ಥಾನಂ ಕ್ರಿಯತೇ ಪ್ರಥಮಂ ತು ವೈ॥’
(ವಾಯುಪುರಾಣ - 61/95-97)
ಈ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಅಧ್ಯಯನ - ಅಧ್ಯಾಪನ, ಯಜನ-ಯಾಜನ, ದಾನ-ಪ್ರತಿಗೃಹ — ಈ ಆರು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸದಾ ಮಾಡುವವರೂ, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳಿಗೆ ಕಲಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಗುರುಕುಲವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡವರೂ ಹಾಗೂ ಪ್ರಜೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಗ್ರಹಣ ಮಾಡಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಅದೃಷ್ಟದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ (ಅರ್ಥಾತ್ ವರ್ಣ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ) ಯಾರು ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಅವರ ಜೊತೆಗೆ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ತಮ್ಮಿಂದಲೇ ರಚಿತ ಅನಿಂದ್ಯ ಭೋಗ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ಮಕ್ಕಳು-ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳುಳ್ಳವರೂ ಗೋ-ಧನಾದಿ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳುವರೂ ಹಾಗೂ ಸಮಾಜದ ಜೊತೆಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ನಿವಾಸ ಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕೃತಯುಗಾದಿ ಎಲ್ಲ ಯುಗಗಳ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಇವರೇ ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಡಣ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ- ಬೇರೆಯವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆಯೋ ಅವರನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಮಹರ್ಷಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಉಂಟಾದವರೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಯಾರು ಋಷಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಉಚ್ಚ ಸ್ತರದವರೋ ಅವರನ್ನೇ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ. ಇಂತಹ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವು ಮಹಾಭಾರತ ಶಾಂತಿಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಇವರ ಕುರಿತು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮ ಪುರುಷ ಪರಮೇಶ್ವರನು ದೇವತೆಗಳ ಸಹಿತ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ -
ಮರೀಚಿರಂಗಿರಾಶ್ಚಾತ್ರಿಃ ಪುಲಸ್ತ್ಯಃ ಪುಲಹಃ ಕ್ರತುಃ॥
ವಸಿಷ್ಠ ಇತಿ ಸಪ್ತೈತೇ ಮಾನಸಾ ನಿರ್ಮಿತಾ ಹಿ ತೇ॥
ಏತೇ ವೇದವಿದೋ ಮುಖ್ಯಾ ವೇದಾಚಾರ್ಯಾಶ್ಚ ಕಲ್ಪಿತಾಃ॥
ಪ್ರವೃತ್ತಿಧರ್ಮಿಣಶ್ಚೈವ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯೇ ಚ ಕಲ್ಪಿತಾಃ॥
(ಮಹಾ-ಶಾಂತಿ-340/69-70)
ಮರೀಚಿ, ಅಂಗಿರಾ, ಅತ್ರಿ, ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಪುಲಹ, ಕ್ರತು ಮತ್ತು ವಸಿಷ್ಠ - ಈ ಏಳೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನಿನ್ನ (ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ) ಮೂಲಕವೇ ತನ್ನ ಮನದಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಏಳು ಮಂದಿಯೂ ವೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಇವರನ್ನು ನಾನು ಮುಖ್ಯ ವೇದಾಚಾರ್ಯರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಇವರು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮಾರ್ಗದ ಸಂಚಾಲನೆ ಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು (ನನ್ನ ಮೂಲಕವೇ) ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತರಾದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಈ ಕಲ್ಪದ ಸರ್ವಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನ್ವಂತರದ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಇವರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ (ಹರಿವಂಶ 7/8,9). ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳೆಂದು ಇವರನ್ನೇ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು.*
*ಇವರು ಏಳು ಮಂದಿಯೂ ಅತ್ಯಂತ ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಜೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡುವವರಾದ ಕಾರಣ ಇವರನ್ನು ‘ಸಪ್ತಬ್ರಹ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (ಮಹಾ-ಶಾಂತಿಪರ್ವ 208/3,4,5). ಇವರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಚರಿತ್ರವು ಈ ಪ್ರಕಾರವಿದೆ-
(1) ಮರೀಚಿ - ಇವರು ಭಗವಂತನ ಅಂಶಾವತಾರಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯುಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವರಿಗೆ ಅನೇಕ ಪತ್ನಿಯರಿದ್ದರು, ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನಳು ದಕ್ಷಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮಗಳು ಸಂಭೂತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮನಾಮಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮಗಳು ಧರ್ಮವ್ರತೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಸಂತತಿಯು ತುಂಬಾ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. ಮಹರ್ಷಿ ಕಶ್ಯಪರು ಇವರ ಪುತ್ರರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಇವರಿಗೆ ಪದ್ಮಪುರಾಣದ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಂಶವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರು. ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ, ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವೇದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇವರ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಎಲ್ಲರಿಂದ ಮೊದಲು ಬ್ರಹ್ಮಪುರಾಣವನ್ನು ಇವರಿಗೇ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ಇವರು ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪಾಲನೆಯ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ. ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಇವರ ಕಥೆಯು ವಾಯುಪುರಾಣ, ಸ್ಕಂದಪುರಾಣ, ಅಗ್ನಿಪುರಾಣ, ಪದ್ಮಪುರಾಣ, ಮಾರ್ಕಂಡೇಯಪುರಾಣ, ವಿಷ್ಣುಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದೆ.
(2) ಅಂಗಿರಾ - ಇವರು ತುಂಬಾ ತೇಜಸ್ವೀ ಮಹರ್ಷಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಿಗೆ ಅನೇಕ ಪತ್ನಿಯರು ಇದ್ದರು, ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಮೂವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಮರೀಚಿಯ ಮಗಳಾದ ಸುರೂಪಳಿಂದ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯು, ಕರ್ದಮ ಋಷಿಯ ಮಗಳಾದ ಸ್ವರಾಟಳಿಂದ ಗೌತಮ-ವಾಮದೇವಾದಿ ಐದು ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಮನುವಿನ ಪುತ್ರಿ ಪಥ್ಯಾಳಿಂದ ವಿಷ್ಣುವೇ ಆದಿ ಮೂವರು ಪುತ್ರರು ಹುಟ್ಟಿದ್ದರು (ವಾಯು ಪು-ಅ 65). ಹಾಗೆಯೇ ಅಗ್ನಿಯ ಪುತ್ರಿಯಾದ ಆತ್ರೇಯಿ ಅವಳಲ್ಲಿ ಆಂಗೀರಸನಾಮಕ ಪುತ್ರರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಯಿತು (ಬ್ರಹ್ಮಪುರಾಣ). ಕೆಲ-ಕೆಲವು ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಜನ್ಮವು ಇವರ ಶುಭಾನಾಮಕ ಪತ್ನಿಯಿಂದ ಆಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ (ಮಹಾಭಾರತ).
(3) ಅತ್ರಿ - ಇವರು ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪತಿವ್ರತಾಶಿರೋಮಣೀ ಅನಸೂಯೆಯು ಇವರ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅನಸೂಯಾ ದೇವಿಯು ಕಪಿಲದೇವರ ಸಹೋದರಿ, ಕರ್ದಮ-ದೇವಹೂತಿಯರ ಮಗಳಾಗಿದ್ದಳು. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನು ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇವರ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದನು. ಅನಸೂಯೆಯು ಜಗಜ್ಜನನಿ ಸೀತಾದೇವಿಯರಿಗೆ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ದಿವ್ಯ ವಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಆಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸತೀಧರ್ಮದ ಮಹಾನ್ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಳು. ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಮಹರ್ಷಿ ಅತ್ರಿಯವರಿಗೆ ಯಾವಾಗ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಪ್ರಜಾವಿಸ್ತಾರಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರೋ ಆಗ ಅತ್ರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಪತ್ನೀ ಅನಸೂಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಋಕ್ಷನಾಮಕ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ತಪಸ್ಸಾನ್ನಾಚರಿಸಿದರು. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಭಗವಂತನ ದೊಡ್ಡ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು ಘೋರತಪವನ್ನು ಮಾಡಿ ಅದರ ಫಲಸ್ವರೂಪ ಭಗವಂತನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದರ್ಶನವನ್ನು ಬಯಸಿದರು. ಇವರು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಅವನ ಅಖಂಡ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು. ಇವರ ತಲೆಯಿಂದ ಯೋಗಾಗ್ನಿಯು ಹೊರಟಿತು, ಅದರಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಸುಡಲಾರಂಭಿಸಿದುವು. ಆಗ ಇವರ ತಪದಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನರಾದ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ವಿಷ್ಣು, ಮತ್ತು ಶಿವ ಮೂವರೂ ಅವರಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡಲು ಪ್ರಕಟರಾದರು. ಭಗವಂತನ ಮೂರೂ ರೂಪಗಳ ದರ್ಶನಗೈದು ಮುನಿಗಳು ತಮ್ಮ ಪತ್ನೀಸಹಿತ ಕೃತಾರ್ಥರಾದರು ಮತ್ತು ಗದ್ಗದಿತರಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲು ತೊಡಗಿದರು. ಭಗವಂತನು ಇವರಿಗೆ ವರ ಕೇಳಲು ಹೇಳಿದನು, ಸೃಷ್ಟಿ ರಚನೆಗಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಜ್ಞೆ ಇತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅತ್ರಿಗಳು ನಾನು ಸಂತಾನಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೆ, ಮತ್ತು ಅವನ ದರ್ಶನವನ್ನೂ ಬಯಸಿದ್ದೆ. ನೀವು ಮೂವರು ಆಗಮಿಸಿದಿರಿ. ನಿಮ್ಮಗಳ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಈ ಕೃಪೆ ಹೇಗಾಯಿತು! ನೀವೆ ತಿಳಿಸಿರಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಅವರ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮೂವರೂ ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು - ಹೇ ಬ್ರಹ್ಮನ್! ನಿನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪವು ಸತ್ಯವಾದುದು, ನೀನು ಯಾರ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆಯೋ, ನಾವು ಮೂವರೂ ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದೇವೆ. ಇವು ಒಬ್ಬನದೇ ಮೂರೂ ರೂಪಗಳು ನಮ್ಮ ಮೂವರ ಅಂಶದಿಂದ ನಿನಗೆ ಮೂವರುಪುತ್ರರು ಆಗುವರು. ನೀನಾದರೋ ಕೃತಾರ್ಥನೇ ಆಗಿರುವೆ. ಇಷ್ಟು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನ ಮೂರೂ ಸ್ವರೂಪಗಳು ಅಂತರ್ಧಾನವಾದುವು. ಮೂವರು ಇವರಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಂಶದಿಂದ ದತ್ತಾತ್ರೇಯನು, ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಂಶದಿಂದ ಚಂದ್ರನು ಮತ್ತು ಶಿವನ ಅಂಶದಿಂದ ದುರ್ವಾಸರು ಅವತರಿಸಿದರು. ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರತಾಪ ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರ ಕಲ್ಪನೆಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನೇ ಮಗುವಾಗಿ ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಆಡಲು ತೊಡಗಿದನು (ವಾಲ್ಮಿಕೀ ರಾಮಾಯಣ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ ಸ್ಕಂದ 4).
(4) ಪುಲಸ್ತ್ಯ - ಇವರು ದೊಡ್ಡ ತಪಸ್ವಿಗಳೂ, ಧರ್ಮಪರಾಯಣರೂ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಯೋಗವಿದ್ಯೆಯ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಆಚಾರ್ಯರೂ ಮತ್ತು ಮರ್ಮಜ್ಞರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಪರಾಶರರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ವಸಿಷ್ಠರ ಸಲಹೆಯಿಂದ ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ಅವರಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಹೇಳಿದರು. ಪರಾಶರರು ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯರು-ಪರಾಶರರಿಗೆ ಸಮಸ್ತಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುವಂತೆ ಆಶೀರ್ವಾದ ಮಾಡಿದರು. ಇವರಿಗೆ ಸಂಧ್ಯಾ, ಪ್ರತೀಚಿ, ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಹವಿರ್ಭೂ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಪತ್ನಿಯರಿದ್ದರು. ಅವರಿಂದ ಅನೇಕ ಪುತ್ರರಾದರು. ದತ್ತೋಲಿ ಅಥವಾ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಋಷಿ ನಿದಾಘರು ಇವರ ಪುತ್ರರೇ ಆಗಿದ್ದರು. ವಿಶ್ರವಸು ಕೂಡ ಇವರ ಪುತ್ರರೇ ಆಗಿದ್ದರು. ಅವರಿಂದ ಕುಬೇರ, ರಾವಣ, ಕುಂಭಕರ್ಣ ಮತ್ತು ವಿಭೀಷಣರು ಹುಟ್ಟಿದ್ದರು. ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯರನ್ನು ಕುರಿತು ಚರ್ಚೆ ಬಂದಿದೆ. ಇವರ ಕಥೆ ವಿಷ್ಣುಪುರಾಣ, ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತಪುರಾಣ, ಕೂರ್ಮಪುರಾಣ, ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ, ವಾಯುಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತ ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ಬಂದಿದೆ.
(5) ಪುಲಹ - ಇವರು ಬಹಳ ಐಶ್ವರ್ಯವಂತರೂ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನೀ ಮಹರ್ಷಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು ಮಹರ್ಷಿ ಸನಂದನರಿಂದ ಈಶ್ವರೀಯ ಜ್ಞಾನದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಗೌತಮರಿಗೆ ಕಲಿಸಿದ್ದರು. ಇವರಿಗೆ ದಕ್ಷಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮಗಳಾದ ಕ್ಷಮಾ ಮತ್ತು ಕರ್ದಮ ಋಷಿಯ ಪುತ್ರಿ ಗತಿಯಿಂದ ಅನೇಕ ಸಂತಾನಗಳಾದುವು. ಕೂರ್ಮಪುರಾಣ, ವಿಷ್ಣು ಪುರಾಣ, ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಇವರ ಕಥೆ ಇದೆ.
(6) ಕ್ರತು - ಇವರೂ ಕೂಡ ದೊಡ್ಡ ತೇಜಸ್ವೀ ಮಹರ್ಷಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು ಕರ್ದಮ ಋಷಿಯ ಕನ್ಯೆಯಾದ ಕ್ರಿಯಾ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಪುತ್ರಿ ಸನ್ನತಿಯೊಡನೆ ವಿವಾಹವಾಗಿದ್ದರು. ಇವರಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ವಾಲಖಿಲ್ಯ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಋಷಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿದರು. ಈ ಋಷಿಗಳು ಭಗವಾನ್ ಸೂರ್ಯನ ರಥದ ಮುಂದೆ ಅವನಕಡೆ ಮುಖಮಾಡಿ ಸ್ತುತಿಮಾಡುತ್ತ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಇವರ ಕಥೆಯು ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ ಚತುರ್ಥಸ್ಕಂಧ; ವಿಷ್ಣುಪುರಾಣ-ಪ್ರಥಮ ಅಂಶ.).
(7) ವಸಿಷ್ಠರು - ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರ ತಪಸ್ಸು, ತೇಜಸ್ಸು, ಕ್ಷಮೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವು ವಿಶ್ವವಿದಿತವಾಗಿದೆ. ಇವರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ವರ್ಣನೆಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.ಅವೆಲ್ಲವು ಕಲ್ಪಭೇದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸರಿಯಾಗಿವೆ. ವಸಿಷ್ಠರ ಪತ್ನಿಯ ಹೆಸರು ಅರುಂಧತಿಯಾಗಿದೆ. ಇವಳು ದೊಡ್ಡ ಸಾಧ್ವಿಯೂ ಪತಿವ್ರತೆಯವರಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯಳಾಗಿದ್ದಳು. ವಸಿಷ್ಠರು ಸೂರ್ಯವಂಶದ ಪುರೋಹಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಮರ್ಯಾದಾ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸತ್ಸಂಗದ ಲೋಭದಿಂದಲೇ ಇವರು ಸೂರ್ಯವಂಶದ ರಾಜರ ಪೌರೋಹಿತ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯವಂಶದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವರು ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಶಿಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಪಡೆದು ಇವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ಕೃತಕೃತ್ಯವಾಗಿಸಿಕೊಂಡರು.
‘ತಪಸ್ಸು ದೊಡ್ಡದೋ ಅಥವಾ ಸತ್ಸಂಗವೋ?’ ಎಂಬ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಒಮ್ಮೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಇವರ ಮತ ಭೇದವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಸಿಷ್ಠರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು-ಸತ್ಸಂಗವೇ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸೇ ದೊಡ್ಡದೆಂದು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೊನೆಗೆ ಇಬ್ಬರೂ ತೀರ್ಮಾನ ಕೇಳಲು ಶೇಷನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು. ಇವರ ವಿವಾದದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಶೇಷನು ಹೇಳಿದನು-ಭಗವನ್! ನೀವು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಿರಿ, ನನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಇಡೀ ಪೃಥ್ವಿಯ ಭಾರವಿದೆ. ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಮಹಾತ್ಮರು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಭಾರವನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡರೆ ನಾನು ಆಲೋಚಿಸಿ ನಿಮ್ಮ ವಾಗ್ವಾದವನ್ನು ತೀರ್ಮಾನಿಸುವೆ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರಿಗೆ ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ಭರವಸೆ ಇತ್ತು; ಅವರು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಎತ್ತಲು ಬಯಸಿದರು, ಆದರೆ ಎತ್ತಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಪೃಥ್ವಿಯು ನಡುಗತೊಡಗಿತು. ಆಗ ವಸಿಷ್ಠರು ತಮ್ಮ ಸತ್ಸಂಗದ ಅರ್ಧಕ್ಷಣದ ಫಲವನ್ನು ಇತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಎತ್ತಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಬಹು ಸಮಯದವರೆಗೆ ಅದನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ನಿಂತರು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ಶೇಷನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದರು - ‘ಇಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ಆಯಿತು ನೀವು ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಏಕೇ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ? ಆಗ ಅವರು ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು. ಋಷಿಗಳೇ! ನಿರ್ಣಯವಾದರೋ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಆಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ಯಾವಾಗ ಅರ್ಧಕ್ಷಣದ ಸತ್ಸಂಗಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ತಪಸ್ಸು ತೂಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದಾದಾಗ ನೀವೇ ಯೋಚಿಸಿರಿ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ದೊಡ್ಡದಿದೆ ಎಂದು ಸತ್ಸಂಗದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಋಷಿಗಳಿಬ್ಬರೂ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಮರಳಿದರು. ಈ ಕಥೆ ಆಖ್ಯಾಯಿಕೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ವಸಿಷ್ಠರು ವಸುಸಂಪನ್ನ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಣಿಮಾದಿ ಸಿದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಒಡಗೊಂಡು, ಗೃಹವಾಸಿಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಹೆಸರು ವಸಿಷ್ಠ ಎಂದಾಗಿತ್ತು. ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮೋಹ ಮೊದಲಾದ ಶತ್ರುಗಳು ಇವರ ಆಶ್ರಮದ ಬಳಿಯೂ ಸುಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನೂರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೊಂದಿರುವ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಬಗ್ಗೆ, ತನ್ನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸಿಟ್ಟು ಮಾಡದೆ ಇವರು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅವರಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಮಹಾದೇವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವಸಿಷ್ಠರಿಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಆಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಸನಾತನ ಧರ್ಮದ ಮರ್ಮವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿದವರಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಠರ ಹೆಸರು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಗಣನೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇವರ ಜೀವನದ ವಿಸ್ತೃತ ಘಟನೆಗಳು ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತ, ದೇವೀಭಾಗವತ, ವಿಷ್ಣುಪುರಾಣ, ಮತ್ಸ್ಯಪುರಾಣ, ವಾಯುಪುರಾಣ, ಶಿವಪುರಾಣ, ಲಿಂಗಪುರಾಣಾದಿ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಸಪ್ತ ಮಹರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ವರ್ತಮಾನ ಮನ್ವಂತರದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ, ಜಮದಗ್ನಿ, ಭರದ್ವಾಜ, ಗೌತಮ, ಅತ್ರಿ, ವಸಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಕಶ್ಯಪ - ಈ ಏಳುಮಂದಿಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಅಡ್ಡಿಯೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಾದಿ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ರಿ ಮತ್ತು ವಸಿಷ್ಠರಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಐದು ಜನರಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಮಾನಸ ಪುತ್ರರಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಪುತ್ರರೂ ಅಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಇವರನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸದೆ ಹಿಂದಿನವರನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುವುದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಚತ್ವಾರಃ ಪೂರ್ವೇ’ ಇದರಿಂದ ಯಾರನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು?
ಉತ್ತರ - ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಉಂಟಾದ ಸನಕ, ಸನಂದನ, ಸನಾತನ ಮತ್ತು ಸನತ್ಕುಮಾರ-ಈ ನಾಲ್ವರನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಇವರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಸ್ವರೂಪರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಸ್ವತಃ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ -
ತಪ್ತಂ ತಪೋ ವಿವಿಧಲೋಕಸಿಸೃಕ್ಷಯಾ ಮೇ
ಆದೌ ಸನಾತ್ಸ್ವತಪಸಃ ಸ ಚತುಃಸನೋಭೂತ್
ಪ್ರಾಕ್ಕಲ್ಪಸಂಪ್ಲವವಿನಷ್ಟಮಿಹಾತ್ಮತತ್ತ್ವಂ
ಸಮ್ಯಗ್ ಜಗಾದ ಮುನಯೋ ಯದಚಕ್ಷತಾತ್ಮನ್॥
(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 2/7/5)
‘ನಾನು ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಯಾವ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದೆನೋ, ಆ ನನ್ನ ಅಖಂಡಿತ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ಸನಕ, ಸನಂದನ, ಸನಾತನ ಮತ್ತು ಸನತ್ಕುಮಾರ -ಈ ನಾಲ್ಕು ‘ಸನ’ ಹೆಸರಿನ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟರಾದರು ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಳಯದ ಸಮಯ ಯಾವ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಚಾರವು ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಷ್ಟವಾಗಿತ್ತೋ ಅದನ್ನು ಇವರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದರು, ಅದರಿಂದ ಆ ಮುನಿಗಳು ತಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು.’
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರ ಈ ಪ್ರಜೆ ಇದೆಯೋ’ ಎಂದು ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ‘ಚತ್ವಾರಃ ಪೂರ್ವೇ’ ಇದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸನಕಾದಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳವುದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ವಿರೋಧ ಬರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸನಕಾದಿಗಳ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಜೆ ಇಲ್ಲವಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ಸನಕಾದಿಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕೊಡುವ ನಿವೃತ್ತಿ ಧರ್ಮದ ಪ್ರವರ್ತಕ ಆಚಾರ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದುದ ರಿಂದ ಅವರ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಶಿಷ್ಯರ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅವರ ಪ್ರಜೆಯೆಂದೇ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿರೋಧವೂ ಇಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮನವಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನುಗಳು ಆಗುತ್ತಾರೆ, ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುವಿನ ಅಧಿಕಾರ ಕಾಲವನ್ನು ‘ಮನ್ವಂತರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಚತುರ್ಯುಗಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದ ಒಂದು ಮನ್ವಂತರ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾನವರ ವರ್ಷಗಣನೆಯ ಲೆಕ್ಕದಿಂದ ಒಂದು ಮನ್ವಂತರವು ಮೂವತ್ತು ಕೋಟಿ ಅರವತ್ತೇಳು ಲಕ್ಷ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯವರ್ಷಗಣನೆಯ ಲೆಕ್ಕದಂತೆ ಎಂಟು ಲಕ್ಷ ಎಂಭತ್ತೆರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ (ವಿಷ್ಣುಪುರಾಣ-1/3).* ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಲೋಕರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಇರುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಮನ್ವಂತರ ಕಳೆದುಹೋದಾಗ ಯಾವಾಗ ಮನುಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತಾರೋ ಆಗ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು, ದೇವತೆ, ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಮನುಪುತ್ರರೂ ಬದಲಾಗುತ್ತಾರೆ. ವರ್ತಮಾನ ಕಲ್ಪದ ಮನುಗಳ ಹೆಸರು ಇಂತಿವೆ-ಸ್ವಾಯಂಭುವ, ಸ್ವಾರೋಚಿಷ, ಉತ್ತಮ, ತಾಮಸ, ರೈವತ, ಚಾಕ್ಷುಷ, ವೈವಸ್ವತ, ಸಾವರ್ಣಿ, ದಕ್ಷಸಾವರ್ಣಿ, ಬ್ರಹ್ಮಸಾವರ್ಣಿ, ಧರ್ಮಸಾವರ್ಣಿ, ರುದ್ರಸಾವರ್ಣಿ, ದೇವ ಸಾವರ್ಣಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಸಾರ್ವಣಿ.** ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನುಗಳ ಒಂದು ಕಲ್ಪವು ಕಳೆದು ಹೋದಾಗ ಎಲ್ಲ ಮನುಗಳೂ ಬದಲಾಗುತ್ತಾರೆ.
* ಸೂರ್ಯಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಮನ್ವಂತರಾದಿಗಳ ಯಾವ ವರ್ಣನೆ ಇದೆಯೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಸೌರಮಾನದಿಂದ 43,20,000 ವರ್ಷಗಳು ಅಥವಾ ದೇವಮಾನದಿಂದ 12000 ವರ್ಷಗಳ ಒಂದು ಚತುರ್ಯುಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ಮಹಾಯುಗ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಯುಗಗಳ ಒಂದು ಮನ್ವಂತರವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಮನ್ವಂತರ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೃತಯುಗಮಾನದ ಅರ್ಥಾತ್ 17,28,000 ವರ್ಷದ ಸಂಧ್ಯೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಮನ್ವಂತರ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ಯಾವಾಗ ಸಂಧ್ಯೆಯಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಎಲ್ಲ ಪೃಥ್ವಿಯು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ (ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಒಂದು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ) ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನ್ವಂತರಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸಂಧ್ಯೆಗಳ ಪರಿಮಾಣದ ಸಹಿತ ಆಗುತ್ತವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಕಲ್ಪದ ಆರಂಭ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಒಂದು ಕೃತಯುಗದ ಮಾನದ ಸಂಧ್ಯೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಂದು ಕಲ್ಪದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನುಗಳಲ್ಲಿ 71 ಚತುರ್ಯುಗ ಅಲ್ಲದೆ ಕೃತಯುಗ ಮಾನದ 15 ಸಂಧ್ಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. 71 ಮಹಾಯುಗದ ಗಣನೆಗಳು ಸಾರವಾಗಿ 14 ಮನುಗಳಲ್ಲಿ 994 ಮಹಾಯುಗಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯಯುಗ ಮಾನದ 15 ಸಂಧ್ಯೆಗಳ ಕಾಲವು ಪೂರಾ 6 ಮಹಾಯುಗಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಎರಡನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಿದರೆ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಮಹಾಯುಗಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ದಿವ್ಯಯುಗಗಳು ಕಳೆದು ಹೋಗುತ್ತವೆ.
ಈ ಲೆಕ್ಕದಂತೆ ಕೆಳಗೆ ಬರೆದ ಅಂಕಿಗಳ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯಿರಿ - ಸೌರಮಾನ ಅಥವಾ ಮಾನವ ವರ್ಷ ದೇವಮಾನ ಅಥವಾ ದಿವ್ಯವರ್ಷ
ಒಂದು ಚತುರ್ಯುಗ (ಮಹಾಯುಗ ಅಥವಾ ದಿವ್ಯಯುಗ) 43,20,000 12,000
ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಚತುರ್ಯುಗ 30,67,20,000 8,52,000
ಕಲ್ಪದ ಸಂಧಿ 17,28,000 4,800
ಮನ್ವಂತರದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಂಧ್ಯೆಗಳು 2,41,92,000 67,200
ಸಂಧಿಸಹಿತ ಒಂದು ಮನ್ವಂತರ 30,84,48,000 8,56,800
ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಂಧ್ಯೆಗಳ ಸಹಿತ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನ್ವಂತರಗಳು 4,31,82,72,000 1,19,95,200
ಕಲ್ಪದ ಸಂಧಿಸಹಿತ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನ್ವಂತರ ಅಥವಾ
ಒಂದು ಕಲ್ಪ 43200,00,000 1,20,00,000
ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಹಗಲೇ ಕಲ್ಪವಾಗಿದೆ, ಇಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡ ಅವನ ರಾತ್ರಿ ಇದೆ. ಈ ಅಹೋರಾತ್ರಿಯ ಪರಿಮಾಣದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಪರಮಾಯು ಒಂದು ನೂರು ವರ್ಷವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ‘ಪರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ತಮ್ಮ ಆಯಸ್ಸಿನ ಅರ್ಧಭಾಗವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಒಂದು ಪರಾರ್ಧ ಕಳೆದು ಎರಡನೇ ಪರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೆ, ಇದು ಅವರ 51ನೇ ವರ್ಷದ ಮೊದಲನೇ ದಿನ ಅಥವಾ ಕಲ್ಪವಾಗಿದೆ. ವರ್ತಮಾನ ಕಲ್ಪದ ಆರಂಭದಿಂದ ಈಗಿನವರೆಗೆ ಸ್ವಾಯಂಭವಾದಿ ಆರು ಮನ್ವಂತರಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸಂಧ್ಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಳೆದು ಹೋಗಿವೆ, ಕಲ್ಪದ ಸಂಧ್ಯೆಸಹಿತ ಏಳು ಸಂಧ್ಯೆಗಳು ಕಳೆದು ಹೋಗಿವೆ, ವರ್ತಮಾನ ಏಳನೇ ವೈವಸ್ವತ ಮನ್ವಂತರದ 27 ಚತುರ್ಯುಗ ಕಳೆದು ಹೋಗಿವೆ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಚತುರ್ಯುಗದಲ್ಲಿ ಕಲಿಯುಗದ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇದೆ (ಸೂರ್ಯಸಿದ್ಧಾಂತ ಮಧ್ಯಮಾಧಿಕಾರ ಶ್ಲೋಕ 15ರಿಂದ 24 ನೋಡಿರಿ). ಈ ಕ್ರಿ.ಶ. 1999ರವರೆಗೆ ಕಲಿಯುಗದ 5100 ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಿವೆ. ಕಲಿಯುಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ 36,000 ವರ್ಷಗಳ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಲೆಕ್ಕದಿಂದ ಈಗ ಕಲಿಯುಗದ ಸಂಧ್ಯೆಯ 30900 ಸೌರವರ್ಷಗಳು ಕಳೆಯಲು ಬಾಕಿ ಇದೆ.
** ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದ ಎಂಟನೇ ಸ್ಕಂಧದ ಮೊದಲನೇ, ಐದನೇ ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಓದಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ನಾಮಭೇದಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಈ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದನುಸಾರ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಸಪ್ತರ್ಷಿ ಮೊದಲಾದವರೊಡನೆ ‘ಮದ್ಭಾವಾಃ’ ವಿಶೇಷಣ ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ-ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಇಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಲು ಇವರಿಗಾಗಿ ‘ಮದ್ಭಾವಾಃ’ ಈ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳ ಮತ್ತು ಸನಕಾದಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದರೋ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅವರನ್ನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನರಾದರೆಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಿದನು?
ಉತ್ತರ - ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಂದ ಇವರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಆಗುವುದು ವಸ್ತುತಃ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನೇ ಜಗತ್ತಿನ ರಚನೆಗಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವವರನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನರಾಗುವವರು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿರೋಧದ ಮಾತಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡನೇ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನು ಯೋಗ (ಪ್ರಭಾವದ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಆರರವರೆಗೆ ಅವನ ವಿಭೂತಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಫಲವು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-7)
ಏತಾಂ ವಿಭೂತಿಂ ಯೋಗಂ ಚ ಮಮ ಯೋ ವೇತ್ತಿ ತತ್ತ್ವತಃ
ಸೋಽವಿಕಂಪೇನ ಯೋಗೇನ ಯುಜ್ಯತೇ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ॥
ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, ಮಮ - ನನ್ನ, ಏತಾಮ್ - ಈ, ವಿಭೂತಿಮ್ - ಪರಮೈಶ್ವರ್ಯರೂಪೀ ವಿಭೂತಿಯನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗಶಕ್ತಿಯನ್ನು, ತತ್ವತಃ - ತತ್ವಶಃ, ವೇತ್ತಿ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಅವಿಕಂಪೇನ - ನಿಶ್ಚಲವಾದ, ಯೋಗೇನ - ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ, ಯುಜ್ಯತೇ - ಯುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅತ್ರ - ಇದರಲ್ಲಿ (ಯಾವುದೇ) ಸಂಶಯಃ - ಸಂಶಯವು,
ನ - ಇಲ್ಲ. ॥7॥
ಯಾವ ಪುರುಷನು ನನ್ನ ಈ ಪರಮೈಶ್ವರ್ಯರೂಪೀ ವಿಭೂತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಯೋಗಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನು ನಿಶ್ಚಲವಾದ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲ. ॥ 7 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಏತಾಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ವಿಭೂತಿಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ‘ಯೋಗಮ್’ ಪದದಿಂದ ಏನನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಈ ಎರಡನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದ ಭಾವಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿ ಮೊದಲಾ ದವರು ನನ್ನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನರಾದರೆಂದು ತಿಳಿಸಿದಂತೇ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಜಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ರಸವಾಗಿದ್ದೇನೆ’ (7/8) ಹಾಗೂ ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ರತುವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’, ‘ಯಜ್ಞವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ (9/16) ಇತ್ಯಾದಿ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಯಾವ-ಯಾವ ಪದಾರ್ಥಗಳ, ಭಾವಗಳ ಮತ್ತು ದೇವತಾದಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದುದೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏತಾಮ್’ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ವಿಭೂತಿಮ್’ ಪದವಿದೆ.
ಭಗವಂತನ ಅಲೌಕಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಕೂಡ ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಅರಿಯರು (10/2,3). ಸ್ವಯಂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಭಾವಗಳ ಅಭಿನ್ನ-ನಿಮಿತ್ತೋಪಾದಾನ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಸದಾ ಅವುಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ‘ಆ ಭಾವಗಳಾದರೋ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (7/12). ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಇದ್ದು ಭಗವಂತನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ನಿಯಮದಿಂದ ನಡೆಸುತ್ತಾನೋ; ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರನೂ, ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳ ಸುಹೃದನೂ, ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಾದಿಗಳ ಭೋಕ್ತಾರನೂ, ಸರ್ವಾಧಾರ ಮತ್ತು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೋ, ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ತನ್ನ ಒಂದು ಅಂಶದಿಂದ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೋ (10/42) ಮತ್ತು ಯುಗ-ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ವಿಭಿನ್ನ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಜನ್ಮಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲೇಪನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ‘ಐಶ್ವರ ಯೋಗ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ- ಆ ಅದ್ಭುತ ಶಕ್ತಿ (ಪ್ರಭಾವ)ಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ರಚನೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವೂ ಅವನದ್ದೇ ಒಂದೇ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವು ಶಕ್ತಿಸಂಪನ್ನವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದರೆ, ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಏನಾದರು ವಿಶೇಷತೆ ಕಂಡು ಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ಅಥವಾ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನದ್ದೇ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಹಾಗೂ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಕರ್ತಾ, ಹರ್ತಾ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೂ, ಸರ್ವೇಶ್ವರನೂ, ಸರ್ವಾಧಾರನೂ, ಪರಮದಯಾಳುವೂ, ಎಲ್ಲರ ಸುಹೃದನೂ ಮತ್ತು ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮಿಯೂ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವಿಕಂಪೇನ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಯೋಗೇನ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿರುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಯಾವ ಅನನ್ಯಭಕ್ತಿ ಇದೆಯೋ (11/55) ಯಾವುದನ್ನು ‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ಭಕ್ತಿ’ (13/10) ಮತ್ತು ‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರೀ ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ (14/26) ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೋ; ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಯೋಗ’ದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿಮೂರನೇ, ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಹಾಗೂ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ - ಆ ‘ಅವಿಚಲ ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವಿಕಂಪೇನ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಯೋಗೇನ’ ಪದವಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂಲಗ್ನನಾಗಿರುವುದೇ ಅದರಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ವಿಭೂತಿಗಳ ಜ್ಞಾನದ ಫಲವು ಅವಿಚಲ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಯಿತು, ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-8)
ಅಹಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಪ್ರಭವೋ ಮತ್ತಃ ಸರ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ ।
ಇತಿ ಮತ್ವಾ ಭಜಂತೇ ಮಾಂ ಬುಧಾ ಭಾವಸಮನ್ವಿತಾಃ ॥
ಅಹಂ - ವಾಸುದೇವನಾದ ನಾನೇ, ಸರ್ವಸ್ಯ - ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ, ಪ್ರಭವಃ - ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ (ಮತ್ತು), ಮತ್ತಃ - ನನ್ನಿಂದಲೇ, ಸರ್ವಮ್ - ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತು, ಪ್ರವರ್ತತೇ - ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದೆ, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಮತ್ವಾ - ತಿಳಿದು, ಭಾವಸಮನ್ವಿತಾಃ - ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದವರಾದ, ಬುಧಾಃ - ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ಭಕ್ತಜನರು,
ಮಾಮ್ - ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನೇ, ಭಜಂತೇ - ನಿರಂತರ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥ 8 ॥
ವಾಸುದೇವನಾದ ನಾನೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತು ವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ಭಕ್ತಜನರು ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನೇ ನಿರಂತರ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥ 8 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ‘ಪ್ರಭವ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನೇ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಉಪಾದಾನ ಮತ್ತು ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನೇ ಸರ್ವೋತ್ತಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ‘ಪ್ರಭವ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತದೆ’ - ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಯೋಗಬಲದಿಂದಲೇ ಈ ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇದೆ; ಅವನದ್ದೇ ಶಾಸನ- ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ತಾರೆಗಳು ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿ ಆದಿ ನಿಯಮಪೂರ್ವಕ ಸುತ್ತುತ್ತಿವೆ; ಅವನದ್ದೇ ಶಾಸನದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಎಲ್ಲರ ನಿಯಂತಾ ಮತ್ತು ಪ್ರವರ್ತಕನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ‘ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗುತ್ತಿದೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಾವಸಮನ್ವಿತಾಃ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಬುಧಾಃ’ ಪದವು ಎಂತಹ ಭಕ್ತರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಅತಿಶಯ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಯುಕ್ತರಾಗಿರುವ, ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾದ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುವ, ಭಗವಂತನ ಗುಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಸಪೂರ್ವಕ ತಿಳಿಯುವ, ಭಗವಂತನ ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ಇಂತಹ ಭಕ್ತರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಭಾವಸಮನ್ವಿತಾಃ’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಬುಧಾಃ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನನ್ನು ಭಜಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಕರ್ತಾ-ಹರ್ತಾ, ಮತ್ತು ಪ್ರವರ್ತಕನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿರುವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅತಿಶಯ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಮತ್ತು ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ಭಜಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-9)
ಮಚ್ಚಿತ್ತಾ ಮದ್ಗತಪ್ರಾಣಾ ಬೋಧಯಂತಃ ಪರಸ್ಪರಮ್ ।
ಕಥಯಂತಶ್ಚ ಮಾಂ ನಿತ್ಯಂ ತುಷ್ಯಂತಿ ಚ ರಮಂತಿ ಚ ॥
ಮಚ್ಚಿತ್ತಾಃ - ನಿರಂತರ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವವರು (ಮತ್ತು), ಮದ್ಗತಪ್ರಾಣಾಃ - ನನ್ನಲ್ಲೇ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವ ಭಕ್ತಜನರು, ಪರಸ್ವರಮ್, ಬೋಧಯಂತಃ, ಚ - ನನ್ನ ಭಕ್ತಿಯ ಚರ್ಚೆಯ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿಕೊಡುತ್ತ, ಕಥಯಂತಃ, ಚ - ಗುಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವ ಸಹಿತ ನನ್ನ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಲೇ, ನಿತ್ಯಮ್ - ನಿರಂತರ, ತುಷ್ಯಂತಿ - ಸಂತುಷ್ಟರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಾಮ್ - ವಾಸುದೇವನಾದ (ನನ್ನಲ್ಲೇ ನಿರಂತರ), ರಮಂತಿ - ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ.
ನಿರಂತರವಾಗಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವವರು ಮತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲೇ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವ ಭಕ್ತಜನರು, ನನ್ನ ಭಕ್ತಿಯ ಚರ್ಚೆಯ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿಕೊಡುತ್ತ ಹಾಗೂ ಗುಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವ ಸಹಿತ ನನ್ನ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಲೇ ನಿರಂತರ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ವಾಸುದೇವನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ನಿರಂತರ ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥ 9 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಾಃ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನನ್ನೇ ತನ್ನ ಪರಮ ಪ್ರೇಮೀ, ಪರಮ ಸುಹೃದ್, ಪರಮ ಆತ್ಮೀಯ, ಪರಮ ಗತಿ ಮತ್ತು ಪರಮ ಪ್ರಿಯನೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾರ ಚಿತ್ತವು ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದೆಯೋ (8/14; 9/22), ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಪ್ರೀತಿ, ಆಸಕ್ತಿ ಅಥವಾ ರಮಣೀಯಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸದಾ ಸರ್ವದಾ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ನಾಮ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ಅನುಸಾರ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾ ಎದ್ದಾಗ-ಕುಳಿತಾಗ, ನಿದ್ರಿಸಿದಾಗ-ಎಚ್ಚರವಿರುವಾಗ, ಓಡಾಡುವಾಗ, ತಿನ್ನುವಾಗ-ಉಣ್ಣುವಾಗ, ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರವೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ಮರೆಯದಂತಹ ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತರಿಗಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮದ್ಗತಪ್ರಾಣಾಃ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜೀವನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಮಸ್ತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಇರುವ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ವಿಯೋಗವು ಸಹಿಸಲ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿರುವ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಪ್ರಾಣಧಾರಣೆ ಮಾಡಿ ಕೊಂಡಿದ್ದಾರೋ, ಉಣ್ಣುವುದು-ತಿನ್ನುವುದು, ಓಡಾಡುವುದು, ಮಲಗುವುದು-ಏಳುವುದು ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವು ಇಲ್ಲದಿರುವ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುವವರಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಮದ್ಗತ ಪ್ರಾಣಾಃ’ ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪರಸ್ಪರಂ ಬೋಧಯಂತಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರೇಮೀಭಕ್ತರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಅನುಭವಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ತತ್ತ್ವ, ಲೀಲೆ, ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದೇ ಪರಸ್ಪರ ಭಗವಂತನ ಬೋಧ ಮಾಡಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನನ್ನು ಕಥನಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ನಾಮ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ಕೀರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಗಾಯನ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಕಥಾ-ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಜನರಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅವನ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡುವುದು ಮೊದಲಾದವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನನ್ನು ಕಥನ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದು ನಿತ್ಯ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ ಇರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ನಿರಂತರ ಪರಮ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದೇ ‘ನಿತ್ಯ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ’ ಇರುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ ಇರುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಶಾಂತಿ, ಆನಂದ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷದ ಕಾರಣವು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ನಾಮ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪಾದಿಗಳ ಶ್ರವಣ, ಮನನ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತನ ಹಾಗೂ ಪಠಣ-ಪಾಠಣ ಮೊದಲಾದವುಗಳೇ ಆಗಿರುತ್ತವೆ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಆನಂದ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷದ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಇದ್ದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ರಮಮಾಣನಾಗು ವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ನಾಮ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲೆ, ಸ್ವರೂಪ, ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯಗಳ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಶ್ರವಣ, ಮನನ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಹಾಗೂ ಅವನ ರುಚಿ, ಆಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಸಂಕೇತಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರ ಕೇವಲ ಅವನಲ್ಲೇ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಅವನನ್ನು ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ತನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಂತೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಿರಂತರ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಅವನ ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ ಮತ್ತು ಅವನೊಡನೆ ವಾರ್ತಾಲಾಪ ಮೊದಲಾದ ಕ್ರೀಡೆಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ರಮಮಾಣನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಜನೆ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-10)
ತೇಷಾಂ ಸತತಯುಕ್ತಾನಾಂ ಭಜತಾಂ ಪ್ರೀತಿಪೂರ್ವಕಮ್ ।
ದದಾಮಿ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಂ ತಂ ಯೇನ ಮಾಮುಪಯಾಂತಿ ತೇ ॥
ತೇಷಾಮ್ - ಆ, ಸತತ ಯುಕ್ತಾನಾಮ್ - ನಿರಂತರ ನನ್ನ ಧ್ಯಾನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ (ಮತ್ತು),
ಪ್ರೀತಿಪೂರ್ವಕಮ್ - ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಭಜತಾಮ್ - ಭಜಿಸುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ (ನಾನು), ಯೇನ - ಯಾವುದರಿಂದ,
ತೇ - ಅವರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಉಪಯಾಂತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ, ತಮ್ - ಆ, ಬುದ್ಧಿಯೋಗಮ್- ತತ್ವಜ್ಞಾನರೂಪವಾದ ಯೋಗವನ್ನು, ದದಾಮಿ - ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ॥ 10 ॥
ಆ ನಿರಂತರ ನನ್ನ ಧ್ಯಾನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಭಜಿಸುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ನಾನು ಯಾವುದರಿಂದ ಅವರು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ ಅಂತಹ ತತ್ವಜ್ಞಾನರೂಪವಾದ ಯೋಗವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ।। 10 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತೇಷಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಬುಧಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಾಃ’ ಮೊದಲಾದ ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ನಿಷ್ಕಾಮ ಅನನ್ಯಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತೇಷಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸತತ ಯುಕ್ತಾನಾಮ್’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಚ್ಚಿತ್ತಾಃ’, ‘ಮದ್ಗತ ಪ್ರಾಣಾಃ’, ‘ಪರಸ್ಪರಂ ಮಾಂ ಬೋಧಯಂತಃ’ ಮತ್ತು ‘ಕಥಯಂತಃ’ದಿಂದ ಹೇಳಲಾದ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ‘ಸತತಯುಕ್ತಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರೀತಿಪೂರ್ವಕಂ ಭಜತಾಮ್’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿತ್ಯಂ ತುಷ್ಯಂತಿ ಚ ರಮಂತಿ ಚ’ದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದ ಮಾತಿನ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರೀತಿಪೂರ್ವಕಂ ಭಜತಾಮ್’ದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಸಲಾದ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರು ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಗಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಭಜಿಸುವವರಲ್ಲ, ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸದೆ ಕೇವಲ ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗಿ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮಭಾವಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ಆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಿರಂತರ ಭಜಿಸುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.*
*ನ ನಾಕಪೃಷ್ಠಂ ನ ಚ ಪಾರಮೇಷ್ಠ್ಯಂ ನ ಸಾರ್ವಭೌಮಂ ನ ರಸಾಧಿಪತ್ಯಮ್ । ನ ಯೋಗಸಿದ್ಧೀರಪುನರ್ಭವಂ ವಾ ಸಮಂಜಸ ತ್ವಾ ವಿರಹಯ್ಯ ಕಾಂಕ್ಷೇ ॥ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ - 6/11/25). ಹೇ ಸರ್ವಸದ್ಗುಣ ಸಂಪನ್ನನೇ! ನೀನಲ್ಲದೆ ನಾನು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿನ ಲೋಕದ ನಿವಾಸವನ್ನಾಗಲೀ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬ್ರಹ್ಮಪದವನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸಮಸ್ತ ಪೃಥ್ವಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪಾತಾಳಲೋಕದ ಆಧಿಪತ್ಯವನ್ನೂ, ಯೋಗ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ - ಹೆಚ್ಚೇಕೆ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಅಂದರೆ ನಿನ್ನನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಂತಹ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಬುದ್ಧಿಯೋಗವನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವಾದಿಗಳ ರಹಸ್ಯ ಸಹಿತ ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತು ಸಾಕಾರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥ ರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡುವುದೇ ಬುದ್ಧಿಯೋಗವನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಭಗವಂತನು ಏಳನೇ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ಬುದ್ಧಿಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ಹೊಂದುವುದಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-11)
ತೇಷಾಮೇವಾನುಕಂಪಾರ್ಥಮಹಮಜ್ಞಾನಜಂ ತಮಃ ।
ನಾಶಯಾಮ್ಯಾತ್ಮಭಾವಸ್ಥೋ ಜ್ಞಾನದೀಪೇನ ಭಾಸ್ವತಾ ॥
ತೇಷಾಮ್ - ಅವರ ಮೇಲೆ, ಅನುಕಂಪಾರ್ಥಮ್ - ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಆತ್ಮಭಾವಸ್ಥಃ - ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಅಹಮ್, ಏವ - (ಸ್ವಯಂ), - ನಾನೇ (ಅವರ), ಅಜ್ಞಾನಜಮ್ - ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಜನಿಸಿದ, ತಮಃ - ಅಂಧಕಾರವನ್ನು, ಭಾಸ್ವತಾ - ಪ್ರಕಾಶಮಯವಾದ, ಜ್ಞಾನದೀಪೇನ - ತತ್ವಜ್ಞಾನರೂಪವಾದ ದೀಪದ ಮೂಲಕ,
ನಾಶಯಾಮಿ - ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ॥ 11 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ಅವರನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಸ್ವಯಂ ನಾನೇ ಅವರ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಮಯವಾದ, ತತ್ವಜ್ಞಾನ ರೂಪೀ ದೀಪದ ಮೂಲಕ ನಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 11 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡಲೋಸುಗ ನಾನೇ ಸ್ವಯಂ ಅವರ ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ಅಂಧಕಾರದ ನಾಶ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು - ತನ್ನ ಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಯಂ ನಾನೇ ಅವರ ಅಜ್ಞಾನ ಜನಿತ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಜ್ಞಾನಜಮ್’ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ತಮಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಅವರ ಆತ್ಮ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಭಗವಂತನ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅನಾದಿಸಿದ್ಧ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಆವರಣ ಶಕ್ತಿಯ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವ ಕಾರಣದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಜ್ಞಾನಜಮ್’ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ತಮಃ’ ಪದವಿದೆ. ‘ಅದನ್ನು ನಾನು ಭಕ್ತರ ಆತ್ಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದು ನಾಶ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ತನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆಯ ದೋಷದ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು- ನಾನು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ರೂಪದಿಂದ ಸದಾ ಸರ್ವದಾ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತೇನೆ, ಆದರೂ ಕೂಡ ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ಅವರ ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ಅಂಧಕಾರದ ನಾಶವನ್ನು ಮಾಡಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತರು ನನ್ನನ್ನು ತಮ್ಮ ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಿರಂತರ ನನ್ನ ಭಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರ ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ನಾನು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಾಸ್ವತಾ’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಜ್ಞಾನದೀಪೇನ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ‘ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ಅಂಧಕಾರದ ನಾಶಮಾಡುವುದು’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಬುದ್ಧಿಯೋಗ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಮಹಿಮಾದಿಗಳ ಸಹಿತ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ತತ್ತ್ವದ ಹಾಗೂ ಲೀಲೆ ರಹಸ್ಯ ಮಹತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಸಹಿತ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಮತ್ತು ಸಾಕಾರ ತತ್ತ್ವದ ಸ್ವರೂಪವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಏಳನೇ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆಯೋ ಇಂತಹ ಸಂಶಯ ವಿಪರ್ಯಯ ಮೊದಲಾದ ದೋಷಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾದ ‘ದಿವ್ಯಬೋಧ’ದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಾಸ್ವತಾ’ ವಿಶೇಷಣದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಜ್ಞಾನದೀಪೇನ’ ಪದವಿದೆ. ಅದರ ಮೂಲಕ ಭಕ್ತರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಪ್ರತಿಬಂಧಕ ಆವರಣ- ದೋಷವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿಸುವುದೇ ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ಅಂಧಕಾರದ ನಾಶಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಜ್ಞಾನದೀಪ (ಬುದ್ಧಿಯೋಗ)ದ ಮೂಲಕ ಮೊದಲು ಅಜ್ಞಾನದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೋ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ?
ಉತ್ತರ - ‘ಜ್ಞಾನದೀಪ’ದ ಮೂಲಕವಾದರೋ ಅಜ್ಞಾನದನಾಶ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎರಡೂ ಜೊತೆಗೆ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತವೆ, ಆದರೂ ಪೂರ್ವಾಪರದ ವಿಭಾಗ ಮಾಡಿದರೆ ಮೊದಲು ಅಜ್ಞಾನದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತೆ ಆಕ್ಷಣವೇ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರರೂಪದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮಾಡಿಸುವ ಯಾವ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೇಳಲು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನೋ ಹಾಗೂ ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನೋ-ಅದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಏಳು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುವಾಗಲೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಅದೇ ವಿಷಯದ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣವನ್ನು ಮಾಡಿದನು; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ ಶೈಲಿ ಬೇರೆಯದಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನುಗೈದು ಅದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಅಂಗ-ಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳ ಸಹಿತ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಬೇರೆ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಅದರ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಪುನಃ ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿ, ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಯೋಗಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಭೂತಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿ ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಫಲವು ಅವಿಚಲ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಎಂಟನೇ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಭಕ್ತರ ಭಾವ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ಹತ್ತು ಹಾಗೂ ಹನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಅದರ ಫಲವು ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ಅಂಧಕಾರದ ನಾಶ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುವ ಬುದ್ಧಿಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಆ ವಿಷಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ, ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಈಗ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ತುತಿಗೈದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅವನ ಯೋಗಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರ ಸಹಿತ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-12)
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಂ ಧಾಮ ಪವಿತ್ರಂ ಪರಮಂ ಭವಾನ್ ।
ಪುರುಷಂ ಶಾಶ್ವತಂ ದಿವ್ಯಮಾದಿದೇವಮಜಂ ವಿಭುಮ್ ॥
(ಶ್ಲೋಕ-13)
ಆಹುಸ್ತ್ವಾಮೃಷಯಃ ಸರ್ವೇ ದೇವರ್ಷಿರ್ನಾರದಸ್ತಥಾ ।
ಅಸಿತೋ ದೇವಲೋ ವ್ಯಾಸಃ ಸ್ವಯಂ ಚೈವ ಬ್ರವೀಷಿ ಮೇ ॥
ಭವಾನ್ - ನೀನು, ಪರಮ್ - ಪರಮ, ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮ್ - ಪರಮ, ಧಾಮ - ಧಾಮ, ಪರಮಮ್ - ಪರಮ,
ಪವಿತ್ರಮ್ - ಪವಿತ್ರನಾಗಿದ್ದೀಯೆ (ಏಕೆಂದರೆ), ತ್ವಾಮ್ - ನಿನಗೆ, ಸರ್ವೇ - ಎಲ್ಲ, ಋಷಯಃ - ಋಷಿಗಳು, ಶಾಶ್ವತಮ್ - ಸನಾತನ, ದಿವ್ಯಮ್- ದಿವ್ಯ, ಪುರುಷಮ್ - ಪುರುಷ (ಹಾಗೂ), ಆದಿದೇವಮ್ - ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಆದಿ ದೇವನೆಂದು,
ಅಜಮ್- ಜನ್ಮರಹಿತನು (ಮತ್ತು), ವಿಭುಮ್ - ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯೂ ಎಂದು, ಆಹುಃ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ,
ದೇವರ್ಷಿಃ - ದೇವರ್ಷಿಗಳಾದ, ನಾರದಃ - ನಾರದರೂ (ಹಾಗೂ), ಅಸಿತಃ - ಅಸಿತರೂ, ದೇವಲಃ - ದೇವಲ ಋಷಿಗಳು (ಹಾಗೂ), ವ್ಯಾಸಃ - ಮಹರ್ಷಿ ವ್ಯಾಸರು (ಕೂಡ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ), ಚ - ಮತ್ತು, ಸ್ವಯಮ್ - ಸ್ವಯಂ ನೀನು, ಏವ - ಕೂಡ,
ಮೇ - ನನಗೆ, ಬ್ರವೀಷಿ - ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ. ॥ 12 - 13 ॥
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು - ನೀನು ಪರಮಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮಧಾಮ ಮತ್ತು ಪರಮ ಪವಿತ್ರನಾಗಿದ್ದೀಯೇ, ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳು ಸನಾತನ ದಿವ್ಯ ಪುರುಷನೆಂದೂ, ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಆದಿದೇವನೆಂದೂ, ಜನ್ಮರಹಿತ ನೆಂದೂ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದೇವರ್ಷಿಗಳಾದ ನಾರದರು ಹಾಗೂ ಅಸಿತರೂ, ದೇವಲ ಋಷಿಗಳೂ ಹಾಗೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳಾದ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಕೂಡ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ನೀನು ಕೂಡ ನನ್ನ ಬಳಿ ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ. ॥ 12-13 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ನೀನು ‘ಪರಮಬ್ರಹ್ಮ’, ‘ಪರಮಧಾಮ’ ಮತ್ತು ‘ಪರಮ ಪವಿತ್ರ’ನಾಗಿದ್ದೀಯೆ - ಅರ್ಜುನನ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ-ಯಾವ ನಿರ್ಗುಣ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ‘ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಅದು ನಿನ್ನದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಯಾವ ನಿತ್ಯಧಾಮವಿದೆಯೋ ಅದು ಕೂಡ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಮಯ ದಿವ್ಯ ಮತ್ತು ನಿನ್ನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ನಿನ್ನದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ನಾಮ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪಗಳ ಶ್ರವಣ, ಮನನ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತನಾದಿಗಳು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಪರಮ ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ‘ಪರಮ ಪವಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಿಯೆ’.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವೇ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಋಷಯಃ’ ಪದವು ಯಾವ ಋಷಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಅವರು ನಿನ್ನನ್ನು ‘ಸನಾತನ ದಿವ್ಯ ಪುರುಷ’, ‘ಆದಿದೇವ’, ‘ವಿಭು’ ಮತ್ತು ಅಜನ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸರ್ವೇ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಋಷಯಃ’* ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ, ಅಂಗಿರಾ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಋಷಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಸಮರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಅವರ ಮಾತಿನ ಪ್ರಮಾಣ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಆ ಜನರು ನಿನ್ನನ್ನು ಸನಾತನನೂ, ನಿತ್ಯ ಏಕರಸವಾಗಿ ಇರುವವನೂ, ಕ್ಷಯವಿನಾಶರಹಿತನೂ, ದಿವ್ಯನೂ, ಸ್ವತಃ ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪನೂ, ಎಲ್ಲರ ಆದಿದೇವನೂ ಹಾಗೂ ಅಜನ್ಮನೂ, ಉತ್ಪತ್ತಿರೂಪೀ ವಿಕಾರ ರಹಿತನೂ ಮತ್ತು ಸರ್ವ ವ್ಯಾಪಿಯೂ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ‘ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮ’, ‘ಪರಮ ಧಾಮ’ ಮತ್ತು ‘ಪರಮ ಪವಿತ್ರ’ನಾಗಿದ್ದೀಯೆ - ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ.+
* ಋಷೀತ್ಯೇಷ ಗತೌ ಧಾತುಃ ಶ್ರುತೌ ಸತ್ಯೇ ತಪಸ್ಯಥ । ಏತತ್ ಸನ್ನಿಯತಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಸ ಋಷಿಃ ಸ್ಮೃತಃ॥
ಗತ್ಯರ್ಥಾದೃಷತೇರ್ಧಾತೋರ್ನಾಮನಿರ್ವೃತ್ತಿರಾದಿತಃ । ಯಸ್ಮಾದೇಷ ಸ್ವಯಂಭೂತಸ್ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಋಷಿತಾ ಸ್ಮೃತಾ॥
(ವಾಯುಪುರಾಣ - 59/79, 81)
‘ಋಷ್’ ಧಾತು ಗಮನ (ಜ್ಞಾನ) ಶ್ರವಣ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ತಪ ಈ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹೃತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಮಾತುಗಳು ಯಾರ ಒಳಗೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ನಿಶ್ಚಿತರೂಪದಿಂದ ಇವೆಯೋ, ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಅವನ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಋಷಿ’ ಎಂದಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಗತ್ಯರ್ಥಕ ‘ಋಷ್’ ಧಾತುವಿನಿಂದಲೇ ‘ಋಷಿ’ ಶಬ್ದದ ನಿಷ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆದಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಋಷಿವರ್ಗ ಸ್ವಯಂ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವರ ಸಂಜ್ಞೆ ‘ಋಷಿ’ ಎಂದಿದೆ.
+ ಪರಮಸತ್ಯವಾದೀ ಧರ್ಮಮೂರ್ತಿ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮಾಚಾರ್ಯರು ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವಾಗ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ದೇವತೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಧರ್ಮಜ್ಞನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಧರ್ಮವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ವರದನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಇವನೇ ಕರ್ತಾ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಭುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯತ್, ವರ್ತಮಾನ, ಸಂಧ್ಯೆಗಳು, ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಈ ಜನಾರ್ದನನೇ ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮಹಾತ್ಮಾ ಅವಿನಾಶೀ ಒಡೆಯನೇ ಋಷಿ, ತಪ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಪ್ರಜಾಪತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಗ್ರಜ ಸಂಕರ್ಷಣನನ್ನೂ ಕೂಡ ಇವನೇ ರಚಿಸಿದುದು. ಲೋಕವು ಯಾರನ್ನು ‘ಅನಂತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಪರ್ವತಗಳ ಸಹಿತ ಇಡೀ ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನೋ ಆ ಶೇಷನಾಗನೂ ಇವನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ವಾರಾಹ, ನೃಸಿಂಹ ಮತ್ತು ವಾಮನ ಅವತಾರ ಧರಿಸುವವನು ಇವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಇವನೇ ಎಲ್ಲರ ಮಾತಾ-ಪಿತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಇವನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಇವನೇ ಕೇಶವ ಪರಮತೇಜೋರೂಪಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಪಿತಾಮಹನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮುನಿಗಡಣವು ಇವನನ್ನು ಹೃಷೀಕೇಶನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವನೇ ಆಚಾರ್ಯ, ಪಿತರ ಮತ್ತು ಗುರುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಯಾರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗೆ ಅಕ್ಷಯ ಲೋಕದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಭಯ ಉಂಟಾದಾಗ ಯಾರು ಈ ಭಗವಾನ್ ಕೇಶವನಿಗೆ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಇವನ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಯಾವ ಜನರು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಶರಣುಹೋಗುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಎಂದೂ ಮೋಹವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮಹಾನ್ ಭಯ (ಸಂಕಟ)ದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಜನರನ್ನೂ ಕೂಡ ಭಗವಾನ್ ಜನಾರ್ದನನು ನಿತ್ಯ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಯೇ ಚ ಕೃಷ್ಣಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ತೇ ನ ಮುಹ್ಯಂತಿ ಮಾನವಾಃ । ಭಯೇ ಮಹತಿ ಮಗ್ನಾಂಶ್ಚ ಪಾತಿ ನಿತ್ಯಂ ಜನಾರ್ದನಃ ॥
(ಮಹಾ-ಭೀಷ್ಮ - 67-24)
ಪ್ರಶ್ನೆ - ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು? ಮತ್ತು ಇಂತಹ ದೇವರ್ಷಿಗಳು ಯಾರು-ಯಾರು ಇದ್ದಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇಂತಿವೆ -
ದೇವಲೋಕಪ್ರತಿಷ್ಠಾಶ್ಚ ಜ್ಞೇಯಾ ದೇವರ್ಷಯಃ ಶುಭಾಃ ।
ದೇವರ್ಷಯಸ್ತಥಾನ್ಯೇ ಚ ತೇಷಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಲಕ್ಷಣಮ್ ॥
ಭೂತಭವ್ಯಭವಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಸತ್ಯಾಭಿವ್ಯಾಹೃತಂ ತಥಾ ।
ಸಂಬುದ್ಧಾಸ್ತು ಸ್ವಯಂ ಯೇ ತು ಸಂಬದ್ಧಾ ಯೇ ಚ ವೈ ಸ್ವಯಮ್ ॥
ತಪಸೇಹ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ ಯೇ ಗರ್ಭೆ ಯೈಶ್ಚ ಪ್ರಣೋದಿತಮ್ ।
ಮಂತ್ರವ್ಯಾಹಾರಿಣೋ ಯೇ ಚ ಐಶ್ವರ್ಯಾತ್ ಸರ್ವಗಾಶ್ಚಯೇ ॥
ಇತ್ಯೇತೇ ಋಷಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಾ ದೇವದ್ವಿಜನೃಪಾಸ್ತು ಯೇ ॥
(ವಾಯುಪುರಾಣ - 61/88, 90, 91,92)
ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರ ನಿವಾಸವಿದೆಯೋ ಅವರನ್ನು ಶುಭ ದೇವರ್ಷಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇವರಲ್ಲದೆ ಹಾಗೆಯೇ ಯಾವ ಬೇರೆ ಇನ್ನೂ ದೇವರ್ಷಿಗಳಿದ್ದಾರೋ, ಅವರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯತ್ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದ ಜ್ಞಾನವಾಗುವುದು, ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವುದು ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ. ಯಾರಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾರು ಸ್ವಯಂ ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಜಗತ್ತಿನೊಡನೆ ಸಂಬದ್ಧವಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಯಾರು ತಮ್ಮ ತಪಸ್ಸಿನ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವಿಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಯಾರು (ಪ್ರಹ್ಲಾದಾದಿಗಳಿಗೆ)ಗರ್ಭದಲ್ಲಿಯೇ ಉಪದೇಶ ಕೊಟ್ಟಿರುವರೋ, ಯಾರು ಮಂತ್ರಗಳ ವಕ್ತಾರರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಐಶ್ವರ್ಯ (ಸಿದ್ಧಗಳು)ಗಳ ಬಲದಿಂದ ಸರ್ವತ್ರ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ತಡೆ ಇಲ್ಲದೆ ಹೋಗಿ-ಬರುವರೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಸದಾಕಾಲ ಋಷಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ಇರುತ್ತಾರೋ ಆ ದೇವತೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ರಾಜರೆಲ್ಲರೂ ದೇವರ್ಷಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ದೇವರ್ಷಿಗಳು ಅನೇಕರಿದ್ದಾರೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವರ ಹೆಸರು ಇಂತಿದೆ -
ದೇವರ್ಷೀ ಧರ್ಮಪುತ್ರೌ ತು ನರನಾರಾಯಣಾವುಭೌ ।
ವಾಲಖಿಲ್ಯಾಃ ಕ್ರತೋಃ ಪುತ್ರಾಃ ಕರ್ದಮಃ ಪುಲಹಸ್ಯ ತು ॥
ಪರ್ವತೋ ನಾರದಶ್ವೈವ ಕಶ್ಯಪಸ್ಯಾತ್ಮಜಾವುಭೌ ।
ಋಷಂತಿ ದೇವಾನ್ ಯಸ್ಮಾತ್ತೇ ತಸ್ಮಾದ್ದೇವರ್ಷಯಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ॥
(ವಾಯುಪುರಾಣ-61/83, 84-85)
ಧರ್ಮದ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು ನರ ಮತ್ತು ನಾರಾಯಣ, ಕ್ರತುವಿನ ಪುತ್ರರು ವಾಲಖಿಲ್ಯ ಋಷಿಗಳು, ಪುಲಹರ ಪುತ್ರ ಕರ್ದಮ, ಪರ್ವತ ಮತ್ತು ನಾರದ ಹಾಗೂ ಕಶ್ಯಪರ ಇಬ್ಬರೂ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿ ಪುತ್ರರಾದ ಅಸಿತ ಮತ್ತು ವತ್ಸರ - ಏಕೆಂದರೆ ಇವರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವರನ್ನು ‘ದೇವರ್ಷಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದರು, ಅಸಿತ, ದೇವಲ, ಮತ್ತು ವ್ಯಾಸರು ಯಾರಾಗಿದ್ದಾರೆ? ಅರ್ಜುನನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೇ ಏಕೆ ಎಣಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಇವರು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮಹಿಮೆಯ ಕುರಿತು ಏನು ಹೇಳಿದ್ದರು?
ಉತ್ತರ - ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದರು, ಅಸಿತ, ದೇವಲ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಸರು ಇವರು ನಾಲ್ವರೂ ಭಗವಂತನ ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವರೂ, ಅವನ ಮಹಾನ್ ಪ್ರೇಮೀ ಮತ್ತು ಪರಮ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹರ್ಷಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.* ಇವರು ತಮ್ಮ ಕಾಲದ ತುಂಬಾ ಸನ್ಮಾನ್ಯ ಹಾಗೂ ಮಹಾನ್ ಸತ್ಯವಾದೀ ಮಹಾಪುರುಷರೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದಲೇ ಇವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನಾದರೋ ಇವರು ನಿತ್ಯ ಹಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ಜೀವನದ ಪ್ರಧಾನಕಾರ್ಯವು ಭಗವಂತನ ಮಹಿಮೆಯ ವಿಸ್ತಾರ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿಯೂ ಇವರು ಹಾಗೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಋಷಿಗಳು ಭಗವಂತನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹಾಡಿದ ಅನೇಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಋಷಿಗಳು ಏನು ಹೇಳಿದ್ದರು ಇದರ ಸಂಕ್ಷೇಪ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಭೀಷ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.+
* ನಾರದರು ಅನೇಕರಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ ಆದರೂ ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದರು ಒಬ್ಬರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಮನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇವರು ಪರಮ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ, ಪರಮ ಪ್ರೇಮೀ ಮತ್ತು ಊರ್ಧ್ವರೇತಾ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಾದರೋ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಧಾನ ಆಚಾರ್ಯರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಇವರ ಅಮಿತ ಉಪಕಾರವಿದೆ. ಪ್ರಹ್ಲಾದ, ಧ್ರುವ, ಅಂಬರೀಷ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾಭಕ್ತರನ್ನು ಇವರೇ ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರನ್ನಾಗಿಸಿದರು. ಶ್ರೀ ಮದ್ಭಾಗವತ ಹಾಗೂ ವಾಲ್ಮೀಕೀ ರಾಮಾಯಣದಂತಹ ಎರಡು ಅಮೂಲ್ಯ ಗ್ರಂಥಗಳೂ ಕೂಡ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಇವರ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದುವು. ಶುಕದೇವರಂತಹ ಮಹಾನ್ ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಇವರು ಉಪದೇಶ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು.
ಇವರು ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ದಾಸೀಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ತಾಯಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಮುಸುರೆ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಳು. ಯಾವಾಗ ಇವರು ಐದು ವರ್ಷದವರಿದ್ದರೋ, ಇವರ ತಾಯಿಗೆ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಮೃತ್ಯು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಆಗ ಇವರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಕಾಡಿನತ್ತ ನಡೆದರು. ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಇವರು ಒಂದು ಮರದಕೆಳಗೆ ಕುಳಿತು ಭಗವಂತನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು. ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಇವರ ವೃತ್ತಿಗಳು ಏಕಾಗ್ರವಾದುವು ಮತ್ತು ಇವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟನಾದನು. ಆದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯಕ್ಕಾಗಿ ಇವರಿಗೆ ತನ್ನ ಮನಮೋಹನ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಆಗಲೇ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ಈಗಲಾದರೋ ಇವರು ತುಂಬಾ ಚಡಪಡಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಪುನಃ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಆ ರೂಪ ಅವರಿಗೆ ಪುನಃ ಕಂಡು ಬರಲಿಲ್ಲ. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ‘ಹೇ ದಾಸಿಪುತ್ರ! ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ನಿನಗೆ ನನ್ನ ದರ್ಶನವಾಗಲಾರದು, ಈ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ನನ್ನ ಪಾರ್ಷದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಪುನಃ ಪಡೆಯುವೆ’ ಎಂಬ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಆಯಿತು. ಭಗವಂತನ ಈ ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಇವರಿಗೆ ತುಂಬಾ ಸಮಾಧಾನವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇವರು ಮೃತ್ಯುವಿನ ದಾರಿ ಕಾಯುತ್ತ ನಿಃಸಂಗರಾಗಿ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಮಯ ಬಂದಾಗ ಇವರು ಪಾಂಚ ಭೌತಿಕ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು. ಕಲ್ಪದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟರಾಗಿ ಹೋದರು, ಬಳಿಕ ಎರಡನೇ ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಇವರು ದಿವ್ಯ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಧಾರಣೆಗೈದು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಮಾನಸಪುತ್ರನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಅವತರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಆವಾಗಿನಿಂದ ಇವರು ಅಖಂಡ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ವ್ರತವನ್ನು ಧಾರಣೆಗೈದು ವೀಣೆಯನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತ ಭಗವಂತನ ಗುಣಗಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ ಸ್ಕಂಧ 1 ಅ-6).
ಮಹಾಭಾರತ ಸಭಾಪರ್ವದ ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ -
ದೇವಋಷಿಗಳಾದ ನಾರದರು ವೇದ ಮತ್ತು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಮರ್ಮಜ್ಞರೂ, ದೇವಗಡಣದಿಂದ ಪೂಜಿತರೂ, ಇತಿಹಾಸ-ಪುರಾಣಗಳ ವಿಶೇಷಜ್ಞರೂ, ಕಳೆದುಹೋದ ಕಲ್ಪಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರೂ, ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞರೂ, ಶಿಕ್ಷಾ, ಕಲ್ಪ, ವ್ಯಾಕರಣ, ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ಆಯುರ್ವೇದಾದಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೂ, ಪರಸ್ಪರ -ವಿರುದ್ಧ ವಿವಿಧ ವಿಧಿ-ವಾಕ್ಯಗಳ ಏಕವಾಕ್ಯತೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣರೂ, ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ವಕ್ತಾರರೂ, ನೀತಿಜ್ಞರೂ, ಮೇಧಾವಿಯು, ಸ್ಮರಣಶೀಲರೂ, ಜ್ಞಾನಿಗಳೂ, ಕವಿಗಳೂ, ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟದನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಚತುರರೂ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಮೂಲಕ ವಸ್ತುತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರೂ, ನ್ಯಾಯದ ವಾಕ್ಯಗಳ ಗುಣ-ದೋಷಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವರೂ, ಬೃಹಸ್ಪತಿಯಂತೆ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರೂ, ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದವರೂ ಇಡೀ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತ್ರಿಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ತ-ಇತ್ತ, ಮೇಲೆ-ಕೆಳಗೆ ಏನೆಲ್ಲ ನಡೆಯುತ್ತದೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಯೋಗಬಲದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡುವವರೂ, ಸಾಂಖ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಗಗಳ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತಿಳಿದವರೂ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ-ದೈತ್ಯರಿಗೆ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಚತುರರೂ, ಸಂಧಿ-ವಿಗ್ರಹದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವರೂ, ಕರ್ತವ್ಯ- ಅಕರ್ತವ್ಯಗಳ ವಿಭಾಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ದಕ್ಷರೂ, ಷಾಡ್ಗುಣ್ಯ-ಪ್ರಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅನುಪಮರೂ, ಸಕಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣರೂ, ಯುದ್ಧವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರೂ, ಸಂಗೀತವಿಶಾರದರೂ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರೂ ವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಗಣಿಗಳೂ, ಸದಾಚಾರದ ಆಧಾರರೂ, ಎಲ್ಲರ ಹಿತಕಾರಿಯೂ ಮತ್ತು ಸರ್ವತ್ರಗತಿಯುಳ್ಳವರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಉಪನಿಷತ್ತು, ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸಗಳು ಇವರ ಪವಿತ್ರ ಗಾಥೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ.
ಮಹರ್ಷಿ ಅಸಿತ ಮತ್ತು ದೇವಲರು ಪಿತಾ-ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಕೂರ್ಮ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ -
ಏತಾನುತ್ಪಾದ್ಯ ಪುತ್ರಾಂಸ್ತು ಪ್ರಜಾಸಂತಾನಕಾರಣಾತ್ । ಕಶ್ಯಪಃ ಪುತ್ರಕಾಮಸ್ತು ಚಚಾರ ಸುಮಹತ್ತಪಃ ॥
ತಸ್ಯೈವಂ ತಪತೋಽತ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರಾದುರ್ಭೂತೌ ಸುತಾವಿವೌ । ವತ್ಸರಶ್ಚಾಸಿತಶ್ಚೈವ ತಾವುಭೌ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನೌ॥
ಅಸಿತಸ್ಯೈಕಪರ್ಣಾಯಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಿಷ್ಠಃ ಸಮಪದ್ಯತ । ನಾಮ್ನಾ ವೈ ದೇವಲಃ ಪುತ್ರೋ ಯೋಗಾಚಾರ್ಯೋ ಮಹಾತಪಾಃ॥
(ಕೂರ್ಮ ಪುರಾಣ 19/1, 2, 5)
ಕಶ್ಯಪ ಮುನಿಗಳು ಪ್ರಜಾವಿಸ್ತಾರದ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಪುತ್ರರನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಗೈದು ಪುನಃ ಪುತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಮಹಾನ್ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ತೊಡಗಿದರು. ಅವರು ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಈ ‘ವತ್ಸರ’ ಮತ್ತು ‘ಅಸಿತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು ಹುಟ್ಟಿದರು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿ (ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿದವರೂ ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುವವರು)ಗಳಾಗಿದ್ದರು. ‘ಅಸಿತ’ರ ಏಕಪರ್ಣಾ ಎಂಬ ಪತ್ನಿಯಿಂದ ಮಹಾತಪಸ್ವೀ ಯೋಗಾಚಾರ್ಯ ‘ದೇವಲ’ ಹೆಸರಿನ ವೇದ ನಿಷ್ಣಾತ ಪುತ್ರನು ಹುಟ್ಟಿದನು. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಋಗ್ವೇದದ ಮಂತ್ರದ್ರಷ್ಟಾ ಋಷಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ದೇವಲ ಋಷಿಗಳು ಭಗವಾನ್ ಶಿವನ ಆರಾಧನೆ ಗೈದು ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಬಹಳ ಪ್ರವೀಣರೂ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಋಷಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರತ್ಯೂಷ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ವಸುವಿಗೂ ಕೂಡ ದೇವಲನೆಂಬ ಪುತ್ರರಿದ್ದರು (ಹರಿವಂಶ - )
ಶ್ರೀವೇದವ್ಯಾಸರು ಭಗವಂತನ ಅಂಶಾವತಾರರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವರು ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಇವರ ಹೆಸರು ‘ದ್ವೈಪಾಯನ’ ಎಂದಾಯಿತು. ಶರೀರವು ಶ್ಯಾಮವರ್ಣವಾಗಿದೆ ಅದರಿಂದ ಇವರು ‘ಕೃಷ್ಣ ದ್ವೈಪಾಯನ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟರು. ಮತ್ತು ವೇದಗಳನ್ನು ವಿಭಾಗ ಗೈದುದರಿಂದ ಜನರು ಇವರನ್ನು ‘ವೇದವ್ಯಾಸ’ ಎಂದು ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. ಇವರು ಮಹಾಮುನಿ ಪರಾಶರರ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ತಾಯಿಯ ಹೆಸರು ಸತ್ಯವತಿ ಎಂದಿತ್ತು. ಇವರು ಹುಟ್ಟಿದಾಗಲೇ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಲು ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟು ಹೋದರು. ಇವರು ಭಗವತ್ತತ್ತ್ವದ ಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾತರೂ ಮತ್ತು ಅದ್ವಿತೀಯ ಮಹಾಕವಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು ಜ್ಞಾನದ ಅಸೀಮ ಮತ್ತು ಅಗಾಧ ಸಮುದ್ರವಾಗಿದ್ದು, ವಿದ್ವತ್ತಿನ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಕವಿತ್ವದ ಸೀಮೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ವ್ಯಾಸರ ಹೃದಯ ಮತ್ತು ವಾಣಿಯ ವಿಕಾಸವೇ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಕಾಶ ಹಾಗೂ ಅವಲಂಬನವಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರದ ರಚನೆಯನ್ನು ಭಗವಾನ್ ವೇದವ್ಯಾಸರೇ ಮಾಡಿದರು. ಮಹಾಭಾರತ ಸದೃಶ ಅಲೌಕಿಕ ಗ್ರಂಥದ ಪ್ರಣಯನ ಭಗವಾನ್ ವ್ಯಾಸರೇ ಮಾಡಿದರು. ಹದಿನೆಂಟು ಪುರಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಉಪಪುರಾಣಗಳನ್ನು ವೇದವ್ಯಾಸರೇ ರಚಿಸಿದರು. ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸವು ಈ ಮಾತಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಇಂದು ಎಲ್ಲಾ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಸರ ಜ್ಞಾನಪ್ರಸಾರದಿಂದ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ವೇದಗಳ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಮಾಡುವ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವ್ಯಾಸರು ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ವೈವಸ್ಪತ ಮನ್ವಂತರದ ಈ ಪರಾಶರ ಪುತ್ರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣದ್ವೈಪಾಯನರು ಇಪ್ಪತೆಂಟನೇ ವ್ಯಾಸರಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಶಿಷ್ಯರಾದ ಪೈಲನಿಗೆ ಋಗ್ವೇದವನ್ನೂ, ವೈಶಂಪಾಯನರಿಗೆ ಯಜುರ್ವೇದವನ್ನೂ, ಜೈಮಿನಿಗೆ ಸಾಮವೇದವನ್ನೂ ಮತ್ತು ಸುಮಂತುವಿಗೆ ಅಥರ್ವವೇದವನ್ನು ಕಲಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ಸೂತಜಾತಿಯ ಮಹಾಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ರೋಮಹರ್ಷಣ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳನ್ನು ಕಲಿಸಿದರು.
+ ದೇವಋಷಿಗಳಾದ ನಾರದರು ಹೇಳಿದರು - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುವವನು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಭಾವಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಸಾಧ್ಯರ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯರಿಗೂ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಮುನಿಗಳು ಹೇಳಿದರು - ‘ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಯಜ್ಞಗಳ ಯಜ್ಞನು, ತಪಸ್ಸಿನ ತಪವೂ ಮತ್ತು ಭೂತ-ಭವಿಷ್ಯತ್-ವರ್ತಮಾನ ರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಭೃಗುಗಳು ಹೇಳಿದರು - ‘ಇವನು ದೇವತೆಗಳ ದೇವತೆಯೂ ಮತ್ತು ಪರಮ ಪುರಾತನ ವಿಷ್ಣುವಾಗಿದ್ದಾನೆ.’
ವ್ಯಾಸರು ಹೇಳಿದರು- ‘ಇವನು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಇಂದ್ರತ್ವವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ ಪರಮ ದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.’
ಅಂಗೀರಸರು ಹೇಳಿದರು - ‘ಇವನು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.’
ಸನತ್ಕುಮಾರಾದಿಗಳು ಹೇಳಿದರು - ‘ಇವನ ಮಸ್ತಕದಿಂದ ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಭುಜಗಳಿಂದ ಪೃಥ್ವಿಯು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ಇವನ ಉದರದಲ್ಲಿವೆ; ಇವನು ಸನಾತನ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಯಾದ ಮೇಲೆಯೇ ಸಾಧಕರು ಇವನನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು. ಆತ್ಮದರ್ಶನದಿಂದ ತೃಪ್ತರಾದ ಋಷಿಗಡಣದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಇವನು ಪರಮೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನು ತೋರಿಸದಿರುವ ಉದಾರ ರಾಜರ್ಷಿಗಳಿಗೂ ಇವನೇ ಪರಮಗತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ (ಮಹಾ-ಭೀಷ್ಮ-68).’
ಮಹಾಭಾರತ ವನಪರ್ವದ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಮತಿಯಾದ ದ್ರೌಪದಿಯು ಈ ಋಷಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಈ ರೀತಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.
ಅಸಿತ ಮತ್ತು ದೇವಲ ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿದ್ದರು - ‘ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ಪ್ರಜೆಯ ಪೂರ್ವಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಏಕಮಾತ್ರ ರಚಯಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.’
ಪರಶುರಾಮರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ‘ಇವನೇ ವಿಷ್ಣುವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇವನನ್ನು ಯಾರೂ ಗೆಲ್ಲಲಾರರು, ಇವನೇ ಯಜ್ಞನಾಗಿದ್ದಾನೆ,
ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ಯಜನೀಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ.’
ನಾರದರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ‘ಇವನು ಸಾಧ್ಯದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಶ್ರೇಯಸ್ಸುಗಳ ಒಡೆಯರಿಗೂ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ.’
ಹೇಗೆ ಬಾಲಕರು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಆಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಆಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೂ ಕೂಡ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಶಿವ, ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಾನೆ.
ಇದಲ್ಲದೆ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ - ‘ಸೌರಾಷ್ಟ್ರ ದೇಶದಲ್ಲಿ ದ್ವಾರಕಾ ಹೆಸರಿನ ಒಂದು ನಗರವಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪುರಾಣಪುರುಷೋತ್ತಮ ಮಧುಸೂದನನು ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಸ್ವಯಂ ಸನಾತನ ಧರ್ಮದ ಮೂರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ವೇದಜ್ಞ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರು ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ‘ಸನಾತನ ಧರ್ಮ’ ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಾನ್ ಗೋವಿಂದನು ಪವಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಪರಮಪವಿತ್ರನೂ, ಪುಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಪುಣ್ಯನೂ ಮತ್ತು ಮಂಗಲಗಳ ಪರಮ ಮಂಗಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಕಮಲನಯನ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸನಾತನ ದೇವತೆಗಳ ದೇವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನೇ ಮಧುಸೂದನನು ಅಕ್ಷರ, ಕ್ಷರ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ, ಪರಮೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಅಚಿಂತ್ಯಮೂರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ’ (ಮಹಾ-ವನ-8/24ರಿಂದ 27).
ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದರು ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ-ಹೇ ರಾಜನ್! ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ನೀವೇ ದೊಡ್ಡಭಾಗ್ಯವಂತರಾಗಿದ್ದೀರಿ. ಏಕೆಂದರೆ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವ ಮುನಿಗಡಣ ನಿಮ್ಮ ಅರಮನೆಗೆ ಬರುತ್ತಿರುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಚಿಹ್ನಧಾರೀ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಬ್ರಹ್ಮನು ಗೂಢರೂಪದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಹಾ! ಮಹಾತ್ಮರು ಯಾವ ಕೈವಲ್ಯ ನಿರ್ವಾಣ ಸುಖದ ಅನುಭವವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿರುತ್ತಾರೋ, ಈ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ಆ ಪರಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಿಯ ಸುಹೃತ್, ಮಾವನಮಗ, ಪೂಜ್ಯ, ಪಥಪ್ರದರ್ಶಕ ಹಾಗೂ ಗುರುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈಗ ಹೇಳಿರಿ ನಿಮಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳು ಯಾರಿದ್ದಾರೆ? (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 7/15/75, 76).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನೀನು ಸ್ವತಃ ನನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ಕೇವಲ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಋಷಿಗಳೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಮಾತೇನಲ್ಲ; ಸ್ವಯಂ ನೀನೇ ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಅತುಲನೀಯ ಪ್ರಭಾವದ ವಿಷಯವನ್ನು ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ (4/6ರಿಂದ 9ರ ವರೆಗೆ ; 5/29; 7/7 ರಿಂದ 12ರವರೆಗೆ; 9/4ರಿಂದ 11 ಮತ್ತು 16ರಿಂದ 19ರವರೆಗೆ; ಹಾಗೂ 10/2, 3, 8). ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾವ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವನೋ ಇದು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-14)
ಸರ್ವಮೇತದೃತಂ ಮನ್ಯೇ ಯನ್ಮಾಂ ವದಸಿ ಕೇಶವ ।
ನ ಹಿ ತೇ ಭಗವನ್ವ್ಯಕ್ತಿಂ ವಿದುರ್ದೇವಾ ನ ದಾನವಾಃ ॥
ಕೇಶವ - ಹೇ ಕೇಶವಾ !, ಯತ್ - ಯಾವುದೆಲ್ಲವು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ, ವದಸಿ - ನೀನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಿಯೋ,
ಏತತ್ - ಈ, ಸರ್ವಮ್ - ಎಲ್ಲವನ್ನೂ (ನಾನು), ಋತಮ್ - ಸತ್ಯವೆಂದು, ಮನ್ಯೇ - ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ,
ಭಗವನ್ - ಹೇ ಭಗವಂತಾ!, ತೇ - ನಿನ್ನ, ವ್ಯಕ್ತಿಮ್ - ಲೀಲಾಮಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ದಾನವಾಃ, ನ, ವಿದುಃ - ದಾನವರು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ದೇವಾಃ, ಹಿ, ನ, (ವಿದುಃ) - ದೇವತೆಗಳು ಕೂಡಾ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 14 ॥
ಹೇ ಕೇಶವಾ ! ಏನೆಲ್ಲವನ್ನು ನನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಿಯೋ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಾನು ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಹೇ ಭಗವಂತಾ ! ನಿನ್ನ ಲೀಲಾಮಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ದಾನವರಾಗಲೀ, ದೇವತೆಗಳಾಗಲೀ ತಿಳಿಯಲಾರರು. ॥ 14 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೇಶವ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಬ್ರಹ್ಮಾ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಮಹೇಶ-ಈ ಮೂರು ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಶಃ ‘ಕ’ ‘ಅ’ ಮತ್ತು ‘ಈಶ’ (ಕೇಶ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಈ ಮೂರೂ ಯಾರ ‘ವಪು’ ಅಂದರೆ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನನ್ನು ‘ಕೇಶವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕೇಶವನೆಂದು ಹೇಳಿ-ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿರುವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಏತತ್’ ಮತ್ತು ‘ಯತ್’ ಪದಗಳು ಭಗವಂತನ ಯಾವ ಕಥನದ ಸಂಕೇತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವೆಲ್ಲ ವನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವ-ತನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಸ್ವರೂಪ, ಮಹಿಮೆ, ರಹಸ್ಯ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ-ಆ ಸಮಸ್ತ ವಚನಗಳ ಸಂಕೇತಮಾಡುವ ‘ಏತತ್’ ಮತ್ತು ‘ಯತ್’ ಪದಗಳಿವೆ; ಹಾಗೂ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಹರ್ತಾ, ಕರ್ತಾ, ಸರ್ವಾಧಾರ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನು, ಎಲ್ಲರ ಆದಿ, ಎಲ್ಲರ ನಿಯಂತಾ, ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮೀ, ದೇವತೆಗಳ ದೇವನು, ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಅವನ ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂದೇಹ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದು - ಆ ಎಲ್ಲ ವಚನಗಳನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಗವನ್’ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವಿಷ್ಣುಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ -
ಐಶ್ವರ್ಯಸ್ಯ ಸಮಗ್ರಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಯಶಸಃ ಶ್ರಿಯಃ॥
ಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯಯೋಶ್ಚೈವ ಷಣ್ಣಾಂ ಭಗ ಇತೀರಣಾ॥
(6/5/74)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಸಂಪೂರ್ಣಧರ್ಮ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಯಶ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಶ್ರೀ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ವೈರಾಗ್ಯ - ಈ ಆರರ ಹೆಸರು ‘ಭಗ’ ಎಂದಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲವು ಯಾರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೋ ಅವನನ್ನು ಭಗವಂತ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದನ್ನೆ ಹೀಗೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ -
ಉತ್ಪತ್ತಿಂ ಪ್ರಳಯಂ ಚೈವ ಭೂತಾನಾಮಾಗತಿಂ ಗತಿಮ್॥
ವೇತ್ತಿ ವಿದ್ಯಾಮವಿದ್ಯಾಂ ಚ ಸ ವಾಚ್ಯೋ ಭಗವಾನಿತಿ॥
(6/5/78)
ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯವನ್ನು, ಭೂತಗಳು ಬರುವುದು ಮತ್ತು ಹೋಗುವುದು ಹಾಗೂ ವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಅವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು ಯಾರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ‘ಭಗವಾನ್’ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕು. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ‘ಭಗವಾನ್’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ - ನೀನು ಸರ್ವೈಶ್ವರ್ಯ ಸಂಪನ್ನ ಮತ್ತು ಸರ್ವಜ್ಞ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಿಯೆ- ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಕ್ತಿಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಅವನನ್ನು ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು ತಿಳಿಯರು- ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತರಿಗೆ ದರ್ಶನಕೊಟ್ಟು ಅವರ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಲು, ದೇವತೆಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಲು ಹಾಗೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕಾರಣ ಗಳಿಂದ ಯಾವ ಭಗವಂತನು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಲೀಲಾಮಯ ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವೆಲ್ಲದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಕ್ತಿಮ್’ ಪದವಿದೆ. ‘ಅವನನ್ನು ದೇವತೆಗಳು-ದಾನವರು ತಿಳಿಯರು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು-ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಾನಾ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡದಾನವರು, ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಾತೀತ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಗೊಳಿಸುವ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನ ಆ ದಿವ್ಯ ಲೀಲಾಮಯ ರೂಪವನ್ನು, ಅವನ್ನು ಧರಿಸುವ ದಿವ್ಯ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು, ಅವುಗಳ ನಿಮಿತ್ತವನ್ನು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಲೀಲೆಗಳ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು; ಮತ್ತೆ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತಾದರೂ ಏನು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-15)
ಸ್ವಯಮೇವಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಂ ವೇತ್ಥ ತ್ವಂ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ।
ಭೂತಭಾವನ ಭೂತೇಶ ದೇವದೇವ ಜಗತ್ಪತೇ ॥
ಭೂತಭಾವನ - ಹೇ ಭೂತಗಳನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವವನೇ !, ಭೂತೇಶ - ಹೇ ಭೂತಗಳ ಒಡೆಯನೇ, ದೇವದೇವ- ಹೇ ದೇವತೆಗಳ ದೇವನೆ, ಜಗತ್ಪತೇ - ಹೇ ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ವಾಮಿಯೇ!, ಪುರುಷೋತ್ತಮ - ಹೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮ!, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಆತ್ಮನಾ - ಆತ್ಮನಿಂದ, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ಆತ್ಮವನ್ನು, ಸ್ವಯಮ್, ಏವ - ಸ್ವಯಂ, ವೇತ್ಥ - ಅರಿಯುತ್ತೀಯೆ. ॥ 15 ॥
ಹೇ ಭೂತಗಳನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವವನೇ! ಹೇ ಭೂತಗಳ ಒಡೆಯನೇ! ಹೇ ದೇವತೆಗಳ ದೇವನೇ! ಹೇ ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ವಾಮಿಯೇ! ಹೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮನೇ! ನೀನು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನಿಂದಲೇ ತನ್ನನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತೀಯೆ. ॥15॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭೂತಭಾವನ’, ‘ಭೂತೇಶ’, ‘ದೇವದೇವ’, ‘ಜಗತ್ಪತೇ’ ಮತ್ತು ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ ಈ ಐದು ಸಂಬೋಧನೆಗಳ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಐದೂ ಸಂಬೋಧನೆಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ‘ಭೂತಭಾವನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಯಾರು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ನಿಯಮದಲ್ಲಿ ನಡೆಸುವವನೂ ಎಲ್ಲರ ಶಾಸಕನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನಿಗೆ ‘ಭೂತೇಶ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಪೂಜನೀಯ ದೇವನನ್ನು ‘ದೇವದೇವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ‘ಜಗತ್ಪತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೂ ಯಾರು ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಎರಡಕ್ಕಿಂತಲೂ ಉತ್ತಮ ನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನನ್ನು ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಈ ಐದೂ ಸಂಬೋಧನೆಗೈದು-ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುವವನೂ, ಎಲ್ಲರ ನಿಯಾಮಕನೂ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪೂಜನೀಯನೂ, ಎಲ್ಲರ ಪಾಲನೆ- ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನೂ ಹಾಗೂ ‘ಅಪರಾ’ ಮತ್ತು ‘ಪರಾ’ ಪ್ರಕೃತಿ ನಾಮಕ ಯಾವ ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಭಗವಂತನಾಗಿದ್ದೀಯೇ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನೀನು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನಿಂದಲೇ-ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತೀಯೇ’, ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಆದಿಯಾಗಿದ್ದಿಯೇ; ನಿನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲಾ, ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆ ಮತ್ತು ರೂಪಾದಿಗಳು ಅಪರಿಮಿತವಾಗಿವೆ-ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲೆ, ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆ, ರಹಸ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರೇ ಪುರುಷರೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರರು, ಸ್ವಯಂ ನೀನೇ ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವಾದಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತೀಯೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ನಿನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಕೂಡ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಶಾಸ್ತ್ರಾದಿಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ತನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಯಾವುದೋ ಬೇರೆ ವಸ್ತುವಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ ಆ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲ್ಲ. ನೀನು ಸ್ವಯಂ ಜ್ಞಾನ ಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದಿಯೇ, ಆದುದರಿಂದ ತನ್ನ ಮೂಲಕವೇ ತನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತೀಯೆ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾತಾ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜ್ಞೇಯಗಳ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ.
(ಶ್ಲೋಕ-16)
ವಕ್ತುಮರ್ಹಸ್ಯಶೇಷೇಣ ದಿವ್ಯಾ ಹ್ಯಾತ್ಮವಿಭೂತಯಃ ।
ಯಾಭಿರ್ವಿಭೂತಿಭಿರ್ಲೋಕಾನಿಮಾಂಸ್ತ್ವಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ ॥
ಯಾಭಿಃ - ಯಾವ, ವಿಭೂತಿಭಿಃ - ವಿಭೂತಿಗಳ ಮೂಲಕ (ನೀನು), ಇಮಾನ್ - ಈ ಎಲ್ಲ, ಲೋಕಾನ್ - ಲೋಕಗಳನ್ನು,
ವ್ಯಾಪ್ಯ - ವ್ಯಾಪಿಸಿ, ತಿಷ್ಠಸಿ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವೆಯೋ (ಆ), ದಿವ್ಯಾಃ, ಆತ್ಮ ವಿಭೂತಯಃ - ನಿನ್ನ ದಿವ್ಯವಾದ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು, ಅಶೇಷೇಣ - ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ವಕ್ತುಮ್ - ಹೇಳಲು, ತ್ವಮ್, ಹಿ - ನೀನೇ, ಅರ್ಹಸಿ - ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ. ॥ 16 ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇ ಭಗವಂತಾ! ಯಾವ ವಿಭೂತಿಗಳ ಮೂಲಕ ನೀನು ಈ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವೆಯೋ ಆ ನಿನ್ನ ದಿವ್ಯ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಲು ನೀನೇ ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ. ॥16॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದಿವ್ಯಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ಆತ್ಮ ವಿಭೂತಯಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ವಿಭೂತಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಿಯೆ-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪದಾರ್ಥಗಳು ತೇಜ, ಬಲ, ವಿದ್ಯೆ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಗುಣ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ಮೊದಲಾ ದವುಗಳಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ದಿವ್ಯಾಃ’ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ಆತ್ಮ ವಿಭೂತಯಃ’ ಪದವಿದೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಲು ನೀನೇ ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ. ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು-ಆ ಎಲ್ಲ ವಿಭೂತಿಗಳೂ ನಿನ್ನವೇ ಆಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ಅವುಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಾಡಲಾರರು; ಆದುದರಿಂದ ಕೃಪೆಯಿಟ್ಟು ನೀನೇ ಅವುಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾವ ವಿಭೂತಿಗಳ ಮೂಲಕ ನೀನೇ ಈ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವೆ’- ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ನಾನು ಕೇವಲ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತನಾದ ನಿನ್ನ ದಿವ್ಯ ವಿಭೂತಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾವ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ನೀನು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಿಯೋ ನಿನ್ನ ಆ ಸಮಸ್ತ ವಿಭಿನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳ ಪೂರ್ಣವಾದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-17)
ಕಥಂ ವಿದ್ಯಾಮಹಂ ಯೋಗಿಂಸ್ತ್ವಾಂ ಸದಾ ಪರಿಚಿಂತಯನ್ ।
ಕೇಷು ಕೇಷು ಚ ಭಾವೇಷು ಚಿಂತ್ಯೋಽಸಿ ಭಗವನ್ಮಯಾ ॥
ಯೋಗಿನ್ - ಹೇ ಯೋಗೀಶ್ವರ!, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಕಥಮ್ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ, ಸದಾ - ನಿರಂತರ, ಪರಿಚಿಂತಯನ್- ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತ, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನನ್ನು, ವಿದ್ಯಾಮ್ - ಅರಿಯಲಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಭಗವನ್ - ಹೇ ಭಗವಂತಾ! (ನೀನು), ಕೇಷು, ಕೇಷು - ಯಾವ ಯಾವ, ಭಾವೇಷು - ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ, ಮಯಾ - ನನ್ನ ಮೂಲಕ,
ಚಿಂತ್ಯಃ-ಚಿಂತಿಸಲ್ಪಡಲು ಯೋಗ್ಯ, ಅಸಿ- ನಾಗಿದ್ದೀಯೆ? ॥ 17 ॥
ಹೇ ಯೋಗೀಶ್ವರ! ನಾನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ನಿರಂತರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತ ನಿನ್ನನ್ನು ಅರಿಯಲಿ; ಮತ್ತು ಹೇ ಭಗವಂತಾ! ನೀನು ಯಾವ ಯಾವ ಭಾವಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಚಿಂತಿಸಲ್ಪಡಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿರುವೆ? ॥ 17 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ-(1) ಶ್ರದ್ಧಾ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದೊಂದಿಗೆ ನಿರಂತರ ನಿನ್ನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಇರುವಂತೆ ಮತ್ತು ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಹಾಗೂ ತತ್ತ್ವದ ಸಹಿತ ನಿನ್ನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲವನಾಗುವಂತಹ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳು, (2) ಜಡ-ಚೇತನ ಎಷ್ಟೇ ಚರಾಚರ ಪದಾರ್ಥ ಗಳಿವೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಾವು-ಯಾವುದನ್ನು ನಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ತೊಡಿಗಿಸಬೇಕು ಇದರ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಮಾಡು. ಯಾವ-ಯಾವ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಿರಂತರ ಚಿಂತಿಸುತ್ತ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಇದರ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-18)
ವಿಸ್ತರೇಣಾತ್ಮನೋ ಯೋಗಂ ವಿಭೂತಿಂ ಚ ಜನಾರ್ದನ ।
ಭೂಯಃ ಕಥಯ ತೃಪ್ತಿರ್ಹಿ ಶೃಣ್ವತೋ ನಾಸ್ತಿ ಮೇಽಮೃತಮ್ ॥
ಜನಾರ್ದನ - ಹೇ ಜನಾರ್ದನನೇ !, ಆತ್ಮನಃ - ನಿನ್ನ, ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗಶಕ್ತಿಯನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ವಿಭೂತಿಮ್- ವಿಭೂತಿ ಯನ್ನು, ಭೂಯಃ - ಇನ್ನೂ, ವಿಸ್ತರೇಣ - ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಕಥಯ - ಹೇಳು ; ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ (ನಿನ್ನ), ಅಮೃತಮ್ - ಅಮೃತಮಯವಾದ ವಚನಗಳನ್ನು, ಶೃಣ್ವತಃ - ಕೇಳುತ್ತ, ಮೇ - ನನಗೆ, ತೃಪ್ತಿಃ - ತೃಪ್ತಿ, ನ ಅಸ್ತಿ, - ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಕೇಳಬೇಕೆನ್ನುವ ಉತ್ಕಂಠತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥18॥
ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ! ನಿನ್ನ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೇಳು. ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಅಮೃತಮಯವಾದ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದಷ್ಟು ತೃಪ್ತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ ಕೇಳಬೇಕೆನ್ನುವ ಉತ್ಕುಂಠತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇದೆ. ॥18॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜನಾರ್ದನ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛಿತ ವಸ್ತುಗಳಿಗಾಗಿ ಯಾರಲ್ಲಿ ಬೇಡುವರೋ ಅವನನ್ನು ‘ಜನಾರ್ದನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಜನಾರ್ದನ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆದು-ನಿನ್ನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನೀನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೊಡಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದೀಯೇ; ಆದುದರಿಂದ ನಾನೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೋ ಕೃಪೆಮಾಡಿ ಅದನ್ನೂ ಕೂಡ ಕೃಪೆಮಾಡಿ ಪೂರ್ಣ ಮಾಡು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಮ್’ ಮತ್ತು ‘ವಿಭೂತಿಮ್’ ಪದಗಳು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ? ಹಾಗೂ ಅವೆರಡನ್ನೂ ಪುನಃ ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಈಶ್ವರೀಯ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ಈ ಜಗತ್ತಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರ ಹೊಂದುತ್ತಾನೋ ಆ ಶಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳ ವಿಸ್ತಾರದ ಹೆಸರು ‘ವಿಭೂತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಎರಡೂ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿರುವನು; ಅಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಫಲವು ಅವಿಚಲ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಈ ‘ವಿಭೂತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗ’ ಎರಡರ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪುನಃ ಪುನಃ ವಿಸ್ತಾರ ಪೂರ್ವಕ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಅಮೃತಮಯ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾ-ಕೇಳುತ್ತಾ ನನಗೆ ತೃಪ್ತಿಯೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅರ್ಜುನನ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ನಿನ್ನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಮಾಧುರ್ಯ ತುಂಬಿದೆಯೋ ಅದರಿಂದ ಆನಂದದ ಸುಧಾಧಾರೆಯೇ ಹರಿಯುತ್ತಾ ಇದೆ; ಅದನ್ನು ಪಾನ ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಮನವು ಎಂದೂ ತೃಪ್ತಿಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ದಿವ್ಯ ಅಮೃತ ಪಾನ ಮಾಡಿದಷ್ಟು ನನ್ನ ಬಾಯಾರಿಕೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅಮೃತ ರಸವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕುಡಿಯುತ್ತಾ ಇರಲು ಮನಸ್ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನೇ ಅಂತಹ ಮಾತು ಹೇಳಿಯಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಎಲ್ಲವನ್ನು ತುಂಬಾ ಹೇಳಿಯಾಗಿದೆ, ಈಗ ಇನ್ನೇನಿದೆ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಬೇಡ. ದಯವಿಟ್ಟು ಈ ದಿವ್ಯ ಅಮೃತವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಇರು ಸಾಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನು ಯೋಗ ಮತ್ತು ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಪೂರ್ಣ ರೂಪದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ತನ್ನ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಅನಂತತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-19)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಹಂತ ತೇ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಿ ದಿವ್ಯಾ ಹ್ಯಾತ್ಮವಿಭೂತಯಃ ।
ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತಃ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾಸ್ತ್ಯಂತೋ ವಿಸ್ತರಸ್ಯ ಮೇ॥
ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ - ಹೇ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ!, ದಿವ್ಯಾಃ ಆತ್ಮವಿಭೂತಯಃ - ನನ್ನ ದಿವ್ಯವಾದ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು, ಹಂತ - ಈಗ,
ತೇ - ನಿನಗೋಸ್ಕರ, ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತಃ - ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ, ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಿ - ಹೇಳುವೆನು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಮೇ - ನನ್ನ, ವಿಸ್ತರಸ್ಯ- ವಿಸ್ತಾರದ, ಅಂತಃ, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಅಂತ್ಯವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 19 ॥
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು - ಹೇ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠನೆ! ನಾನು ನನ್ನ ದಿವ್ಯವಾದ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಈಗ ನಿನಗೋಸ್ಕರ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಹೇಳುವೆನು. ಏಕೆಂದರೆ ನನ್ನ ವಿಸ್ತಾರದ ಅಂತ್ಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥19॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧನೆಗೈದು ಭಗವಂತನು-ನೀನು ಕುರುಕುಲದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಕೇಳಲು ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿರುವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದಿವ್ಯಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಆತ್ಮ ವಿಭೂತಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಈಗ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಹೇಳುವೆನು-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿರುವಾಗ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿಯಾದರೋ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಅವನ ವಿಭೂತಿಗಳೇ ಆಗಿವೆ; ಆದರೆ ಅವೆಲ್ಲವೂ ದಿವ್ಯ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ತೇಜ, ಬಲ, ವಿದ್ಯೆ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಕಾಂತಿ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ವಿಶೇಷ ವಿಕಾಸವಾಗಿವೆಯೋ ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೇ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ವಿಭೂತಿಗಳ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆಂದರೆ - ನನ್ನ ಇಂತಹ ವಿಭೂತಿಗಳು ಅನಂತವಾಗಿವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲದರ ವರ್ಣನೆಯಾದರೋ ಆಗಲಾರದು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಧಾನ-ಪ್ರಧಾನ ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳಿವೆಯೋ ಅವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನನ್ನ ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕೆ ಅಂತ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಾತಿನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ-ಅದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ (ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ) ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ವಿಭೂತಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯಾದರೋ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ; ನನ್ನ ಯಾವ ಪ್ರಧಾನ-ಪ್ರಧಾನ ವಿಭೂತಿಗಳಿವೆಯೋ ಅದನ್ನು ಕೂಡ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ.*
* ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಪದಾರ್ಥಗಳ, ಭಾವಗಳ ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ಜಾತಿಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಸ್ತಾರವಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲದರ ಯಥಾವಿಧಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಸಂಚಾಲನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಜಗತ್ಸ್ರಷ್ಟಾ ಭಗವಂತನ ಅಚಲ ನಿಯಮಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಭಿನ್ನ ಜಾತಿಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ, ಭಾವಗಳ ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ಸಮಷ್ಟಿ-ವಿಭಾಗ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ ಮತ್ತು ಅವೆಲ್ಲದರ ಸರಿಯಾದ ನಿಯಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಸೃಜನ, ಪಾಲನ ಹಾಗೂ ಸಂಹಾರ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಯುತ್ತ ಇರಲೆಂದು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಮಷ್ಟಿ ವಿಭಾಗದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ರುದ್ರ, ವಸು, ಆದಿತ್ಯ, ಇಂದ್ರ, ಸಾಧ್ಯ, ವಿಶ್ವೇದೇವ, ಮರುತ್, ಪಿತೃದೇವತೆಗಳು ಮನು ಮತ್ತು ಸಪ್ತರ್ಷಿ ಮೊದಲಾದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ಸಂಜ್ಞೆಯಾಗಿವೆ. ಇವರಿಗೆ ‘ಮೂರ್ತ’ ಮತ್ತು ‘ಅಮೂರ್ತ’ ಎಂದು ಎರಡೂ ರೂಪಗಳು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಗಳೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.
ಸರ್ವೇ ಚ ದೇವಾ ಮನವಃ ಸಮಸ್ತಾಃ ಸಪ್ತರ್ಷಯೋ ಯೇ ಮನುಸೂನವಶ್ಚ ।
ಇಂದ್ರಶ್ಚ ಯೋಽಯಂ ತ್ರಿದಶೇಶಭೂತೋ ವಿಷ್ಣೋರಶೇಷಾಸ್ತು ವಿಭೂತಯಸ್ತಾಃ॥
(ಶ್ರೀವಿಷ್ಣುಪುರಾಣ-3/1/46)
ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳು, ಸಮಸ್ತ ಮನುಗಳು, ಸಪ್ತರ್ಷಿ ಹಾಗೂ ಯಾವ ಮನುಪುತ್ರ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಇಂದ್ರನಿದ್ದಾನೋ, ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಿಭೂತಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಲ್ಲದೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಂಚಾಲನೆಗಾಗಿ ಪ್ರಜೆಯ ಸಮಷ್ಟಿ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಆರಿಸುವಾಗ-ಯಾರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ತೇಜ, ಶಕ್ತಿ, ವಿದ್ಯಾ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಬಲ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ವಿಶೇಷ ವಿಕಾಸವಾಗಿದೆಯೋ, ಅವರನ್ನೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಆರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ವಾಯು ಪುರಾಣದ ಎಪ್ಪತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ-ಮಹರ್ಷಿ ಕಶ್ಯಪರ ಮೂಲಕ ಯಾವಾಗ ಪ್ರಜೆಯ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತೋ ಆಗ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ವಿಭಿನ್ನ ಜಾತಿಯ ಪ್ರಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದರೋ, ಅವರನ್ನು ಆರಿಸಿ ಆಯಾಯಾ ಜಾತಿಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಅವರ ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಚಂದ್ರನನ್ನು ನಕ್ಷತ್ರ-ಗ್ರಹಾದಿಗಳ, ಬೃಹಸ್ಪತಿಯನ್ನು ಅಂಗೀರಸರ, ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರನ್ನು ಭಾರ್ಗವರ, ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಆದಿತ್ಯರ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ವಸುಗಳ, ದಕ್ಷನನ್ನು ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳ, ಪ್ರಹ್ಲಾದನನ್ನು ದೈತ್ಯರ, ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮರುತ್ತುಗಳ, ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಸಾಧ್ಯರ, ಶಂಕರನನ್ನು ರುದ್ರರುಗಳ, ವರುಣನನ್ನು ನೀರುಗಳ, ಕುಬೇರನನ್ನು ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸಾದಿಗಳ, ಶೂಲಪಾಣಿಯನ್ನು ಭೂತ-ಪಿಶಾಚಿಗಳ, ಸಮುದ್ರವನ್ನು ನದಿಗಳ, ಚಿತ್ರರಥನನ್ನು ಗಂಧರ್ವರ, ಉಚ್ಛೈಶ್ರವವನ್ನು ಕುದುರೆಗಳ, ಸಿಂಹವನ್ನು ಪಶುಗಳ, ಗೂಳಿಯನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಕಾಲುಗಳುಳ್ಳವುಗಳ, ಗರುಡನನ್ನು ಪಕ್ಷಿಗಳ, ಶೇಷನನ್ನು ಕುಟುಕುವವರ, ವಾಸುಕಿಯನ್ನು ನಾಗಗಳ, ತಕ್ಷಕನನ್ನು ಬೇರೆ ಜಾತಿಯ ಸರ್ಪಗಳು ಮತ್ತು ನಾಗಗಳ, ಹಿಮವಂತನನ್ನು ಪರ್ವತಗಳ, ವಿಪ್ರಚಿತ್ತಿಯನ್ನು ದಾನವರ, ವೈವಸ್ವತನನ್ನು ಪಿತೃಗಳ, ಮಳೆಯನ್ನು ಸಾಗರ, ನದಿ ಮತ್ತು ಮೋಡಗಳ, ಕಾಮದೇವನನ್ನು ಅಪ್ಸರೆಯರ, ಸಂವತ್ಸರವನ್ನು ಋತು ಮತ್ತು ಮಾಸಾದಿಗಳ, ಸುಧಾಮನನ್ನು ಪೂರ್ವದ, ಕೇತುಮಾನನನ್ನು ಪಶ್ಚಿಮದ ಮತ್ತು ವೈವಸ್ವತ ಮನುವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ ರಾಜನನ್ನಾಗಿಸಿದನು. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಚಾಲನೆ ಮತ್ತು ಪಾಲನೆಯಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಭೂತಿ ವರ್ಣನೆ ಇದೆಯೋ ಅದು ತುಂಬಾ ಅಂಶದಿಂದ ಇದರೊಂದಿಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಅನುಸಾರ ಭಗವಂತನು ಇಪ್ಪತ್ತರಿಂದ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಮೊದಲು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-20)
ಅಹಮಾತ್ಮಾ ಗುಡಾಕೇಶ ಸರ್ವಭೂತಾಶಯಸ್ಥಿತಃ ।
ಅಹಮಾದಿಶ್ಚ ಮಧ್ಯಂ ಚ ಭೂತಾನಾಮಂತ ಏವ ಚ ॥
ಗುಡಾಕೇಶ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಸರ್ವಭೂತಾಶಯಸ್ಥಿತಃ - ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಆತ್ಮಾ - ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಭೂತಾನಾಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳ, ಆದಿಃ - ಆದಿಯು,
ಮಧ್ಯಮ್ - ಮಧ್ಯನೂ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಂತಃ - ಅಂತ್ಯವು, ಚ - ಸಹ, ಅಹಮ್, ಏವ - ನಾನೇ, (ಅಸ್ಮಿ) - ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 20 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ! ನಾನು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮವಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂತಗಳ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವು ಸಹ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 20 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಗುಡಾಕಾ’ ನಿದ್ದೆಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಒಡೆಯನಿಗೆ ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ್ನು ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧನೆಗೈದು-ನೀನು ನಿದ್ದೆಯ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದಿರುವೆ. ಆದುದರಿಂದ ನನ್ನ ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ಧಾರಣೆಗೈದು ಅಜ್ಞಾನ ನಿದ್ದೆಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿರುವನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಭೂತಾಶಯಸ್ಥಿತಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಆತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ‘ಆ ಆತ್ಮನು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಯಾವ ಚೇತನವಿದೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಪರಾ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೋ (7/5;13/1) ಅದರದ್ದೇ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಭೂತಾಶಯ ಸ್ಥಿತಃ’ ವಿಶೇಷಣದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಆತ್ಮಾ’ ಪದವಿದೆ, ಅದು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಅಂಶವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ (15/7) ವಸ್ತುತಃ ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ (13/2) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಆ ಆತ್ಮನು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ.’ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭೂತಾನಾಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದರ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಚರಾಚರ ಸಮಸ್ತ ದೇಹಧಾರಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಭೂತಾನಾಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸೃಜನ, ಪಾಲನ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರವು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ; ಅವನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಲ್ಲಿಯೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ; ಭಗವಂತನೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮೂಲ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಆಧಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ-ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಅವೆಲ್ಲರ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-21)
ಆದಿತ್ಯಾನಾಮಹಂ ವಿಷ್ಣುರ್ಜ್ಯೋತಿಷಾಂ ರವಿರಂಶುಮಾನ್ ।
ಮರೀಚಿರ್ಮರುತಾಮಸ್ಮಿ ನಕ್ಷತ್ರಾಣಾಮಹಂ ಶಶೀ ॥
ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಆದಿತ್ಯಾನಾಮ್ - ಅದಿತಿಯ ಹನ್ನೆರಡು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ, ವಿಷ್ಣುಃ - ವಿಷ್ಣು (ಮತ್ತು), ಜ್ಯೋತಿಷಾಮ್- ಜ್ಯೋತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅಂಶುಮಾನ್ - ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ, ರವಿಃ - ಸೂರ್ಯ, ಅಸ್ಮಿ - ನಾಗಿದ್ದೇನೆ (ಹಾಗೂ), ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಮರುತಾಮ್ - ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತು ವಾಯುದೇವತೆಗಳ, ಮರೀಚಿಃ - ತೇಜಸ್ಸು (ಮತ್ತು), ನಕ್ಷತ್ರಾಣಾಮ್ - ನಕ್ಷತ್ರಗಳ,
ಶಶೀ - ಅಧಿಪತಿಯಾದ ಚಂದ್ರ, (ಅಸ್ಮಿ) - ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 21 ॥
ನಾನು ಅದಿತಿಯ ಹನ್ನೆರಡು ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವು ಮತ್ತು ಜ್ಯೋತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ನಾನು ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತು ವಾಯುದೇವತೆಗಳ ತೇಜಸ್ಸು* ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ಚಂದ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 21 ॥
*ಮರುತ್ತುಗಳ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತು ಹೆಸರುಗಳು ಇಂತಿವೆ - ಸತ್ತ್ವಜ್ಯೋತಿ, ಆದಿತ್ಯ, ಸತ್ಯಜ್ಯೋತಿ, ತಿರ್ಯಗ್ ಜ್ಯೋತಿ, ಸಜ್ಜೋತಿ, ಜೋತಿಷ್ಮಾನ್, ಹರಿತ, ಋತಜಿತ್, ಸತ್ಯಜಿತ್, ಸುಷೇಣ, ಸೇನಜಿತ್, ಸತ್ಯಮಿತ್ರ, ಅಭಿಮಿತ್ರ, ಹರಿಮಿತ್ರ, ಕೃತ, ಸತ್ಯ, ಧ್ರುವ, ಧರ್ತಾ, ವಿಧರ್ತಾ, ವಿಧಾರಯ, ಧ್ವಾಂತ, ಧುನಿ, ಉಗ್ರ, ಭೀಮ, ಅಭಿಯು, ಸಾಕ್ಷಿಪ, ಈದೃಕ್, ಅನ್ಯಾದೃಕ್, ಯಾದೃಕ್, ಪ್ರತಿಕೃತ, ಋಕ್, ಸಮಿತಿ, ಸಂರಂಭ, ಈದೃಕ್ಷ, ಪುರುಷ, ಅನ್ಯಾದೃಕ್ಷ, ಚೇತಸ, ಸಮಿತಾ, ಸಮಿದೃಕ್ಷ, ಪ್ರತಿದೃಕ್ಷ, ಮರುತಿ, ಸರತ, ದೇವ, ದಿಶ, ಯಜುಃ, ಅನುದೃಕ್, ಸಾಮ, ಮಾನುಷ ಮತ್ತು ವಿಶ್ (ವಾಯುಪುರಾಣ 67/123 ರಿಂದ 130) ಗರುಡ ಪುರಾಣ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ನಾಮಭೇದಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ‘ಮರೀಚಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಮರೀಚಿ’ ಯನ್ನು ಮರುತ್ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಸಮಸ್ತ ಮರುದ್ಗಣರ ತೇಜ ಅಥವಾ ಕಿರಣಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ದಕ್ಷ ಕನ್ಯೆ ಮರುತ್ವತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನರಾದ ಪುತ್ರರನ್ನೂ ಕೂಡ ಮರುದ್ಗಣರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (ಹರಿವಂಶ) ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಮನ್ವಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇವರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಆದಿತ್ಯ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ‘ವಿಷ್ಣು’ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅದಿತಿಯ ಧಾತಾ, ಮಿತ್ರ, ಅರ್ಯಮಾ, ಶಕ್ರ, ವರುಣ, ಅಂಶ, ಭಗ, ವಿವಸ್ವಾನ್, ಪೂಷಾ, ಸವಿತಾ, ತ್ವಷ್ಟಾ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಹೆಸರಿನ ಹನ್ನೆರಡು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ದ್ವಾದಶ ಆದಿತ್ಯರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.+ ಇವರಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವೇ ಎಲ್ಲರ ರಾಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.
+ ಧಾತಾ ಮಿತ್ರೋಽರ್ಯಮಾ ಶಕ್ರೋ ವರುಣಸ್ತ್ವಂಶ ಏವ ಚ । ಭಗೋ ವಿವಸ್ವಾನ್ ಪೂಷಾ ಚ ಸವಿತಾ ದಶಮಸ್ತಥಾ ॥
ಏಕಾದಶಸ್ತಥಾ ತ್ವಷ್ಟಾ ದ್ವಾದಶೋ ವಿಷ್ಣುರುಚ್ಯತೇ । ಜಘನ್ಯಜಸ್ತು ಸರ್ವೇಷಾಮಾದಿತ್ಯಾನಾಂ ಗುಣಾಧಿಕಃ ॥
(ಮಹಾ-ಆದಿ-65/15,16)
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜ್ಯೋತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳ ಸೂರ್ಯನು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಮಿಂಚು ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿ ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟೇ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಪದಾರ್ಥ ಗಳಿವೆಯೋ-ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನೇ ಪ್ರಧಾನನು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಜ್ಯೋತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಾಯುದೇವತೆಗಳ ‘ಮರೀಚಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವಾಚ್ಯ ತೇಜಸ್ಸು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ದಿತಿಪುತ್ರರಾದ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತು ಮರುದ್ಗಣರು ದಿತಿದೇವಿಯ ಭಗವದ್ ಧ್ಯಾನರೂಪೀ ವ್ರತದ ತೇಜದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನರಾದವರು. ಆ ತೇಜದ ಕಾರಣವೇ ಇವರು ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿನಾಶವಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ* ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಭಗವಂತನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
* ಕಶ್ಯಪರ ಪತ್ನೀ ದಿತಿಯ ಅನೇಕ ಪುತ್ರರು ನಷ್ಟರಾಗಿ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಅವಳು ತನ್ನ ಪತಿ ಕಶ್ಯಪರನ್ನು ತನ್ನ ಸೇವೆಯಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿದಳು. ಅವಳ ಸಮ್ಯಕ್ ಆರಾಧನೆಯಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ತಪಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಕಶ್ಯಪರು ಅವಳಿಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸಿದರು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಇಂದ್ರನ ವಧೆಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾದ ಓರ್ವ ಅತಿ ತೇಜಸ್ವೀ ಪುತ್ರನ ವರವನ್ನು ಕೇಳಿದಳು. ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಶ್ಯಪರು ಅವಳಿಗೆ ಅಭೀಷ್ಟವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು ಮತ್ತು ಆ ಅತಿ ಉಗ್ರ ವರವನ್ನು ಕೊಡುವಾಗ ಹೇಳಿದರು - ‘ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ನಿತ್ಯವೂ ಭಗವಂತನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತತ್ಪರಳಾಗಿದ್ದು ತನ್ನ ಗರ್ಭವನ್ನು ಪವಿತ್ರತೆ ಮತ್ತು ಸಂಯಮದೊಂದಿಗೆ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಧರಿಸಬಲ್ಲೆಯಾದರೆ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನಾದಾನು.’ ಆ ಗರ್ಭವನ್ನು ತನ್ನ ವಧೆಯ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿದ ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನೂ ಕೂಡ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ದಿತಿಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಂದನು. ಅವಳ ಪವಿತ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಎಂದಾದರು ವಿಘ್ನವುಂಟಾದರೆ ನಾನು ಏನಾದರು ಮಾಡಬಹುದು. ಇದೇ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಉಪಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೂರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪದಿನಗಳು ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದಾಗ ಒಂದು ದಿನ ದಿತಿಯು ಕಾಲುತೊಳೆಯದೇ ತನ್ನ ಹಾಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದಳು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿದ್ದೆಯು ಅವಳನ್ನು ಆವರಿಸಿತು. ಆಗ ಇಂದ್ರನು ಸಮಯಸಾಧಿಸಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ವಜ್ರಾಯುಧವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಅವಳ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅವನು ಆ ಮಹಾಗರ್ಭವನ್ನು ಏಳು ತುಂಡುಗಳಾಗಿಸಿದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಜ್ರದಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ್ದರಿಂದ ಆ ಗರ್ಭವು ಜೋರಾಗಿ ಅಳಲು ತೊಡಗಿತು. ಇಂದ್ರನು ಅದಕ್ಕೆ ಪುನಃ ಪುನಃ ‘ಅಳಬೇಡ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಯಾವಾಗ ಆ ಗರ್ಭವು ಏಳು ಏಳು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ ಸತ್ತಿಲ್ಲವೋ ಇಂದ್ರನು ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಪುನಃ ಒಂದೊಂದರ ಏಳು-ಏಳು ತುಂಡುಗಳಾಗಿಸಿದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಂದರಿಂದ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತು ಆಗಿಯೂ ಅವು ಜೀವಿತರಾಗಿಯೇ ಇದ್ದುವು. ಆಗ ಇಂದ್ರನು ಇವರು ಸಾಯಲಾರರು ಎಂದು ತಿಳಿದನು. ಅವರೇ ಅತಿ ವೇಗವುಳ್ಳ ಮರತ್ ನಾಮಕ ದೇವತೆಗಳಾದರು. ಇಂದ್ರನು ಅವರಿಗೆ ‘ಮಾರೋದಿಃ’ (ರೋದಿಸಬೇಡ) ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಮರುತ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. (ವಿಷ್ಣುಪುರಾಣ ಪ್ರಥಮ ಅಂಶ, ಅಧ್ಯಾಯ 21)
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಚಂದ್ರನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’- ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಶ್ವಿನೀ, ಭರಣಿ ಮತ್ತು ಕೃತ್ತಿಕಾ ಮೊದಲಾದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಒಡೆಯ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ತಾರಾಮಂಡಲದ ರಾಜನಾದುದರಿಂದ ಚಂದ್ರನು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಧಾನ ವಿಭೂತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಭಗವಂತನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-22)
ವೇದಾನಾಂ ಸಾಮವೇದೋಽಸ್ಮಿ ದೇವಾನಾಮಸ್ಮಿ ವಾಸವಃ ।
ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಮನಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ಭೂತಾನಾಮಸ್ಮಿ ಚೇತನಾ॥
ವೇದಾನಾಮ್ - ವೇದಗಳಲ್ಲಿ, ಸಾಮವೇದಃ - ಸಾಮವೇದವು, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ದೇವಾನಾಮ್ - ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ,
ವಾಸವಃ - ಇಂದ್ರನು, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ, ಮನಃ -ಮನಸ್ಸು, ಆಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ,
ಚ - ಮತ್ತು, ಭೂತಾನಾಮ್ - ಭೂತ-ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಚೇತನಾ - ಚೈತನ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಜೀವನಶಕ್ತಿ, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 22 ॥
ನಾನು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮವೇದವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಭೂತ-ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಚೇತನ ಅರ್ಥಾತ್ ಜೀವನ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 22 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮವೇದ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಋಕ್, ಯಜುಃ, ಸಾಮ ಮತ್ತು ಅಥರ್ವ-ಈ ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮವೇದವು ಅತ್ಯಂತ ಮಧುರ, ಸಂಗೀತಮಯ ಹಾಗೂ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯ ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಇಂದ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟು ದೇವತೆಗಳಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರ ಶಾಸಕ ಮತ್ತು ರಾಜನಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಪ್ರಧಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಮನಸ್ಸಾಗಿದ್ದೇನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕಣ್ಣು, ಕಿವಿ, ಚರ್ಮ, ನಾಲಿಗೆ, ಮೂಗು, ಮಾತು, ಕೈ, ಕಾಲು, ಉಪಸ್ಥ ಮತ್ತು ಮಲದ್ವಾರ ಹಾಗೂ ಮನಸ್ಸು ಈ ಹನ್ನೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮನವು ಮಿಕ್ಕ ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸ್ವಾಮಿ, ಪ್ರೇರಕ, ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭೂತಪ್ರಾಣಿಗಳ ಚೇತನ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಯಾವ ಜ್ಞಾನ ಶಕ್ತಿಯಿದೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ಅವರಿಗೆ ಸುಖ-ದುಃಖದ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೋ, ಯಾವುದು ಅಂತಃಕರಣದ ವೃತ್ತಿವಿಶೇಷವಾಗಿದೆಯೋ, ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ಗಣನೆ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಚೇತನಾ’ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಮಸ್ತ ಅನುಭವಗಳ ಕಾರಣೀಭೂತ ಪ್ರಧಾನ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-23)
ರುದ್ರಾಣಾಂ ಶಂಕರಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ವಿತ್ತೇಶೋ ಯಕ್ಷರಕ್ಷಸಾಮ್ ।
ವಸೂನಾಂ ಪಾವಕಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ಮೇರುಃ ಶಿಖರಿಣಾಮಹಮ್ ॥
ರುದ್ರಾಣಾಮ್ - ಏಕಾದಶರುದ್ರರಲ್ಲಿ, ಶಂಕರಃ - ಶಂಕರ, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯಕ್ಷರಕ್ಷಸಾಮ್ - ಯಕ್ಷ ಹಾಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ, ವಿತ್ತೇಶಃ - ಧನಾಧಿಪತಿಯಾದ ಕುಬೇರನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ವಸೂನಾಮ್ - ಎಂಟು ವಸುಗಳಲ್ಲಿ, ಪಾವಕಃ - ಅಗ್ನಿಯು, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಶಿಖರಿಣಾಮ್ - ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ, ಮೇರುಃ - ಮೇರು ಪರ್ವತ, (ಅಸ್ಮಿ) - ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 23 ॥
ನಾನು ಏಕಾದಶರುದ್ರರಲ್ಲಿ ಶಂಕರನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಧನಾಧಿಪತಿಯಾದ ಕುಬೇರ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಅಷ್ಟ ವಸುಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಮೇರು ಪರ್ವತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 23 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಏಕಾದಶ ರುದ್ರರು ಯಾರು? ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ಶಂಕರನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪನೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹರ, ಬಹುರೂಪ, ತ್ಯ್ರಂಬಕ, ಅಪರಾಜಿತ, ವೃಷಾಕಪಿ, ಶಂಭು, ಕಪರ್ದಿ, ರೈವತ, ಮೃಗವ್ಯಾಧ, ಶರ್ವ ಮತ್ತು ಕಪಾಲಿ*-ಇವರನ್ನು ಏಕಾದಶರುದ್ರರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಶಂಭು ಅರ್ಥಾತ್ ಶಂಕರನು ಎಲ್ಲರ ಅಧೀಶ್ವರ (ರಾಜನು)ನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಕಲ್ಯಾಣ ಪ್ರದಾತ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣ ಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವನನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
* ಹರಶ್ಚ ಬಹುರೂಪಶ್ಚ ತ್ರ್ಯಂಬಕಶ್ಚಾಪರಾಜಿತಃ । ವೃಷಾಕಪಿಶ್ಚ ಶಂಭುಶ್ಚ ಕಪರ್ದೀ ರೈವತಸ್ತಥಾ॥
ಮೃಗವ್ಯಾಧಶ್ಚ ಶರ್ವಶ್ಚ ಕಪಾಲೀ ಚ ವಿಶಾಂಪತೇ । ಏಕಾದಶೈತೇ ಕಥಿತಾ ರುದ್ರಾಸ್ತ್ರಿಭುವನೇಶ್ವರಾಃ॥
(ಹರಿವಂಶ-1/3/51, 52)
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಧನಪತಿ ಕುಬೇರರನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪನೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕುಬೇರನು+ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜನು ಹಾಗೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಲೋಕಪಾಲಕನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
+ ಇವರು ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಋಷಿಯ ಮೊಮ್ಮಗನೂ ಮತ್ತು ವಿಶ್ರವಸ್ಸುವಿನ ಔರಸಪುತರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಭರದ್ವಾಜರ ಪುತ್ರಿ ದೇವವರ್ಣಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಇವರ ಜನ್ಮವಾಗಿತ್ತು. ಇವರು ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಇವರಲ್ಲಿ ವರವನ್ನು ಬೇಡಲು ಹೇಳಿದರು. ಆಗ ಇವರು ವಿಶ್ವದ ಧನರಕ್ಷಕನಾಗುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದರು. ಅದಕ್ಕೆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಹೇಳಿದರು - ‘ನಾನೂ ಕೂಡ ನಾಲ್ಕನೇ ಲೋಕಪಾಲಕನ ನಿಯುಕ್ತಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದ್ದೇನೆ; ಆದುದರಿಂದ ಇಂದ್ರ, ಯಮ ಮತ್ತು ವರುಣರಂತೆ ನೀನೂ ಕೂಡ ಈ ಪದವಿಯನ್ನು ಗ್ರಹಣಮಾಡು’. ಅವರೇ ಇವರಿಗೆ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಆಗಿನಿಂದಲೇ ಇವರು ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಮಲತಾಯಿ ಕೈಕಸಿಯಿಂದ ರಾವಣ-ಕುಂಭಕರ್ಣಾದಿಗಳ ಜನ್ಮವಾಗಿತ್ತು (ವಾಲ್ಮೀಕೀ ರಾಮಾಯಣ ಉತ್ತರಕಾಂಡ ಸ-3). ನಳಕೂಬರ ಮತ್ತು ಮಣಿಗ್ರೀವರು ನಾರದಮುನಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ಅವಳಿ-ಜವಳಿ ಅರ್ಜುನವೃಕ್ಷಗಳಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಯಾರನ್ನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿದ್ದನೋ ಅವರು ಕುಬೇರನ ಮಕ್ಕಳೇ ಆಗಿದ್ದರು (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 10/10).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಂಟು ವಸುಗಳು ಯಾರು-ಯಾರು ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ಪಾವಕ (ಅಗ್ನಿ) ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪನೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಧರ, ಧ್ರುವ, ಸೋಮ, ಅಹಃ, ಅನಿಲ, ಅನಲ, ಪ್ರತ್ಯುಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾಸ ಈ ಎಂಟು ಮಂದಿಯನ್ನು ವಸುಗಳೆಂದು* ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಅನಲ(ಅಗ್ನಿ)ವಸುಗಳ ರಾಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ತಲುಪಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಮುಖವೆಂದೂ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
* ಧರೋ ಧ್ರುವಶ್ಚ ಸೋಮಶ್ಚ ಅಹಶ್ಚೈವಾನಿಲೋನಲಃ । ಪ್ರತ್ಯೂಷಶ್ಚ ಪ್ರಭಾಸಶ್ಚ ವಸವೋಽಷ್ಟೌ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ ॥(ಮಹಾ-ಆದಿ - 66/18)
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಮೇರು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸುಮೇರು ಪರ್ವತವು ನಕ್ಷತ್ರ ಮತ್ತು ದ್ವೀಪಗಳ ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ ಸುವರ್ಣ ಮತ್ತು ರತ್ನಗಳ ಭಂಡಾರವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಶಿಖರವು ಬೇರೆ ಪರ್ವತಗಳಿಗಿಂತ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾದ್ದರಿಂದ ಸುಮೇರುವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-24)
ಪುರೋಧಸಾಂ ಚ ಮುಖ್ಯಂ ಮಾಂ ವಿದ್ಧಿ ಪಾರ್ಥ ಬೃಹಸ್ಪತಿಮ್ ।
ಸೇನಾನೀನಾಮಹಂ ಸ್ಕಂದಃ ಸರಸಾಮಸ್ಮಿ ಸಾಗರಃ ॥
ಪುರೋಧಸಾಮ್ - ಪುರೋಹಿತರಲ್ಲಿ, ಮುಖ್ಯಮ್ - ಮುಖ್ಯನಾದ, ಬೃಹಸ್ಪತಿಮ್ - ಬೃಹಸ್ಪತಿಯೂ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು,
ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ !, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಸೇನಾನೀನಾಮ್ - ಸೇನಾಪತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಸ್ಕಂದಃ - ಸ್ಕಂದ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸರಸಾಮ್ - ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ, ಸಾಗರಃ - ಸಮುದ್ರ, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥24॥
ಪುರೋಹಿತರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನಾದ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯು ನಾನೆಂದು ತಿಳಿ. ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ! ನಾನು ಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದನೂ ಮತ್ತು ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 24 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬೃಹಸ್ಪತಿಯವರನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಬೃಹಸ್ಪತಿಯವರು* ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನ ಗುರುಗಳು, ದೇವತೆಗಳ ಕುಲಪುರೋಹಿತರು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾ-ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ಪುರೋಹಿತರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯರೂ ಮತ್ತು ಅಂಗೀರಸರ ರಾಜರೂ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವರನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
* ಇವರು ಮಹರ್ಷಿ ಆಂಗೀರಸರ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಾಪೀ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದರು. ಸ್ವಾರೋಚಿಷ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಬೃಹಸ್ಪತಿಗಳು ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನರಾಗಿದ್ದರು (ಹರಿವಂಶ 7/12, ಮತ್ಸ್ಯಪುರಾಣ 9/8) ಇವರು ಭಾರಿ ದೊಡ್ಡ ವಿದ್ವಾಂಸರಾಗಿದ್ದರು. ವಾಮನಾವತಾರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ವೇದ, ಷಟ್ಶಾಸ್ತ್ರ, ಸ್ಮೃತಿ, ಆಗಮಾದಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಇವರಿಂದಲೇ ಕಲಿತಿದ್ದನು (ಬೃಹದ್ಧರ್ಮ ಪುರಾಣ ಮಧ್ಯ 16/69 ರಿಂದ 73). ಇವರ ಪುತ್ರನಾದ ಕಚನು ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರಲ್ಲಿ ಉಳಿದು ಸಂಜೀವನಿ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿತಿದ್ದನು. ಇವರು ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನ ಪೌರೋಹಿತ್ಯದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರೇ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಆಗಾಗ ಯಾವ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರೋ ಅದನ್ನು ಮನನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಭಾರತದ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಅನುಶಾಸನ ಪರ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಇವರ ಉಪದೇಶಗಳ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಓದಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸ್ಕಂದನು ಯಾರು? ಮತ್ತು ಸೇನಾಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇವನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪನೆಂದು ಭಗವಂತನು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು?
ಉತ್ತರ - ಸ್ಕಂದನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು ಕಾರ್ತಿಕೇಯ ಎಂದಿದೆ. ಇವನಿಗೆ ಆರು ಮುಖ ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡು ಕೈಗಳಿವೆ. ಇವನು ಮಹಾದೇವನ ಪುತ್ರನು* ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಸೇನಾಪತಿ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ಸೇನಾಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇವನು ಪ್ರಧಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇವನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
* ಕೆಲವು ಕಡೆ ಇವನನ್ನು ಅಗ್ನಿಯ ತೇಜದಿಂದ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷ ಕನ್ಯೆಯಾದ ಸ್ವಾಹಾಳ ಮೂಲಕ ಹುಟ್ಟಿದನು ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ (ಮಹಾ-ವನಪರ್ವ 223). ಇವರ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತ ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಚಿತ್ರ-ವಿಚಿತ್ರ ಕಥೆಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಜಲಾಶಯಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವು+ ದೊಡ್ಡದು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ರಾಜನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
+ ಸಮುದ್ರವೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಮಷ್ಠಿ ಸಮುದ್ರ’ವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
(ಶ್ಲೋಕ-25)
ಮಹರ್ಷೀಣಾಂ ಭೃಗುರಹಂ ಗಿರಾಮಸ್ಮ್ಯೇಕಮಕ್ಷರಮ್ ।
ಯಜ್ಞಾನಾಂ ಜಪಯಜ್ಞೋಽಸ್ಮಿ ಸ್ಥಾವರಾಣಾಂ ಹಿಮಾಲಯಃ ॥
ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಮಹರ್ಷೀಣಾಮ್ - ಮಹರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ, ಭೃಗುಃ - ಭೃಗು (ಮತ್ತು), ಗಿರಾಮ್ - ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ, ಏಕಮ್ - ಏಕ, ಅಕ್ಷರಮ್ - ಅಕ್ಷರ ಎಂದರೆ ಓಂಕಾರವು, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಯಜ್ಞಾನಾಮ್ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ, ಜಪಯಜ್ಞಃ - ಜಪಯಜ್ಞ, ಸ್ಥಾವರಾಣಾಮ್ - ಸ್ಥಾವರವಾಗಿರುವುದರಲ್ಲಿ, ಹಿಮಾಲಯಃ - ಹಿಮಾಲಯ, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 25 ॥
ಮಹರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಭೃಗುವು ನಾನು ಮತ್ತು ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಾಕ್ಷರ ಅರ್ಥಾತ್ ಓಂಕಾರನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಜಪಯಜ್ಞವೂ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತವು ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ।। 25 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಯಾರು-ಯಾರಾಗಿದ್ದಾರೆ? ಮತ್ತು ಅವರ ಲಕ್ಷಣವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಅನೇಕರಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಹತ್ತು ಜನರ
ಹೆಸರು ಇಂತಿವೆ -
ಈಶ್ವರಾಃ ಸ್ವಯಮುದ್ಭೂತಾ ಮಾನಸಾ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸುತಾಃ ।
ಯಸ್ಮಾನ್ನ ಹನ್ಯತೇ ಮಾನೈರ್ಮಹಾನ್ ಪರಿಗತಃ ಪುರಃ ॥
ಯಸ್ಮಾದೃಷಂತಿ ಯೇ ಧೀರಾ ಮಹಾಂತಂ ಸರ್ವತೋ ಗುಣೈಃ ।
ತಸ್ಮಾನ್ಮಹರ್ಷಯಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಬುದ್ಧೇಃ ಪರಮದರ್ಶಿನಃ॥
ಭುೃಗುರ್ಮರೀಚಿರತ್ರಿಶ್ಚ ಅಂಗಿರಾಃ ಪುಲಹಃ ಕ್ರತುಃ ।
ಮನುರ್ದಕ್ಷೋ ವಸಿಷ್ಠಶ್ಚ ಪುಲಸ್ತ್ಯಶ್ಚೇತಿ ತೇ ದಶ ॥
ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಮಾನಸಾ ಹ್ಯೇತ ಉದ್ಭೂತಾಃ ಸ್ವಯಮೀಶ್ವರಾಃ ।
ಪ್ರವರ್ತತ ಋಷೇರ್ಯಸ್ಮಾನ್ ಮಹಾಂಸ್ತಸ್ಮಾನ್ಮಹರ್ಷಯಃ॥
(ವಾಯುಪುರಾಣ-59/82-83, 89-90)
ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಮಾನಸ ಪುತ್ರರಾದ ಇವರು ಐಶ್ವರ್ಯವಂತರು (ಸಿದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾದ) ಹಾಗೂ ಸ್ವಯಂ ಉತ್ಪನ್ನರಾದವರು. ಪರಿಮಾಣದಿಂದ ಯಾರ ಹನನವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ (ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರು ಅಪರಿಮೇಯರೋ) ಮತ್ತು ಯಾರು ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪ್ತರಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಇದಿರ್ಗಡೆ (ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ) ಇರುವರೋ ಅವರೇ ಮಹಾನ್ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಯಾರು ಬುದ್ಧಿಯ ಆಚೆ ತಲುಪಿರುವ (ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತ) ವಿಜ್ಞಜನರು ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ಆ ಮಹಾನ್ (ಪರಮೇಶ್ವರ)ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತಾರೋ; ಅವರೇ ಈ ಕಾರಣದಿಂದ (‘ಮಹಾಂತಮ್ ಋಷಂತಿ ಇತಿ ಮಹರ್ಷಯಃ’ ಈ ವ್ಯತ್ಪತ್ತಿಯ ಅನುಸಾರ) ಮಹರ್ಷಿಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಭೃಗು, ಮರೀಚಿ, ಅತ್ರಿ, ಅಂಗಿರಾ, ಪುಲಹ, ಕ್ರತು, ಮನು, ದಕ್ಷ, ವಸಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಪುಲಸ್ತ್ಯ-ಈ ಹತ್ತು ಜನ ಮಹರ್ಷಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರೆಲ್ಲರು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಉತ್ಪನ್ನರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯವಂತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಋಷಿ (ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಂದ) ಈ ಋಷಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಮಹಾನ್ (ಪರಮೇಶ್ವರ) ಪ್ರಕಟನಾದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವನು ಮಹರ್ಷಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮಹರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ಭೃಗು’ವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮಹರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಭೃಗುಗಳು* ಮುಖ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರು, ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ ಆಗಿದ್ದರು; ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವರನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
* ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಮಾನಸ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಭೃಗುಗಳು ಪ್ರಧಾನರೊಬ್ಬರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮತ್ತು ಚಾಕ್ಷುಷ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಮನ್ವಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಇವರು ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರ ವಂಶಜರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳು ಮಂತ್ರಪ್ರಣೀತಾ ಮತ್ತು ಗೋತ್ರಪ್ರವರ್ತಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮಹರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಇವರಿಗೆ ಭಾರಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಭಾವವಿದೆ. ಇವರು ದಕ್ಷಕನ್ಯಾ ಖ್ಯಾತಿಯೊಡನೆ ವಿವಾಹವಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಿಂದ ಧಾತಾ-ವಿಧಾತಾ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಶ್ರೀನಾಮಕ ಓರ್ವ ಕನ್ಯೆ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಳು. ಇವಳೇ ಭಗವಾನ್ ನಾರಾಯಣನ ಪತ್ನಿಯಾದಳು. ಚ್ಯವನರೂ ಕೂಡ ಇವರ ಪುತ್ರರೇ ಆಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮಾನ್, ಸುಕೃತಿ, ಹವಿಷ್ಮಾನ್, ತಪೋಧೃತಿ, ನಿರುತ್ಸುಕ ಮತ್ತು ಅತಿಬಾಹು ಹೆಸರಿನ ಪುತ್ರರು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಮನ್ವಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನರಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಮಹಾನ್ ಮಂತ್ರಪ್ರಣೀತಾ ಮಹರ್ಷಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಕ್ಷಸ್ಥಳವನ್ನು ಒದ್ದು ಇವರೇ ಅವನ ಸಾತ್ವಿಕ ಕ್ಷಮೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾಡಿದರು. ಇಂದೂ ಕೂಡ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ಈ ಭೃಗುಪದ ಚಿನ್ಹೆಯನ್ನು (ಭೃಗುಲಾಂಛನ) ತನ್ನ ಹೃದಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಭೃಗು, ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಪುಲಹ, ಕ್ರತು, ಅಂಗಿರಾ, ಮರೀಚಿ, ದಕ್ಷ, ಅತ್ರಿ ಮತ್ತು ವಸಿಷ್ಠ - ಇವರನ್ನು ಪ್ರಜಾಸೃಷ್ಟಿ ಮಾಡುವವರಾದ್ದರಿಂದ ೞನವಬ್ರಹ್ಮೞರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಭೃಗುವಿನ ವಿಷಯ ತುಂಬಿವೆ. (ಇವರ ಕಥೆಯ ವಿಸ್ತಾರ ಹರಿವಂಶ, ಮತ್ಸ್ಯಪುರಾಣ, ಶಿವಪುರಾಣ, ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಪುರಾಣ, ದೇವೀಭಾಗವತ, ಮಾರ್ಕಂಡೇಯಪುರಾಣ, ಪದ್ಮಪುರಾಣ, ವಾಯುಪುರಾಣ, ಮಹಾಭಾರತ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಇದೆ.)
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗಿರಾಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ‘ಏಕಮ್ ಅಕ್ಷರಮ್’ದಿಂದ ಏನನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ಶಬ್ದವನ್ನು ‘ಗೀಃ’ (ವಾಣಿ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಓಂಕಾರ (ಪ್ರಣವ)ವನ್ನು ‘ಏಕ ಅಕ್ಷರ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (8/13). ಎಷ್ಟು ಅರ್ಥಬೋಧಕ ಶಬ್ದಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಣವಕ್ಕೇ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ‘ಪ್ರಣವ’ ಭಗವಂತನ ನಾಮವಾಗಿದೆ (17/23). ಪ್ರಣವದ ಜಪದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಮ ಮತ್ತು ನಾಮಿಯಲ್ಲಿ ಅಭೇದವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ‘ಪ್ರಣವ’ವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಜಪಯಜ್ಞವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜಪಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆಯ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜಪಯಜ್ಞವು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿಸು ವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಮನುಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಜಪ ಯಜ್ಞದ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಹೇರಳವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.+ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಜಪಯಜ್ಞಕ್ಕೇ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಜಪ ಯಜ್ಞವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
+ ವಿಧಿಯಜ್ಞಾಜ್ಜಪಯಜ್ಞೋ ವಿಶಿಷ್ಟೋ ದಶಭಿರ್ಗುಣೈಃ ಉಪಾಂಶುಃ । ಸ್ಯಾಚ್ಛತಗುಣಃ ಸಾಹಸ್ರೋ ಮಾನಸಃ ಸ್ಮೃತಃ॥
(ಮನು-ಸ್ಮೃತಿ-2-85)
ವಿಧಿಯಜ್ಞಕ್ಕಿಂತ ಜಪಯಜ್ಞವು ಹತ್ತುಪಟ್ಟು, ಉಪಾಂಶ ಜಪವು ನೂರುಪಟ್ಟು ಮತ್ತು ಮಾನಸ ಜಪವು ಸಾವಿರ ಪಟ್ಟು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸ್ಥಾವರಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಮಾಲಯವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರುವವರನ್ನು ಸ್ಥಾವರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಎಷ್ಟು ಪರ್ವತಗಳಿವೆಯೋ ಎಲ್ಲವೂ ಅಚಲವಾದ ಕಾರಣ ಸ್ಥಾವರವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಮಾಲಯವು ಸರ್ವೋತ್ತಮವಾಗಿದೆ. ಅದು ಪರಮ ಪವಿತ್ರ ತಪೋಭೂಮಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಭಗವಾನ್ ನರ-ನಾರಾಯಣರು ಅಲ್ಲೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಜೊತೆಗೇ ಹಿಮಾಲಯವು ಎಲ್ಲ ಪರ್ವತಗಳ ರಾಜನೆಂದೂ ಕೂಡ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-26)
ಅಶ್ವತ್ಥಃ ಸರ್ವವೃಕ್ಷಾಣಾಂ ದೇವರ್ಷೀಣಾಂ ಚ ನಾರದಃ ।
ಗಂಧರ್ವಾಣಾಂ ಚಿತ್ರರಥಃ ಸಿದ್ಧಾನಾಂ ಕಪಿಲೋ ಮುನಿಃ ॥
ಸರ್ವವೃಕ್ಷಾಣಾಮ್ - ಎಲ್ಲಾ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಅಶ್ವತ್ಥಃ - ಅಶ್ವತ್ಥವೃಕ್ಷವು, ದೇವರ್ಷೀಣಾಮ್ - ದೇವರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ, ನಾರದಃ - ನಾರದ ಮುನಿ, ಗಂಧರ್ವಾಣಾಮ್ - ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಿ, ಚಿತ್ರರಥಃ - ಚಿತ್ರರಥನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಿದ್ಧಾನಾಮ್ -ಸಿದ್ಧರಲ್ಲಿ, ಕಪಿಲಃ - ಕಪಿಲ, ಮುನಿಃ - ಮುನಿಯು, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 26 ॥
ಎಲ್ಲಾ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅಶ್ವತ್ಥವೃಕ್ಷವೂ, ದೇವರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾರದಮುನಿಯೂ, ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರರಥನು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರಲ್ಲಿ ಕಪಿಲ ಮುನಿಯು, ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 26 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷವು* ಸಮಸ್ತ ವನಸ್ಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪೂಜನೀಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
* ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅಶ್ವತ್ಥದ ಮಾಹಾತ್ಮೆಯು ತುಂಬಾ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ -
ಮೂಲೇ ವಿಷ್ಣುಃ ಸ್ಥಿತೋ ನಿತ್ಯಂ ಸ್ಕಂಧೇ ಕೇಶವ ಏವ ಚ । ನಾರಾಯಣಸ್ತು ಶಾಖಾಸು ಪತ್ರೇಷು ಭಗವಾನ್ ಹರಿಃ ॥
ಫಲೇಽಚ್ಯುತೋ ನ ಸಂದೇಹಃ ಸರ್ವದೇವೈಃ ಸಮನ್ವಿತಃ । ಸ ಏವ ವಿಷ್ಣುರ್ದ್ರುಮ ಏವ ಮೂರ್ತೌ ಮಹಾತ್ಮಭಿಃ ಸೇವಿತ ।।
ಪುಣ್ಯಮೂಲಃ ಯಸ್ಯಾಶ್ರಯಃ ಪಾಪಸಹಸ್ರ । ಹಂತಾ ಭವೇನ್ನೃಣಾಂ ಕಾಮದುಘೋ ಗುಣಾಡ್ಯಃ ॥ (ಸ್ಕಂದ-ನಾಗರ-247/41,42,44)
ಅಶ್ವತ್ಥದ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವು, ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಕೇಶವನೂ, ರೆಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ನಾರಾಯಣನೂ ಎಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಹರಿಯು ಮತ್ತು ಫಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಚ್ಯುತನು ಸದಾ ವಾಸಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ವೃಕ್ಷವು ಮೂರ್ತಿಮಂತ ಶ್ರೀವಿಷ್ಣುಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ; ಮಹಾತ್ಮರು ಈ ವೃಕ್ಷದ ಪುಣ್ಯಮಯ ಮೂಲದ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮತ್ತು ಕಾಮನಾದಾಯಕ ಆಶ್ರಯವು ಮನುಷ್ಯರ ಸಾವಿರಾರು ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅಶ್ವತ್ಥದ ಮಹಿಮೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ. ಇದರ ಎಲೆ-ಫಲ-ತೋಗಟೆ ಎಲ್ಲ ರೋಗನಾಶಕವಾಗಿವೆ. ರಕ್ತವಿಕಾರ, ಕಫ, ವಾತ, ಪಿತ್ತ, ದಾಹ, ವಮನ, ಶೋಥ, ಅರುಚಿ, ವಿಷದೋಷ, ಕೆಮ್ಮು, ವಿಷಮಜ್ವರ, ಬಿಕ್ಕಳಿಕೆ, ಉರಃಕ್ಷತ, ನಾಸಾರೋಗ, ವಿಸರ್ಪ, ಕೃಮಿ, ಕುಷ್ಠ, ತ್ವಚಾವ್ರಣ, ಅಗ್ನಿದಗ್ಧವ್ರಣ, ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ರೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ದೇವರ್ಷಿಗಳೆಂದು ಯಾರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ನಾರದರನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ದೇವರ್ಷಿಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹನ್ನೆರಡನೇ, ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಅವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಓದಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇಂತಹ ದೇವರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾರದರೇ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ ಅವರು ಭಗವಂತನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರೂ, ಮಹಾನ್ ಜ್ಞಾನಿಗಳೂ ಮತ್ತು ನಿಪುಣ ಮಂತ್ರದ್ರಷ್ಟಾರರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಾರದರ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿಯೂ ಹನ್ನೆರಡನೇ, ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಚಿತ್ರರಥ ಗಂಧರ್ವನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಗಂಧರ್ವರು ಒಂದು ದೇವಯೋನಿ ವಿಶೇಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗಾಯನ, ವಾದ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಟ್ಯಾಭಿನಯ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇವರು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಸುಂದರರೂ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ರೂಪವಂತರೂ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ‘ಗುಹ್ಯಕ ಲೋಕ’ದಿಂದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ‘ವಿದ್ಯಾಧರ ಲೋಕ’ದಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಇವರ ‘ಗಂಧರ್ವ ಲೋಕ’ವಿದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳಂತೆ ಗಂಧರ್ವರೂ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ: ಮರ್ತ್ಯ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಪುಣ್ಯ ಬಲದಿಂದ ಗಂಧರ್ವಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ ಅವರು ‘ಮರ್ತ್ಯ’ ರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಯಾರು ಕಲ್ಪದ ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ಗಂಧರ್ವರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರನ್ನು ‘ದಿವ್ಯ’ರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ದಿವ್ಯ ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಶ್ರೇಣಿಗಳಿವೆ - ‘ಮೌನೇಯ’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಾಧೇಯ’. ಮಹರ್ಷಿ ಕಶ್ಯಪರ ಇರ್ವರು ಪತ್ನಿಯರ ಹೆಸರುಗಳು ಮುನಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಧಾ ಎಂದಿದ್ದವು. ಇವರಿಂದಲೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಮತ್ತು ಗಂಧರ್ವರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಯಿತು. ಭೀಮಸೇನ, ಉಗ್ರಸೇನ, ಸುಪರ್ಣ, ವರುಣ, ಗೋಪತಿ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ, ಸೂರ್ಯವರ್ಚಾ, ಸತ್ಯವಾಕ್, ಅರ್ಕಪರ್ಣ, ಪ್ರಯುತ, ಭೀಮ, ಚಿತ್ರರಥ, ಶಾಲಿ ಶಿರಾ, ಪರ್ಜನ್ಯ, ಕಲಿ ಮತ್ತು ನಾರದ-ಈ ಹದಿನಾರು ಮಂದಿ ದೇವಗಂಧರ್ವರು ‘ಮುನಿ’ಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನರಾದ ಕಾರಣ ‘ವೌನೇಯ’ರೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧ, ಪೂರ್ಣ, ಬರ್ಹಿ, ಪೂರ್ಣಾಯು, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ, ರತಿಗುಣ, ಸುಪರ್ಣ, ವಿಶ್ವಾವಸು, ಸುಚಂದ್ರ, ಭಾನು, ಅತಿಬಾಹು, ಹಾಹಾ, ಹೂಹೂ ಮತ್ತು ತುಂಬುರು - ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮಂದಿ ‘ಪ್ರಾಧಾ’ಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನರಾದ ಕಾರಣ ‘ಪ್ರಾಧೇಯ’ರೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು (ಮಹಾ-ಆದಿ-65). ಇವರಲ್ಲಿ ಹಾಹಾ, ಹೂಹೂ, ವಿಶ್ವಾವಸು, ತುಂಬುರು ಮತ್ತು ಚಿತ್ರರಥ ಮೊದಲಾದವರು ಪ್ರಧಾನರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಇವರಲ್ಲಿಯೂ ಚಿತ್ರರಥರು ಎಲ್ಲರ ಅಧಿಪತಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ರರಥರು ದಿವ್ಯ ಸಂಗೀತ ವಿದ್ಯೆಯ ಪಾರದರ್ಶಿಗಳೂ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇವರನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇವರ ಕಥೆಗಳು ಅಗ್ನಿಪುರಾಣ, ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಪುರಾಣ, ಮಹಾಭಾರತ ಆದಿಪರ್ವ, ವಾಯುಪುರಾಣ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಇವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಿದ್ಧ’ರೆಂದು ಯಾರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ಮತ್ತು ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಕಪಿಲ ಮುನಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಸರ್ವಪ್ರಕಾರದ ಸ್ಥೂಲ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜಗತ್ತಿನ ಸಿದ್ದಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೋ, ಹಾಗೂ ಧರ್ಮ, ಜ್ಞಾನ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯಾದಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುಣಗಳಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಂಪನ್ನರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರನ್ನು ಸಿದ್ಧರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಸಾವಿರಾರು ಸಿದ್ಧರಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಕಪಿಲರು ಸರ್ವಪ್ರಧಾನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಭಗವಾನ್ ಕಪಿಲರು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಈಶ್ವರನ ಅವತಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಾಯೋಗಿ ಕರ್ದಮ ಮುನಿಯ ಪತ್ನೀ ದೇವಹೂತಿಗೆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕೊಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇವರು ಅವಳ ಗರ್ಭದಿಂದ ಅವತರಿಸಿದ್ದರು. ಇವರ ಪ್ರಾಕಟ್ಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಶ್ರೀದೇವಹೂತಿಯ ಬಳಿ ಹೇಳಿದ್ದರು
ಅಯಂ ಸಿದ್ಧಗಣಾಧೀಶಃ ಸಾಂಖ್ಯಾಚಾರ್ಯೈಃ ಸುಸಮ್ಮತಃ॥
ಲೋಕೇ ಕಪಿಲ ಇತ್ಯಾಖ್ಯಾಂ ಗಂತಾ ತೇ ಕೀರ್ತಿವರ್ಧನಃ॥
(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ-3/24/19)
‘ಇವರು ಸಿದ್ಧಗಡಣದ ಅಧೀಶ್ವರರೂ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯದ ಯೋಗಾಚಾರ್ಯರ ಮೂಲಕ ಪೂಜಿತರಾಗಿ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವರು ಮತ್ತು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಪಿಲ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗುವರು.’ ಇವರು ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ನಿತ್ಯಜ್ಞಾನ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯಾದಿ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಿಗೆ ಸರಿಸಮಾನರಾದ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕೂಡ ಸಿದ್ಧರಿಲ್ಲ, ಅಂತಿರುವಾಗ ಇವರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನವರಾದರೋ ಯಾರಾದರು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲರು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಸಿದ್ಧರಲ್ಲಿ ಕಪಿಲಮುನಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-27)
ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಸಮಶ್ವಾನಾಂ ವಿದ್ಧಿ ಮಾಮಮೃತೋದ್ಭವಮ್ ।
ಐರಾವತಂ ಗಜೇಂದ್ರಾಣಾಂ ನರಾಣಾಂ ಚ ನರಾಧಿಪಮ್ ॥
ಅಶ್ವಾನಾಮ್ - ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅಮೃತೋದ್ಭವಮ್ - ಅಮೃತದ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ, ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಸಮ್ - ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಕುದುರೆಯು, ಗಜೇಂದ್ರಾಣಾಮ್ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಐರಾವತಮ್ - ಐರಾವತವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಆನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ನರಾಣಾಮ್ - ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ, ನರಾಧಿಪಮ್ - ರಾಜನೆಂದು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ.
ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಮೃತದ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಕುದುರೆಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆನೆಗಳಲ್ಲಿ ಐರಾವತವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಆನೆಯೂ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ರಾಜನೂ ನಾನೇ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿ. ॥ 27 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಾ ಕುದುರೆಯನ್ನೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಅಮೃತಕ್ಕಾಗಿ ಸಮುದ್ರದ ಮಂಥನ ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಮೃತದ ಜೊತೆಗೆ ಆಗಿತ್ತು. ಆದುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ರತ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕುದುರೆಗಳ ರಾಜನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಗಜೇಂದ್ರರಲ್ಲಿ ಐರಾವತ ಹೆಸರಿನ ಆನೆಯನ್ನೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅನೇಕ ಆನೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೋ ಅದನ್ನು ಗಜೇಂದ್ರನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಗಜೇಂದ್ರ ರಲ್ಲಿಯೂ ಇಂದ್ರನ ವಾಹನವಾದ ಐರಾವತ ಆನೆಯು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಗಜಜಾತಿಯ ರಾಜನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೂ ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಾ ಕುದುರೆಯಂತೆ ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನದಿಂದಲೇ ಆಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ರಾಜನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಧರ್ಮಪರಾಯಣ ರಾಜನು ತನ್ನ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರಿಗಿಂತ ರಾಜನು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ರಾಜರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ರಾಜನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಾಧಾರಣ ರಾಜರನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸದೆ ಇಲ್ಲಿ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಯಾರು ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ಸಮಯದ ಮನುಷ್ಯರ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿರುತ್ತಾರೋ ಆ ಮನುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದು ಕೊಂಡರೆ ತೊಂದರೆಯೇನು? ಈ ಮನ್ವಂತರಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ವೈವಸ್ವತ ಮನುವನ್ನು ಮನುಷ್ಯರ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದನು, ಈ ಕಥೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮಧಿಪತಿಂ ಚಕ್ರೇ ವೈವಸ್ವತಂ ಮನುಮ್
(ವಾಯುಪುರಾಣ 70/18)
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ತೊಂದರೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ವೈವಸ್ವತ ಮನುವನ್ನು ‘ನರಾಧಿಪ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು.
(ಶ್ಲೋಕ-28)
ಆಯುಧಾನಾಮಹಂ ವಜ್ರಂ ಧೇನೂನಾಮಸ್ಮಿ ಕಾಮಧುಕ್ ।
ಪ್ರಜನಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ಕಂದರ್ಪಃ ಸರ್ಪಾಣಾಮಸ್ಮಿ ವಾಸುಕಿಃ ॥
ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಆಯುಧಾನಾಮ್ - ಶಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ವಜ್ರಮ್ - ವಜ್ರಾಯುಧವು (ಮತ್ತು), ಧೇನೂನಾಮ್ - ಹಸುಗಳಲ್ಲಿ, ಕಾಮಧುಕ್ - ಕಾಮಧೇನುವು, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಪ್ರಜನಃ - ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂತಾನೋತ್ತಿಯ
ಕಂದರ್ಪಃ - ಕಾಮದೇವ, ಅಸ್ಮಿ - ನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸರ್ಪಾಣಾಮ್ - ಸರ್ಪಗಳಲ್ಲಿ, ವಾಸುಕಿಃ - ಸರ್ಪರಾಜ ವಾಸುಕಿ, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 28 ॥
ನಾನು ಶಸಗಳಲ್ಲಿ ವಜ್ರಾಯುಧವೂ ಮತ್ತು ಗೋವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮಧೇನುವೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಕಾಮದೇವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಪರಾಜ ವಾಸುಕಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 28 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಜ್ರಾಯುಧವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎಷ್ಟು ಶಸ್ತ್ರಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ವಜ್ರಾಯುಧವು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ವಜ್ರದಲ್ಲಿ ದಧೀಚಿ ಋಷಿಯ ತಪಸ್ಸಿನ ಹಾಗೂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನ ತೇಜವು ವಿರಾಜಮಾನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಅಮೋಘವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ-6/11/19, 20) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಜ್ರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹಾಲು ಕೊಡುವ ಗೋವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮಧೇನುವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕಾಮಧೇನುವು ಸಮಸ್ತ ಗೋವುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ದಿವ್ಯ ಹಸು ಆಗಿದೆ, ಇದು ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರೆಲ್ಲರ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಮಾಡುವವಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೂ ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನದಿಂದಲೇ ಆಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಂದರ್ಪ’ದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಪ್ರಜನಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಕಂದರ್ಪ’ ಶಬ್ದವು ಕಾಮದೇವನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ‘ಪ್ರಜನಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು- ಯಾವುದು ಧರ್ಮಾನುಕೂಲ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆಯೋ ಆ ‘ಕಾಮ’ವು ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ - ಕಾಮದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಧರ್ಮಾವಿರುದ್ಧಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಂದ್ರಿಯಾರಾಮ ಮನುಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ವಿಷಯ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಭೋಗದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಕಾಮವು ನಿಕೃಷ್ಟವಾದುದು, ಅದು ಧರ್ಮಾನುಕೂಲವಲ್ಲ; ಆದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಗುಣವಾಗಿ ಸಂತಾನದ ಉತ್ಪತ್ತಿಗಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಜಯೀ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗುವ ಕಾಮವೇ ಧರ್ಮಾನುಕೂಲ ವಾಗುವುದರಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸರ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸುಕಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವಾಸುಕಿಯು ಸಮಸ್ತ ಸರ್ಪಗಳ ರಾಜನು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾದ ಕಾರಣ ಸರ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-29)
ಅನಂತಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ನಾಗಾನಾಂ ವರುಣೋ ಯಾದಸಾಮಹಮ್ ।
ಪಿತೃಽಣಾಮರ್ಯಮಾ ಚಾಸ್ಮಿ ಯಮಃ ಸಂಯಮತಾಮಹಮ್ ॥
ಅಹಮ್ - ನಾನು, ನಾಗಾನಾಮ್ - ನಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ಅನಂತಃ - ಆದಿಶೇಷ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯಾದಸಾಮ್ - ಜಲಚರಗಳಲ್ಲಿ, ವರುಣಃ - ವರುಣ ದೇವತೆ, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ, - ಚ - ಮತ್ತು, ಪಿತೃಣಾಮ್ - ಪಿತೃಗಳಲ್ಲಿ, ಅರ್ಯಮಾ - ಅರ್ಯಮಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಪಿತೃ (ಹಾಗೂ), ಸಂಯಮತಾಮ್ - ಶಾಸನ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ, ಯಮಃ - ಯಮಧರ್ಮ, ಅಹಮ್- ನಾನು,
ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 29 ॥
ನಾನು ನಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಆದಿಶೇಷ ಮತ್ತು ಜಲಚರಗಳಲ್ಲಿ ವರುಣ ದೇವತೆ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಪಿತೃದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಯಮಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಪಿತೃವು ಹಾಗೂ ಶಾಸನಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಯಮಧರ್ಮನೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 29 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ನಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಆದಿಶೇಷ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆದಿಶೇಷನು ಸಮಸ್ತ ನಾಗಗಳ ರಾಜನು ಮತ್ತು ಸಾವಿರ ಹೆಡೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಹಾಸಿಗೆಯಾಗಿ ನಿತ್ಯ ಅವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದು ಅವನಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವವನಾಗಿದ್ದು, ಅವನ ಪರಮ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತನೂ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೇ ಅವತರಿಸಿ ಅವನ ಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮಿಲಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಅವನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೂ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ;* ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
* ಶೇಷಂ ಚಾಕಲ್ಪಯದ್ದೇವಮನಂತಂ ವಿಶ್ವರೂಪಿಣಮ್ । ಯೋ ಧಾರಯತಿ ಭೂತಾನಿ ಧರಾಂ ಚೇಮಾಂ ಸಪರ್ವತಾಮ್ ॥
‘ಈ ಪರಮದೇವನು ವಿಶ್ವರೂಪೀ ಅನಂತ ನಾಮಕ ದೇವಸ್ವರೂಪನು ಆದಿಶೇಷನನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿದನು. ಅವನು ಪರ್ವತಸಹಿತ ಈ ಪೃಥ್ವಿಯೆಲ್ಲವನ್ನು ಹಾಗೂ ಭೂತ ಮಾತ್ರರನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವನು’. (ಮಹಾ-ಭೀಷ್ಮ-67/13)
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜಲಚರಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ವರುಣನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವರುಣನು ಸಮಸ್ತ ಜಲಚರಗಳ ಮತ್ತು ಜಲ-ದೇವತೆಗಳ ಅಧಿಪತಿಯೂ, ಲೋಕಪಾಲನೂ, ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾದ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪಿತೃಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಯಮಾನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕವ್ಯವಾಹ, ಅನಲ, ಸೋಮ, ಯಮ, ಅರ್ಯಮಾ, ಅಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತ ಮತ್ತು ಬರ್ಹಿಷದ - ಈ ಏಳು ಪಿತೃಗಣಗಳಿವೆ.** ಇವರಲ್ಲಿ ಅರ್ಯಮಾ ಎಂಬ ಪಿತೃವು ಸಮಸ್ತ ಪಿತೃಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
** ಕವ್ಯವಾಹೋನಲಃ ಸೋಮೋ ಯಮಶ್ವೈವಾರ್ಯಮಾ ತಥಾ । ಅಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತಾ ಬರ್ಹಿಷದಸಯಶ್ಚಾಂತ್ಯಾ ಹ್ಯಮೂರ್ತಯಃ ॥
(ಶಿವಪುರಾಣ-ಧರ್ಮ-63/2)
ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಇವರ ಹೆಸರುಗಳು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ-ಸುಕಾಲ, ಆಂಗಿರಸ, ಸುಸ್ವಧಾ, ಸೋಮಪಾ, ವೈರಾಜ, ಅಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತ ಮತ್ತು ಬರ್ಹಿಷದ (ಹರಿವಂಶ, ಪೂರ್ವ-ಅ-18) ಮನ್ವಂತರ ಭೇದದಿಂದ ಹೆಸರುಗಳ ಈ ಭೇದವು ಸಂಭವಿಸಬಹುದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ನಿಯಮನ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಯಮನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮರ್ತ್ಯ ಮತ್ತು ದೇವ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ನಿಯಮನಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆಯೋ ಯಮ ಧರ್ಮರಾಜರು ಆ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಎಲ್ಲ ದಂಡನೆಗಳು ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದವು, ಹಿತಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ಪಾಪನಾಶಕಗಳಾಗಿವೆ. ಇವರು ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತರೂ ಮತ್ತು ಲೋಕಪಾಲಕರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವರನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.+
+ ಯಮಧರ್ಮನ ದರಬಾರಿನಲ್ಲಿ ಯಾರ ಜೊತೆಗೂ, ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಶಿಫಾರಸೂ, ಲಂಚ ಅಥವಾ ಸಂತೋಷಗೊಳಿಸಲು ಸುಳ್ಳು ಪ್ರಶಂಸೆ ಯಾವುದೂ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ರಿಯಾಯತಿಗಾಗಿ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಕಠೋರವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವರು ನಿಯಮನ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನವರೆಂದು ತಿಳಿಯುಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ನಿರ್ಋತಿ, ವರುಣ, ವಾಯು, ಕುಬೇರ, ಈಶಾನ, ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಅನಂತ ಮತ್ತು ಯಮ ಈ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಪಾಲಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ (ಬೃಹದ್ಧರ್ಮ ಪುರಾಣ ಉತ್ತರ-9). ಇವರು ಸಮಷ್ಟಿ ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರಾದ ಜೀವರಿಗೆ ಈ ಯಮರಾಜನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸೌಮ್ಯಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪಾಪಿಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳು, ವಿಕರಾಳವಾದ ದಾಡೆ, ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ನಾಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಮೆಲಕ್ಕೆದ್ದ ಭಯಾನಕ ಕೂದಲಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಾನಕ ಕಪ್ಪು ಆಕೃತಿಯವನಾಗಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕಾಲದಂಡವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಾನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (ಸ್ಕಂದಪುರಾಣ ಕಾಶೀಖಂಡ ಪೂರ್ವ-8/55, 56). ಇವರು ಪರಮ ಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಚಿಕೇತನಿಗೆ ಇವರೇ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ಕಠೋಪನಿಷತ್ತು, ಮಹಾಭಾರತ ಅನುಶಾಸನ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಾರಾಹ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ನಚಿಕೇತನ ಕಥೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಇವರು ದೊಡ್ಡ ಭಗವದ್ ಭಕ್ತರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ ಆರನೇ ಸ್ಕಂಧದ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ, ವಿಷ್ಣುಪುರಾಣ ತೃತೀಯ ಅಂಶದ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣ ಕಾಶೀಖಂಡ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದ ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಇವರೇ ತಮ್ಮ ದೂತರೆದುರು ಭಗವಂತನ ಮತ್ತು ಭಗವನ್ನಾಮದ ಯಾವ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹಾಡಿದ್ದಾರೋ ಅದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ಮನನಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇವರನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾಗಿಸುವ ಪುರುಷರು ಎಂದಾದರು ಆಗಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ-ಕೀರ್ತಿಮಾನ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಓರ್ವ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಭಕ್ತರಾಜನಿದ್ದನು. ಅವನ ಸದುಪದೇಶದಿಂದ ಸಮಸ್ತಪ್ರಜೆಯು ಸದಾಚಾರ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೋಯಿತು. ಅವರ ಪುಣ್ಯಫಲದಿಂದ ಯಮರಾಜನಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನಿಂದ ಇದ್ದ ಜೀವರೆಲ್ಲರ ಸದ್ಗತಿ ಉಂಟಾಯಿತು ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಯುವರೆಲ್ಲ ಜನರು ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಇದರಿಂದ ಹೊಸ ಜೀವಿಗಳು ಇವರಲ್ಲಿ ಬರುವುದು ನಿಂತುಹೋಯಿತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಮಲೋಕವು ಖಾಲಿಯಾಯಿತು. ಆಗ ಇವರು ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದರು, ಅವರು ಇವನನ್ನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀ ವಿಷ್ಣುವಿನಲ್ಲಿಗೆ ಕಳಿಸಿದರು. ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ಹೇಳಿದನು-ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಈ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಭಕ್ತ ಕೀರ್ತಿಮಾನ್ ರಾಜ ಜೀವಿಸಿರುತ್ತಾನೋ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗಾದರೋ ಹೀಗೆಯೇ ಆಗುವುದು; ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಸದಾಕಾಲ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ (ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣ-ವಿಷ್ಣು-ವೈ-11/12/13).
(ಶ್ಲೋಕ-30)
ಪ್ರಹ್ಲಾದಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ದೈತ್ಯಾನಾಂ ಕಾಲಃ ಕಲಯತಾಮಹಮ್ ।
ಮೃಗಾಣಾಂ ಚ ಮೃಗೇಂದ್ರೋಹಂ ವೈನತೇಯಶ್ಚ ಪಕ್ಷಿಣಾಮ್ ॥
ಅಹಮ್ - ನಾನು, ದೈತ್ಯಾನಾಮ್ - ದೈತ್ಯರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಹ್ಲಾದಃ - ಪ್ರಹ್ಲಾದನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಕಲಯತಾಮ್- ಎಣಿಸುವುದರಲ್ಲಿ, ಕಾಲಃ - ಸಮಯವು, ಅಸ್ಮಿ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮೃಗಾಣಾಮ್ - ಮೃಗಗಳಲ್ಲಿ, ಮೃಗೇಂದ್ರಃ - ಮೃಗರಾಜ ಸಿಂಹನೂ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪಕ್ಷಿಣಾಮ್ - ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ವೈನತೇಯಃ - ಗರುಡ,
(ಅಸ್ಮಿ) - ನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ।। 30 ।।
ನಾನು ದೈತ್ಯರಲ್ಲಿ ಪ್ರಹ್ಲಾದನು ಮತ್ತು ಎಣಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮಯವು ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಮೃಗಗಳಲ್ಲಿ ಮೃಗರಾಜನಾದ ಸಿಂಹನೂ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಗರುಡನೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 30 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ದೈತ್ಯರಲ್ಲಿ ಪ್ರಹ್ಲಾದರನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪರೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ದಿತಿಯ ವಂಶಜರನ್ನು ದೈತ್ಯರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಪ್ರಹ್ಲಾದರು ಉತ್ತಮರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಸರ್ವಗುಣ ಸಂಪನ್ನ, ಪರಮ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧಾಳು, ನಿಷ್ಕಾಮ, ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ದೈತ್ಯರ ರಾಜರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅವರನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪರೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಲ’ ಶಬ್ದವೂ ಕ್ಷಣ, ಗಳಿಗೆ, ದಿನ, ಪಕ್ಷ, ಮಾಸ ಮೊದಲಾದ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಡುವ ಸಮಯದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದು ಗಣಿತ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿದವರ ಗಣನೆಯ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಿಂಹವಾದರೋ ಹಿಂಸಕ ಪಶುವಾಗಿದೆ, ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಗಣನೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿದನು?
ಉತ್ತರ - ಸಿಂಹವು ಎಲ್ಲ ಪಶುಗಳ ರಾಜನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಅದು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಬಲಿಷ್ಠವೂ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಶೂರವೀರ ಮತ್ತು ಸಾಹಸಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸಿಂಹವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಗರುಡನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವಿನತೆಯ ಪುತ್ರ ಗರುಡನು ಪಕ್ಷಿಗಳ ರಾಜನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡವನಾದ ಕಾರಣ ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಇವನು ಭಗವಂತನ ವಾಹನ, ಅವನ ಪರಮ ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗರುಡನನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವನು.
(ಶ್ಲೋಕ-31)
ಪವನಃ ಪವತಾಮಸ್ಮಿ ರಾಮಃ ಶಸ್ತ್ರಭೃತಾಮಹಮ್ ।
ಝಷಾಣಾಂ ಮಕರಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ಸ್ರೋತಸಾಮಸ್ಮಿ ಜಾಹ್ನವೀ ॥31॥
ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಪವತಾಮ್ - ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವವರಲ್ಲಿ, ಪವನಃ - ವಾಯು (ಮತ್ತು), ಶಸಭೃತಾಮ್ - ಶಸಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ, ರಾಮಃ - ಶ್ರೀರಾಮ, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ (ಹಾಗೂ), ಝಷಾಣಾಮ್ - ಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ, ಮಕರಃ - ಮೊಸಳೆ, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ,
ಚ - ಮತ್ತು, ಸ್ರೋತಸಾಮ್ - ನದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಜಾಹ್ನವೀ - ಗಂಗಾಭಾಗೀರಥೀ, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥31॥
ನಾನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವವರಲ್ಲಿ ವಾಯುವು ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಸಳೆಯೂ ಮತ್ತು ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಗಾಭಾಗೀರಥೀ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥31॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪವತಾಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒಂದು ವೇಳೆ ವೇಗವಾನ್ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ತೊಡಕೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ವ್ಯಾಕರಣದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ವೇಗವಾನ್’ ಅರ್ಥವುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಟೀಕಾಕಾರರು ಈ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಹ ಒಪ್ಪಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರಾದರೂ ಹಾಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ವಾಯುವು ತೀವ್ರಗತಿಯಿಂದ ನಡೆಯುವವರಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವವರಲ್ಲಿಯೂ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ವಾಯುವಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಇದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ರಾಮ’ ಶಬ್ದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ರಾಮಶಬ್ದವು ದಶರಥ ಪುತ್ರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು - ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನೇ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಶ್ರೀರಾಮನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಂತರವೂ ಇಲ್ಲ, ಸ್ವಯಂ ನಾನೇ ಶ್ರೀರಾಮರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಸಳೆಯನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎಷ್ಟು ಪ್ರಕಾರದ ಮೀನುಗಳಿರುತ್ತವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಸಳೆಯು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಇದೇ ವಿಶೇಷತೆಯ ಕಾರಣ ಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಸಳೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಜಾಹ್ನವೀ (ಗಂಗಾ)ಯನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜಾಹ್ನವೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಶ್ರೀಭಾಗೀರಥೀ ಗಂಗೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದಾಳೆ; ಇವಳು ಭಗವಂತನ ಚರಣೋದಕದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನಳಾಗಿ ಪರಮ ಪವಿತ್ರಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ.* ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಇವಳ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
* ಧಾತುಃ ಕಮಂಡಲುಜಲಂ ತದುರುಕ್ರಮಸ್ಯ ಪಾದಾವನೇಜನಪವಿತ್ರತಯಾ ನರೇಂದ್ರ॥
ಸ್ವರ್ಧುನ್ಯಭೂನ್ನಭಸಿ ಸಾ ಪತತಿ ನಿಮಾರ್ಷ್ಟಿ ಲೋಕತ್ರಯಂ ಭಗವತೋ ವಿಶದೇವ ಕೀರ್ತಿಃ॥ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ - 8/21/4)
ಹೇ ರಾಜಾ! ಆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಕಮಂಡಲುವಿನ ಜಲವು ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದರಿಂದ ಪವಿತ್ರತಮವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗ-ಗಂಗಾ (ಮಂದಾಕಿನೀ) ಆಯಿತು. ಆ ಗಂಗೆಯು ಭಗವಂತನ ನಿರ್ಮಲ ಕೀರ್ತಿಯಂತೆ ಆಕಾಶದಿಂದ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಈಗಿನವರೆಗೂ ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ.
ನ ಹ್ಯೇತತ್ಪರಮಾಶ್ಚರ್ಯಂ ಸ್ವರ್ಧುನ್ಯಾ ಯದಿಹೋದಿತಮ್ । ಅನಂತಚರಣಾಂಭೋಜಪ್ರಸೂತಾಯಾ ಭವಚ್ಛಿದಃ॥
ಸನ್ನಿವೇಶ್ಯ ಮನೋ ಯಸ್ಮಿಂಛ್ರದ್ಧಯಾ ಮುನಯೋಽಮಲಾಃ । ತ್ರೈಗುಣ್ಯಂ ದುಸತ್ಯಜಂ ಹಿತ್ವಾ ಸದ್ಯೋ ಯಾತಾಸ್ತದಾತ್ಮತಾಮ್॥
(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ-9/9/14,15)
ಯಾವ ಅನಂತ ಭಗವಂತನ ಚರಣ-ಕಮಲಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ನೆಟ್ಟು ನಿರ್ಮಲ ಹೃದಯದ ಮುನಿಗಡಣವು ತಕ್ಷಣವೇ ತ್ಯಜಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ತ್ರಿಗುಣಗಳ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಅವನ ಸ್ವರೂಪ ಭೂತರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅದೇ ಚರಣಕಮಲಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನಳಾದ ಭವ-ಬಂಧನವನ್ನು ತುಂಡರಿಸುವ ಭಗವತಿ ಗಂಗೆಯ ಯಾವ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅತಿಶಯವಾದ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಿಲ್ಲ.
ಇದಲ್ಲದೆ ಒಂದು ಬಾರಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವೇ ಸ್ವಯಂ ದ್ರವರೂಪನಾಗಿ ಹರಿಯಲು ತೊಡಗಿದ್ದನಂತೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ಕಮಂಡಲುವಿನಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಗಂಗಾ ರೂಪಿಯಾಗಿದ್ದನಂತೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮದ್ರವವಾದ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಗಂಗೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯಿದೆ.+ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವನು.
+ಜಗಜ್ಜನನಿ ಮಹೇಶ್ವರೀ ಸತಿಯಾದ ದಕ್ಷಕನ್ಯೆಯು ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಯಾವಾಗ ಶಿವನು ತಪಸ್ಸಿಗೆ ತೊಡಗಿದನೋ ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ಜಗನ್ಮಾತೆಯ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಮಹೇಶ್ವರಿಯು ಪ್ರಕಟಳಾದಳು. ದೇವತೆಗಳು ಪುನಃ ಶಂಕರನನ್ನು ವರಿಸಲು ಅವಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡರು. ಆಗ ದೇವಿಯು ಹೇಳಿದಳು - ೞನಾನು ಎರಡು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮೇರು ಕನ್ಯಾ ಮೇನಕೆಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಶೈಲರಾಜ ಹಿಮಾಲಯನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಳಾಗುತ್ತೇನೆ.ೞ ಅನಂತರ ಅವಳು ಮೊದಲು ಗಂಗಾರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟಳಾದಳು. ದೇವತೆಗಳು ಅವಳನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತ ಅವಳನ್ನು ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವಳು ಮೂರ್ತಿಮತಿಯಾಗಿ ಶಂಕರನೊಂದಿಗೆ ದಿವ್ಯ ಕೈಲಾಸಧಾಮಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತೆ ಅಂತರ್ಧಾನಾಂಶದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿರಾಕಾರರೂಪದಿಂದ ಅವರ ಕಮಂಡಲುವಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಳಾದಳು (ಅಂತರ್ಧಾನಾಂಶ ಭಾಗೇನ ಸ್ಥಿತಾ ಬ್ರಹ್ಮಕಮಂಡಲೌ). ಬ್ರಹ್ಮನು ಕಮಂಡಲುವಿನಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡುಹೋದರು. ಅನಂತರ ಒಂದು ಬಾರಿ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನು ಗಂಗಾಸಹಿತ ವೈಕುಂಠಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆಗ್ರಹ ಪಡಿಸಿದಾಗ ಅವನು ಸಂಗೀತವನ್ನು ಹಾಡಿದನು. ಅವನು ಯಾವ ರಾಗಿಣಿಯನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರೋ ಅದು ಮೂರ್ತಿಮಂತವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ಶ್ರೀ ರಾಗಿಣಿಯನ್ನು ಹಾಡತೊಡಗಿದನು, ಆಗ ಅದೂ ಕೂಡ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಆ ರಾಗಿಣಿಯಿಂದ ಮುಗ್ಧನಾದ ರಸಮಯ ಭಗವಾನ್ ನಾರಾಯಣನು ಸ್ವಯಂ ರಸರೂಪನಾಗಿ ಹರಿದು ಹೋದನು. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಆಲೋಚಿಸಿದರು - ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಸಂಗೀತವು ಬ್ರಹ್ಮಮಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಶ್ರೀಹರಿಯೂ ಕೂಡ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದ್ರವೀಭೂತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದುದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಮಯೀ ಗಂಗೆಯು ಇವರನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿ. ಹೀಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮದ್ರವದಿಂದ ಕಮಂಡಲುವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶ ಮಾಡಿಸಿದನು. ಸ್ಪರ್ಶವಾಗುತ್ತಲೇ ಎಲ್ಲಾ ನೀರೂ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಹೋಯಿತು ಮತ್ತು ನಿರಾಕಾರ ಗಂಗೆಯು ಜಲಮಯಳಾದಳು.
ಬ್ರಹ್ಮದೇವನು ಪುನಃ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಇದಾದ ನಂತರ ಯಾವಾಗ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ವಾಮನಾವತಾರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಪಾದದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ದ್ಯುಲೋಕವನ್ನು ಅಳೆದನೋ ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಕಮಂಡಲುವಿನ ಆ ನೀರಿನಿಂದ ಭಗವಚ್ಚರಣವನ್ನು ತೊಳೆದರು. ಕಮಂಡಲುವಿನ ನೀರು ಎರೆಯುತ್ತಲೇ ಆ ಚರಣವು ಅಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಅಂತರ್ಧಾನನಾದರೂ ಅವನ ದಿವ್ಯ ಚರಣವು ಅಲ್ಲೇ ಸ್ವರ್ಗ ಗಂಗೆಯ ಜೊತೆಗೇ ಇದ್ದುಬಿಟ್ಟಿತು. ಅದರಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನಳಾದ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಮಹಾನ್ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿ ಭಗೀರಥನು ತನ್ನ ಪೂರ್ವ ಪುರುಷರನ್ನು ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಲೋಕಕ್ಕೆ ತಂದನು. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಶ್ರೀಶಂಕರನೂ ಅವಳನ್ನು ಮಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡನು. ಗಂಗೆಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯ ಈ ಅತೀ ಸುಂದರ, ಉಪದೇಶಪ್ರದ ಮತ್ತು ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಕಥೆಯು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬೃಹದ್ಧರ್ಮಪುರಾಣ ಮಧ್ಯ ಖಂಡದ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗೆ ಓದಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
(ಶ್ಲೋಕ-32)
ಸರ್ಗಾಣಾಮಾದಿರಂತಶ್ಚ ಮಧ್ಯಂ ಚೈವಾಹಮರ್ಜುನ ।
ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯಾ ವಿದ್ಯಾನಾಂ ವಾದಃ ಪ್ರವದತಾಮಹಮ್ ॥
ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಸರ್ಗಾಣಾಮ್ - ಸೃಷ್ಟಿಗಳ, ಆದಿಃ - ಆದಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಂತಃ - ಅಂತ್ಯವು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಮಧ್ಯಮ್ - ಮಧ್ಯವೂ, ಅಹಮ್, ಏವ - ನಾನೇ (ಆಗಿದ್ದೇನೆ), ಅಹಮ್ - ನಾನು, ವಿದ್ಯಾನಾಮ್ - ವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯಾ- ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯೆ ಎಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆ (ಮತ್ತು), ಪ್ರವದತಾಮ್ - ಪರಸ್ಪರ ವಾದ ಮಾಡುವವರು,
ವಾದಃ - ತತ್ವನಿರ್ಣಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ವಾದವು, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥32॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ! ಸೃಷ್ಟಿಗಳ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ವಾದ ಮಾಡುವವರು-ತತ್ವನಿರ್ಣಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ವಾದವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥32॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಭೂತಗಳ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಸರ್ಗಗಳ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತಿಯ ದೋಷ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೇ?
ಉತ್ತರ - ಇದರಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತಿಯ ದೋಷವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಭೂತ ಶಬ್ದವು ಚೇತನ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗ ಶಬ್ದವು ಜಡ-ಚೇತನ ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಸಹಿತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೃಷ್ಟಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಮಸ್ತ ವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಆತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯೆ ಅಥವಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದು ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶ ಪಡಿಸುತ್ತದೋ, ಅದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ ಬ್ರಹ್ಮ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾತ ಅಥವಾ ಅಜ್ಞಾತ ಎಷ್ಟು ವಿದ್ಯೆಗಳಿವೆಯೇ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಈ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಗಿಂತ ಕನಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದ ಬಂಧನ ಕಡಿದುಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದ ಗಂಟು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಬಿಚ್ಚಿಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಯಥಾರ್ಥ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರಿಂದಲೇ ಇದು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಾದ’ವನ್ನು ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸ್ವರೂಪಗಳಿರುತ್ತವೆ ಜಲ್ಪ, ವಿತಂಡಾ ಮತ್ತು ವಾದ. ಉಚಿತ-ಅನುಚಿತದ ವಿಚಾರ ಬಿಟ್ಟು ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಮಂಡನೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಪಕ್ಷದ ಖಂಡನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ವಾದಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ‘ಜಲ್ಪ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಪಕ್ಷದ ಖಂಡನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ವಿವಾದವನ್ನು ‘ವಿತಂಡಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವನಿರ್ಣಯದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶುದ್ಧ ನಿಯತ್ತಿನಿಂದ ಮಾಡುವ ವಾದವನ್ನು ‘ವಾದ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಜಲ್ಪ ಮತ್ತು ವಿತಂಡಾದಿಂದ ದ್ವೇಷ, ಕ್ರೋಧ, ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನಾದಿ ದೋಷಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ; ಹಾಗೂ ವಾದದಿಂದ ಸತ್ಯದ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯತೆ ದೊರಕುತ್ತದೆ. ಜಲ್ಪ ಮತ್ತು ವಿತಂಡಾ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿವೆ, ಹಾಗೂ ‘ವಾದ’ವು ಆವಶ್ಯಕವಾದರೆ ಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಶೇಷತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನು ವಾದವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-33)
ಅಕ್ಷರಾಣಾಮಕಾರೋಽಸ್ಮಿ ದ್ವಂದ್ವಃ ಸಾಮಾಸಿಕಸ್ಯ ಚ ।
ಅಹಮೇವಾಕ್ಷಯಃ ಕಾಲೋ ಧಾತಾಹಂ ವಿಶ್ವತೋಮುಖಃ ॥
ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಅಕ್ಷರಾಣಾಮ್ - ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ, ಅಕಾರಃ - ಅಕಾರವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಾಮಾಸಿಕಸ್ಯ - ಸಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ, ದ್ವಂದ್ವಃ - ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸ, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಅಕ್ಷಯಃ - ಅಕ್ಷಯ, ಕಾಲಃ - ಕಾಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾಲಕ್ಕೂ ಮಹಾಕಾಲನಾದವನು (ಹಾಗೂ), ವಿಶ್ವತೋಮುಖಃ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಮುಖವುಳ್ಳವನಾದ ವಿರಾಟ್ ಸ್ವರೂಪನು, ಧಾತಾ - ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣೆ - ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನು (ಸಹ), ಅಹಮ್, ಏವ - ನಾನೇ, (ಅಸ್ಮಿ) - ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 33 ॥
ನಾನು ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಅಕಾರವು ಮತ್ತು ಸಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸವು ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಅಕ್ಷಯ ಕಾಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾಲಕ್ಕೂ ಮಹಾಕಾಲನಾದವನು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಮುಖವುಳ್ಳವನಾದ ವಿರಾಟ್ ಸ್ವರೂಪನು, ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣೆ - ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನು ಸಹ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 33 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಅಕಾರವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸ್ವರ ಮತ್ತು ವ್ಯಂಜನ ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಕಾರವು ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಆದಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿದೆ - ‘ಅಕಾರೋ ವೈ ಸರ್ವಾ ವಾಕ್’ (ಐತರೇಯ ಬ್ರಾ-
ಪೂ-3/6) ‘ಸಮಸ್ತ ವಾಣಿಯು ಅಕಾರವಾಗಿದೆ.’ ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಕಾರವು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಸಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಸಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪದಗಳಿಗೂ ಅರ್ಥದ ಪ್ರಧಾನತೆ* ಇರುವ ಕಾರಣ, ಅದು ಬೇರೆ ಸಮಾಸ ಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
* ಸಂಸ್ಕೃತ ವ್ಯಾಕರಣದ ಅನುಸಾರ ಸಮಾಸಗಳು ನಾಲ್ಕು ಇವೆ. - (1) ಅವ್ಯಯೀಭಾವ, (2) ತತ್ಪುರುಷ, (3) ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಮತ್ತು (4) ದ್ವಂದ್ವ. ಕರ್ಮಧಾರಯ ಮತ್ತು ದ್ವಿಗು - ಇವೆರಡು ತತ್ಪುರುಷದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ. ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಸಮಾಸದ ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಈ ಎರಡು ಪದಗಳಲ್ಲಿನ ಮೊದಲನೇ ಪದದ ಅರ್ಥವು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಹೇಗೆಂದರೆ ಅಧಿಹರಿ,-ಇಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಸಮಾಸವಿದೆ, ಇದರ ಅರ್ಥ - ‘ಹರೌ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಹರಿಯಲ್ಲಿ; ಸಪ್ತಮೀ ವಿಭಕ್ತಿಯೇ ಅಧಿ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನೇ ವ್ಯಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದು ಇಲ್ಲಿ ಬಯಕೆಯಾಗಿದೆ. ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಪದದ ಅರ್ಥವು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಹೇಗೆಂದರೆ ‘ಸೀತಾಪತಿಂ ವಂದೇ’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಂತರ್ಗತ ‘ಸೀತಾಪತಿ’ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವಿದೆ. ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅರ್ಥವು-ಸೀತೆಯ ಪತಿ ಶ್ರೀರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತಾ ಮತ್ತು ಪತಿ-ಈ ಎರಡು ಪದಗಳಲ್ಲಿನ ‘ಪತಿ’ ಪದದ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ‘ಸೀತಾಪತಿ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಬೋಧವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಪದದ ಅರ್ಥದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಹೇಗೆಂದರೆ ‘ಪೀತಾಂಬರಃ’ ಇಲ್ಲಿ ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸವಿದೆ. ಇದರ ಅರ್ಥವು ‘ಯಾರ ಹಳದಿ ಬಟ್ಟೆಗಳಿವೆಯೋ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿ’. ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ಪದವಿದೆ ‘ಪೀತ’ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪದವಿದೆ ‘ಅಂಬರ’. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪದದ ಅರ್ಥದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇಲ್ಲ, ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಯಾರು ‘ಅನ್ಯವ್ಯಕ್ತಿ’ (ಭಗವಂತ) ರೂಪೀ ಅರ್ಥವು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಅರ್ಥಗಳಿಗೆ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ.-ಹೇಗೆಂದರೇ ‘ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣೌ ಪಶ್ಯ’- ‘ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ನೋಡು’. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣ - ಇಬ್ಬರನ್ನು ನೋಡುವುದು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ‘ಕಾಲ’ವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ‘ಕಾಲ’ದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ‘ಕಾಲದ’ ವರ್ಣನೆ ಇದೆಯೋ ಅದು ಕಲ್ಪ, ಯುಗ, ವರ್ಷ, ಅಯನ, ಮಾಸ, ದಿನ, ಘಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಕ್ಷಣ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುವ ‘ಸಮಯ’ದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ, ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಅದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಅಕ್ಷಯವೆಂದು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ‘ಕಾಲ’ದ ವರ್ಣನೆಯಿದೆಯೋ ಅದು ಸನಾತನ, ಶಾಶ್ವತ, ಅನಾದಿ, ಅನಂತ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪುರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರೊಂದಿಗೆ ‘ಅಕ್ಷಯ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ‘ಕಾಲ’ಕ್ಕೂ ಇದಕ್ಕೂ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಅದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತವಾಗಿದೆ.+
+ ಕಾಲದ ಮೂರು ಭೇದಗಳಿವೆ - (1) ಸಮಯ ವಾಚಕ ಕಾಲ, (2) ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ರೂಪೀಕಾಲ. ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ನಂತರ ಎಷ್ಟು ಸಮಯದ ವರೆಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಾಮ್ಯಾವಸ್ಥೆ ಇರುತ್ತದೋ ಅದೇ ಪ್ರಕೃತಿ ರೂಪಿ ಕಾಲವಾಗಿದೆ. (3) ನಿತ್ಯ ಶಾಶ್ವತ ವಿಜ್ಞಾನಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನು.
ಸಮಯವಾಚಕ ಸ್ಥೂಲ ಕಾಲಕ್ಕಿಂತ ಬುದ್ಧಿಯ ಅರಿವಿಗೆ ಬಾರದಿರುವ ಪ್ರಕೃತಿರೂಪೀ ಕಾಲವು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕೃತಿರೂಪೀ ಕಾಲಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮ ರೂಪೀ ಕಾಲವು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರಾತಿಪರ ಮತ್ತು ಪರಮ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ವಸ್ತುತಃ ಪರಮಾತ್ಮನು ದೇಶ-ಕಾಲಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ; ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಜಗತ್ತಿನ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಸತ್ತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಫೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಕೊಡುವವನಾದ ಕಾರಣ ಅವೆಲ್ಲದರ ಅಧಿಷ್ಠಾನರೂಪೀ ವಿಜ್ಞಾನಾನಂದ ಘನಪರಮಾತ್ಮನೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ‘ಕಾಲ’ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನೇ ‘ಅಕ್ಷಯ’ ಕಾಲವಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಮುಖವುಳ್ಳ ‘ಧಾತಾ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ವಿರಾಟ್ ಸ್ವರೂಪದ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಏಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಯಾರು ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ವಿಶ್ವರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನಿದ್ದಾನೋ ಅವನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ; ನನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದುದು ಯಾವುದೂ ಬೇರೆ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-34)
ಮೃತ್ಯುಃ ಸರ್ವಹರಶ್ಚಾಹಮುದ್ಭವಶ್ಚ ಭವಿಷ್ಯತಾಮ್ ।
ಕೀರ್ತಿಃ ಶ್ರೀರ್ವಾಕ್ಚನಾರೀಣಾಂ ಸ್ಮೃತಿರ್ಮೇಧಾ ಧೃತಿಃ ಕ್ಷಮಾ॥34॥
ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಸರ್ವಹರಃ - ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾಶಪಡಿಸುವ, ಮೃತ್ಯುಃ - ಮೃತ್ಯು, ಚ - ಮತ್ತು, ಭವಿಷ್ಯತಾಮ್ - ಉತ್ಪನ್ನ ವಾಗುವವರ, ಉದ್ಭವಃ - ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣನೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ನಾರೀಣಾಮ್ - ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ, ಕೀರ್ತಿಃ - ಕೀರ್ತಿ,
ಶ್ರೀಃ - ಶ್ರೀಯು, ವಾಕ್ - ವಾಕ್, ಸ್ಮೃತಿಃ - ಸ್ಮೃತಿ, ಮೇಧಾ - ಮೇಧಾ, ಧೃತಿಃ - ಧೃತಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕ್ಷಮಾ - ಕ್ಷಮೆ,
(ಅಸ್ಮಿ) - ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 34 ॥
ನಾನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾಶಪಡಿಸುವ ಮೃತ್ಯು ಮತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವವರ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣನೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿ, ಶ್ರೀ, ವಾಕ್, ಸ್ಮೃತಿ, ಮೇಧಾ, ಧೃತಿ, ಮತ್ತು ಕ್ಷಮೆ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 34 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಲ್ಲರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತಹ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನೇ ಮೃತ್ಯುರೂಪಿಯಾಗಿ ಎಲ್ಲರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಮೃತ್ಯು ಮತ್ತು ಅಮೃತ’ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವವರ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮೃತ್ಯುರೂಪನಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರನ್ನು ಶರೀರದಿಂದ ವಿಯೋಗಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನೇ ಅವರಿಗೆ ಬೇರೆ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಪುನಃ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ-ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವವರ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕೀರ್ತಿ, ಶ್ರೀ, ವಾಕ್, ಸ್ಮೃತಿ, ಮೇಧಾ, ಧೃತಿ ಮತ್ತು ಕ್ಷಮೆ ಈ ಏಳೂ ಯಾರಾಗಿದ್ದಾರೆ? ಮತ್ತು ಇವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸ್ವಾಯಂಭುವಮನುವಿನ ಕನ್ಯೆ ಪ್ರಸೂತಿಯು ಪ್ರಜಾಪತಿ ದಕ್ಷನನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಿದ್ದಳು, ಅವರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟಿದರು. ಕೀರ್ತಿ, ಮೇಧಾ, ಧೃತಿ, ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಕ್ಷಮೆ ಇವರು ಅವರುಗಳಲ್ಲೇ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿ, ಮೇಧಾ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯರ ವಿವಾಹವು ಧರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಆಯಿತು; ಸ್ಮೃತಿಯ ವಿವಾಹವು ಅಂಗಿರಾರೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಕ್ಷಮೆಯು ಮಹರ್ಷಿ ಪುಲಹರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದಳು. ಮಹರ್ಷಿ ಭೃಗುವಿನ ಕನ್ಯೆಯ ಹೆಸರು ಶ್ರೀ, ಇವಳು ದಕ್ಷಕನ್ಯೆ ಖ್ಯಾತಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ್ದಳು. ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ಇವಳ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದನು ಮತ್ತು ‘ವಾಕ್’ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಕನ್ಯೆಯಾಗಿದ್ದಳು. ಈ ಏಳು ಮಂದಿಯ ಹೆಸರುಗಳು ಯಾವ ಗುಣಗಳ ನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡುತ್ತವೆಯೋ - ಈ ಏಳೂ ಮಂದಿಯು ವಿಭಿನ್ನ ಗುಣಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ದೇವತೆಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇವರನ್ನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-35)
ಬೃಹತ್ಸಾಮ ತಥಾ ಸಾಮ್ನಾಂ ಗಾಯತ್ರೀ ಛಂದಸಾಮಹಮ್ ।
ಮಾಸಾನಾಂ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷೋಽಹಮೃತೂನಾಂ ಕುಸುಮಾಕರಃ ॥
ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಸಾಮ್ನಾಮ್ - ಗಾಯನ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಶ್ರುತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಬೃಹತ್ಸಾಮ- ಬೃಹತ್ಸಾಮ (ಮತ್ತು), ಛಂದಸಾಮ್ - ಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ, ಗಾಯತ್ರೀ - ಗಾಯತ್ರೀ ಛಂದಸ್ಸು ನಾನು (ಹಾಗೂ), ಮಾಸಾನಾಮ್- ಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ, ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷಃ - ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ (ಮತ್ತು) ಋತೂನಾಮ್ - ಋತುಗಳಲ್ಲಿ, ಕುಸುಮಾಕರಃ - ವಸಂತನು, ಅಹಮ್- ನಾನೇ, (ಅಸ್ಮಿ) - ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 35 ॥
ಹಾಗೂ ಗಾಯನ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಶ್ರುತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಬೃಹತ್ಸಾಮನೂ ಮತ್ತು ಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಯತ್ರೀ ಛಂದಸ್ಸು ನಾನು. ಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷವೂ, ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ವಸಂತನೂ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 35॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಾಮವೇದವನ್ನಾದರೋ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ (10/22). ಪುನಃ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬೃಹತ್ಸಾಮ’ವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಾಮವೇದದ ‘ರಥಂತರ’ ಮೊದಲಾದ ಸಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ಸಾಮ* ಪ್ರಧಾನವಾದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬೃಹತ್ಸಾಮ’ವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವನು.
* ಸಾಮವೇದದಲ್ಲಿ ‘ಬೃಹತ್ಸಾಮ’ ಒಂದು ಗೀತ ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಮೂಲಕ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಇಂದ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ‘ಅತಿರಾತ್ರ’ ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಪೃಷ್ಠಸ್ತೋಮವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಯತ್ರೀ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವೇದಗಳ ಎಷ್ಟೋ ಛಂದೋಬದ್ಧ ಋಚೆಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಗಾಯತ್ರಿಗೆ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಶ್ರುತಿ, ಸ್ಮೃತಿ, ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಪುರಾಣಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಗಾಯತ್ರಿಯ ಮಹಿಮೆ ತುಂಬಿದೆ.+ ಗಾಯತ್ರಿಯ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
+ ಕೆಳಗೆ ಬರೆದ ವಚನಗಳ ಮೂಲಕ ಗಾಯತ್ರಿಯ ಮಹಿಮೆಯ ದಿಗ್ದರ್ಶನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ‘ಗಾಯತ್ರೀ ಛಂದಸಾಂ ಮಾತೇತಿ’ (ನಾರಾಯಣೋಪನಿಷತ್ತು 34). ಗಾಯತ್ರಿಯು ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳ ತಾಯಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ.
‘ಸರ್ವವೇದ ಸಾರಭೂತಾ ಗಾಯತ್ರ್ಯಾಸ್ತು ಸಮರ್ಚನಾ । ಬ್ರಹ್ಮಾದಯೋಽಪಿ ಸಂಧ್ಯಾಯಾಂ ತಾಂ ಧ್ಯಾಯಂತಿ ಜಪಂತಿ ಚ॥’ (ದೇವೀ ಭಾಗವತ 11/16/15). ಗಾಯತ್ರಿಯ ಉಪಾಸನೆಯು ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳ ಸಾರಭೂತವಾಗಿದೆ, ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗಾಯತ್ರಿಯ ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಜಪ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
‘ಗಾಯತ್ರ್ಯುಪಾಸನಾ ನಿತ್ಯಾ ಸರ್ವವೇದೈಃ ಸಮೀರಿತಾ ಯಯಾ । ವಿನಾ ತ್ವಧಃಪಾತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯಾಸ್ತಿ ಸರ್ವಥಾ॥’ (ದೇವಿ-ಭಾ-12/8/89). ಗಾಯತ್ರಿಯ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳು ನಿತ್ಯ (ಅನಿವಾರ್ಯ)ವೆಂದು ಹೇಳಿವೆ. ಈ ಗಾಯತ್ರಿಯ ಉಪಾಸನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾದರೋ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಅಧಃಪತನವಾಗುತ್ತಾನೆ.
‘ಅಭೀಷ್ಟಂ ಲೋಕಮಾಪ್ನೋತಿ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್ ಕಾಮಮೀಪ್ಸಿತಮ್ । ಗಾಯತ್ರೀ ವೇದಜನನಿ ಗಾಯತ್ರೀ ಪಾಪನಾಶಿನೀ॥’
‘ಗಾಯತ್ರ್ಯಾಃ ಪರಮಂ ನಾಸ್ತಿ ದಿವಿ ಚೇಹ ಚ ಪಾವನಮ್ । ಹಸ್ತತ್ರಾಣಪ್ರದಾ ದೇವೀ ಪತತಾಂ ನರಕಾರ್ಣವೇ॥’
(ಶಂಖಸ್ಮೃತಿ 12/24, 25). ಗಾಯತ್ರಿಯ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ದ್ವಿಜರು ತಮ್ಮ ಅಭೀಪ್ಸಿತ ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮನೋವಾಂಛಿತ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಗಾಯತ್ರಿಯು ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳ ಜನನಿ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಷ್ಟಮಾಡು ವಂತಹವಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಗಾಯತ್ರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವಂತಹ ಬೇರೆ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಗಾಯತ್ರೀ ದೇವಿಯು ನರಕಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವವರಿಗೆ ಕೈಯ ಆಸರೆಯನಿತ್ತು ಕಾಪಾಡುವವಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ.
‘ಗಾಯತ್ರ್ಯಾಸ್ತು ಪರಂ ನಾಸ್ತಿ ಶೋಧನಂ ಪಾಪಕರ್ಮಣಾಮ್ । ಮಹಾವ್ಯಾಹೃತಿಸಂಯುಕ್ತಾಂ ಪ್ರಣವೇನ ಚ ಸಂಜಪೇತ್॥’ (ಸಂವರ್ತಸ್ಮೃತಿ 218). ಗಾಯತ್ರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಶೋಧಕ (ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ)ವು ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಣವ (ಓಂಕಾರ) ಸಹಿತ ಮೂರು ಮಹಾವ್ಯಾಹೃತಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗಾಯತ್ರೀ ಮಂತ್ರದ ಜಪ ಮಾಡಬೇಕು.
‘ನಾಸ್ತಿ ಗಂಗಾಸಮಂ ತೀರ್ಥಂ ನ ದೇವಃ ಕೇಶವಾತ್ಪರಃ । ಗಾಯತ್ರ್ಯಾಸ್ತು ಪರಂ ಜಪ್ಯಂ ನ ಭೂತಂ ನ ಭವಿಷ್ಯತಿ॥’
(ಬೃಹದ್ಯೋಗಿ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ 10/10). ಗಂಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾದ ತೀರ್ಥವಿಲ್ಲ, ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ದೇವತೆ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಗಾಯತ್ರಿಗಿಂತ ಜಪಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಮಂತ್ರವು ನ ಭೂತೋ ನ ಭವಿಷ್ಯತಿ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ’ವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮಹಾಭಾರತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಿಂಗಳುಗಳ ಗಣನೆ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತಿತ್ತು (ಮಹಾ- ಅನುಶಾಸನ-106 ಮತ್ತು 109). ಆದುದರಿಂದ ಈ ತಿಂಗಳು ಎಲ್ಲ ತಿಂಗಳುಗಳಿಗಿಂತ ಮೊದಲನೇ ತಿಂಗಳಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ಈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ವ್ರತ-ಉಪವಾಸಾದಿಗಳ ಮಹಾನ್ ಫಲವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.* ಹೊಸ ಬೆಳೆಯ ಇಷ್ಟಿ (ಯಜ್ಞ)ಯನ್ನು ಕೂಡ ಇದೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ವಾಲ್ಮೀಕೀ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಸಂವತ್ಸರದ ಭೂಷಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ತಿಂಗಳುಗಳಿಗಿಂತ ಇದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಿಶೇಷತೆಗಳು ಇವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.
* ಶುಕ್ಲೇ ಮಾರ್ಗಶಿರೇ ಪಕ್ಷೇ ಯೋಷಿದ್ಭರ್ತುರನುಜ್ಞಯಾ । ಆರಭೇತ್ ವ್ರತಮಿದಂ ಸಾರ್ವಕಾಮಿಕಮಾದಿತಃ ॥ (ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 6/19/2)
ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯು ತನ್ನ ಪತಿಯ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ ಈ ಪುಂಸವನ ವ್ರತವನ್ನು ಆರಂಭ ಮಾಡಲಿ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ವಸಂತ ಋತುವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವಸಂತನು ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ರಾಜನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ನೀರಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲ ವನಸ್ಪತಿಗಳು ಹಸುರಾಗಿ ಹಾಗೂ ಹೊಸ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಹೂವುಗಳಿಂದ ಸಮನ್ವಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸೆಕೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಛಳಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಆನಂದವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವನು.
(ಶ್ಲೋಕ-36)
ದ್ಯೂತಂ ಛಲಯತಾಮಸ್ಮಿ ತೇಜಸ್ತೇಜಸ್ವಿನಾಮಹಮ್ ।
ಜಯೋಽಸ್ಮಿ ವ್ಯವಸಾಯೋಽಸ್ಮಿ ಸತ್ತ್ವಂ ಸತ್ತ್ವವತಾಮಹಮ್ ॥
ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಛಲಯತಾಮ್ - ಕಪಟ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ, ದ್ಯೂತಮ್ - ಜೂಜು (ಮತ್ತು), ತೇಜಸ್ವಿನಾಮ್- ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಪುರುಷರ, ತೇಜಃ - ಪ್ರಭಾವ, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, (ಜೇತೃಣಾಮ್) - ಜಯಶಾಲಿಗಳ, ಜಯಃ- ಗೆಲವು,
ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ, (ವ್ಯವಸಾಯಿನಾಮ್) - ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುವವರ, ವ್ಯವಸಾಯಃ - ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿ, ಮತ್ತು,
ಸತ್ತ್ವವತಾಮ್ - ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪುರುಷರ, ಸತ್ತ್ವಮ್ - ಸಾತ್ತ್ವಿಕಭಾವ, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ ॥ 36 ॥
ನಾನು ಕಪಟ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ದ್ಯೂತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಪುರುಷರ ಪ್ರಭಾವವಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಜಯಶಾಲಿಗಳ ಜಯವು ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ನಿಶ್ಚಯಿಸುವವರ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪುರುಷರ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವವಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 36 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ದ್ಯೂತ ಅರ್ಥಾತ್ ಜೂಜಾದರೋ ತುಂಬಾ ಕೆಟ್ಟ ಹವ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಭಾರೀ ನಿಷೇಧವಿದೆ. ಇದನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು? ಮತ್ತು ಒಂದು ವೇಳೆ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಸ್ವರೂಪವಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಇದನ್ನು ಆಡುವುದರಲ್ಲಿ ಆಪತ್ತೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ, ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ನೀಚ ಎಷ್ಟು ಜೀವರು ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿವೆಯೋ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಸ್ಥಿತಿ-ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನ ಶಾಸನ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಒಂದೂ ಪದಾರ್ಥವಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಎಲ್ಲ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಜೀವಿಗಳು ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಯಾವ ವಿಶೇಷಗುಣ, ವಿಶೇಷ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಚಮತ್ಕಾರದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿವೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲೇ ಭಗವಂತನ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯ ವಿಶೇಷ ವಿಕಾಸವಿದೆ. ಇದೇ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತುಂಬಾ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳು, ದೈತ್ಯರು, ಮನುಷ್ಯರು, ಪಕ್ಷಿ, ಪಶು ಮತ್ತು ಉರಗ ಮೊದಲಾದ ಚೇತನ; ಹಾಗೂ ವಜ್ರ, ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನ, ಸಮುದ್ರ ಮೊದಲಾದ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಜಯ, ನಿಶ್ಚಯ, ತೇಜ, ನೀತಿ, ಜ್ಞಾನ ಮೊದಲಾದ ಭಾವಗಳನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಸ್ವಲ್ಪದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವುಗಳ ವರ್ಣನೆಯಾಗಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಧಾನ-ಪ್ರಧಾನ ಸಮಷ್ಟಿ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ- ಯಾವ ವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದಾರ್ಥ, ಕ್ರಿಯೆ ಅಥವಾ ಭಾವದ ಚಿಂತನೆಯು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆಗುತ್ತದೋ ಅದರದರಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಛಲ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಜೂಜನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅದನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ಹೇಳಿ ಅದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅಲ್ಲ. ಭಗವಂತನಾದರೋ ಮಹಾನ್ ಕ್ರೂರಿ ಮತ್ತು ಹಿಂಸಕ ಸಿಂಹವನ್ನು ಮತ್ತು ಮೊಸಳೆಯನ್ನು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ವಿನಾಶ ಮಾಡುವಂತಹ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಸರ್ವಸಂಹಾರಕಾರೀ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಕೂಡ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವನು. ಇದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಹೋಗಿ ಸಿಂಹ ಅಥವಾ ಮೊಸಳೆಯೊಂದಿಗೆ ಆಡಲಿ, ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಹಾರಲಿ ಅಥವಾ ಯಾರಾದರೂ ತಿಳಿದು-ತಿಳಿದೂ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ನುಗ್ಗಲಿ ಎನ್ನುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಅಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಅಂದರೆ ಇಲ್ಲ. ಇವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಪತ್ತು ಇದೆಯೋ ಅದೇ ಆಪತ್ತು ಜೂಜಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಭಾವ’, ‘ವಿಜಯ’, ‘ನಿಶ್ಚಯ’ ಮತ್ತು ‘ಸಾತ್ತ್ವಿಕ’ ಭಾವವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಗುಣಗಳು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವುದು. ಈ ನಾಲ್ಕನ್ನೂ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಭಗವಂತನು-ತೇಜಸ್ವೀ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ತೇಜ ಅಥವಾ ಪ್ರಭಾವವಿದೆಯೋ ಅದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನನ್ನದೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅಭಿಮಾನಪಡುತ್ತಾನೆ ಅವನು ತಪ್ಪನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವವರ ವಿಜಯ, ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುವವರ ನಿಶ್ಚಯ ಮತ್ತು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪುರುಷರ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವ-ಇವೆಲ್ಲ ಗುಣಗಳೂ ಕೂಡ ನನ್ನದೇ ಆಗಿವೆ. ಇವುಗಳ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಅಭಿಮಾನ ಪಡುವುದೂ ಕೂಡ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಮೂರ್ಖತನವಾಗಿದೆ.* ಇದಲ್ಲದೆ ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ-ಯಾವು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಗುಣಗಳಿವೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ತೇಜದ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂಬ ಭಾವವೂ ಇದೆ.
* ಕೇನೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಥೆ ಇದೆ- ಒಂದು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗದ ದೇವತೆಗಳು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರತಾಪದಿಂದ ಅಸುರರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದರು. ದೇವತೆಗಳ ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಹಿಮೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಹರಡಿಕೊಂಡಿತು. ವಿಜಯೋನ್ಮತ್ತ ದೇವತೆಗಳು ಭಗವಂತನನ್ನು ಮರೆತು ನಮ್ಮದೇ ಜಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. ನಾವು ನಮ್ಮ ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಬಲದಿಂದ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜನರು ನಮ್ಮ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ವಿಜಯ ಗೀತೆಯನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೇವತೆಗಳ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಅವರಿಗೆ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನ ಲೀಲೆಯಿಂದ ಒಂದು ಇಂತಹ ಅದ್ಭುತರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದು, ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವತೆಗಳ ಬುದ್ಧಿಯು ಮಸಳಿಸಿತು. ದೇವತೆಗಳು ಈ ಯಕ್ಷರೂಪಧಾರೀ ಅದ್ಭುತ ಪುರುಷನ ವಿವರವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ತಮ್ಮ ಮುಖಂಡ ಅಗ್ನಿದೇವರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ಹೇ ಜಾತವೇದನೇ! ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ನೀವು ಸರ್ವಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಹೆಚ್ಚು ತೇಜಸ್ವಿಗಳಾಗಿದ್ದಿರಿ; ನೀವು ಇದರ ವಿವರವನ್ನು ತಿಳಿಯಿರಿ. ಈ ಯಕ್ಷರೂಪಧಾರೀ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾರು? ಅಗ್ನಿಯು-ಸರಿ! ನಾನು ಇದರ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತೇನೆಂದು ಹೇಳಿದರು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅಗ್ನಿಯು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರು. ಆದರೆ ಅದರ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಲೇ ಚಡಪಡಿಸಿ, ಮಾತಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಹಸವಾಗದೇ ಚಕಿತರಾದರು. ಕೊನೆಗೆ ಆ ಯಕ್ಷರೂಪೀ ಬ್ರಹ್ಮವು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿತು- ನೀನು ಯಾರು? ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳಿದನು-ನನ್ನ ಹೆಸರು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ನನ್ನನ್ನು ಅಗ್ನಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಜಾತವೇದಸ್ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮವು ಪುನಃ ಕೇಳಿತು-ಇದೆಲ್ಲ ಸರಿಯಾಗಿದೆ! ಆದರೆ ಹೇ ಅಗ್ನಿದೇವನೇ! ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ? ನೀನು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲೆ? ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಳಿದನು-ಹೇ ಯಕ್ಷನೇ! ಈ ಪೃಥ್ವಿ ಮತ್ತು ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಪದಾರ್ಥಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸುಟ್ಟು ಬೂದಿಮಾಡಬಲ್ಲೆ !
ಬ್ರಹ್ಮವು ಅದರ ಮುಂದೆ ಒಂದು ಒಣಗಿದ ಹುಲ್ಲಿನ ಕಡ್ಡಿಯನ್ನು ಹಾಕಿ ಹೇಳಿತು, ಈ ತೃಣವನ್ನು ಸುಟ್ಟುಬಿಡು. ಅಗ್ನಿದೇವರು ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ವೇಗದಿಂದ ತೃಣವನ್ನು ಸುಡಲು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು, ಆದರೆ ತೃಣವನ್ನು ಸುಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಅವರ ತಲೆ ತಗ್ಗಿತು ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷನ ಬಳಿ ಏನೂ ಹೇಳದೆ ಅಗ್ನಿದೇವತೆಯು ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿಕೊಂಡು ದೇವತೆಗಳ ಬಳಿಗೆ ಮರಳಿ ಬಂದು ಹೇಳಿದರು - ‘ನನ್ನಿಂದ ಈ ಯಕ್ಷನಾರು ಎಂಬ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ.’
ಇದಾದ ನಂತರ ವಾಯುದೇವರು ಯಕ್ಷನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು; ಆದರೆ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಅಗ್ನಿಯಂತೇ ಆಯಿತು. ಅವರಿಂದಲೂ ಮಾತನಾಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಯಕ್ಷನು ಕೇಳಿದನು - ‘ನೀನು ಯಾರು? ವಾಯು ಹೇಳಿತು-ನಾನು ವಾಯುವಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಗುಣಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ನಾನು ಚಲನಶೀಲ ಉಳ್ಳವನು ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯ ಗಂಧವನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗುವವನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವನಾದ ಕಾರಣ ನನ್ನನ್ನು ಮಾತರಿಶ್ವಾ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ’. ಯಕ್ಷನು ಕೇಳಿದನು - ‘ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ?’ ವಾಯುವು ಹೇಳಿತು - ‘ಈ ಪೃಥ್ವಿ ಮತ್ತು ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ಗ್ರಹಿಸಬಲ್ಲೆನು (ಹಾರಿಸಿಬಿಡಬಲ್ಲೆ) ಬ್ರಹ್ಮವು ವಾಯುವಿನ ಇದಿರಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಒಣಗಿದ ಕಡ್ಡಿಯನ್ನಿಟ್ಟು ಹೇಳಿತು-‘ಈ ತೃಣವನ್ನು ಹಾರಿಸಿಬಿಡು’. ವಾಯುವು ತನ್ನ ಪೂರ್ಣ ಬಲವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಕಡ್ಡಿಯು ಅಲುಗಾಡಲಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ವಾಯುದೇವರು ತುಂಬಾ ಲಜ್ಜಿತನಾಗಿ ಬೇಗನೇ ದೇವತೆಗಳ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದರು - ೞಹೇ ದೇವತೆಗಳೇ! ಈ ಯಕ್ಷನು ಯಾರು ಎಂಬ ರಹಸ್ಯ ನಾನಾದರೋ ಏನೂ ತಿಳಿಯದಾದೆನು.’
ಈಗ ಇಂದ್ರನೇ ಯಕ್ಷನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ದೇವರಾಜನನ್ನು ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ತುಂಬಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಯಕ್ಷರೂಪೀ ಬ್ರಹ್ಮವು ಅಲ್ಲಿಂದ ಅಂತರ್ಧಾನವಾಯಿತು. ಇಂದ್ರನ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಚೂರು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಮಾತೂ ಕೂಡ ಆಡಲಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟರಲ್ಲಿ - ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಶೋಭಾಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತ ಹಿಮವಂತನ ಕನ್ಯೆ ಭಗವತಿ ಪಾರ್ವತಿಯು ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಇಂದ್ರನು ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ಭಾವದಿಂದ ಅವಳಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದನು-‘ತಾಯೆ! ಈಗ ಓರ್ವ ಯಕ್ಷನು ನಮಗೆ ದರ್ಶನಕೊಟ್ಟು ಅಂತರ್ಧಾನವಾದನಲ್ಲ ಅವನು ಯಾರು?’ ಉಮೆಯು ಹೇಳಿದಳು - ‘ಆ ಯಕ್ಷನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ. ಇಂದ್ರನೇ! ಈ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಅಸುರರನ್ನು ಪರಾಜಿತಗೊಳಿಸಿದ್ದನು. ನೀವಾದರೋ ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತ ಮಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಿರಿ! ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿಜಯದಿಂದಲೇ ನಿಮ್ಮಗಳ ಮಹಿಮೆ ಹೆಚ್ಚಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರಿಂದಲೇ ನಿಮ್ಮ ಪೂಜೆಯೂ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ನೀವುಗಳು ಯಾವ ವಿಜಯ ಮತ್ತು ನಿಮ್ಮ ಮಹಿಮೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೀರೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ನಿಮ್ಮ ಮಿಥ್ಯಾಭಿಮಾನವಾಗಿದೆ; ಅದನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿರಿ ಮತ್ತು ಏನೆಲ್ಲ ಆಗುತ್ತದೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಕೇವಲ ಆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಸ್ತಿತ್ವದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ.’
ಉಮಾದೇವಿಯ ವಚನಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಕಣ್ಣುಗಳು ತೆರೆದವು, ಅಭಿಮಾನವು ಹೊರಟುಹೋಯಿತು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಹತ್ ಶಕ್ತಿಯ ಪರಿಚಯ ಪಡೆದು ಇಂದ್ರನು ಮರಳಿದನು. ಅವನು ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು ಇವರಿಗೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದನು. ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ವಾಯುಗಳೂ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿದರು. ಇದರಿಂದ ಈ ಮೂರೂ ದೇವತೆಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದರು. ಇವರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಯಿತು. ಕಾರಣ, ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ತಿಳಿದನು.
(ಶ್ಲೋಕ-37)
ವೃಷ್ಣೀನಾಂ ವಾಸುದೇವೋಽಸ್ಮಿ ಪಾಂಡವಾನಾಂ ಧನಂಜಯಃ ।
ಮುನೀನಾಮಪ್ಯಹಂ ವ್ಯಾಸಃ ಕವೀನಾಮುಶನಾ ಕವಿಃ ॥
ವೃಷ್ಣೀನಾಮ್ - ವೃಷ್ಣಿವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ, ವಾಸುದೇವಃ - ವಾಸುದೇವ ಅಂದರೆ ನಾನು, ಸ್ವಯಂ ನಿನ್ನ ಸಖನು,
ಪಾಂಡವಾನಾಮ್ - ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ, ಧನಂಜಯಃ - ಧನಂಜಯ ಅಂದರೆ ನೀನು, ಮುನೀನಾಮ್ - ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ, ವ್ಯಾಸಃ - ವೇದವ್ಯಾಸರು (ಮತ್ತು), ಕವೀನಾಮ್ - ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ, ಉಶನಾ - ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯ, ಕವಿಃ - ಕವಿ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಅಹಮ್ - ನಾನೇ, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ . ॥ 37 ॥
ವೃಷ್ಣಿವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವ, ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವತಃ ನಿನ್ನ ಸಖನಾದ ನಾನು, ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಧನಂಜಯ, ಅರ್ಥಾತ್ ನೀನು, ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಮತ್ತು ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯ ಕವಿಗಳು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 37 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ವೃಷ್ಣಿವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅವತಾರ ಮತ್ತು ಅವತಾರಿಯ ಏಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ಅಜನ್ಮಾ, ಅವಿನಾಶೀ, ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ಮಹೇಶ್ವರ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನು, ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಪುರುಷೋತ್ತಮನೇ ಇಲ್ಲಿ ವಸುದೇವನ ಪುತ್ರ ರೂಪಿಯಾಗಿ ಲೀಲೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದೇನೆ (4/6) ಇದೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದುದರ ಭಾವವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಏಕೆಂದರೆ ಐವರೂ ಪಾಂಡವರಲ್ಲಾದರೋ ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹಿರಿಯವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನೂ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದನಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡವನೂ, ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪರಮಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೂ ಅರ್ಜುನನೇ ಪಾಂಡವರಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಶೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ನರ-ನಾರಾಯಣ ಅವತಾರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ನರರೂಪದಿಂದ ಭಗವಂತನೊಡನೇ ಇದ್ದು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು ಎಂಬುದೇ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಪರಮಪ್ರಿಯ ಸಖನೂ ಮತ್ತು ಅವನ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.*
* ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ -
ನರಸ್ತ್ವಮಸಿ ದುರ್ದ್ಧರ್ಷ ಹರಿರ್ನಾರಾಯಣೋ ಹ್ಯಹಮ್ । ಕಾಲೇ ಲೋಕಮಿಮಂ ಪ್ರಾಪ್ತೌ ನರನಾರಾಯಣಾವೃಷೀ ।
ಅನನ್ಯಃ ಪಾರ್ಥ ಮತ್ತಸ್ತ್ವಂ ತ್ವತ್ತಶ್ಚಾಹಂ ತಥೈವ ಚ । ನಾವಯೋರಂತರಂ ಶಕ್ಯಂ ವೇದಿತುಂ ಭರತರ್ಷಭ॥
(ಮಹಾ-ವನ - 12/46, 47)
ಹೇ ಅಜೇಯನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ ! ನೀನು ಭಗವಾನ್ ನರನಾಗಿದ್ದಿಯೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಸ್ವಯಂ ಹರಿನಾರಾಯಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನರ ಮತ್ತು ನಾರಾಯಣ ಋಷಿಯಾಗಿ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದೆವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ! ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದರಂತೆಯೇ ನಾನೂ ನಿನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಲ್ಲ. ಹೇ ಭರತ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಮ್ಮಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಂತರವೂ ಇಲ್ಲ, ಇದು ಯಾರ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೂ ಬರಲಾರದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪದ ಮತ್ತು ವೇದಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮನನ ಮಾಡುವವರನ್ನು ‘ಮುನಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಾನ್ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಚಿಂತನೆಗೈದು ಅವುಗಳನ್ನು ವಿಭಾಗ ಮಾಡುವವರೂ, ಮಹಾಭಾರತ, ಪುರಾಣಾದಿ ಅನೇಕ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ರಚಯಿತರೂ, ಭಗವಂತನ ಅಂಶಾವತಾರಿಗಳೂ ಮತ್ತು ಸರ್ವಸದ್ಗುಣ ಸಂಪನ್ನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮುನಿಗಡಣದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅವರನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವಾತನು ಪಂಡಿತ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತ ನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನನ್ನು ಕವಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರು ಭಾರ್ಗವರ ಅಧಿಪತಿ, ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶಾರದ, ಸಂಜೀವನೀ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿದವರೂ ಮತ್ತು ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವರನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವನು.+
+ ಮಹರ್ಷಿ ಭೃಗುಗಳು ಚ್ಯವನರೇ ಮೊದಲಾದ ಏಳು ಜನ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರು ಪ್ರಧಾನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನ ಆರಾಧನೆಯನ್ನುಗೈದು ಸಂಜೀವನೀ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಜರಾಮರಣ ರಹಿತ ವಜ್ರದಂತೆ ದೃಢ ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದಲೇ ಯೋಗವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿ ಇವರು ಯೋಗಾಚಾರ್ಯರ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಇವರು ದೈತ್ಯರ ಪುರೋಹಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ಕಾವ್ಯ’, ‘ಕವಿ’ ಮತ್ತು ‘ಉಶನಾ’ ಇವರದ್ದೇ ನಾಮಾಂತರಗಳಾಗಿವೆ. ಪಿತೃಗಳ ಮಾನಸೀ ಕನ್ಯೆ ಗೋವಿನೊಂದಿಗೆ ಇವರ ವಿವಾಹವಾಗಿತ್ತು. ಯಾರು ಪ್ರಹ್ಲಾದರ ವಿದ್ಯಾಗುರುಗಳೋ ಆ ಶಂಡ-ಅಮರ್ಕ ಹೆಸರಿನ ಪುತ್ರರಿಬ್ಬರು ಇವರಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ್ದರು. ಇವರು ಅನೇಕ ಅತ್ಯಂತ ಗುಪ್ತ ಮತ್ತು ದುರ್ಲಭ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವರೂ, ಅನೇಕ ವಿದ್ಯೆಗಳ ಪಾರದರ್ಶಿಗಳೂ, ಮಹಾ ಬುದ್ಧಿವಂತರೂ ಮತ್ತು ಪರಮ ನೀತಿ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ‘ಶುಕ್ರನೀತಿ’ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಪುತ್ರ ಕಚನು ಇವರಿಂದಲೇ ಸಂಜೀವನೀ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿತಿದ್ದನು. ಮಹಾಭಾರತ, ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ, ವಾಯುಪುರಾಣ, ಬ್ರಹ್ಮಪುರಾಣ, ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಸ್ಕಂದಪುರಾಣ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಇವರ ಕಥೆಗಳು ತುಂಬಾ ವಿಚಿತ್ರ ಹಾಗೂ ಬೋಧಪ್ರದವಾಗಿವೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-38)
ದಂಡೋ ದಮಯತಾಮಸ್ಮಿ ನೀತಿರಸ್ಮಿ ಜಿಗೀಷತಾಮ್ ।
ಮೌನಂ ಚೈವಾಸ್ಮಿ ಗುಹ್ಯಾನಾಂ ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞಾನವತಾಮಹಮ್ ॥
(ಅಹಮ್) - ನಾನು, ದಮಯತಾಮ್ - ದಮನ ಮಾಡುವವರ, ದಂಡಃ - ದಂಡ ಎಂದರೆ ದಮನ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ,
ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಜಿಗೀಷತಾಮ್ - ಜಯಗಳಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳವರ, ನೀತಿಃ - ನೀತಿ, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಗುಹ್ಯಾನಾಮ್ - ಗೋಪ್ಯವಾಗಿಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಭಾವಗಳನ್ನು (ರಕ್ಷಕ), ಮೌನಮ್ - ಮೌನ, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು,
ಜ್ಞಾನವತಾಮ್ - ಜ್ಞಾನವಂತರ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವು, ಅಹಮ್, ಏವ - ನಾನೇ, (ಅಸ್ಮಿ) - ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 38 ॥
ನಾನು ದಮನ ಮಾಡುವವರ ದಂಡ ಅರ್ಥಾತ್ ದಮನ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ಆಗಿದ್ದೇನೆ; ಜಯಗಳಿಸುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳವರ ನೀತಿಯೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಗೋಪ್ಯವಾಗಿಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಭಾವಗಳ ರಕ್ಷಕವಾದ ‘ವೌನ’ನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವಂತರ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 38 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ದಮನ ಮಾಡುವವರ ದಂಡವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ದಂಡವು (ದಮನ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ) ಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾದ ಉಚ್ಛಂಖಲ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಪಾಪಾಚಾರದಿಂದ ತಡೆದು ಸತ್ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯರ ಮನಸ್ಸು ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳು ಕೂಡ ಈ ದಮನ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ವಶವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯವಾಗಬಲ್ಲವು. ದಮನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರೇ ದೇವತೆ, ರಾಜನು ಮತ್ತು ಶಾಸಕ ಮೊದಲಾದವರು ನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ದಮನ ಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರ ಆ ದಮನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವವರ ನೀತಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ನೀತಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯದ ವಾಚಕ ವಾಗಿದೆ. ನ್ಯಾಯದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನಿಜವಾದ ವಿಜಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅನೀತಿಯ ವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತದೋ ಆ ರಾಜ್ಯವು ಬೇಗನೇ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದುದರಿಂದ ನೀತಿ ಅರ್ಥಾತ್ ನ್ಯಾಯವು ವಿಜಯದ ಪ್ರಧಾನ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವವರ ನೀತಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೌನವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಇಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಎಷ್ಟು ಭಾವಗಳಿವೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲವೂ ಮೌನದಿಂದಲೇ (ಮಾತಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ) ಗುಪ್ತವಾಗಿರಬಲ್ಲವು. ಮಾತಾಡುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸದೆ ಅವನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿಡಲು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗೋಪನೀಯ ಭಾವಗಳ ರಕ್ಷಕ ಮೌನಕ್ಕೆ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಮೌನವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನವತಾಮ್’ ಪದವು ಯಾವ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅವರ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಜ್ಞಾನವತಾಮ್’ ಪದವು ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಮಾಡಿಸುವಂತಹ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅವರ ಜ್ಞಾನವೇ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-39)
ಯಚ್ಚಾಪಿ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಬೀಜಂ ತದಹಮರ್ಜುನ ।
ನ ತದಸ್ತಿ ವಿನಾ ಯತ್ಸ್ಯಾನ್ಮಯಾ ಭೂತಂ ಚರಾಚರಮ್ ॥
ಚ - ಮತ್ತು, ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ !, ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್ - ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಿಗೂ, ಯತ್ - ಯಾವುದು,
ಬೀಜಮ್ - ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆಯೋ, ತತ್, ಅಪಿ - ಅದು ಕೂಡ, ಅಹಮ್ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ (ಏಕೆಂದರೆ),
ಮಯಾ, ವಿನಾ - ನನ್ನಿಂದ ರಹಿತವಾದಂತಹ, ಯತ್, ಸ್ಯಾತ - ಯಾವುದಿದೆಯೋ, ತತ್ - ಆ, ಚರಾಚರಮ್ - ಚರಾಚರ, ಭೂತಮ್- ಭೂತಗಳು, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 39 ॥
ಮತ್ತು ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ಯಾವುದು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿರುವುದೋ ಅದು ಕೂಡ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ನನ್ನಿಂದ ರಹಿತವಾದಂತಹ ಯಾವುದೇ ಚರ ಮತ್ತು ಅಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥39॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬೀಜವು ಯಾವುದು? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನೇ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಜೀವ ಕೋಟಿಗೆ ಪರಮ ಆಧಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲದರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನೇ ಎಲ್ಲರ ಬೀಜ ಅಥವಾ ಮಹಾನ್ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಅವನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ‘ಸನಾತನ ಬೀಜ’ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅವಿನಾಶೀ ಬೀಜ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನನ್ನಿಂದ ರಹಿತವಾದಂತಹ ಯಾವುದೇ ಚರ ಅಥವಾ ಅಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತೆ ಮತ್ತು ಸರ್ವರೂಪತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿರುವನು. ಚರ ಅಥವಾ ಅಚರ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯು ನನ್ನಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪರೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಾನೇ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲೇ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಹೋಗಲಿ ಅಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರು ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ‘ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾವ-ಯಾವ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬೇಕು?’ (10/17) ಎಂಬ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವು ಇದರಿಂದ ಸಿಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಅನಂತವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಅವುಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಅದರಂತೆ ಇಪ್ಪತ್ತರಿಂದ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು. ಈಗ ಪುನಃ ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ವಿಭೂತಿಗಳ ಅನಂತತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಅದರ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-40)
ನಾಂತೋಽಸ್ತಿ ಮಮ ದಿವ್ಯಾನಾಂ ವಿಭೂತೀನಾಂ ಪರಂತಪ ।
ಏಷ ತೂದ್ದೇಶತಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ವಿಭೂತೇರ್ವಿಸ್ತರೋ ಮಯಾ ॥
ಪರಂತಪ - ಹೇ ಪರಂತಪ !, ಮಮ - ನನ್ನ, ದಿವ್ಯಾನಾಮ್ - ದಿವ್ಯವಾದ, ವಿಭೂತೀನಾಮ್ - ವಿಭೂತಿಗಳಿಗೆ,
ಅಂತಃ - ಅಂತ್ಯವೆಂಬುದೇ, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ (ನನ್ನ), ವಿಭೂತೇಃ - ವಿಭೂತಿಗಳ, ಏಷಃ - ಈ, ವಿಸ್ತರಃ - ವಿಸ್ತಾರ, ತು - ಆದರೋ (ನಿನಗಾಗಿ), ಉದ್ದೇಶತಃ - ಏಕದೇಶದಿಂದ ಅಂದರೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಮಯಾ - ನನ್ನ ಮೂಲಕ,
ಪ್ರೋಕ್ತಃ - ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ॥40॥
ಹೇ ಪರಂತಪ ಅರ್ಜುನಾ! ನನ್ನ ದಿವ್ಯವಾದ ವಿಭೂತಿಗಳಿಗೆ ಅಂತ್ಯವೆಂಬುದೇ ಇಲ್ಲ. ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳ ಈ ವಿಸ್ತಾರವಾದರೋ ನಿನಗಾಗಿ ಏಕದೇಶದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ॥ 40 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನನ್ನ ದಿವ್ಯ ವಿಭೂತಿಗಳಿಗೆ ಅಂತ್ಯವೆಂಬುದೇ ಇಲ್ಲ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ನನ್ನ ಸಾಧಾರಣ ವಿಭೂತಿಗಳದ್ದಾದರೋ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ; ಯಾವ ದಿವ್ಯ ವಿಭೂತಿ ಗಳಿವೆಯೋ ಅವುಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ಕೊನೆ ಇಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹೇಗೆ ನೀರು ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯ ಪರಮಾಣುಗಳ ಗಣನೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಎಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಎಷ್ಟಿವೆ ಎಂದರೆ ಯಾರೂ ಕೂಡ ಅವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾರರು. ಅನಂತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಅನಂತ ವಿಭೂತಿಗಳಿವೆ. ಅದರ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಯಾರೂ ಕಾಣಲಾರರು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ವಿಭೂತಿಗಳ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ನಾನು ಏಕದೇಶಿಯವಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು-ನಾನು ನನ್ನ ದಿವ್ಯ ವಿಭೂತಿಗಳ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಹೇಳಿದೆನೋ ಅದು ಆ ದಿವ್ಯ ವಿಭೂತಿಗಳ ಏಕದೇಶ (ಅಂಶಮಾತ್ರ)ದ್ದೇ ವರ್ಣನೆ ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲದರ ವರ್ಣನವಾದರೋ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ನಾನು ಈ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲೇ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದನು, ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ವಿಭೂತಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಸಮಾಪ್ತಗೊಳಿಸಿ ಈಗ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ತನ್ನ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-41)
ಯದ್ಯದ್ವಿಭೂತಿಮತ್ಸತ್ತ್ವಂ ಶ್ರೀಮದೂರ್ಜಿತಮೇವ ವಾ ।
ತತ್ತದೇವಾವಗಚ್ಛ ತ್ವಂ ಮಮ ತೇಜೋಽಂಶಸಂಭವಮ್ ॥
ಯತ್, ಯತ್ - ಯಾವ-ಯಾವ, ವಿಭೂತಿಮತ್ - ವಿಭೂತಿಯುಕ್ತವಾಗಿವೆಯೋ ಅಂದರೆ ಐಶ್ವರ್ಯಯುಕ್ತವಾಗಿವೆಯೋ, ಶ್ರೀಮತ್ - ಕಾಂತಿಯುಕ್ತವಾಗಿವೆಯೋ, ಊರ್ಜಿತಮ್, ವಾ - ಶಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಗಿವೆಯೋ, ತತ್, ತತ್, ಸತ್ತ್ವಮ್, ಏವ - ಅವೆಲ್ಲಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು, ಮಮ - ನನ್ನ, ತೇಜೋಽಂಶ ಸಂಭವಮ್, ಏವ - ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅಂಶದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ಎಂದು, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಅವಗಚ್ಛ - ತಿಳಿ. ॥ 41 ॥
ಯಾವ-ಯಾವುದು ವಿಭೂತಿಯುಕ್ತವಾಗಿವೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಐಶ್ವರ್ಯಯುಕ್ತವಾದ, ಕಾಂತಿಯುಕ್ತವಾದ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾದ ವಸ್ತುಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ನೀನು ನನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅಂಶದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ಎಂದು ತಿಳಿ. ॥41॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯತ್ಯತ್’ ಹಾಗೂ ‘ವಿಭೂತಿಮತ್’ ಶ್ರೀಮತ್ ಮತ್ತು ‘ಊರ್ಜಿತಮ್’ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ಸತ್ವಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅಂಶದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಜಡ ವಸ್ತುವು ಐಶ್ವರ್ಯ ಸಂಪನ್ನ, ಶೋಭೆ ಮತ್ತು ಕಾಂತಿ ಮೊದಲಾದ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನ ಹಾಗೂ ಬಲ, ತೇಜ, ಪರಾಕ್ರಮ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಶಕ್ತಿಯಿಂದೊಡಗೊಂಡಿರುತ್ತವೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸತ್ತ್ವಮ್ ಪದವಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಶೋಭೆ, ಶಕ್ತಿ, ಬಲ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸು ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲವೂ ಅಥವಾ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಕಂಡುಬಂದರೆ, ಆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಾಣೀ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವನ್ನು ಭಗವಂತನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅಂಶವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅಂಶದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಯಾವ ರೀತಿ ವಿದ್ಯುತ್ತಿನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲೋ ಬೆಳಕಾಗುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲೋ ಫ್ಯಾನ್ ತಿರುಗುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲೋ ನೀರು ಎತ್ತುತ್ತಾ ಇದೆ, ಎಲ್ಲೋ ರೇಡಿಯೋದಲ್ಲಿ ದೂರ-ದೂರದ ಹಾಡುಗಳು ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿವೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅನೇಕ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯವಾಗುತ್ತಾ ಇವೆ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಈ ಕಾರ್ಯಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆಯೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ತಿನ ಪ್ರಭಾವವೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ವಸ್ತುತಃ ಅದು ವಿದ್ಯುತ್ತಿನದೇ ಅಂಶದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿ ಅಥವಾ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ವಿಶೇಷತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅಂಶದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಯೋಗಶಕ್ತಿರೂಪೀ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅಂಶದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆಗೈದು ಈಗ ಭಗವಂತನು-ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ನನ್ನ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ಒಂದು ಅಂಶದಿಂದಲೇ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-42)
ಅಥವಾ ಬಹುನೈತೇನ ಕಿಂ ಜ್ಞಾತೇನ ತವಾರ್ಜುನ ।
ವಿಷ್ಟಭ್ಯಾಹಮಿದಂ ಕೃತ್ಸ್ನಮೇಕಾಂಶೇನ ಸ್ಥಿತೋ ಜಗತ್ ॥
ಅಥವಾ - ಅಥವಾ, ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಏತೇನ - ಈ (ಇದನ್ನೆಲ್ಲಾ), ಬಹುನಾ - ತುಂಬಾ, ಜ್ಞಾತೇನ - ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ, ತವ - ನಿನಗೆ, ಕಿಮ್ - ಯಾವ (ಪ್ರಯೋಜನವಿದೆ?), ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಇದಮ್ - ಈ,
ಕೃತ್ಸ್ನಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಜಗತ್ - ಜಗತ್ತನ್ನು, ಏಕಾಂಶೇನ - ನನ್ನ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ಒಂದಂಶ ಮಾತ್ರದಿಂದ,
ವಿಷ್ಟಭ್ಯ - ಧರಿಸಿಕೊಂಡು, ಸ್ಥಿತಃ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 42 ॥
ಅಥವಾ, ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಇದಲ್ಲದೆ, ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶದವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವಿದೆ? ನಾನು ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ನನ್ನ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ಒಂದಂಶಮಾತ್ರದಿಂದ ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 42 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಥವಾ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಥವಾ’ ಶಬ್ದವು ಪಕ್ಷಾಂತರದ ಬೋಧಕವಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತರಿಂದ ಮೂವತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಧಾನ-ಪ್ರಧಾನ ವಿಭೂತಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೋ, ಅದರಿಂದಲೂ ಭಿನ್ನವಾದ ತನ್ನ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಭಾವದ ಮಾತನ್ನು ಈಗ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಥವಾ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವಿದೆ?’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು-ನೀನು ಕೇಳಿದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ವಿಭೂತಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಯನ್ನಾದರೋ ಮಾಡಿದೆ, ಆದರೆ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದದ್ದು ಇಷ್ಟೇ ಎಂದಲ್ಲ, ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವುದನ್ನು ನಾನು ಈಗ ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆನೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೋ; ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲವೂ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬರಬಹುದು, ಅದರ ನಂತರ ನಿನಗಾಗಿ ಯಾವುದೂ ಕೂಡ ತಿಳಿಯುವುದು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವು ದಿಲ್ಲವೆಂಬುದೇ ಮುಖ್ಯವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಕೃತ್ಸ್ನಮ್’ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಜಗತ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ಒಂದು ಅಂಶದಿಂದ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಇದಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಕೃತ್ಸ್ನಮ್’ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಜಗತ್’ ಪದವು ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹಾಗೂ ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿ, ಭೋಗಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಸಹಿತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವು ಭಗವಂತನ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಅವನದ್ದೇ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ತನ್ನ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ಒಂದು ಅಂಶದಿಂದ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ
ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನಸಂವಾದೇ ವಿಭೂತಿಯೋಗೋನಾಮ ದಶಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 10 ॥
॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥
॥ ಅಥ ಏಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ವಿಶ್ವರೂಪದರ್ಶನಯೋಗವು ॥
ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು— ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದನು. ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾಂಶವಾಗಿ ಕೇವಲ ವಿಶ್ವರೂಪದ ಮತ್ತು ಅದರ ಸ್ತವನದ್ದೇ ಪ್ರಕರಣವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ವಿಶ್ವರೂಪದರ್ಶನಯೋಗ’ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.
ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ— ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನಿಂದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಮತ್ತು ಅವನ ಉಪದೇಶದ ಪ್ರಶಂಸೆಗೈದು ವಿಶ್ವರೂಪದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಲು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಐದರಿಂದ ಎಂಟರವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನೊಳಗೆ ದೇವತೆಗಳು, ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಹಾಗೆಯೇ ಅನೇಕವಾದ ಆಶ್ಚರ್ಯಪ್ರದ ದೃಶ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಒಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ಹತ್ತರಿಂದ ಹದಿಮೂರರ ತನಕ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟನು ಎಂಬುದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಆ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಅರ್ಜುನನು ವಿಸ್ಮಿತ ಮತ್ತು ಹರ್ಷಿತನಾಗಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮಗೈದು ಸ್ತುತಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಹದಿನೈದರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದರ ತನಕ ಅರ್ಜುನನು ವಿಶ್ವರೂಪದ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು, ಅದರ ಪ್ರಭಾವದ ವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ದೃಶ್ಯಗಳ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅವನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡರಿಂದ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕರವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ‘ಕಾಲ’ನೆಂದು ಹಾಗೂ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿ ಸಮಸ್ತ ವೀರರು ಮೊದಲೇ ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟವರೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅಜುನನನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಇದಾದ ನಂತರ ಮೂವತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಭಯಗೊಂಡ ಅರ್ಜುನನು ಮಾತನಾಡುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಮೂವತ್ತಾರರಿಂದ ನಲವತ್ತಾರರವರೆಗೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ತುತಿ, ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಅವನಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆಯಾಚನೆ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದರ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ನಲವತ್ತೇಳು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅದರ ದರ್ಶನದ ದುರ್ಲಭತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಐವತ್ತರಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಿ ಪುನಃ ಮನುಷ್ಯರೂಪನಾಗುವ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಸಂಜಯನು ಮಾಡಿರುವನು. ಐವತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಸೌಮ್ಯ ಮಾನವ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಸಚೇತ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥನಾಗುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಐವತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಐವತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪದ ದರ್ಶನವನ್ನು ದುರ್ಲಭವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಆ ರೂಪದ ದರ್ಶನ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು ಸುಲಭವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಐವತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯಭಕ್ತಿಯ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಿ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿ ಹಾಗೂ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವನು. ಅನಂತರ ಹನ್ನೆರಡರಿಂದ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಸ್ತುತಿಗೈದು ಅವನ ದಿವ್ಯ ವಿಭೂತಿಗಳು ಮತ್ತು ಯೋಗಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆಗ ಭಗವಂತನು ನಲವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಸಮಾಪ್ತಗೊಳಿಸಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನು ತನ್ನ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಿರುವನು. ಈ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾನ್ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು (ಯಾರ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವು ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆಯೋ) ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮತ್ತು ಅವನ ಉಪದೇಶದ ಪ್ರಶಂಸೆಮಾಡುತ್ತಾ ಅರ್ಜುನನು ಅವನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-1)
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ಮದನುಗ್ರಹಾಯ ಪರಮಂ ಗುಹ್ಯಮಧ್ಯಾತ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಮ್ ।
ಯತ್ತ್ವಯೋಕ್ತಂ ವಚಸ್ತೇನ ಮೋಹೋಽಯಂ ವಿಗತೋ ಮಮ ॥
ಮದನುಗ್ರಹಾಯ - ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ತ್ವಯಾ - ನೀನು, ಯತ್ - ಯಾವ, ಪರಮಮ್ - ಪರಮ, ಗುಹ್ಯಮ್ - ಗೋಪ್ಯವಾದ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಮ್ - ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ವಿಷಯಕವಾದ, ವಚಃ - ವಚನ ಎಂದರೆ ಉಪದೇಶವನ್ನು, ಉಕ್ತಮ್ - ಮಾಡಿದೆಯೋ, ತೇನ - ಅದರಿಂದ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಅಯಮ್ - ಈ, ಮೋಹಃ - ಅಜ್ಞಾನವು, ವಿಗತಃ - ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ.
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು - ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಯಾವ ಪರಮಗೋಪ್ಯವಾದ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ವಿಷಯಕವಾದ ವಚನ ಅರ್ಥಾತ್ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡಿದೆಯೋ, ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಈ ಅಜ್ಞಾನವು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ॥ 1 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮದನುಗ್ರಹಾಯ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಸಮುದ್ರನಾದ ಭಗವಂತನು ‘ಅರ್ಜುನಾ! ನಿನಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೇಮವಿದೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಈ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಿನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ತನ್ನ ಯಾವ ಅಲೌಕಿಕ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಿದನೋ, ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಆನಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದ ತರಂಗಗಳು ಏಳತೊಡಗಿದವು. ಅವನು ಯೋಚಿಸಿದನು ‘ಆಹಾ! ಈ ಸರ್ವ ಲೋಕಮಹೇಶ್ವರನಾದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ತುಚ್ಛನಾದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಎಷ್ಟು ಕೃಪೆ ಇದೆ, ಯಾವ ಈ ಕ್ಷುದ್ರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರೇಮೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನಲ್ಲ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ಮಹತ್ತ್ವದ ಎಂತೆಂತಹ ಗೋಪನೀಯವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದಾನೆ.’ ಈಗಲಾದರೋ ಅವನಿಗೆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳು ನೆನಪಾದುವು, ಮತ್ತು ಅವನು ಪರಮ ವಿಶ್ವಾಸದೊಂದಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಗುಣಗಾನ ಮಾಡುತ್ತ ಪುನಃ ಯೋಗಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಭೂತಿಗಳ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಕೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೇಮತುಂಬಿದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು; ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿದನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳ ಹಾಗೂ ಯೋಗದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಅರ್ಜುನನ ಹೃದಯದ ಮೇಲೆ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯ ಅಚ್ಚು ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅವನು ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯ ಅಪೂರ್ವ ದರ್ಶನಗೈದು ಆನಂದದಿಂದ ಮುಗ್ಧನಾಗಿ ಹೋದನು.
ಸಾಧಕನಿಗೆ ತನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥ, ಸಾಧನೆ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಯೋಗ್ಯತೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನು ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯ ಪರಮಲಾಭದಿಂದ ವಂಚಿತನಾದಂತೆ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನು ಸಹಜ ವಾಗಿಯೇ ಸಾಧನೆಯ ಉಚ್ಚ ಹಂತಕ್ಕೆ ಏರಲಾರನು; ಆದರೆ ಯಾವಾಗ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಏನೆಲ್ಲ ಆಗುತ್ತಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವು ಭಗವಂತನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಂತೆ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಅವನ ಹೃದಯವು ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ತುಂಬಿಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ‘ಆಹಾ! ಹೇ ಭಗವಂತನೇ! ನಾನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಕೂಗು ಏಳುತ್ತದೆ. ನಾನಾದರೋ ಸರ್ವಥಾ ಅನಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದ್ದೇ ಲೀಲೆಯಾಗಿದೆ.’ ಇಂತಹ ಕೃತಜ್ಞತಾಪೂರ್ಣ ಹೃದಯದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಹೇ ಭಗವಂತಾ! ನೀನು ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಮಹತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವೆಯೋ ನಾನು ಅದಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿಲ್ಲ. ನೀನು ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಪರಮಗೋಪನೀಯವಾದ ನಿನ್ನ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿರುವೆ. ಇದೇ ‘ಮದನುಗ್ರಹಾಯ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ- ‘ಪರಮಮ್’, ‘ಗುಹ್ಯಮ್’, ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಸಂಜ್ಞಿತಮ್’ - ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ವಚಃ’ ಪದವು ಭಗವಂತನ ಯಾವ ಉಪದೇಶದ ಸೂಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪರಮ ವಚನಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನು ಪುನಃ ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನೋ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನ ಯಾವ ಉಪದೇಶವಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಅದರನಂತರ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಲಾಗಿ ಪುನಃ ಇಪ್ಪತ್ತರಿಂದ ನಲವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ತನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಸಿದ್ದನೋ ಹಾಗೂ ಏಳರಿಂದ ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗೆ ವಿಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೈದು ಭಗವಂತನು ಯಾವ ತನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೋ ಅವೆಲ್ಲ ಉಪದೇಶಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಮ್’, ‘ಗುಹ್ಯಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಮ್’ ಈ ಮೂರೂ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ವಚಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.
ಯಾವ ಯಾವ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವದ ನಿರೂಪಣೆಮಾಡಿ ತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವಂತೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಪ್ರೇರಣೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟರೂಪದಿಂದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಾದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದೇನೋ, ಅವನೇ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಕರ್ತಾ, ಹರ್ತಾ, ನಿರ್ಗುಣ, ಸಗುಣ, ನಿರಾಕಾರ, ಸಾಕಾರ, ಮಾಯಾತೀತ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವಾಧಾರನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆಯೋ ಆ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ‘ಪರಮ ಗುಹ್ಯ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಅನುವಾದ ಮಾಡಿ ಅರ್ಜುನನು-ನಿನ್ನ ಈ ಉಪದೇಶವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ಪರಮ ಗೋಪನೀಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ-ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಯಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ಮೋಹಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಅರ್ಜುನನ ಯಾವ ಮೋಹದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಉಪದೇಶದ ಮೂಲಕ ಅದರ ನಾಶವಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಯಾವ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ಅವನ ಮೋಹವಾಗಿತ್ತು. ಈಗ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಉಪದೇಶದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ರಹಸ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನು ‘ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೋ ಇದೇ ಅವನ ಮೋಹವು ನಷ್ಟವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-2)
ಭವಾಪ್ಯಯೌ ಹಿ ಭೂತಾನಾಂ ಶ್ರುತೌ ವಿಸ್ತರಶೋ ಮಯಾ ।
ತ್ವತ್ತಃ ಕಮಲಪತ್ರಾಕ್ಷ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಮಪಿ ಚಾವ್ಯಯಮ್ ॥
ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಕಮಲಪತ್ರಾಕ್ಷ - ಹೇ ಕಮಲಪತ್ರಾಕ್ಷನೆ !, ಮಯಾ - ನಾನು, ತ್ವತ್ತಃ - ನಿನ್ನಿಂದ, ಭೂತಾನಾಮ್- ಭೂತಗಳ, ಭವಾಪ್ಯಯೌ - ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯವನ್ನು, ವಿಸ್ತರಶಃ - ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಶ್ರುತೌ - ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಹಾಗೂ (ನಿನ್ನ), ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶಿಯಾದ, ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಮ್ - ಮಹಿಮೆಯನ್ನು, ಅಪಿ - ಕೂಡ (ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ) ॥ 2 ॥
ಏಕೆಂದರೆ ಹೇ ಕಮಲಪತ್ರಾಕ್ಷನೆ! ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಜೀವಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸಹ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ॥ 2 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಜೀವಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ,’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು - ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ನೀನೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ ಮತ್ತು ಅವೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ-ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನ ಮುಖದಿಂದ (ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗೆ) ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಅವಿನಾಶೀ ಮಹಿಮೆಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ಕೇವಲ ಭೂತಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯದ ಮಾತನ್ನೇ ನಿನ್ನಿಂದ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಮಾತಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಯಾವ ಅವಿನಾಶೀ ಮಹಿಮೆ ಇದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ ನೀನೇ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವದ ಸೃಜನ, ಪಾಲನ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ತನೇ ಆಗಿರುವೆ, ಎಲ್ಲರ ನಿಯಮನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಉದಾಸೀನನಾಗಿರುವೆ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಆಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಆಯಾಯ ವಸ್ತುಗಳ ಗುಣ-ದೋಷಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವೆ, ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಸುಖ-ದುಃಖರೂಪೀ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನಿರ್ದಯತೆ ಮತ್ತು ವಿಷಮತೆಯ ದೋಷದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರುವೆ, ಪ್ರಕೃತಿ, ಕಾಲ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಪಾಲಕರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ಎಲ್ಲರ ನಿಯಮನ ಮಾಡುವ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನಾದ ಭಗವಂತನಾಗಿದ್ದೀಯೇ-ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಆಯಾಯ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-3)
ಏವಮೇತದ್ಯಥಾತ್ಥ ತ್ವಮಾತ್ಮಾನಂ ಪರಮೇಶ್ವರ ।
ದ್ರಷ್ಟುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ತೇ ರೂಪಮೈಶ್ವರಂ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ॥
ಪರಮೇಶ್ವರ - ಹೇ ಪರಮೇಶ್ವರನೆ !, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ನಿನ್ನನ್ನು, ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ಆತ್ಥ - ಹೇಳಿಕೊಂಡಿರುವೆಯೋ, ಏತತ್ - ಅದು, ಏವಮ್ (ಏವ) - ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ (ಆದರೆ), ಪುರುಷೋತ್ತಮ - ಎಲೈ ಪುರುಷೋತ್ತಮ!, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಐಶ್ವರಮ್ ರೂಪಮ್ - ಜ್ಞಾನ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಶಕ್ತಿ, ಬಲ, ವೀರ್ಯ ಮತ್ತು ತೇಜದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಐಶ್ವರರೂಪವನ್ನು (ನಾನು), ದ್ರಷ್ಟುಮ್ - ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಲು, ಇಚ್ಛಾಮಿ - ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 3 ॥
ಹೇ ಪರಮೇಶ್ವರನೇ ! ನೀನು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿರುವೆಯೋ ಅದು ಸರಿಯಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಆದರೆ ಹೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆ ! ನಿನ್ನ ಜ್ಞಾನ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಶಕ್ತಿ, ಬಲ, ವೀರ್ಯ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಐಶ್ವರ - ರೂಪವನ್ನು ನಾನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 3 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪರಮೇಶ್ವರ’ ಮತ್ತು ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ ಈ ಎರಡೂ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಪರಮೇಶ್ವರ’ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ನೀನು ಈಶ್ವರರಿಗೂ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದೀಯೇ, ಮತ್ತು ಸರ್ವಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದೀಯೆ; ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಯಾವ ಐಶ್ವರ-ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವೆನೋ, ಅದರ ದರ್ಶನವನ್ನು ನೀನು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಮಾಡಿಸಬಲ್ಲೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ-ನೀನು ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಉತ್ತಮ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ಆದುದರಿಂದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ದಯೆಗೈದು ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಮಾಡು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನೀನು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿರುವೆಯೋ ಅದು ಸರಿಯಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ನಿನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ನೀನು ನಿನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲಾ ಹೇಳಿರುವೆಯೋ-ಅದು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಐಶ್ವರಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ರೂಪಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ರೂಪದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅದನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಸೀಮ ಮತ್ತು ಅನಂತ ಜ್ಞಾನ, ಶಕ್ತಿ, ಬಲ, ವೀರ್ಯ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸು ಮೊದಲಾದ ಈಶ್ವರೀಯ ಗುಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವ ಯಾರಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೋ ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವವೆಲ್ಲ ಯಾರ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ರೂಪದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಐಶ್ವರಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ರೂಪಮ್’ ಪದವಿದೆ, ಮತ್ತು ‘ಅದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ಇಂತಹ ಅದ್ಭುತ ರೂಪವನ್ನು ನಾನು ಎಂದೂ ನೋಡಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಮುಖದಿಂದ ಅದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ (10/42) ಅದನ್ನು ನೋಡಲು ನನ್ನ ಮನದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಕಟ ಇಚ್ಛೆಯುಂಟಾಗಿದೆ, ಆ ರೂಪ ದರ್ಶನಮಾಡಿ ನಾನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುವೆನು-ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿತ್ತು, ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಶಂಕೆಗಳು ಇರಲೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಅಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದನು?
ಉತ್ತರ - ಹೇಗೆ ಯಾವುದೇ ಸತ್ಯವಾದಿಯ ಬಳಿ ಪರಶುಶಿಲೆ ಚಿಂತಾಮಣಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಅದ್ಭುತವಸ್ತು ಇದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಕೇಳಿದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಇವರ ಬಳಿ ಇಂತಹ ವಸ್ತುವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಪೂರ್ಣವಿಶ್ವಾಸವುಂಟಾದರೂ ಆ ಅದ್ಭುತ ವಸ್ತುವನ್ನು ಮೊದಲು ಎಂದೂ ನೋಡದೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನ ಮನದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ನೋಡುವ ಉತ್ಕಟವಾದ ಇಚ್ಛೆಯು ಉಂಟಾದರೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸಿದರೆ ಅದರಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸದಲ್ಲಿ ಕೊರತೆಯಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಾತಿದೆ? ಇದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಆ ಅಲೌಕಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲು ಎಂದೂ ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಮನದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ನೋಡುವ ಇಚ್ಛೆಯು ಜಾಗ್ರತವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಅವನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದಾಗ ಇದರಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿಶ್ವಾಸ ಕಡಿಮೆ ಇತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿತ್ತು ಆಗಲೇ ನೋಡುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದನು.
(ಶ್ಲೋಕ-4)
ಮನ್ಯಸೇ ಯದಿ ತಚ್ಛಕ್ಯಂ ಮಯಾ ದ್ರಷ್ಟುಮಿತಿ ಪ್ರಭೋ ।
ಯೋಗೇಶ್ವರ ತತೋ ಮೇ ತ್ವಂ ದರ್ಶಯಾತ್ಮಾನಮವ್ಯಯಮ್ ॥
ಪ್ರಭೋ - ಹೇ ಪ್ರಭುವೇ !, ಯದಿ - ಒಂದು ವೇಳೆ, ಮಯಾ - ನನ್ನ ಮೂಲಕ, ತತ್ - ನಿನ್ನ ಆ ರೂಪ, ದ್ರಷ್ಟುಮ್- ನೋಡಲ್ಪಡುವುದು, ಶಕ್ಯಮ್ - ಶಕ್ಯವಾಗಿದೆ, ಇತಿ - ಎಂಬುದಾಗಿ, ಮನ್ಯಸೇ - ನೀನು ಭಾವಿಸುವೆಯಾದರೆ, ತತಃ - ಆಗ, ಯೋಗೇಶ್ವರ - ಹೇ ಯೋಗೇಶ್ವರನೆ!, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಅವ್ಯಯಮ್ ಆತ್ಮಾನಮ್ - ನಿನ್ನ ಆ ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಮೇ - ನನಗೆ, ದರ್ಶಯ - ದರ್ಶನಮಾಡಿಸು. ॥ 4 ॥
ಹೇ ಪ್ರಭುವೆ ! ಒಂದು ವೇಳೆ ನನ್ನ ಮೂಲಕ ನಿನ್ನ ಆ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಶಕ್ಯವಾದುದು ಎಂದು ನೀನು ಭಾವಿಸುವೆಯಾದರೆ, ಆಗ ಹೇ ಯೋಗೀಶ್ವರನೆ ! ನೀನು ನಿನ್ನ ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಸ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನವನ್ನು ನನಗೆ ಮಾಡಿಸು. ॥ 4 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಭೋ’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗೇಶ್ವರ’ ಈ ಎರಡೂ ಸಂಬೋಧನೆಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಪ್ರಭೋ’ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ನೀನು ಎಲ್ಲರ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯ ಹಾಗೂ ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ರೂಪದಿಂದ ಶಾಸನ ಮಾಡುವವನಾದ ಕಾರಣ ಸರ್ವಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ನಿನ್ನ ಆ ರೂಪದ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಸುಯೋಗ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಯಲ್ಲವಾದರೆ ನೀನು ಕೃಪಾಪೂರ್ವಕ ನಿನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸುಯೋಗ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೂ ‘ಯೋಗೇಶ್ವರ’ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ-ನೀನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಯೋಗಗಳ ಒಡೆಯನಾಗಿರುವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಬಯಸಿದರೆ ನನಗೆ ನಿನ್ನ ಆ ರೂಪವನ್ನು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ ತೋರಿಸಬಲ್ಲೆ. ಸಾಧಾರಣ ಯೋಗಿಯೂ ಕೂಡ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತನ್ನ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಬಹುದಾದರೆ ನಿನ್ನ ಮಾತಾದರೂ ಏನು? ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಒಂದು ವೇಳೆ ನನ್ನ ಮೂಲಕ ನಿನ್ನ ಆ ರೂಪವು ನೋಡಲ್ಪಡುವುದು ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿದರೆ ಅದನ್ನು ನನಗೆ ತೋರಿಸು’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನ ಶ್ರೀಮುಖದಿಂದ ಕೇಳಿದುದು ವಸ್ತುತಃ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ನೀನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಆ ಸ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನವನ್ನು ನನಗೆ ಮಾಡಿಸದಿದ್ದರೂ ಅದರಿಂದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯೋಗೇಶ್ವರನಾದ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೂ ಸಿದ್ಧವಾಗದು ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ವಿಶ್ವಾಸವೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಆ ಸ್ವರೂಪ ದರ್ಶನದ ಲಾಲಸೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನೀನು ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಯಾಗಿರುವೆ, ನೋಡಿಕೋ - ನನ್ನ ಆ ಲಾಲಸೆಯು ನಿಜವಾದ ಮತ್ತು ಉತ್ಕಟವಾಗಿದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ತಿಳಿದುಕೋ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಆ ಲಾಲಸೆಯು ನಿಜವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಿನಗನಿಸಿದರೆ ಹೇ ಪ್ರಭೋ! ನಾನು ಆ ಸ್ವರೂಪ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾಗುತ್ತೇನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ನೀನಾದರೋ ಭಕ್ತ ವಾಂಛಾಕಲ್ಪತರುವಾಗಿರುವೆ, ಅವನ ಮನದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತೀಯೆ, ಬೇರೆ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿದೆಯಾದರೆ ಕೃಪೆಮಾಡಿ ನಿನ್ನ ಆ ಸ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನ ನನಗೆ ಮಾಡಿಸು.
ಸಂಬಂಧ— ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧಾಳು ಮತ್ತು ಪರಮ ಪ್ರೇಮೀ ಅರ್ಜುನನು ಈ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆಮಾಡುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ನೋಡಲು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-5)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಪಶ್ಯ ಮೇ ಪಾರ್ಥ ರೂಪಾಣಿ ಶತಶೋಽಥ ಸಹಸ್ರಶಃ ।
ನಾನಾವಿಧಾನಿ ದಿವ್ಯಾನಿ ನಾನಾವರ್ಣಾಕೃತೀನಿ ಚ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ !, ಅಥ - ಈಗ (ನೀನು), ಮೇ - ನನ್ನ, ಶತಶಃ, ಸಹಸ್ರಶಃ - ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು, ನಾನಾ ವಿಧಾನಿ - ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ, ಚ - ಮತ್ತು, ನಾನಾ ವರ್ಣಾಕೃತೀನಿ - ಬಗೆ ಬಗೆಯ ವರ್ಣ ಹಾಗೂ ನಾನಾ ಆಕೃತಿಗಳುಳ್ಳ,
ದಿವ್ಯಾನಿ - ಅಲೌಕಿಕವಾದ, ರೂಪಾಣಿ - ರೂಪಗಳನ್ನು, ಪಶ್ಯ - ನೋಡು ! ॥ 5 ॥
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ ! ಈಗ ನೀನು ನನ್ನ ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ, ಮತ್ತು ಬಗೆಬಗೆಯ ವರ್ಣ ಹಾಗೂ ಆಕೃತಿಗಳುಳ್ಳ ಅಲೌಕಿಕವಾದ ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡು. ॥ 5 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಶತಶಃ’ ಮತ್ತು ‘ಸಹಸ್ರಶಃ’ ಈ ಎರಡು ಸಂಖ್ಯಾವಾಚಕ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇವುಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ರೂಪಗಳ ಅಸಂಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು - ಈ ನನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಅಸಂಖ್ಯ ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡು ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನಾವಿಧಾನಿ’ಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ನಾನಾವಿಧಾನಿ’ ಪದವು ಅನೇಕ ಭೇದಗಳ ಬೋಧಕವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು ವಿಶ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ರೂಪಗಳ ಜಾತಿಗತ ಭೇದಗಳ ಅನೇಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾನೆ-ಅರ್ಥಾತ್ ದೇವ, ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ತಿರ್ಯಕ್ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಜೀವಿಗಳ ನಾನಾ ಭೇದಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ (ನನ್ನಲ್ಲಿ) ನೋಡು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನಾವರ್ಣಾಕೃತೀನಿ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ವರ್ಣ’ ಶಬ್ದವು ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ, ಕಪ್ಪು ಮೊದಲಾದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಬಣ್ಣಗಳ ಮತ್ತು ‘ಆಕೃತಿ’ ಶಬ್ದವು ಅಂಗಗಳ ರಚನೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ರೂಪಗಳ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಅದರ ಅಂಗಗಳ ರಚನೆಯು ಬೇರೆ - ಬೇರೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಿರುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ‘ನಾನಾ ವರ್ಣಾಕೃತೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ನಾನಾವರ್ಣಾಕೃತೀನಿ’ಯ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಪದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು-ಈ ರೂಪಗಳ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಅದರ ಅಂಗಗಳ ರಚನೆಯೂ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೂ ನೀನು ನೋಡು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿರುವನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದಿವ್ಯಾನಿ’ಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಆಶ್ಚರ್ಯಜನಕ ವಸ್ತುವನ್ನು ದಿವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ದಿವ್ಯಾನಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು-ನನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಈ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸಂಖ್ಯ ರೂಪಗಳೆಲ್ಲವೂ ದಿವ್ಯವಾಗಿವೆ- ನನ್ನ ಅದ್ಭುತ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ರಚಿತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಆಶ್ಚರ್ಯಜನಕವಾಗಿವೆ-ಎಂದು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-6)
ಪಶ್ಯಾದಿತ್ಯಾನ್ವಸೂನ್ ರುದ್ರಾನಶ್ವಿನೌ ಮರುತಸ್ತಥಾ ।
ಬಹೂನ್ಯದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಾಣಿ ಪಶ್ಯಾಶ್ಚರ್ಯಾಣಿ ಭಾರತ ॥
ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯ ಅರ್ಜುನನೇ! (ನನ್ನಲ್ಲಿ), ಆದಿತ್ಯಾನ್ - ಆದಿತ್ಯರನ್ನು ಎಂದರೆ ಅದಿತಿಯ ಹನ್ನೆರಡು ಪುತ್ರರನ್ನು, ವಸೂನ್ - ಅಷ್ಟ ವಸುಗಳನ್ನು, ರುದ್ರಾನ್ - ಏಕಾದಶ ರುದ್ರರನ್ನು, ಅಶ್ವಿನೌ - ಇಬ್ಬರೂ ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರನ್ನು (ಮತ್ತು), ಮರುತಃ - ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತು ಮರುದ್ಗಣರನ್ನು, ಪಶ್ಯ - ನೋಡು!, ತಥಾ - ಹಾಗೂ (ಇನ್ನೂ), ಬಹೂನಿ - ಅನೇಕವಾದ, ಅದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಾಣಿ - ಮೊದಲು ನೋಡದಿರುವ, ಆಶ್ಚರ್ಯಾಣಿ - ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯ ರೂಪಗಳನ್ನು, ಪಶ್ಯ - ನೋಡು! ॥6॥
ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯನಾದ ಅರ್ಜುನಾ ! ನನ್ನಲ್ಲಿ ಆದಿತ್ಯರನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಅದಿತಿಯ ಹನ್ನೆರಡು ಪುತ್ರರನ್ನು, ಅಷ್ಟವಸುಗಳನ್ನು, ಏಕಾದಶ ರುದ್ರರನ್ನು, ಇಬ್ಬರು ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರನ್ನು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತು ಮರುದ್ಗಣರನ್ನು ನೋಡು. ಹಾಗೆಯೇ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಅನೇಕವಾದ ಮೊದಲು ನೋಡದಿರುವ ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯ ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡು! ॥ 6 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆದಿತ್ಯರು, ವಸುಗಳು, ರುದ್ರರು, ಅಶ್ವಿನೀ ಕುಮಾರರನ್ನು ಮತ್ತು ಮರುದ್ಗಣರನ್ನು ನೋಡಲು ಹೇಳಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ಶಬ್ದಗಳು ಪ್ರಧಾನ-ಪ್ರಧಾನ ದೇವತೆಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ. ಇವರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೋಡೆಂದು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಇವರಗಳಲ್ಲಿ ಆದಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಮರುದ್ಗಣರ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ವಸು ಮತ್ತು ರುದ್ರರನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ವಿಸ್ತಾರ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಅಶ್ವಿನೀ ಕುಮಾರರು ಇಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ದೇವವೈದ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ.*
* ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಸೂರ್ಯನ ಪತ್ನೀ ಸಂಜ್ಞೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ (ವಿಷ್ಣು ಪುರಾಣ 3/2/7, ಅಗ್ನಿಪುರಾಣ 273/4) ಕೆಲವು ಕಡೆ ಇವರನ್ನು ಕಶ್ಯಪರ ಔರಸ ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಅದಿತಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರೆಂದೂ (ವಾಲ್ಮೀಕೀ ರಾಮಾಯಣ ಅರಣ್ಯ - 14/14) ಹಾಗೂ ಕೆಲವು ಕಡೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಕಿವಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು ಎಂದೂ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ (ವಾಯುಪುರಾಣ 65/57) ಕಲ್ಪ ಭೇದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣನೆಗಳೂ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿವೆ. ಇವರು ದಧ್ಯಙ್ ಮುನಿಯಿಂದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು (ಋಗ್ವೇದ 1/17/116/12; ದೇವೀಭಾಗವತ 7/36) ರಾಜಾ ಶರ್ಯಾತಿಯ ಮಗಳು ಹಾಗೂ ಚ್ಯವನ ಮುನಿಯ ಪತ್ನಿಯಾದ ಸುಕನ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಇವರು ವೃದ್ಧ ಮತ್ತು ಅಂಧನಾದ ಚ್ಯವನನಿಗೆ ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ನವಯೌವನ ಕರುಣಿಸಿದ್ದರು (ದೇವೀ ಭಾಗವತ 7/4/5), ಮಹಾಭಾರತ, ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಇವರ ಕಥೆಯು ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಾಣಿ’ ಮತ್ತು ‘ಬಹೂನಿ’ ಈ ಎರಡೂ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ಆಶ್ಚರ್ಯಾಣಿ’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೊದಲು ಎಂದೂ ನೋಡದಿರುವ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ‘ಅದೃಷ್ಟಪೂರ್ವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದ್ಭುತ ಅರ್ಥಾತ್ ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ‘ಆಶ್ಚರ್ಯ’ವನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುವುದೋ ಅದನ್ನು ‘ಆಶ್ಚರ್ಯ’ (ಆಶ್ಚರ್ಯಜನಕ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಬಹೂನಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬೋಧಕವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಅನೇಕವಾದ ಮೊದಲು ಯಾರೂ ನೋಡದ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಜನಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು - ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನೀನು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಂದಿನತನಕ ಎಂದೂ ನೋಡಲಿಲ್ಲವೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನು ಕೂಡ ನೀನು ನನ್ನ ಈ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೋಡು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-7)
ಇಹೈಕಸ್ಥಂ ಜಗತ್ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಪಶ್ಯಾದ್ಯ ಸಚರಾಚರಮ್ ।
ಮಮ ದೇಹೇ ಗುಡಾಕೇಶ ಯಚ್ಚಾನ್ಯದ್ದ್ರಷ್ಟುಮಿಚ್ಛಸಿ ॥
ಗುಡಾಕೇಶ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಅದ್ಯ - ಈಗ, ಇಹ - ಈ, ಮಮ - ನನ್ನ, ದೇಹೇ - ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಏಕಸ್ಥಮ್ - ಒಂದೆಡೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ, ಸಚರಾಚರಮ್ - ಚರಾಚರಸಹಿತವಾದ, ಕೃತ್ಸ್ನಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಜಗತ್ - ಜಗತ್ತನ್ನು, ಪಶ್ಯ - ನೋಡು (ಹಾಗೂ), ಅನ್ಯತ್ - ಮತ್ತು, ಚ - ಕೂಡ, ಯತ್ - ಏನೇನನ್ನು, ದ್ರಷ್ಟುಮ್ - ನೋಡಲು, ಇಚ್ಛಸಿ - ಇಚ್ಛಿಸುವೆಯೋ (ಅದನ್ನು ನೋಡು). ॥ 7 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ಈಗ ಈ ನನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಚರಾಚರಸಹಿತವಾದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡು ಹಾಗೂ ಇನ್ನೂ ಏನೇನನ್ನು ನೋಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುವೆಯೋ ಅವನ್ನೂ ನೋಡು ! ॥ 7 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧನೆಮಾಡಿ ಭಗವಂತನು - ನೀನು ನಿದ್ರೆಯ ಒಡೆಯನಾಗಿರುವೆ, ಆದುದರಿಂದ ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ನನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡು; ಅಂದರೆ, ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಶಯ ಅಥವಾ ಭ್ರಮೆಯೂ ಇರಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅದ್ಯ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅದ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ‘ಈಗ’ ಎನ್ನುವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ನೀನು ನನ್ನ ಯಾವ ರೂಪದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಲು ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿರುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ತೋರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವಿಳಂಬ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದಾಗಲೇ ನಾನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಚರಾಚರಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಕೃತ್ಸ್ನಮ್’ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಜಗತ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಇಹ’ ಮತ್ತು ‘ಏಕಸ್ಥಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಯಾವ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯಾವ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡಲು ಹೇಳಿರುವನು?
ಉತ್ತರ - ಪಶು, ಪಕ್ಷೀ, ಕೀಟ, ಪತಂಗ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು, ಮನುಷ್ಯರೇ ಮೊದಲಾದವರು ಓಡಾಡುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ‘ಚರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೂ ಪರ್ವತ, ವೃಕ್ಷಗಳೇ ಆದಿ ಒಂದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವವುಗಳಿಗೆ ‘ಅಚರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಭೋಗಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೃತ್ಸ್ನಂ’ ಮತ್ತು ‘ಸಚರಾಚರಮ್’ ಈ ಎರಡೂ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಜಗತ್’ ಪದವಿದೆ.
‘ಇಹ’ ಪದವು ‘ದೇಹೇ’ ಎನ್ನುವುದರ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಏಕಸ್ಥಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ-ನನ್ನ ಈ ಶರೀರವು ಯಾವ ಸಾರಥಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ರಥದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನವಾಗಿದೆಯೋ ಇದೇ ಶರೀರದ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು ಎಂಬ ಈ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಾನು ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇನ್ನು ಕೂಡ ಏನೆಲ್ಲ ನೀನು ನೋಡಲು ಬಯಸುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ನೋಡು’-ಎಂಬ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಈ ವರ್ತಮಾನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡುವುದಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ದ್ಯೋತಕವಾದ ಎಷ್ಟೋ ದೃಶ್ಯಗಳು, ತನ್ನ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಜಯ-ಪರಾಜಯದ ದೃಶ್ಯಗಳು ಅಥವಾ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯತ್ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ಇಚ್ಛೆ ನಿನಗಿದ್ದರೆ, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ನೀನು ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಶರೀರದ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಬಲ್ಲೆ! ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ತನ್ನ ಅದ್ಭುತ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ಬಳಿಕವೂ ಯಾವಾಗ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲಾಗಲಿಲ್ಲವೋ ಆಗ ಅವನಿಂದ ನೋಡಲಾಗದೇ ಇರುವುದರ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಅಂತರ್ಯಾಮೀ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು —
(ಶ್ಲೋಕ-8)
ನ ತು ಮಾಂ ಶಕ್ಯಸೇ ದ್ರಷ್ಟುಮನೇನೈವ ಸ್ವಚಕ್ಷುಷಾ ।
ದಿವ್ಯಂ ದದಾಮಿ ತೇ ಚಕ್ಷುಃ ಪಶ್ಯ ಮೇ ಯೋಗಮೈಶ್ವರಮ್ ॥
ತು - ಆದರೆ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು (ನೀನು), ಅನೇನ - ಈ, ಸ್ವಚಕ್ಷುಷಾ - ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಕೃತವಾದ ನೇತ್ರಗಳಿಂದ, ದ್ರಷ್ಟುಮ್ - ನೋಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಏವ - ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ, ನ, ಶಕ್ಯಸೇ - ಸಮರ್ಥನಲ್ಲ, (ಅತಃ) - ಆದ್ದರಿಂದ (ನಾನು), ತೇ - ನಿನಗೆ, ದಿವ್ಯಮ್ - ದಿವ್ಯ, ಚಕ್ಷುಃ - ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು, ದದಾಮಿ - ಕೊಡುತ್ತೇನೆ (ಅದರಿಂದ ನೀನು), ಮೇ - ನನ್ನ, ಐಶ್ವರಮ್- ಈಶ್ವರೀಯವಾದ, ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗಶಕ್ತಿಯನ್ನು, ಪಶ್ಯ - ನೋಡು. ॥ 8 ॥
ಆದರೆ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಈ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಕೃತವಾದ ನೇತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ನೋಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಸಮರ್ಥನಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿನಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಈಶ್ವರೀಯವಾದ ಯೋಗ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡು. ॥8॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದದ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ‘ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ಸಾಧಾರಣ ಕಣ್ಣುಗಳ ಮೂಲಕ ನೋಡಲಾರೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ನನ್ನ ಅದ್ಭುತ ಯೋಗ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ದಿವ್ಯ ಸ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಲು ನೀನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ, ಇದಾದರೋ ತುಂಬಾ ಆನಂದದ ಮಾತಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಾನೂ ಕೂಡ ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಆ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೆ ಅಯ್ಯಾ! ಈ ಸಾಧಾರಣ ಕಣ್ಣುಗಳ ಮೂಲಕ ನನ್ನ ಆ ಅಲೌಕಿಕ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆಯೋ ಅದು ನಿನ್ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ಯಾವುದಿತ್ತು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ವಿಶ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಯೋಗಬಲದಿಂದ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರದಾನಮಾಡಿದ್ದನು. ಅದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಅಲೌಕಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಉಂಟಾಯಿತು-ದಿವ್ಯ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಬಹುದಾದ ಯೋಗ್ಯತೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಇದೇ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಇಂತಹುದೇ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಶ್ರೀವೇದವ್ಯಾಸರು ಸಂಜಯನಿಗೆ ಕರುಣಿಸಿದ್ದರು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯಾವುದರಿಂದ ಅವನು ಈ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯತೊಡಗಿದಂತಹ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನೋ ಹಾಗೂ ಆ ಜ್ಞಾನದ ಹೆಸರೇ ಇಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಯಾವ ದೋಷವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಓದಿ-ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಅರ್ಜುನನು ಈ ದೃಶ್ಯ ಜಗತ್ತನ್ನು ಭಗವದ್ರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ‘ವಿಶ್ವರೂಪ ದರ್ಶನ’ವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಆ ಜ್ಞಾನವೇ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯಾದರೋ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಹೇಳಿಯಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಅವನು ಸ್ವೀಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡೂ ಇದ್ದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆಯೂ ಅರ್ಜುನನು ಯಾವಾಗ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಬಲ, ವೀರ್ಯ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ತೇಜದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಅವನ ಈಶ್ವರೀಯ ರೂಪವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಲಿಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣರೂಪದೊಳಗೇ ಒಂದೇ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೋ ಆಗ-ಅದು ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಅರಿಯಬಹುದಾದ ರೂಪವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾದರೂ ಹೇಗೆ?
ಇದಲ್ಲದೆ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ವಿಶ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೋ ಅದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಯುದ್ಧ ಸಂಬಂಧೀ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನೋ ಆ ರೂಪವೂ ಅವನ ಮುಂದೆಯೇ ಇತ್ತು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಯಾವ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನನ್ನು ನಿಂತಿರುವಂತೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನೋ ಆ ವಿಶ್ವವು ಭಗವಂತನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿಶ್ವಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕಾದೀತು. ಹೀಗಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಆ ವಿರಾಟರೂಪದ ಮೂಲಕ ದೃಶ್ಯ ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಪೃಥ್ವಿಯವರೆಗಿನ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ದಿಶೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿ ನೋಡುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಆ ಭಯಾನಕ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯ, ಮೋಹ, ಭಯ, ಸಂತಾಪ ಮತ್ತು ದಿಗ್ಭ್ರಮಾದಿಗಳೂ ಕೂಡ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿದ್ದುವು. ಇದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಉಪದೇಶವನ್ನು ಗೈದು ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಈ ದೃಶ್ಯ ಜಗತ್ತನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎನ್ನುವಂತೆಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿದ್ದಿದ್ದರೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಯ, ಸಂತಾಪ, ಮೋಹ ಮತ್ತು ದಿಗ್ಭ್ರಮಾದಿಗಳು ಉಂಟಾಗುವ ಯಾವ ಕಾರಣವವೂ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹೇಗೆ ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರೇಡಿಯೋ-ದೂರದರ್ಶನ ಮೊದಲಾದ ಯಂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ದೂರ ದೇಶದ ಸಮಾಚಾರಗಳನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತವೆಯೋ ಹಾಗೂ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ಇಂತಹ ಯಂತ್ರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರಬಹುದು, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಒಂದೇ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲದೆ ನೋಡಬಲ್ಲವನಾಗಿರಬಹುದು ಮತ್ತು ಆ ಯಂತ್ರವನ್ನೇ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರಬಹುದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ತಪ್ಪೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ರೇಡಿಯೋ, ದೂರದರ್ಶನ ಮೊದಲಾದ ಯಂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಜಾಗದಲ್ಲಿ ದೂರದೇಶದ ಯಾವ ಏಕದೇಶೀಯವೋ ಮತ್ತು ಅದೇ ಸಮಯ ವರ್ತಮಾನ ವಿದ್ದಾಗಲೇ ಅವೇ ಶಬ್ದಗಳು ಮತ್ತು ದೃಶ್ಯಗಳು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತವೆ; ನೋಡಲಾಗುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಿಂದ ಒಂದೇ ಯಂತ್ರದಿಂದ, ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು - ನೋಡಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಜನರ ಮನದ ಮಾತುಗಳಾಗಲೀ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಘಟನೆಗಳ ದೃಶ್ಯವನ್ನಾಗಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿಯ ಪ್ರಸಂಗ ದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಯಾವುದೇ ಯಂತ್ರದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದನು ಎಂದು ಸಿದ್ಧ ವಾಗುವಂತಹ ಯಾವ ಪ್ರಮಾಣವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಯುಕ್ತಿವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಹೌದು! ರೇಡಿಯೋ ಮೊದಲಾದ ಯಂತ್ರಗಳ ಆವಿಷ್ಕಾರದಿಂದಾಗಿ, ರೇಡಿಯೋ ಮೊದಲಾದ ಭೌತಿಕ ಯಂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ದೂರದೇಶದ ಘಟನೆಗಳು ಕೇಳಿ-ನೋಡಲ್ಪಡಬಲ್ಲವು ಎಂದಾಗ ಭಗವಂತನಿಂದ ಕೊಡಲಾದ ಯೋಗ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಅವನ ವಿಶ್ವರೂಪವು ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದು ಯಾವ ದೊಡ್ಡ ವಿಷಯವೆಂಬ ಅಂಶವನ್ನು ಇಂದಿನ ಅವಿಶ್ವಾಸೀ ಜನರಿಗೆ ಒಂದು ಹಂತದವರೆಗೆ ತಿಳಿಯಪಡಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ನಡೆಯದೇ ಇರುವ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಪ್ನದ ದೃಶ್ಯಗಳೆಂಬಂತೆ ಅರ್ಜುನನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಎನ್ನಬಹುದಾದಂತಹ-ಭಗವಂತನ ಯಾವ ಮಾಯಾಮಯ ಮನೋಯೋಗವೂ - ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಗಮನದಲ್ಲಿಡಬೇಕು. ಅರ್ಜುನನು ಯಾವ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನೋ ಅದು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸತ್ಯವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ನೋಡಲು ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ ದೊರೆತ ಯೋಗಶಕ್ತಿರೂಪೀ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯು ಏಕಮಾತ್ರ ಸಾಧನವಾಗಿತ್ತು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಐಶ್ವರಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಯೋಗಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯಾವ ರೂಪದ ದರ್ಶನವಾಗಿತ್ತೋ ಅದು ದಿವ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಅದ್ಭುತ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸಿ ಅದನ್ನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದ್ದನು. ಆದುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನ ಅದ್ಭುತಯೋಗ ಶಕ್ತಿಯ ದರ್ಶನವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಐಶ್ವರಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಯೋಗಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಭಗವಂತನ ಅದ್ಭುತ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ಸಹಿತ ಅವನ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟಸ್ವರೂಪದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ನೋಡಲು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನ ವಿರಾಟ್ಸ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನದ ಮೂಲಕ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ವಿರಾಟ್ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದನೋ ಈಗ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಸಂಜಯನು ಅದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-9)
ಸಂಜಯ ಉವಾಚ
ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ತತೋ ರಾಜನ್ಮಹಾಯೋಗೇಶ್ವರೋ ಹರಿಃ ।
ದರ್ಶಯಾಮಾಸ ಪಾರ್ಥಾಯ ಪರಮಂ ರೂಪಮೈಶ್ವರಮ್ ॥
ರಾಜನ್ - ಹೇ ರಾಜಾ!, ಮಹಾಯೋಗೇಶ್ವರಃ - ಮಹಾಯೋಗೇಶ್ವರನಾದ ಮತ್ತು, ಹರಿಃ - ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುವ ಭಗವಂತನು, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಉಕ್ತ್ವಾ - ಹೇಳಿ, ತತಃ - ತದನಂತರ, ಪಾರ್ಥಾಯ - ಅರ್ಜುನನಿಗೆ, ಪರಮಮ್ - ಪರಮ, ಐಶ್ವರಮ್ - ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ರೂಪಮ್ - ದಿವ್ಯಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ದರ್ಶಯಾಮಾಸ - ತೋರಿಸಿದನು. ॥ 9 ॥
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು ಹೇ ರಾಜಾ ! ಮಹಾಯೋಗೇಶ್ವರನಾದ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುವ ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಅನಂತರ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಪರಮ ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ॥ 9 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ, ‘ಮಹಾ ಯೋಗೇಶ್ವರಃ’ ಮತ್ತು ‘ಹರಿಃ’ ಎಂಬ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಮಹಾನ್ ಅಂದರೆ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಯೋಗೇಶ್ವರನಾಗಿರುವವನಿಗೆ ‘ಮಹಾಯೋಗೇಶ್ವರ’ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಪಾಪ ಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳನ್ನು ಹರಣ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ‘ಹರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಎರಡೂ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಸಂಜಯನು ಭಗವಂತನ ಅದ್ಭುತಶಕ್ತಿ-ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತಾ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಮಾತಿನ ಭಾವವು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ, ಅವನು ಅತೀದೊಡ್ಡ ಯೋಗೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳು ಹಾಗೂ ದುಃಖಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ. ಅವನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದ ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿ ನಾನು ಈಗ ನಿನಗೆ ಹೇಳುವೆನು, ಅಂತಹ ರೂಪವನ್ನು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಯೋಗಿಗಳೂ ಕೂಡ ತೋರಿಸಲಾರರು; ಅದನ್ನಾದರೋ ಏಕಮಾತ್ರ ಸ್ವಯಂ ಪರಮೇಶ್ವರನೇ ತೋರಿಸಬಲ್ಲನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ರೂಪಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಪರಮಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಐಶ್ವರಮ್’ ಎಂಬ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶುದ್ಧ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕವಾದ ಪದಾರ್ಥದ ವಿಶೇಷತೆಯ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿ ‘ಪರಮ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಕಂಡು ಬರುವ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಈಶ್ವರನ ದಿವ್ಯಯೋಗ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿರುವುದನ್ನು ‘ಐಶ್ವರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದ ವಿರಾಟ್ ರೂಪವು ಅಲೌಕಿಕ, ದಿವ್ಯ, ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ತೇಜೋಮಯವಾಗಿತ್ತು, ಸಾಧಾರಣ ಜಗತ್ತಿನಂತೆ ಪಾಂಚಭೌತಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪರಮಪ್ರಿಯಭಕ್ತನಾದ ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹಗೈದು ತನ್ನ ಅದ್ಭುತ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ತನ್ನ ಅದ್ಭುತ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಆ ರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ ತೋರಿಸಿದ್ದನು. ಇವೇ ಭಾವಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲು ಸಂಜಯನು ‘ರೂಪಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ಈ ಎರಡೂ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-10)
ಅನೇಕವಕ್ತ್ರನಯನಮನೇಕಾದ್ಭುತದರ್ಶನಮ್ ।
ಅನೇಕದಿವ್ಯಾಭರಣಂ ದಿವ್ಯಾನೇಕೋದ್ಯತಾಯುಧಮ್ ॥
(ಶ್ಲೋಕ-11)
ದಿವ್ಯಮಾಲ್ಯಾಂಬರಧರಂ ದಿವ್ಯಗಂಧಾನುಲೇಪನಮ್ ।
ಸರ್ವಾಶ್ಚರ್ಯಮಯಂ ದೇವಮನಂತಂ ವಿಶ್ವತೋಮುಖಮ್ ॥
ಅನೇಕವಕ್ತ್ರನಯನಂ - ಅನೇಕ ಮುಖ ಮತ್ತು ನೇತ್ರಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ, ಅನೇಕಾದ್ಭುತದರ್ಶನಮ್ - ಅನೇಕ ಅದ್ಭುತವಾದ ದರ್ಶನಗಳುಳ್ಳ, ಅನೇಕ ದಿವ್ಯಾಭರಣಮ್ - ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ದಿವ್ಯವಾದ ಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ (ಮತ್ತು), ದಿವ್ಯಾನೇಕೋದ್ಯತಾಯುಧಮ್ - ಅನೇಕ ವಿಧವಾದ ದಿವ್ಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿರುವ, ದಿವ್ಯಮಾಲ್ಯಾಂಬರಧರಮ್- ದಿವ್ಯವಾದ ಮಾಲೆ ಮತ್ತು ವಸಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವಂಥ (ಮತ್ತು), ದಿವ್ಯಗಂಧಾನುಲೇಪನಮ್ - ದಿವ್ಯವಾದ ಪರಿಮಳ ಗಂಧವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ, ಸರ್ವಾಶ್ಚರ್ಯಮಯಂ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಆಶ್ಚರ್ಯಗಳಿಂದೊಡಗೂಡಿದ, ಅನಂತಮ್ - ಸೀಮಾರಹಿತವಾದ (ಮತ್ತು), ವಿಶ್ವತೋಮುಖಮ್ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ವಿರಾಟ್ ಸ್ವರೂಪಿಯಾದ, ದೇವಮ್ - ಪರಮದೇವ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು (ಅರ್ಜುನನು ನೋಡಿದನು). ॥ 10 - 11 ॥
ಅನೇಕ ಮುಖ ಮತ್ತು ನೇತ್ರಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ, ಅನೇಕ ಅದ್ಭುತವಾದ ದರ್ಶನಗಳುಳ್ಳ , ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ದಿವ್ಯವಾದ ಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾದ, ಅನೇಕ ವಿಧವಾದ ದಿವ್ಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದಿರುವ, ದಿವ್ಯವಾದ ಮಾಲೆ ಮತ್ತು ವಸಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವಂತಹ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯವಾದ ಪರಿಮಳ ಗಂಧವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುವ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಆಶ್ಚರ್ಯಗಳಿಂದೊಡಗೂಡಿದ, ಸೀಮಾತೀತನಾದ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ವಿರಾಟ್ ಸ್ವರೂಪಿಯಾದ ಪರಮದೇವ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ನೋಡಿದನು. ॥ 10-11 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನೇಕವಕ್ತ್ರನಯನಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದಕ್ಕೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸಂಖ್ಯ ಮುಖಗಳು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳಿವೆಯೋ ಆ ರೂಪವನ್ನು ‘ಅನೇಕ ವಕ್ತ್ರನಯನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಯಾವ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದನೋ ಅದರ ಪ್ರಧಾನ ನೇತ್ರಗಳಾದರೋ ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (11/19). ಆದರೂ ಅದರೊಳಗೆ ಕಂಡುಬರುವ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಅಸಂಖ್ಯ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಮುಖಗಳು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳು ಇದ್ದುವು, ಅದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅನೇಕ ಮುಖವುಳ್ಳವನು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನೇಕಾದ್ಭುತದರ್ಶನಮ್’ - ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ದೃಶ್ಯವು ಮೊದಲು ಎಂದೂ ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದರ ಲಕ್ಷಣವು ವಿಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಆಶ್ಚರ್ಯಜನಕವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಅದ್ಭುತ ದರ್ಶನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅಸಂಖ್ಯ ಅದ್ಭುತ ದರ್ಶನಗಳಿವೆಯೋ ಅದನ್ನು ‘ಅನೇಕಾದ್ಭುತದರ್ಶನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನ ಆ ವಿರಾಟ್ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಇಂತಹ ಅಸಂಖ್ಯ ಅಲೌಕಿಕ ವಿಚಿತ್ರ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡಿದ್ದನು, ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವುಗಳಿಗಾಗಿಈ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನೇಕ ದಿವ್ಯಾಭರಣಮ್’ - ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆಭರಣವೆಂದು ಒಡವೆಗಳಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾವ ಒಡವೆಗಳು ಲೌಕಿಕ ಒಡವೆಗಳಿಗಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವೂ,
ತೇಜೋಮಯವೂ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿವೆಯೋ-ಅವುಗಳನ್ನು ‘ದಿವ್ಯ’ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೂ ಯಾವ ರೂಪವು ಇಂತಹ
ಅಸಂಖ್ಯದಿವ್ಯ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ‘ಅನೇಕ ದಿವ್ಯಾಭರಣ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನ ಯಾವ ರೂಪವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ನೋಡಿದ್ದನೋ ಅದು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸಂಖ್ಯ ತೇಜೋಮಯ ದಿವ್ಯ ಆಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾಗಿತ್ತು ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವಂತನೊಡನೆ ಈ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದಿವ್ಯಾನೇಕೋದ್ಯತಾಯುಧಮ್’ - ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದರಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಆ ಶಸಗಳ ಹೆಸರು ‘ಆಯುಧ’ ಎಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಆಯುಧಗಳು ಅಲೌಕಿಕ ಹಾಗೂ ತೇಜೋಮಯವಾಗಿವೆಯೋ ಅವುಗಳನ್ನು ‘ದಿವ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಚಕ್ರ, ಗದಾ ಮತ್ತು ಧನುಸ್ಸು ಮೊದಲಾದವುಗಳಂತೆ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸಂಖ್ಯ ದಿವ್ಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದ್ದನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ‘ದಿವ್ಯಾನೇಕೋ ದ್ಯತಾಯುಧ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದಿವ್ಯಮಾಲ್ಯಾಂಬರಧರಮ್’ - ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಬಹು ಉತ್ತಮ, ತೇಜೋಮಯ ಅಲೌಕಿಕ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೋ ಅವನಿಗೆ ‘ದಿವ್ಯಮಾಲ್ಯಾಂಬರಧರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವಿಶ್ವರೂಪೀ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸುಂದರ - ಸುಂದರವಾದ ತೇಜೋಮಯ ಅಲೌಕಿಕ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಅವನು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ತುಂಬಾ ಉತ್ತಮ ತೇಜೋಮಯ ಅಲೌಕಿಕ ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತನಾಗಿದ್ದನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಜೊತೆಗೇ ಈ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದಿವ್ಯಗಂಧಾನುಲೇಪನಮ್’ - ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಚಂದನವೇ ಮೊದಲಾದ ಯಾವ ಲೌಕಿಕ ಗಂಧಗಳಿವೆಯೋ ಅವುಗಳಿಗಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ, ಅಲೌಕಿಕ ಗಂಧವನ್ನು ‘ದಿವ್ಯಗಂಧ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ದಿವ್ಯ ಗಂಧದ ಅನುಭವವು ಪ್ರಾಕೃತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಆಗದೆ ದಿವ್ಯ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಪಡೆಯಲಾಗುವಂತಹುದು; ಯಾರ ಸಮಸ್ತ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರ ದಿವ್ಯಗಂಧ ಪೂಸಿದೆಯೋ ಅವನನ್ನು ‘ದಿವ್ಯ ಗಂಧಾನುಲೇಪನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಾಶ್ಚರ್ಯಮಯಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಆ ವಿರಾಟ್ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮುಖಗಳು, ಕಣ್ಣುಗಳು, ಆಭೂಷಣಗಳು, ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ಮಾಲೆಗಳು, ವಸಗಳು ಮತ್ತು ಗಂಧ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಜನಕವಾಗಿದ್ದುವು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ‘ಸರ್ವಾಶ್ಚರ್ಯಮಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಂತಮ್’ - ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಅಂತವು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಇಲ್ಲವೋ ಅವನನ್ನು ಅನಂತವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಯಾವ ವಿಶ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದನೋ ಅದು ಎಷ್ಟು ಉದ್ದ - ಅಗಲವಿತ್ತೆಂದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಕೊನೆ ಮೊದಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಅನಂತನೆಂದು ಹೇಳಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಶ್ವತೋಮುಖಮ್’ - ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಮುಖಗಳು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಇವೆಯೋ ಅವನನ್ನು ‘ವಿಶ್ವತೋಮುಖ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಅಸಂಖ್ಯ ಮುಖಗಳು ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಿದ್ದುವು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ವಿಶ್ವತೋಮುಖ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೇವಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದು ಪ್ರಕಾಶಮಯ ಮತ್ತು ಪೂಜ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ‘ದೇವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇವಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಸಂಜಯನು ಪರಮತೇಜೋಮಯ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದನ್ನು ನೋಡಿದನು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿರಾಟ್ರೂಪೀ ಪರಮದೇವನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಕಾಶ ಹೇಗಿತ್ತು, ಅದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಈಗ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-12)
ದಿವಿ ಸೂರ್ಯಸಹಸ್ರಸ್ಯ ಭವೇದ್ಯುಗಪದುತ್ಥಿತಾ ।
ಯದಿ ಭಾಃ ಸದೃಶೀ ಸಾ ಸ್ಯಾದ್ಭಾಸಸ್ತಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ ॥
ದಿವಿ - ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಸೂರ್ಯಸಹಸ್ರಸ್ಯ - ಸಾವಿರಾರು ಸೂರ್ಯರು, ಯುಗಪತ್ - ಒಮ್ಮೆಲೇ, ಉತ್ಥಿತಾ - ಉದಯಿಸುವುದರಿಂದ (ಯಾವ), ಭಾಃ - ಪ್ರಕಾಶವು, ಭವೇತ್ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಸಾ - ಅದು (ಸಹ), ತಸ್ಯ - ಆ, ಮಹಾತ್ಮನಃ - ವಿಶ್ವರೂಪಿಯಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ, ಭಾಸಃ - ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ, ಸದೃಶೀ - ಸಮನಾದುದಾಗಿ, ಯದಿ - ಎಂದಾದರೂ, ಸ್ಯಾತ್ - ಆಗಬಹುದೇನೋ. ॥ 12 ॥
ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಸೂರ್ಯರು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಉದಯಿಸುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಯಾವ ಪ್ರಕಾಶವಿದೆಯೋ ಅದೂ ಕೂಡ ಆ ವಿಶ್ವರೂಪಿಯಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ಎಂದಾದರೂ ಸಮನಾಗಬಹುದೇ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮವಾಗಲಾರದು. ॥ 12 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನ ಪ್ರಕಾಶದ ಜೊತೆಗೆ ಸಾವಿರ ಸೂರ್ಯರ ಪ್ರಕಾಶದ ಸಾದೃಶ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರ ಮೂಲಕ ವಿರಾಟ್ರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ನಿರುಪಮವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಸಾವಿರಾರು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಒಂದೇ ಸಲ ಉದಯವಾದರೂ ಕೂಡ ಸೂರ್ಯನ ಸಮಾನತೆ ಮಾಡ ಲಾರವೋ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸಾವಿರ ಸೂರ್ಯರು ಒಂದು ವೇಳೆ ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದರೂ ಅವರ ಪ್ರಕಾಶವೂ ಕೂಡ ಆ ವಿರಾಟ್ ಸ್ವರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಲಾರದು ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕಾರಣವು - ಆ ಎಲ್ಲಾ ಸೂರ್ಯರ ಪ್ರಕಾಶವು ಅನಿತ್ಯ, ಭೌತಿಕ ಮತ್ತು ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ವಿರಾಟ್ರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಕಾಶವು ನಿತ್ಯ, ದಿವ್ಯ, ಅಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಅಪರಿಮಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಭಗವಂತನು ಆ ಪ್ರಕಾಶಮಯ ಅದ್ಭುತ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಎಲ್ಲ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನೋಡಿದನು ಎಂಬುದನ್ನು ಈಗ ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. —
(ಶ್ಲೋಕ-13)
ತತ್ರೈಕಸ್ಥಂ ಜಗತ್ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಪ್ರವಿಭಕ್ತಮನೇಕಧಾ ।
ಅಪಶ್ಯದ್ದೇವದೇವಸ್ಯ ಶರೀರೇ ಪಾಂಡವಸ್ತದಾ ॥
ಪಾಂಡವಃ - ಪಾಂಡುಪುತ್ರನಾದ ಅರ್ಜುನನು, ತದಾ - ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅನೇಕಧಾ - ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಪ್ರವಿಭಕ್ತಮ್ - ವಿಭಕ್ತ ಅರ್ಥಾತ್ ಬಿಡಿ-ಬಿಡಿಯಾಗಿದ್ದ, ಕೃತ್ಸ್ನಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ, ಜಗತ್ - ಜಗತ್ತನ್ನು, ದೇವದೇವಸ್ಯ- ದೇವರ ದೇವನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ, ತತ್ರ - ಆ, ಶರೀರೇ - ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಏಕಸ್ಥಮ್ - ಒಂದೆಡೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು, ಅಪಶ್ಯತ್ - ನೋಡಿದನು. ॥ 13 ॥
ಪಾಂಡುಪುತ್ರನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಿಭಕ್ತವಾದ ಅರ್ಥಾತ್ ಬಿಡಿ- ಬಿಡಿಯಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ಜಗತ್ತನ್ನು ದೇವರ ದೇವನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು. ॥ 13 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತದಾ’ ಪದವು ಯಾವ ಸಮಯದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿತ್ತು ತನ್ನ ಅಸಾಧಾರಣ ಯೋಗ ಶಕ್ತಿಯ ಸಹಿತ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನೋ (11/8) ಅದೇ ಸಮಯದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತದಾ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜಗತ್’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅನೇಕಧಾಪ್ರವಿಭಕ್ತಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಕೃತ್ಸ್ನಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಇಲ್ಲಿ-ದೇವತೆಗಳು-ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ-ಪತಂಗ ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷ ಆದಿ ಭೋಕ್ತೃವರ್ಗ, ಪೃಥಿವಿ, ಅಂತರಿಕ್ಷ, ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಪಾತಾಳ ಮೊದಲಾದ ಭೋಗ್ಯಸ್ಥಾನಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಅಸಂಖ್ಯ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಭೇದದಿಂದ ವಿಭಕ್ತವಾದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಶರೀರದ ಒಂದು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದನು ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಅಂಶವನ್ನು ನೋಡಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಇದರ ಸಮಸ್ತ ಭೇದಗಳನ್ನು ವಿಭಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ನೋಡದೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದುದನ್ನು ನೋಡಿದ್ದನು ಎಂಬ ಮಾತಲ್ಲ, ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ನೋಡಿದನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏಕಸ್ಥಮ್’ ಎಂಬುದರ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-‘ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ನಾನು ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನೋ ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಿದನು. ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲು ‘ಏಕಸ್ಥಮ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಒಂದು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತತ್ರ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತತ್ರ’ ಎಂಬ ಪದವು ಹಿಂದಿನ ವರ್ಣನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಇದು ದೇವತೆಗಳ ದೇವರಾದ ಭಗವಂತನ ಶರೀರಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ-ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ದೇವತೆ, ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ಪೂಜ್ಯ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ವಿಶ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡುಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಒಂದೇ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ರೂಪವು ನೋಡಿಯಾದ ಬಳಿಕ ಏನಾಯಿತು, ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-14)
ತತಃ ಸ ವಿಸ್ಮಯಾವಿಷ್ಟೋ ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ಧನಂಜಯಃ ।
ಪ್ರಣಮ್ಯ ಶಿರಸಾ ದೇವಂ ಕೃತಾಂಜಲಿರಭಾಷತ ॥
ತತಃ - ಅನಂತರ, ವಿಸ್ಮಯಾವಿಷ್ಟಃ - ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತನಾದ (ಮತ್ತು), ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ - ಪುಲಕಿತ ಶರೀರಿಯಾದ, ಸಃ, ಧನಂಜಯಃ - ಆ ಅರ್ಜುನನು, ದೇವಮ್ - ಪ್ರಕಾಶಮಯ ವಿಶ್ವರೂಪನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಸಹಿತವಾಗಿ, ಶಿರಸಾ - ಶಿರಬಾಗಿ, ಪ್ರಣಮ್ಯ - ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಕೃತಾಂಜಲಿಃ - ಕೈಜೋಡಿಸಿ, ಅಭಾಷತ - ಹೇಳಿದನು. ॥ 14 ॥
ಇದಾದನಂತರ ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತನಾದ ಮತ್ತು ಪುಲಕಿತ ಶರೀರಿಯಾದ ಆ ಅರ್ಜುನನು, ಪ್ರಕಾಶಮಯನೂ, ವಿಶ್ವರೂಪಿಯೂ ಆದ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ, ಶ್ರದ್ಧಾ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಸಹಿತವಾಗಿ ಶಿರಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕೈಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ತುತಿಸತೊಡಗಿದನು.
॥ 14 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತತಃ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತತಃ’ ಪದವು ‘ಅನಂತರದ’ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಅರ್ಜುನನು ಯಾವಾಗ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅದ್ಭುತವೂ, ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯೂ ಆದ ಭಗವಂತನ ರೂಪದ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಿದನೋ ಆಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿಯ ಪರಿವರ್ತನೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಧನಂಜಯಃ’ದ ಜೊತೆಗೆ ‘ವಿಸ್ಮಯಾವಿಷ್ಟಃ’ ಮತ್ತು ‘ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ’ - ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅನೇಕ ರಾಜರುಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು ಧನ ಸಂಗ್ರಹಗೈದಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಒಂದು ಹೆಸರು ‘ಧನಂಜಯ’ ಎಂದಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಆ ‘ಧನಂಜಯಃ’ ಪದದ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ‘ವಿಸ್ಮಯಾವಿಷ್ಟಃ’ ಮತ್ತು ‘ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ’ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಅರ್ಜುನನ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಆ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಮಹಾನ್ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಯಿತೆಂದರೆ, ಅದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಶರೀರವು, ಪುಲಕಿತವಾಗಿ ಹೋಯಿತು. ಅವನು ಈ ಹಿಂದೆ ಭಗವಂತನ ಇಂತಹ ಐಶ್ವರ್ಯಪೂರ್ಣ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಎಂದೂ ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಲೌಕಿಕ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಅವನ ಹೃದಯಪಟಲದ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತನ ಅಪರಿಮಿತ ಪ್ರಭಾವದ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳು ಅಂಕಿತವಾದವು, ಭಗವಂತನ ಕೆಲವು ಪ್ರಭಾವಗಳು ಅವನ ಅರಿವಿಗೆ ಬಂದುವು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅವನ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಆಶ್ಚರ್ಯಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲೆಯಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೇವಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಶಿರಸಾ ಪ್ರಣಮ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಕೃತಾಂಜಲಿಃ’ಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇವಮ್’ ಪದವು ಭಗವಂತನ ತೇಜೋಮಯ ವಿರಾಟ್ಸ್ವರೂಪದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಶಿರಸಾಪ್ರಣಮ್ಯ’ ಹಾಗೂ ‘ಕೃತಾಂಜಲಿಃ’ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ-ಅರ್ಜುನನು ಯಾವಾಗ ಭಗವಂತನ ಇಂತಹ ಅನಂತ ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯ ದೃಶ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರಮಪ್ರಕಾಶಮಯ ಮತ್ತು ಅಸೀಮ ಐಶ್ವರ್ಯ ಸಮನ್ವಿತ ಮಹಾನ್ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದನೋ ಆಗ ಅದರಿಂದ ಅವನ ಮನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪೂರ್ವಜೀವನದ ಮಿತ್ರತ್ವದ ಒಂದು ಭಾವವಿತ್ತೋ ಅದು ಒಂದೇ ಸಲ ಇಲ್ಲವಾದಂತಾಯಿತು; ಭಗವಂತನ ಮಹಿಮೆಯ ಇದಿರು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ತುಚ್ಛವಾಗಿ ತಿಳಿಯತೊಡಗಿ ಇಷ್ಟು ಪ್ರಭಾವಿತನಾದನು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಕುರಿತು ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪೂಜ್ಯಭಾವ ಜಾಗ್ರತವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಆ ಪೂಜ್ಯಭಾವದ ಪ್ರವಾಹವು ವಿದ್ಯುತ್ತಿನಂತೆ ಗತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ಅವನ ಶಿರವನ್ನು ಆಗಲೇ ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಡವಿತು ಮತ್ತು ಅವನು ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ತುಂಬಾ ವಿನಮ್ರಭಾವದಿಂದ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲು ತೊಡಗಿದನು.
ಸಂಬಂಧ— ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಚಕಿತನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಈಗ ಭಗವಂತನ ವಿಶ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವಂತಹ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಆ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಸ್ತೋತ್ರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-15)
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ಪಶ್ಯಾಮಿ ದೇವಾಂಸ್ತವ ದೇವ ದೇಹೇ ಸರ್ವಾಂಸ್ತಥಾ ಭೂತವಿಶೇಷಸಂಘಾನ್ ।
ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮೀಶಂ ಕಮಲಾಸನಸ್ಥಮೃಷೀಂಶ್ಚ ಸರ್ವಾನುರಗಾಂಶ್ಚ ದಿವ್ಯಾನ್ ॥
ದೇವ - ಹೇ ದೇವಾ!, ತವ - ನಿನ್ನ, ದೇಹೇ - ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಸರ್ವಾನ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ದೇವಾನ್ - ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಭೂತವಿಶೇಷ ಸಂಘಾನ್ - ಅನೇಕ ಜೀವಿಗಳ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು, ಕಮಲಾಸನಸ್ಥಮ್ - ಕಮಲದ ಆಸನದ ಮೇಲೆ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿರುವ, ಬ್ರಹ್ಮಾಣಮ್ - ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು, ಈಶಮ್ - ಮಹಾದೇವನನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸರ್ವಾನ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಋಷೀನ್ - ಋಷಿಗಳನ್ನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ದಿವ್ಯಾನ್ - ದಿವ್ಯವಾದ, ಉರಗಾನ್ - ಸರ್ಪಗಳನ್ನು, ಪಶ್ಯಾಮಿ- ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು - ಹೇ ದೇವಾ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಜೀವಿಗಳ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು, ಕಮಲಾಸನದ ಮೇಲೆ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು, ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ದಿವ್ಯವಾದ ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ॥ 15 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇವ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ತೇಜೋಮಯ ಅದ್ಭುತ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಅತ್ಯಂತ ಪೂಜ್ಯಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇವಾ’ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತವ ದೇಹೇ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಅರ್ಜುನನು-ನನ್ನ ಇದಿರಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿರುವ ನಿನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನಾನು ಇವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ನಿನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದಾಗ ‘ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿತ್ತು?
ಉತ್ತರ - ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಶಿವರಾದರೋ ದೇವತೆಗಳೊಳಗೆ ಸೇರಿಹೋಗಿದ್ದಾರೆ, ಮತ್ತೆ ಅವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ಜೊತೆ ‘ಕಮಲಾಸನಸ್ಥಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಡಲಾಯಿತು.
ಉತ್ತರ - ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಶಿವ ಇವರು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ದೇವರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಈಶ್ವರ ಕೋಟಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ಜೊತೆಗೆ ‘ಕಮಲಾಸನಸ್ಥಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅರ್ಜುನನು - ನಾನು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಾಭಿಯಿಂದ ಹೊರಟಿರುವ ಕಮಲದ ಮೇಲೆ ವಿರಾಜಮಾನನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರೊಂದಿಗೇ ನಿನ್ನ ವಿಷ್ಣುರೂಪವನ್ನು ನಿನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಮಸ್ತ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಋಷಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪಾತಾಳಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸುಕಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ದಿವ್ಯ ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗ, ಮರ್ತ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾತಾಳ ಈ ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳ ಮುಖ್ಯ - ಮುಖ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಮುದಾಯದ ಗಣನೆಗೈದು ಅರ್ಜುನನು-ನಾನು ತ್ರಿಭುವನಾತ್ಮಕವಾದ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವನ್ನು ನಿನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-16)
ಅನೇಕಬಾಹೂದರವಕ್ತ್ರನೇತ್ರಂ ಪಶ್ಯಾಮಿ ತ್ವಾಂ ಸರ್ವತೋಽನಂತರೂಪಮ್ ।
ನಾಂತಂ ನ ಮಧ್ಯಂ ನ ಪುನಸ್ತವಾದಿಂ ಪಶ್ಯಾಮಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ವಿಶ್ವರೂಪ ॥
ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ - ಹೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವದ ಒಡೆಯನೇ ! ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನನ್ನು, ಅನೇಕ ಬಾಹೂದರವಕ್ತ್ರನೇತ್ರಮ್ - ಅನೇಕ ಭುಜಗಳು, ಉದರ, ಮುಖ ಮತ್ತು ನೇತ್ರಗಳನ್ನುಳ್ಳವನಾಗಿ (ಹಾಗೂ), ಸರ್ವತಃ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ, ಅನಂತರೂಪಮ್- ಅನಂತ ರೂಪವುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಪಶ್ಯಾಮಿ - ನೋಡುತ್ತೇನೆ, ವಿಶ್ವರೂಪ - ಹೇ ವಿಶ್ವರೂಪಿಯೆ !, ತವ - ನಿನ್ನ, ಅಂತಮ್ - ಅಂತ್ಯವನ್ನು, ನ, ಪಶ್ಯಾಮಿ - ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮಧ್ಯಮ್, ನ - (ಪಶ್ಯಾಮಿ) ಮಧ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಪುನಃ-ಹಾಗೆಯೇ, ಆದಿಮ್, ನ - (ಪಶ್ಯಾಮಿ) ಆದಿಯನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 16 ॥
ಹೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವದ ಒಡೆಯನೇ! ನಿನ್ನನ್ನು ಅನೇಕ ಭುಜಗಳು, ಉದರಗಳು, ಮುಖ ಮತ್ತು ನೇತ್ರಗಳನ್ನುಳ್ಳವನಾಗಿಯೂ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಕಡೆಗಳಿಂದ ಅನಂತರೂಪವುಳ್ಳವನಾಗಿಯೂ ನೋಡುತ್ತೇನೆ. ಹೇ ವಿಶ್ವರೂಪಿಯೇ! ನಿನ್ನ ಅಂತ್ಯವನ್ನಾಗಲೀ, ಮಧ್ಯವನ್ನಾಗಲೀ ಮತ್ತು ಆದಿಯನ್ನಾಗಲೀ ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥16॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ’ ಮತ್ತು ‘ವಿಶ್ವರೂಪ’ ಈ ಎರಡೂ ಸಂಬೋಧನೆಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಎರಡೂ ಸಂಬೋಧನೆಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಅರ್ಜುನನು-ನೀನೇ ಈ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವದ ಕರ್ತಾ, ಹರ್ತಾ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರನ್ನು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸುವ ಎಲ್ಲರ ಅಧೀಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಿಯೆ ಮತ್ತು ಈ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವು ವಸ್ತುತಃ ನಿನ್ನದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ, ನೀನೇ ಇದರ ನಿಮಿತ್ತ ಮತ್ತು ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದಿಯೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನೇಕಬಾಹೂದರವಕ್ತ್ರನೇತ್ರಮ್’ - ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು - ನಿನ್ನನ್ನು ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೆನೋ, ಅದರ ಭುಜಗಳು, ಉದರಗಳು, ಮುಖಗಳು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳು ಅಸಂಖ್ಯವಾಗಿವೆ; ಅದನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಯಾರೂ ಎಣಿಸಲಾರರು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವತಃ ಅನಂತರೂಪಮ್’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಎಲ್ಲಕಡೆಯಿಂದ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅಗಣಿತ ರೂಪಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ನಿನ್ನ ಈ ಒಂದೇ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅನಂತರೂಪಗಳು ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿನ್ನ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ನಿನ್ನ ಈ ವಿರಾಟ್ ಸ್ವರೂಪದ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯವನ್ನು ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಇದು ಎಲ್ಲಿಂದ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆಯೆಂಬುದೂ ಸಹ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯಗಳ ಸುಳಿವು ಸಿಗದಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ಇದರ ಮಧ್ಯವೆಲ್ಲಿದೆ ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯದವನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮಧ್ಯವನ್ನು ಕೂಡ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ, ನನಗಾದರೋ ಹಿಂದೆ-ಮುಂದೆ, ಎಡ-ಬಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮೇಲೆ-ಕೆಳಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ ನೀನೇ ಸೀಮಾರ ಹಿತನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ, ಯಾವ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲೆಯು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-17)
ಕಿರೀಟಿನಂ ಗದಿನಂ ಚಕ್ರಿಣಂ ಚ ತೇಜೋರಾಶಿಂ ಸರ್ವತೋದೀಪ್ತಿಮಂತಮ್ ।
ಪಶ್ಯಾಮಿ ತ್ವಾಂ ದುರ್ನಿರೀಕ್ಷ್ಯಂ ಸಮಂತಾದ್ದೀಪ್ತಾನಲಾರ್ಕದ್ಯುತಿಮಪ್ರಮೇಯಮ್ ॥
ಕಿರೀಟಿನಮ್ - ಮುಕುಟದಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿ, ಗದಿನಮ್ - ಗದಾಯುಕ್ತನಾಗಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಚಕ್ರಿಣಮ್ - ಚಕ್ರದಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ (ಹಾಗೂ), ಸರ್ವತಃ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ, ದೀಪ್ತಿಮಂತಮ್ - ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ, ತೇಜೋರಾಶಿಮ್ - ತೇಜಃ ಪುಂಜದಂತೆ, ದೀಪ್ತಾನಲಾರ್ಕದ್ಯುತಿಮ್-ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನಸದೃಶಜ್ಯೋತಿರ್ಯುಕ್ತನೂ, ದುರ್ನಿರೀಕ್ಷ್ಯಮ್ -ಕಷ್ಟದಿಂದ ನೋಡಲ್ಪಡಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ (ಮತ್ತು), ಸಮಂತಾತ್ - ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಿಂದ, ಅಪ್ರಮೇಯಮ್ - ಅಪ್ರಮೇಯಸ್ವರೂಪಿಯಾದ, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನನ್ನು (ನಾನು), ಪಶ್ಯಾಮಿ - ನೋಡುತ್ತೇನೆ. ।। 17 ।।
ಮುಕುಟದಿಂದ ಅಲಂಕೃತನಾಗಿ ಗದಾಧಾರಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಚಕ್ರಪಾಣಿಯಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ತೇಜಃಪುಂಜದಂತೆಯೂ, ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಸದೃಶಜ್ಯೋತಿರ್ಯುಕ್ತನೂ, ಕಷ್ಟದಿಂದ ನೋಡಲ್ಪಡಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಅಪ್ರಮೇಯ ಸ್ವರೂಪಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ನೋಡುತ್ತೇನೆ. ।। 17 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಿರೀಟಿನಮ್’, ‘ಗದಿನಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಚಕ್ರಿಣಮ್’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಿರೀಟ ಅರ್ಥಾತ್ ಅತ್ಯಂತ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಮತ್ತು ತೇಜದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಮುಕುಟವು ವಿರಾಜಿತವಾಗಿರುವವನನ್ನು ‘ಕಿರೀಟಿ’ ಎಂದೂ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ‘ಗದೆ’ ಇರುವವನನ್ನು ‘ಗದೀ’ ಎಂದೂ ಮತ್ತು ಯಾರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ‘ಚಕ್ರ’ವಿದೆಯೋ ಅವನನ್ನು ‘ಚಕ್ರೀ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮೂರು ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು- ನಾನು ನಿನ್ನ ಈ ಅದ್ಭುತರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನನ್ನು ಮಹಾನ್ ತೇಜೋಮಯ ಮುಕುಟವನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಹಾಗೂ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಗದೆ ಮತ್ತು ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವಂತೆಯೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವತಃ ದೀಪ್ತಿಮಂತಮ್’ ಮತ್ತು ‘ತೇಜೋರಾಶಿಮ್’ - ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ದಿವ್ಯಪ್ರಕಾಶವು ಮೇಲೆ ಕೆಳಗೆ, ಒಳಗೆ-ಹೊರಗೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆಯೋ- ಅವನನ್ನು ‘ಸರ್ವತೋದೀಪ್ತಿಮಾನ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕಾಶದ ಸಮೂಹವನ್ನು ‘ತೇಜೋರಾಶಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಅರ್ಜುನನು ನಿನ್ನ ಈ ವಿರಾಟ್ರೂಪವು ನನಗೆ ಮೂರ್ತಿಮಂತ ತೇಜಃಪುಂಜ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಪರಮ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದೊಡಗೊಂಡಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವತೋ ದೀಪ್ತಿಮಂತಮ್’ ಮತ್ತು ‘ತೇಜೋರಾಶಿಮ್’ ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಅದೇ ಭಾವದ ದ್ಯೋತಕವಾದ ‘ದೀಪ್ತಾನಲಾರ್ಕದ್ಯುತಿಮ್’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿತ್ತು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಪರಮ ಪ್ರಕಾಶಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ಮೂರ್ತಿಮಾನ್ ತೇಜಃಪುಂಜವಾದ ಆ ವಿರಾಟ್ ರೂಪವು ಹೇಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಉಪಮೆಯನ್ನು ನೀಡಿ, ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಊಹಿಸಲು ‘ದೀಪ್ತಾನಲಾರ್ಕದ್ಯುತಿಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಇದರಿಂದ - ಹೇಗೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಪುಂಜವಾದ ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ತೇಜದ ರಾಶಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನ ಈ ವಿರಾಟ್ ಸ್ವರೂಪವು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಗಣನೆಯಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುಪಟ್ಟು ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ತೇಜಃ ಪುಂಜವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯರ ಆ ತೇಜವಾದರೋ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿನ್ನದಾದರೋ ಈ ವಿರಾಟ್ ಶರೀರವು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಅವರಿಗಿಂತಲೂ ಅನಂತಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ತೇಜೋಮಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದುರ್ನಿರೀಕ್ಷಮ್’ ಇದರ ಭಾವವೇನು? ಮತ್ತು ಒಂದು ವೇಳೆ ಭಗವಂತನ ಆ ರೂಪವು ದುರ್ನಿರೀಕ್ಷ್ಯವಾಗಿತ್ತಾದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಗೆ ಅದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು?
ಉತ್ತರ - ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಕಾರಣ ಆ ರೂಪದ ಮುಂದೆ ಪ್ರಾಕೃತ ಕಣ್ಣುಗಳು ತೆರೆದಿರಲಾರವು. ಆದುದರಿಂದ ಸರ್ವ ಸಾಧಾರಣರಿಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ‘ದುರ್ನಿರೀಕ್ಷ್ಯ’ ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನಿಗಾದರೋ ಭಗವಂತನು ಆ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಅವನು ಅದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ದುರ್ನಿರೀಕ್ಷ್ಯವಾದರೂ ಅವನಿಗೆ ಹಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಮಂತಾತ್ ಅಪ್ರಮೇಯಮ್’ - ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದನ್ನು ಅಳತೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದೇ ಉಪಾಯದಿಂದ ಯಾವುದರ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದು ‘ಅಪ್ರಮೇಯ’ವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಅಪ್ರಮೇಯವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ‘ಸಮಂತಾತ್ ಅಪ್ರಮೇಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಅರ್ಜುನನು-ನಿನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಉಪಾಯದಿಂದಲೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-18)
ತ್ವಮಕ್ಷರಂ ಪರಮಂ ವೇದಿತವ್ಯಂ ತ್ವಮಸ್ಯ ವಿಶ್ವಸ್ಯ ಪರಂ ನಿಧಾನಮ್ ।
ತ್ವಮವ್ಯಯಃ ಶಾಶ್ವತಧರ್ಮಗೋಪ್ತಾ ಸನಾತನಸ್ತ್ವಂ ಪುರುಷೋ ಮತೋ ಮೇ ॥
ತ್ವಮ್ - ನೀನೇ, ವೇದಿತವ್ಯಮ್ - ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾದವನು, ಪರಮಮ್ - ಪರಮ, ಅಕ್ಷರಮ್ - ಅಕ್ಷರ ಅರ್ಥಾತ್ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದೀಯೆ, ತ್ವಮ್ - ನೀನೇ, ಅಸ್ಯ - ಈ, ವಿಶ್ವಸ್ಯ - ಜಗತ್ತಿನ, ಪರಮ್ - ಪರಮ, ನಿಧಾನಮ್ - ಆಶ್ರಯನಾಗಿದ್ದೀಯೆ, ತ್ವಮ್ - ನೀನೇ, ಶಾಶ್ವತಧರ್ಮಗೋಪ್ತಾ - ಅನಾದಿಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಕನು (ಮತ್ತು), ತ್ವಮ್ - ನೀನೇ, ಅವ್ಯಯಃ - ಅವಿನಾಶೀ, ಸನಾತನಃ - ಸನಾತನನು, ಪುರುಷಃ - ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದೀಯೆ (ಹೀಗೆಂದು), ಮೇ - ನನ್ನ,
ಮತಃ - ಅಭಿಪ್ರಾಯವು.
ನೀನೇ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ಪರಮ ಅಕ್ಷರನು ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ನೀನೇ ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಪರಮ ಆಶ್ರಯನಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ನೀನೇ ಅನಾದಿಯಾದ ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಕನಾಗಿದ್ದಿಯೆ ಮತ್ತು ನೀನೇ ಅವಿನಾಶಿ ಮತ್ತು ಸನಾತನ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದೀಯೆ-ಹೀಗೆಂದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವೇದಿತವ್ಯಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಪರಮಮ್’ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಅಕ್ಷರಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪರಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಮುಮುಕ್ಷು ಪುರುಷರು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಪಡುತ್ತಾರೋ, ಯಾವುದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಜಿಜ್ಞಾಸು ಸಾಧಕರು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪರಮ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಪರಮ ತತ್ತ್ವಸ್ವರೂಪೀ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವೇದಿತವ್ಯಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಪರಮಮ್’ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ಅಕ್ಷರಮ್’ ಪದವಿದೆ; ಮತ್ತು ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ನಿನ್ನವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ
ನನಗೆ-ಆ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮಾ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮವೂ ಕೂಡ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ ಎಂಬುದು ದೃಢನಿಶ್ಚಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿಧಾನಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಪರಮ ನಿಧಾನನೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದಾದರೂ ವಸ್ತುವನ್ನು ಇಡಲಾಗುವ ಸ್ಥಾನವು ಆ ವಸ್ತುವಿನ ನಿಧಾನ ಅಥವಾ ಆಧಾರ (ಆಶ್ರಯ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಈ ಜಗತ್ತಿನ ನಿಧಾನವೆಂದು ಹೇಳಿ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯದ ಸಹಿತ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ನಿನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ, ನೀನೇ ಇದನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆ; ಆದುದರಿಂದ ನೀನೇ ಇದಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಯನಾಗಿದ್ದೀಯೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶಾಶ್ವತಧರ್ಮ’ ಎಂಬುದು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನನ್ನು ಅದರ ‘ಗೋಪ್ತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎಂದೆಂದಿನಿಂದಲೂ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿರುವ ಮತ್ತು ಸದಾಕಾಲ ಇರುವಂತಹ ಸನಾತನ (ವೈದಿಕ) ಧರ್ಮವನ್ನು ‘ಶಾಶ್ವತಧರ್ಮ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನು ಪದೇ ಪದೇ ಅವತಾರವೆತ್ತಿ ಅದೇ ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ‘ಶಾಶ್ವತಧರ್ಮ ಗೋಪ್ತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವ್ಯಯ’ ಮತ್ತು ‘ಸನಾತನ’ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಪುರುಷ’ ಶಬ್ದ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎಂದೂ ನಾಶವಾಗದಿರುವುದನ್ನು ‘ಅವ್ಯಯ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೂ ಎಂದೆಂದಿನಿಂದಲೂ ಇರುವ ಮತ್ತು ಸದಾ ಏಕರಸವಾಗಿರುವುದನ್ನು ‘ಸನಾತನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಎರಡೂ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಪುರುಷ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಅರ್ಜುನನು-ಎಂದೂ ನಾಶವಾಗದಿರುವಂತಹ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಹರ್ತಾ, ಕರ್ತಾ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತ, ಸನಾತನ ಪರಮಪುರುಷ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನು ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.
(ಶ್ಲೋಕ-19)
ಅನಾದಿಮಧ್ಯಾಂತಮನಂತವೀರ್ಯಮನಂತಬಾಹುಂ ಶಶಿಸೂರ್ಯನೇತ್ರಮ್ ।
ಪಶ್ಯಾಮಿ ತ್ವಾಂ ದೀಪ್ತಹುತಾಶವಕ್ತ್ರಂ ಸ್ವತೇಜಸಾ ವಿಶ್ವಮಿದಂ ತಪನ್ತಮ್ ॥
ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನನ್ನು, ಅನಾದಿಮಧ್ಯಾಂತಮ್ - ಆದಿ, ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ, ಅನಂತವೀರ್ಯಮ್- ಅನಂತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಯುಕ್ತನಾಗಿ, ಅನಂತಬಾಹುಮ್ - ಅನಂತ ಬಾಹುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದವನಾಗಿ, ಶಶಿಸೂರ್ಯನೇತ್ರಮ್ - ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ ರೂಪವಾದ ನೇತ್ರಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ, ದೀಪ್ತಹುತಾಶ ವಕಮ್ - ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿರೂಪವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳವನಾಗಿ (ಮತ್ತು), ಸ್ವತೇಜಸಾ - ನಿನ್ನ ತೇಜದಿಂದ, ಇದಮ್ - ಈ, ವಿಶ್ವಮ್ - ಜಗತ್ತನ್ನು, ತಪನ್ತಮ್ - ಬೆಳಗುವವನೂ ಆಗಿ, ಪಶ್ಯಾಮಿ- ನೋಡುತ್ತೇನೆ. ।।19 ।।
ನಿನ್ನನ್ನು ಆದಿ, ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ, ಅನಂತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ, ಅನಂತ ಬಾಹುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದವನಾಗಿ, ಚಂದ್ರ - ಸೂರ್ಯರೂಪವಾದ ನೇತ್ರಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿರೂಪೀ ಮುಖವುಳ್ಳವನಾಗಿ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ಬೆಳಗುವವನಾಗಿ ನಾನು ನೋಡುತ್ತೇನೆ. ।। 19 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು-ನಾನು ನಿನ್ನ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ-ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಆದಿ, ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಪುನರುಕ್ತಿಯಂತಹ ದೋಷವು ಕಂಡಬರುತ್ತಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ ರೂಪವನ್ನು ಅಸೀಮವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ಆರು ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾದ ನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಪುನರುಕ್ತಿಯ ದೋಷವು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಅರ್ಥವು - ‘ಆದಿ’ ಶಬ್ದವು ಉತ್ಪತ್ತಿರೂಪೀ ವಿಕಾರದ, ‘ಮಧ್ಯ’ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿನಾಶದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಾಗುವ ಸ್ಥಿತಿ, ವೃದ್ಧಿ, ಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮ-ಈ ನಾಲ್ಕು ಭಾವವಿಕಾರಗಳ ಮತ್ತು ‘ಅಂತ’ ಶಬ್ದವು ವಿನಾಶರೂಪೀ ವಿಕಾರದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇವು ಮೂರೂ ಇಲ್ಲದಿರುವವನನ್ನು ‘ಅನಾದಿಮಧ್ಯಾಂತ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮಾತಿನ ಭಾವವನ್ನು-ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ಆರು ಭಾವವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬೀ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಂತವೀರ್ಯಮ್’ - ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ವೀರ್ಯ’ ಶಬ್ದವು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬಲ, ತೇಜ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಯಾರ ವೀರ್ಯದ ಅಂತವಿಲ್ಲವೋ ಅವನನ್ನು ‘ಅನಂತವೀರ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಅನಂತವೀರ್ಯನೆಂದು ಹೇಳಿ - ನಿನ್ನ ಬಲ, ವೀರ್ಯ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ತೇಜದ ಯಾವ ಸೀಮೆಯೂ ಇಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಂತಬಾಹುಮ್’-ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಪಾರ ಭುಜಗಳುಳ್ಳವನನ್ನು ‘ಅನಂತಬಾಹು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು - ನಿನ್ನ ಈ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಾವ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತೇನೋ ಆ ಕಡೆಗೇ ನನಗೆ ಅಗಣಿತ ಭುಜಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ- ‘ಶಶಿಸೂರ್ಯನೇತ್ರಮ್’ - ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು - ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯರನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನ ಎರಡೂ ಕಣ್ಣುಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಿನ್ನ ಈ ವಿರಾಟ್ರೂಪದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೂ ನಿನ್ನ ಅಸಂಖ್ಯ ಮುಖಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿವೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ನಿನ್ನ ಪ್ರಧಾನಮುಖವಿದೆಯೋ ಆ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣುಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಾನು ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೀಪ್ತಹುತಾಶವಕ್ತ್ರಮ್’ - ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಹುತಾಶ’ ಅಗ್ನಿಯ ಹೆಸರಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ‘ದೀಪ್ತಹುತಾಶ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಮತ್ತು ತೇಜಪೂರ್ಣ ಮುಖವುಳ್ಳವನನ್ನು ‘ದೀಪ್ತಹುತಾಶವಕ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ನಿನ್ನ ಪ್ರಧಾನ ಮುಖವನ್ನು ನಾನು ಎಲ್ಲಕಡೆಯಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಜಗತ್ತನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’-ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ನಾನು ಯಾವ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವೆನೋ ನೀನು ಅದನ್ನು ನಿನ್ನ ತೇಜದಿಂದ ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ನನಗೆ ತೋರುತ್ತಿದೆಯೆಂದು ಅರ್ಜುನನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-20)
ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವ್ಯೋರಿದಮಂತರಂ ಹಿ ವ್ಯಾಪ್ತಂ ತ್ವಯೈಕೇನ ದಿಶಶ್ಚ ಸರ್ವಾಃ ।
ದೃಷ್ಟ್ವಾದ್ಭುತಂ ರೂಪಮುಗ್ರಂ ತವೇದಂ ಲೋಕತ್ರಯಂ ಪ್ರವ್ಯಥಿತಂ ಮಹಾತ್ಮನ್ ॥
ಮಹಾತ್ಮನ್ - ಹೇ ಮಹಾತ್ಮನೇ! ಇದಮ್ - ಈ, ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವ್ಯೊಃ, ಅಂತರಮ್ - ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯ ನಡುವಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆಕಾಶ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಸರ್ವಾಃ - ಎಲ್ಲ, ದಿಶಃ - ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಏಕೇನ - ಒಬ್ಬನಾದ, ತ್ವಯಾ ಹಿ - ನಿನ್ನಿಂದಲೇ, ವ್ಯಾಪ್ತಮ್ - ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ (ಹಾಗೂ), ತವ - ನಿನ್ನ, ಇದಮ್ - ಈ, ಅದ್ಭುತಮ್ - ಅಲೌಕಿಕವಾದ ಮತ್ತು, ಉಗ್ರಮ್ - ಭಯಂಕರವಾದ, ರೂಪಮ್ - ರೂಪವನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿ, ಲೋಕತ್ರಯಮ್ - ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳು, ಪ್ರವ್ಯಥಿತಮ್ - ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿವೆ. ।। 20 ।।
ಹೇ ಮಹಾತ್ಮಾ! ಈ ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯ ನಡುವಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆಕಾಶ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಾ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ನಿನ್ನೊಬ್ಬನ್ನಿಂದಲೇ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿವೆ; ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಈ ಅಲೌಕಿಕವಾದ ಮತ್ತು ಭಯಂಕರವಾದ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳು ಅತಿಯಾದ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿವೆ. ।। 20 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಮಹಾತ್ಮನ್’ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವದ ಮಹಾನ್ ಆತ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು- ನಿನ್ನ ಈ ವಿರಾಟ್ರೂಪವು ಎಷ್ಟು ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿದೆಯೆಂದರೆ ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯ ಮಧ್ಯದ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಅದರಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗುತ್ತಿವೆ. ನಿನ್ನ ಈ ಸ್ವರೂಪವಿಲ್ಲದಿರುವ ಯಾವ ಸ್ಥಾನವೂ ನನಗೆ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನಿನ್ನ ಈ ಅದ್ಭುತ ಮತ್ತು ಉಗ್ರವಾದ ರೂಪವು ಸ್ವರ್ಗ, ಮರ್ತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಂತರಿಕ್ಷ ಈ ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳ ಜೀವಿಗಳು ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯದಿಂದಾಗಿ ತ್ರಸ್ತ ಎಂದರೆ ಪೀಡಿತರಾಗುವಷ್ಟು ಭಯಂಕರವಾಗಿದೆ. ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಶೋಚನೀಯವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-21)
ಅಮೀ ಹಿ ತ್ವಾಂ ಸುರಸಂಘಾ ವಿಶಂತಿ ಕೇಚಿದ್ಭೀತಾಃ ಪ್ರಾಂಜಲಯೋ ಗೃಣಂತಿ ।
ಸ್ವಸ್ತೀತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಮಹರ್ಷಿಸಿದ್ಧಸಂಘಾಃ ಸ್ತುವಂತಿ ತ್ವಾಂ ಸ್ತುತಿಭಿಃ ಪುಷ್ಕಲಾಭಿಃ ॥
ಅಮೀ - ಅದೇ, ಸುರಸಂಘಾಃ, ಹಿ - ದೇವತೆಗಳ ಸಮೂಹಗಳು, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನಲ್ಲಿ, ವಿಶಂತಿ - ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತವೆ (ಮತ್ತು), ಕೇಚಿತ್ - ಕೆಲವರು, ಭೀತಾಃ - ಭಯಭೀತರಾಗಿ, ಪ್ರಾಂಜಲಯಃ - ಕೈ ಜೋಡಿಸಿ, ಗೃಣಂತಿ - ನಿನ್ನ ನಾಮ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ (ಹಾಗೂ), ಮಹರ್ಷಿಸಿದ್ಧ ಸಂಘಾಃ - ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರುಗಳ ಸಮುದಾಯವು,
ಸ್ವಸ್ತಿ - ‘ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಲಿ’, ಇತಿ - ಎಂದು, ಉಕ್ತ್ವಾ - ಹೇಳಿ, ಪುಷ್ಕಲಾಭಿಃ - ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ, ಸ್ತುತಿಭಿಃ - ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನನ್ನು, ಸ್ತುವಂತಿ - ಸ್ತುತಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥21॥
ಅದೇ ದೇವತೆಗಳ ಸಮೂಹಗಳು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಮಾಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವರು ಭಯಭೀತರಾಗಿ ಕೈಜೋಡಿಸಿ ನಿನ್ನ ನಾಮ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೊಂಡಾಡುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರುಗಳ ಸಮುದಾಯವು ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನಗೈದು ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ತುತಿಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥ 21 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸುರಸಂಘಾಃ’ ಎಂಬುದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಮೀ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವರೇ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ- ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸುರಸಂಘಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ಪರೋಕ್ಷವಾಚೀ ‘ಅಮೀ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅರ್ಜುನನು ನಾನು ಯಾವಾಗ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದೆನೋ ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಯಾವ-ಯಾವ ದೇವಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೆನೋ, ಅವರೆಲ್ಲರು ನಿನ್ನ ಈ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಇಂದು ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಎಷ್ಟೋ ಮಂದಿ ಭಯಭೀತರಾಗಿ ಕೈಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ನಿನ್ನ ನಾಮ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಅನೇಕರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಭಗವಂತನ ಉಗ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಕಳೆದುಳಿದ ದೇವತೆಗಳು ತಾವು ಹೆಚ್ಚು ಹೊತ್ತು ಬದುಕುಳಿಯುವ ಸಂಭವ ಇಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದು ಹೆದರಿದವರಾಗಿ ಕೈ ಜೋಡಿಸಿ ನಿನ್ನ ನಾಮ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೊಂಡಾಡುತ್ತ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಹರ್ಷಿಸಿದ್ಧಸಂಘಾಃ’ ಎಂಬುದು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ‘ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ‘ಅನೇಕ ಸ್ತೋತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮರೀಚಿ, ಅಂಗಿರಾ, ಭೃಗು ಮೊದಲಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾತಾಜ್ಞಾತ ಸಿದ್ಧಜನರ ಇರುವ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಮುದಾಯಗಳೆಲ್ಲದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಹರ್ಷಿಸಿದ್ಧಸಂಘಾಃ’ ಪದವಿದೆ. ಅವರು ‘ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗಲಿ’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ‘ಅನೇಕ (ಪುಷ್ಕಲ) ಸ್ತೋತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅರ್ಜುನನು - ನಿನ್ನ ತತ್ತ್ವದ ಯಥಾರ್ಥ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದವರಾದ ಕಾರಣ ಅವರು ನಿನ್ನ ಈ ಉಗ್ರರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಭಯಭೀತರಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಸುಂದರ ಭಾವಮಯ ಸ್ತೋತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-22)
ರುದ್ರಾದಿತ್ಯಾ ವಸವೋ ಯೇ ಚ ಸಾಧ್ಯಾ ವಿಶ್ವೇಶ್ವಿನೌ ಮರುತಶ್ಚೋಷ್ಮಪಾಶ್ಚ ।
ಗಂಧರ್ವಯಕ್ಷಾಸುರಸಿದ್ಧಸಂಘಾ ವೀಕ್ಷಂತೇ ತ್ವಾಂ ವಿಸ್ಮಿತಾಶ್ಚೈವ ಸರ್ವೇ ॥
ಯೇ - ಯಾವ, ರುದ್ರಾದಿತ್ಯಃ - ಹನ್ನೊಂದು ರುದ್ರರು ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರು, ಚ - ಹಾಗೂ, ವಸವಃ-ಅಷ್ಟವಸುಗಳು, ಸಾಧ್ಯಾಃ - ಸಾಧ್ಯರು, ವಿಶ್ವೇ - ವಿಶ್ವೇದೇವತೆಗಳು, ಅಶ್ವಿನೌ - ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಮರುತಃ - ಮರುದ್ಗಣರು,
ಚ - ಮತ್ತು, ಊಷ್ಮಪಾಃ - ಪಿತೃಗಳ ಸಮುದಾಯವು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಗಂಧರ್ವ ಯಕ್ಷಾಸುರ ಸಿದ್ಧಸಂಘಾಃ - ಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರುಗಳ ಸಮುದಾಯವಿದೆಯೋ, (ತೇ) - ಅವರು, ಸರ್ವೇ ಏವ - ಎಲ್ಲರೂ, ವಿಸ್ಮಿತಾಃ - ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನನ್ನು, ವೀಕ್ಷಂತೇ - ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ।। 22 ।।
ಯಾವ ಏಕಾದಶರುದ್ರರು ಮತ್ತು ದ್ವಾದಶಾದಿತ್ಯರು ಹಾಗೂ ಅಷ್ಟವಸುಗಳು, ಸಾಧ್ಯರು, ವಿಶ್ವೇದೇವತೆಗಳು, ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರು ಹಾಗೂ ಮರುದ್ಗಣರು ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳ ಸಮುದಾಯವು ಹಾಗೆಯೇ ಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರುಗಳ ಸಮುದಾಯವಿದೆಯೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ।। 22 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ರುದ್ರಾಃ’, ‘ಆದಿತ್ಯಾಃ’, ‘ವಸವಃ’, ‘ಸಾಧ್ಯಾಃ’, ‘ವಿಶ್ವೇ’, ‘ಅಶ್ವಿನೌ’ ಮತ್ತು ‘ಮರುತಃ’-ಇವೆಲ್ಲ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾವ-ಯಾವ ದೇವತೆಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ?
ಉತ್ತರ - ಹನ್ನೊಂದು ರುದ್ರರು, ಹನ್ನೆರಡು ಜನ ಆದಿತ್ಯರು, ಎಂಟುಮಂದಿ ವಸುಗಳು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತು ಮರುತ್ಗಳು-ಈ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ದೇವತೆಗಳ ಸಮೂಹಗಳ ವರ್ಣನೆ ಯಾದರೋ ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅಶ್ವೀಕುಮಾರರ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹನ್ನೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ (ಅಲ್ಲಿ ನೋಡಬೇಕು), ಮನ, ಅನುಮಂತಾ, ಪ್ರಾಣ, ನರ, ಯಾನ, ಚಿತ್ತಿ, ಹಯ, ನಯ, ಹಂಸ, ನಾರಾಯಣ, ಪ್ರಭವ ಮತ್ತು ವಿಭು ಈ ಹನ್ನೆರಡು ಸಾಧ್ಯದೇವತೆಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.* ಮತ್ತು ಕ್ರತು, ದಕ್ಷ, ಶ್ರವ, ಸತ್ಯ, ಕಾಲ, ಕಾಮ, ಧುನಿ, ಕುರುವಾನ್ ಪ್ರಭವಾನ್ ಮತ್ತು ರೋಚಮಾನ್ - ಈ ಹತ್ತು ವಿಶ್ವೇದೇವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.+ ಆದಿತ್ಯ ಮತ್ತು ರುದ್ರ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳ ಎಂಟು ಗಣ (ಸಮುದಾಯ)ಗಳು ಇವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲೇ ಸಾಧ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವೇದೇವರೂ ಕೂಡ ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ಗಣವಾಗಿವೆ (ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಪುರಾಣ 71/2).
*ಮನೋಽನುಮಂತಾ ಪ್ರಾಣಶ್ಚ ನರೋ ಯಾನಶ್ಚ ವೀರ್ಯವಾನ್ । ಚಿತ್ತಿರ್ಹಯೋ ನಯಶ್ಚೈವ ಹಂಸೋ ನಾರಾಯಣಸ್ತಥಾ ॥
ಪ್ರಭವೋಽಥ ವಿಭುಶ್ಚೈವ ಸಾಧ್ಯಾ ದ್ವಾದಶ ಜಜ್ಞಿರೇ (ವಾಯು ಪುರಾಣ 66/15 - 16)
ಧರ್ಮನ ಪತ್ನೀ ದಕ್ಷಕನ್ಯೆ ಸಾಧ್ಯಾಳಿಂದ ಈ ಹನ್ನೆರಡು ಜನ ಸಾಧ್ಯದೇವತೆಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಇವರ ನಾಮಾಂತರಗಳು ಈ ಪ್ರಕಾರ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ - ಮನ, ಅನುಮಂತಾ, ಪ್ರಾಣ, ನರ, ಅಪಾನ, ಭಕ್ತಿ, ಭಯ, ಅನಘ, ಹಂಸ, ನಾರಾಯಣ, ವಿಭು ಮತ್ತು ಪ್ರಭು (ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣ ಪ್ರಭಾಸ ಖಂಡ 21/17, 18) ಮನ್ವಂತರ ಭೇದದಿಂದ ಸರಿಯೇ ಆಗಿದೆ.
+ವಿಶ್ವೇದೇವಾಸ್ತು ವಿಶ್ವಾಯಾ ಜಜ್ಜಿರೇ ದಶ ವಿಶ್ರುತಾಃ । ಕ್ರತುರ್ದಕ್ಷಃ ಶ್ರವಃ ಸತ್ಯಃ ಕಾಲಃ ಕಾಮೋ ಧುನಿಸ್ತಥಾ ॥
ಕುರುವಾನ್ ಪ್ರಭವಾಂಶ್ಚೈವ ರೋಚ-ಮಾನಶ್ಚ ತೇ ದಶ (ವಾಯು ಪುರಾಣ 66/31, 32)
ಧರ್ಮನ ಪತ್ನೀ ದಕ್ಷಕನ್ಯೆ ವಿಶ್ವಾಳಿಂದ ಈ ಹತ್ತು ವಿಶ್ವೇದೇವತೆಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಕೆಲವು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮನ್ವಂತರ ಭೇದದಿಂದ ಇವರ ಹೆಸರುಗಳು ಕೂಡ ನಾಮಾಂತರದಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.
ಪಿತೃಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಊಷ್ಮಪಾಃ’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಊಷ್ಮಾನ್ನ (ಬಿಸಿ ಅನ್ನವನ್ನು)ವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾರೋ ಅವರನ್ನು ‘ಊಷ್ಮಪಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮನುಸ್ಮೃತಿಯ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇನ್ನೂರಮೂವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪಿತೃಗಳು ಬಿಸಿಯಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಊಷ್ಮಷಾಃ’ ಪದವು ಪಿತೃಗಳ ಸಮುದಾಯದ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗಂಧರ್ವಯಕ್ಷಾಸುರಸಿದ್ಧಸಂಘಾಃ’ ಈ ಪದವು ಯಾವ-ಯಾವ ಸಮುದಾಯಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಕಶ್ಯಪರ ಪತ್ನೀ ಮುನಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಧಾಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಅರಿಷ್ಟಾಳಿಂದ ಗಂಧರ್ವರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಯಿತೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ, ಇವರು ರಾಗ-ರಾಗಿಣಿಗಳ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ದೇವಲೋಕದ ವಾದ್ಯ ನೃತ್ಯಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲರೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಮಹರ್ಷಿ ಕಶ್ಯಪರ ಖಸಾ ಹೆಸರಿನ ಪತ್ನಿಯಿಂದ ಆಯಿತೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನ ಗಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಯಕ್ಷ ಜನರಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಯಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ರಾಕ್ಷಸರ ರಾಜನು ಕುಬೇರನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳ ವಿರೋಧೀ ದೈತ್ಯ, ದಾನವ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಆಸುರರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕಶ್ಯಪರ ಪತ್ನೀ ದಿತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನರಾಗುವವರು ದೈತ್ಯರು ಮತ್ತು ‘ದನು’ವಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು ದಾನವರೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದ ಆಗಿದೆ. ಕಪಿಲ ಮೊದಲಾದ ಸಿದ್ಧರನ್ನು ‘ಸಿದ್ಧ’ರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅನೇಕ ಸಮುದಾಯಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಗಂಧರ್ವಯಕ್ಷಾಸುರ ಸಿದ್ಧಸಂಘಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವರೆಲ್ಲರು ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ’- ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು, ಪಿತೃಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷರು, ಅಸುರರು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರುಗಳ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಮುದಾಯಗಳು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರಾಗಿ ನಿನ್ನ ಈ ಅದ್ಭುತ ರೂಪದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದು ನನಗೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-23)
ರೂಪಂ ಮಹತ್ತೇ ಬಹುವಕ್ತ್ರನೇತ್ರಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಬಹುಬಾಹೂರುಪಾದಮ್ ।
ಬಹೂದರಂ ಬಹುದಂಷ್ಟ್ರಾಕರಾಲಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾಲೋಕಾಃ ಪ್ರವ್ಯಥಿತಾಸ್ತಥಾಹಮ್ ॥
ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೆ!, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಬಹುವಕ್ತ್ರನೇತ್ರಮ್ - ಅನೇಕ ಮುಖಗಳು ಮತ್ತು ಬಹು ನೇತ್ರಗಳ, ಬಹುಬಾಹೂರುಪಾದಮ್ - ಅನೇಕ ಹಸ್ತಗಳು, ತೊಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲುಗಳುಳ್ಳ, ಬಹೂದರಮ್ - ಅನೇಕ ಉದರಗಳುಳ್ಳ (ಮತ್ತು), ಬಹುದಂಷ್ಟ್ರಾಕರಾಲಮ್ - ಹಲವು ಕೋರೆದಾಡೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಕರಾಳ, ಮಹತ್ - ಮಹತ್ತಾದ, ರೂಪಮ್ - ರೂಪವನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿ, ಲೋಕಾಃ - ಎಲ್ಲ ಜನರು, ಪ್ರವ್ಯಥಿತಾಃ - ವ್ಯಾಕುಲರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಅಪಿ - ಕೂಡ (ವ್ಯಾಕುಲನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ). ।। 23 ।।
ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ನಿನ್ನ ಅನೇಕ ಮುಖಗಳು ಮತ್ತು ಬಹುನೇತ್ರಗಳುಳ್ಳ, ಅನೇಕ ಬಾಹುಗಳೂ, ತೊಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲುಗಳುಳ್ಳ, ಅನೇಕ ಉದರಗಳುಳ್ಳ ಮತ್ತು ಹಲವು ಕೋರೆದಾಡೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಕರಾಳವಾದ, ಮಹತ್ತಾದ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ಜನರು ವ್ಯಾಕುಲರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ನಾನೂ ಕೂಡ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ।। 23 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು-ನಾನು ನಿನ್ನ ವಿರಾಟರೂಪವನ್ನು ಅನೇಕ ಭುಜಗಳಿಂದ, ಉದರ ಗಳಿಂದ, ಮುಖಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಮತ್ತೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಬಹುವಕ್ತ್ರ ನೇತ್ರಮ್’, ‘ಬಹು ಬಾಹೂರುಪಾದಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಬಹೂದರಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೇವಲ ಆ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವುದನ್ನೇ ಕುರಿತು ಹೇಳಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಬೇರೆ ಜನರು ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ತಾನು ವ್ಯಾಕುಲವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಆ ರೂಪವನ್ನು ಪುನಃ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ವ್ಯಥಿತರಾಗುವ ಮಾತನ್ನೂ ಕೂಡ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಯಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದ ಅಸೀಮವಿಸ್ತಾರ (ಉದ್ದ-ಅಗಲ) ಮತ್ತು ಅದರ ಉಗ್ರತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಕೇವಲ ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳು ವ್ಯಾಕುಲವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಅದನ್ನು ಅನೇಕ ಕೈಗಳು, ಕಾಲುಗಳು, ತೊಡೆಗಳು, ಮುಖಗಳು, ಕಣ್ಣುಗಳು, ಹೊಟ್ಟೆಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ದಾಡೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಕರಾಳವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ತಾನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಕೂಡ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪುನರುಕ್ತಿಯ ದೋಷವಿಲ್ಲ.
(ಶ್ಲೋಕ-24)
ನಭಃಸ್ಪೃಶಂ ದೀಪ್ತಮನೇಕವರ್ಣಂ ವ್ಯಾತ್ತಾನನಂ ದೀಪ್ತವಿಶಾಲನೇತ್ರಮ್ ।
ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಹಿ ತ್ವಾಂ ಪ್ರವ್ಯಥಿತಾಂತರಾತ್ಮಾ ಧೃತಿಂ ನ ವಿಂದಾಮಿ ಶಮಂ ಚ ವಿಷ್ಣೋ ॥
ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ವಿಷ್ಣೋ - ಹೇ ವಿಷ್ಣುವೇ !, ನಭಃಸ್ಪೃಶಮ್ - ಆಕಾಶವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವ, ದೀಪ್ತಮ್ - ದೇದೀಪ್ಯಮಾನ, ಅನೇಕ ವರ್ಣಮ್ - ಅನೇಕ ವರ್ಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ (ಹಾಗೂ), ವ್ಯಾತ್ತಾನನಮ್ - ತೆರೆದಿರುವ ಬಾಯಿ, (ಮತ್ತು), ದೀಪ್ತವಿಶಾಲನೇತ್ರಮ್ - ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ವಿಶಾಲವಾದ ನೇತ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿ, ಪ್ರವ್ಯಥಿತಾಂತರಾತ್ಮಾ - ಭಯಭೀತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳವನಾದ (ನಾನು), ಧೃತಿಮ್ - ಧೈರ್ಯ, ಚ - ಮತ್ತು,
ಶಮಮ್- ಶಾಂತಿ, ನ, ವಿಂದಾಮಿ - ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 24 ॥
ಏಕೆಂದರೆ ಹೇ ವಿಷ್ಣುವೇ ! ಆಕಾಶವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವ, ದೇದೀಪ್ಯಮಾನವಾದ ಅನೇಕ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹಾಗೂ ತೆರೆದಿರುವ ಮುಖ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ವಿಶಾಲವಾದ ನೇತ್ರಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ, ಭಯಭೀತವಾದ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳವನಾದ ನಾನು ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 24 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಷ್ಣು’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ವಿಷ್ಣು’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು-ನೀನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವಿಷ್ಣುವೇ ಪೃಥ್ವಿಯ ಭಾರವನ್ನು ಇಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕೃಷ್ಣ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ನನ್ನ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಈ ವಿಶ್ವರೂಪದ ಸಂವರಣಗೈದು ವಿಷ್ಣುರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯ ಮಧ್ಯದ ಆಕಾಶ ಭಗವಂತನಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಅದರ ಸೀಮಾರಹಿತ ಉದ್ದಗಲದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು, ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಭಃ ಸ್ಪೃಶಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಆವಶ್ಯಕೆ ಏಕೆ ಉಂಟಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿರಾಟ ರೂಪದ ಉದ್ದ-ಅಗಲಗಳ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ವ್ಯಾಕುಲವಾಗುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದರ ಅಸೀಮ ಉದ್ದಗಲವನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯ ಹಾಗೂ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯ ನಾಶದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಭಃಸ್ಪೃಶಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹದಿನೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದೀಪ್ತಿಮಂತಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ದೀಪ್ತಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿತ್ತು?
ಉತ್ತರ - ಅಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯ ಭಂಗವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನು ತಾನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಕೂಡ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಯಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರವ್ಯಥಿತಾಂತರಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಅಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ವ್ಯಾಕುಲವಾಗುವ ಮಾತನ್ನೇ ಹೇಳಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲು
ಅವನು - ನಾನು ಕೇವಲ ವ್ಯಾಕುಲ ಮಾತ್ರನಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಚಾಚಿಕೊಂಡಿರುವ ಮುಖಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಈ ವಿಕರಾಳ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯೂ ಕೂಡ ಕುಂದುತ್ತಾ ಇದೆ ಎಂದು ಪುನಃ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-25)
ದಂಷ್ಟ್ರಾಕರಾಲಾನಿ ಚ ತೇ ಮುಖಾನಿ ದೃಷ್ಟೈವ ಕಾಲಾನಲಸನ್ನಿಭಾನಿ ।
ದಿಶೋ ನ ಜಾನೇ ನ ಲಭೇ ಚ ಶರ್ಮ ಪ್ರಸೀದ ದೇವೇಶ ಜಗನ್ನಿವಾಸ ॥
ದಂಷ್ಟ್ರಾಕರಾಲಾನಿ - ಕೋರೆದಾಡೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿಕರಾಳವಾಗಿರುವ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕಾಲಾನಲ ಸನ್ನಿಭಾನಿ - ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಗ್ನಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾದ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಮುಖಾನಿ - ಮುಖಗಳನ್ನು, ದೃಷ್ಟಾ ್ವ - ನೋಡಿಕೊಂಡು (ನಾನು), ದಿಶಃ - ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು, ನ, ಜಾನೇ - ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಶರ್ಮ, ಏವ - ನೆಮ್ಮದಿಯೂ ಸಹ, ನ, ಲಭೇ- ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ (ಆದ್ದರಿಂದ), ದೇವೇಶ - ಹೇ ದೇವೇಶನೇ!, ಜಗನ್ನಿವಾಸ - ಹೇ ಜಗನ್ನಿವಾಸನೇ ! (ನೀನು), ಪ್ರಸೀದ - ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು. ।। 25 ।।
ಕೋರೆದಾಡೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿಕರಾಳವಾದ, ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಗ್ನಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾದ ನಿನ್ನ ಮುಖಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ದಿಕ್ಕುಗಾಣದವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನೂ ಪಡೆಯದವನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇ ದೇವೇಶನೇ
ಹೇ ಜಗನ್ನಿವಾಸನೇ ನೀನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು. ।। 25 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ರೂಪದ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ‘ಬಹುದಂಷ್ಟ್ರಾಕರಾಲಮ್’ ಎಂಬುದಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಾಗಿದೆ, ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಅದರ ಮುಖಗಳ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿ ‘ದಂಷ್ಟ್ರಾಕರಾಲಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕೊಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿತ್ತು?
ಉತ್ತರ - ಅಲ್ಲಿ ಆ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು ತಾನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಅಭಾವದ ಮಾತನ್ನು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದೇ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಪುನಃ ಮುಖಗಳೊಡನೆ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೇವೇಶ’ ಮತ್ತು ‘ಜಗನ್ನಿವಾಸ’ - ಈ ಎರಡು ಸಂಬೋಧನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ದೇವೇಶ’ ಮತ್ತು ‘ಜಗನ್ನಿವಾಸ’ - ಈ ಎರಡೂ ಸಂಬೋಧನೆಗಳ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಅರ್ಜುನನು - ನೀನು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಪರಮಾಧಾರನಾಗಿರುವೆ - ಈ ಮಾತನ್ನು ನಾನಾದರೋ
ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಕೇಳಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ; ಮತ್ತು ನೀನು ಹಾಗೆಯೇ ಇರುವೆ ಎಂಬ ವಿಶ್ವಾಸವು ನನಗಿತ್ತು. ಇಂದು ನಾನು ನಿನ್ನ ಆ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ದರ್ಶಿಸಿದೆ. ಈಗಲಾದರೋ ನೀನು ‘ದೇವೇಶ’ ಮತ್ತು ‘ಜಗನ್ನಿವಾಸ’ನಾಗಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವ ಭಾವವು ಹೀಗಿದೆ-ಪ್ರಭೋ! ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವವಾದರೋ ನಾನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಿಯೇಬಿಟ್ಟೆ. ಆದರೂ ನಿನ್ನ ಈ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯು ತುಂಬಾ ಶೋಚನೀಯವಾಗುತ್ತಿದೆ; ನನ್ನ ಸುಖ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯಗಳ ನಾಶವಾಯಿತು; ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆಂದರೆ ನನಗೆ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಜ್ಞಾನವೂ ಕೂಡ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ದಯಮಾಡಿ ಈಗ ನೀನು ನಿನ್ನ ಈ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ಬೇಗನೇ ಮರೆಮಾಡು.
(ಶ್ಲೋಕ-26)
ಅಮೀ ಚ ತ್ವಾಂ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ ಪುತ್ರಾಃ ಸರ್ವೇ ಸಹೈವಾವನಿಪಾಲಸಂಘೈಃ ।
ಭೀಷ್ಮೋ ದ್ರೋಣಃ ಸೂತಪುತ್ರಸ್ತಥಾಸೌ ಸಹಾಸ್ಮದೀಯೈರಪಿ ಯೋಧಮುಖ್ಯೈಃ ॥
(ಶ್ಲೋಕ-27)
ವಕ್ತ್ರಾಣಿ ತೇ ತ್ವರಮಾಣಾ ವಿಶಂತಿ ದಂಷ್ಟ್ರಾಕರಾಲಾನಿ ಭಯಾನಕಾನಿ ।
ಕೇಚಿದ್ವಿಲಗ್ನಾ ದಶನಾಂತರೇಷು ಸಂದೃಶ್ಯಂತೇ ಚೂರ್ಣಿತೈರುತ್ತಮಾಂಗೈಃ ॥
ಅಮೀ, ಸರ್ವೇ ಏವ - ಆ ಎಲ್ಲರೂ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ, ಪುತ್ರಾಃ - ಪುತ್ರರು, ಅವನಿಪಾಲಸಂಘೈಃ ಸಹ- ರಾಜರುಗಳ ಸಮುದಾಯ ಸಹಿತ, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನಲ್ಲಿ, (ಪ್ರವಿಶಂತಿ) - ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಭೀಷ್ಮಃ - ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರು, ದ್ರೋಣಃ - ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಅಸೌ - ಆ, ಸೂತಪುತ್ರಃ - ಕರ್ಣ (ಮತ್ತು), ಅಸ್ಮದೀಯೈಃ - ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದವರೂ, ಅಪಿ - ಸಹ, ಯೋಧಮುಖೈಃ, ಸಹ - ಪ್ರಧಾನ ಯೋಧರುಗಳ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲರೂ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ದಂಷ್ಟ್ರಾಕರಾಲಾನಿ - ಕೋರೆದಾಡೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಕರಾಳವಾದ, ಭಯಾನಕಾನಿ - ಭಯಾನಕವಾದ, ವಕಾಣಿ - ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ, ತ್ವರಮಾಣಾಃ - ಅತಿ ವೇಗದಿಂದ ಧಾವಿಸುತ್ತ, ವಿಶಂತಿ - ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ (ಮತ್ತು), ಕೇಚಿತ್ - ಕೆಲವರಾದರೋ, ಚೂರ್ಣಿತೈಃ - ಚೂರುಚೂರಾದ, ಉತ್ತಮಾಂಗೈಃ - ತಲೆಗಳ ಸಹಿತ (ನಿನ್ನ), ದಶನಾಂತರೇಷು - ಹಲ್ಲುಗಳ ನಡುವೆ, ವಿಲಗ್ನಾಃ - ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡವರಾಗಿ, ಸಂದೃಶ್ಯಂತೇ - ಕಾಣುತ್ತಾ ಇದ್ದಾರೆ. ॥ 26 - 27 ॥
ಆ ಎಲ್ಲಾ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರೂ ರಾಜರುಗಳ ಸಮುದಾಯ ಸಹಿತರಾಗಿ ನಿನ್ನೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮ ಪಿತಾಮಹರು, ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಹಾಗೂ ಆ ಕರ್ಣ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದವರೂ ಸಹ ಪ್ರಧಾನ ಯೋಧರುಗಳ ಸಹಿತ, ಎಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನ ಕೋರೆದಾಡೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿಕರಾಳವಾದ ಭಯಾನಕವಾದ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿವೇಗದಿಂದ ಧಾವಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವರಾದರೋ ಪುಡಿಪುಡಿಯಾದ ತಲೆಗಳ ಸಹಿತ ನಿನ್ನ ಹಲ್ಲುಗಳ ನಡುವೆ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡವರಂತೇ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥ 26 - 27 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ ಪುತ್ರಾಃ’ ಪದಗಳ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಮೀ’, ‘ಸರ್ವೇ’ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ ಎಂಬ ಈ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಮೀ’ಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನು - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು ಯಾವ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳನ್ನು ನಾನು ಈಗ ನನ್ನ ಮುಂದೆಯೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೆನೋ, ಅವರುಗಳನ್ನೇ ಈಗ ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನಷ್ಟರಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನೂ, ಹಾಗೂ ‘ಸರ್ವೆ’ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಎಲ್ಲರೂ ಸಹ ನಿನ್ನೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಆ ಒಂದು ನೂರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾದರೂ ಉಳಿದಿದ್ದಾನೆಂಬ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನಿಪಾಲಸಂಘೈಃ’ ಮತ್ತು ‘ಸಹ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅವನಿಪಾಲ’ ಶಬ್ದವು ರಾಜರುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ರಾಜರುಗಳ ಅನೇಕ ಸಮೂಹಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಅವನಿಪಾಲಸಂಘೈ’ ಪದವಿದೆ. ಅದನ್ನು ಮತ್ತು ‘ಸಹ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಅರ್ಜುನನು - ಕೇವಲ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರೇ ನಿನ್ನೊಳಗೆ ಪ್ರವಿಷ್ಟರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದೇ ಅಲ್ಲ ಅವರ ಜೊತೆಗೆ ಯಾರು ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಬಂದಿದ್ದರೋ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಜರುಗಳ ಸಮೂಹಗಳೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭೀಷ್ಮ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣರ ಹೆಸರನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರ ಮತ್ತು ಗುರುದ್ರೋಣರು ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಸರ್ವಪ್ರಧಾನ ಮಹಾನ್ ಯೋಧರಾಗಿದ್ದರು. ಅರ್ಜುನನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ಇವರು ಸೋತುಹೋಗುವುದು ಅಥವಾ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು-ಹೇ ಭಗವಂತಾ! ಭೀಷ್ಮ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣರಂತಹ ಮಹಾನ್ ಯೋಧರು ಕೂಡ ನಿನ್ನ ಭಯಾನಕ ವಿಕರಾಳ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದ ಬಳಿಕ ಉಳಿದವರ ವಿಷಯವಾಗಿ ಹೇಳತಕ್ಕದ್ದೇನಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸೂತಪುತ್ರನೊಂದಿಗೆ ‘ಅಸೌ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ವೀರವರನಾದ ಕರ್ಣನೊಂದಿಗೆ ಅರ್ಜುನನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವತೆ ಇತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವನ ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೆ ‘ಅಸೌ’ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಅರ್ಜುನನು-ಕರ್ಣನು ತನ್ನ ಶೌರ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮದ ದರ್ಪದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರನ್ನು ತುಚ್ಛವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದವನೂ ಕೂಡ ಇಂದು ನಿನ್ನ ವಿಕರಾಳ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಪಿ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು? ಹಾಗೂ ‘ಸಹ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ‘ಅಸ್ಮದೀಯೈಃ’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಧಮುಖೈಃ’ ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳಿಂದ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಹಾಗೂ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಅರ್ಜುನನು-ಕೇವಲ ಶತ್ರು ಪಕ್ಷದ ವೀರರೇ ನಿನ್ನೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದಲ್ಲ; ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದ ಯಾವ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ವೀರ ಯೋಧರಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕೂಡ ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ವೀರರ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಯಾಗಿ ನಿನ್ನ ವಿಕರಾಳ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತ್ವರಮಾಣಾಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವವಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಮುಖಾನಿ’ಯ ಜೊತೆಗೆ ‘ದಂಷ್ಟ್ರಾಕರಾಲಾನಿ’ ಮತ್ತು ‘ಭಯಾನಕಾನಿ’ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ತ್ವರಮಾಣಾಃ’ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಎಲ್ಲ ಯೋಧರ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ. ‘ದಂಷ್ಟ್ರಾಕರಾಲಾನಿ’ ಪದವು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಭಯಾನಕ ದಾಡೆಗಳ ಕಾರಣ ತುಂಬಾ ಭಯಹುಟ್ಟಿಸುವ ಆಕೃತಿಯಂತಹ ಮುಖಗಳ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ. ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಭಯ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದನ್ನು ‘ಭಯಾನಕಾನಿ’ಯ ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಈ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಅರ್ಜುನನು - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಎಲ್ಲಾ ಯೋಧರುಗಳು ತುಂಬಾ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡೋಡುತ್ತಾ ನಿನ್ನ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ದಾಡೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿಕರಾಳ ಮತ್ತು ಭಯಾನಕವಾದ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಎಲ್ಲಾ ವೀರರೂ ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಾ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡೋಡುತ್ತಾ ನಿನ್ನ ಭಯಂಕರ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟರಾಗಿ ನಷ್ಟರಾಗುತ್ತಿರುವುದು ನನಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಎಷ್ಟೋ ವೀರರ ಪುಡಿಯಾದ ತಲೆಗಳು ನಿನ್ನ ಹಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನಿನ್ನ ಬಾಯಿಯೊಳಗೆ ಪ್ರವಿಷ್ಟರಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆಂದಲ್ಲ, ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರನ್ನು ಎಂತಹ ದುಃಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆಂದರೆ ಅವರ ಮಸ್ತಕಗಳು ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಹೋಗಿವೆ ಮತ್ತವರು ಬಹುಕೆಟ್ಟ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಹಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಯೋಧರು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಿಕರಾಳ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾನೋ, ಅದನ್ನು ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ನದಿಗಳ ಜಲದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಮತ್ತು ನಂತರ ಪತಂಗಗಳ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-28)
ಯಥಾ ನದೀನಾಂ ಬಹವೋಽಂಬುವೇಗಾಃ ಸಮುದ್ರಮೇವಾಭಿಮುಖಾ ದ್ರವಂತಿ ।
ತಥಾ ತವಾಮೀ ನರಲೋಕವೀರಾ ವಿಶಂತಿ ವಕ್ತ್ರಾಣ್ಯಭಿವಿಜ್ವಲಂತಿ ॥
ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ನದೀನಾಮ್ - ನದಿಗಳ, ಬಹವಃ - ಬಹಳವಾದ, ಅಂಬುವೇಗಾಃ - ಜಲಪ್ರವಾಹವು (ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ), ಸಮುದ್ರಮ್, ಏವ - ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ, ಅಭಿಮುಖಾಃ - ಸಮ್ಮುಖವಾಗಿ, ದ್ರವಂತಿ - ಧಾವಿಸುತ್ತವೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆಯೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ಅಮೀ - ಈ, ನರಲೋಕವೀರಾಃ - ನರಲೋಕದ ಶ್ರೇಷ್ಠವೀರರೂ (ಕೂಡ), ಅಭಿವಿಜ್ವಲಂತಿ - ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾದ, ತವ ವಕ್ತ್ರಾಣಿ - ನಿನ್ನ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ , ವಿಶಂತಿ - ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥ 28 ॥
ಹೇಗೆ ನದಿಗಳ ಅನೇಕವಾದ ಜಲ ಪ್ರವಾಹಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮುಖವಾಗಿ ಧಾವಿಸುತ್ತವೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಈ ನರಲೋಕದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರರೂ ಸಹ ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾದ ನಿನ್ನ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥ 28 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನದಿಗಳು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಪ್ರವೇಶವಾಗುವವರಿಗಾಗಿ ‘ನರಲೋಕವೀರಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಯಾವ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮುಖಗಳ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಭಿವಿಜ್ವಲಂತಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಭೀಷ್ಮ-ದ್ರೋಣಾದಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶೂರವೀರ ಪುರುಷರು ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುವುದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಯಾರು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೋ ಮತ್ತು ಯಾರಿಗೆ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬೇಕಾಯಿತೋ ಹಾಗೂ ಯಾರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದು ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಪಡೆಯುವವರಾಗಿದ್ದರು. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರಿಗಾಗಿ ‘ನರಲೋಕ ವೀರಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಅವರು ಭೌತಿಕ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಮಹಾವೀರರಾಗಿದ್ದರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಸಾಧನರೂಪೀ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಮಾದಿ ಶತ್ರುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ತುಂಬಾ ವೀರರಾಗಿ ಕಾದಾಡುವವರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಪ್ರವೇಶದಲ್ಲಿ ನದಿ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅರ್ಜುನನು - ಹೇಗೆ ನದಿಗಳ ನೀರು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಓಡುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ನಾಮ-ರೂಪ ಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸಮುದ್ರವೇ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಶೂರವೀರರಾದ ಭಕ್ತಜನರೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನೆಡೆಗೆ ಮುಖಮಾಡಿ ಓಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ನಿನ್ನೊಳಗೆ ಅಭಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಮುಖಗಳ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಭಿವಿಜ್ವಲಂತಿ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು - ಹೇಗೆ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಅಪರಂಪಾರ - ನೀರೇ ತುಂಬಿದೆಯೋ; ಮತ್ತು ನದಿಗಳ ನೀರು ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಮಾಡಿ ಅದರೊಂದಿಗೇ ಏಕತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಮುಖಗಳೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲಕಡೆಯಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಜೋತಿರ್ಮಯವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಶೂರವೀರ ಭಕ್ತಜನರೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನ ಮುಖಗಳ ಮಹಾನ್ ಜ್ಯೋತಿಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಬಾಹ್ಯ ರೂಪವನ್ನು ದಹಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ವಯಂ ಜ್ಯೋತಿರ್ಮಯರಾಗಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಏಕತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-29)
ಯಥಾ ಪ್ರದೀಪ್ತಂ ಜ್ವಲನಂ ಪತಂಗಾ ವಿಶಂತಿ ನಾಶಾಯ ಸಮೃದ್ಧವೇಗಾಃ ।
ತಥೈವ ನಾಶಾಯ ವಿಶಂತಿ ಲೋಕಾಸ್ತವಾಪಿ ವಕ್ತ್ರಾಣಿ ಸಮೃದ್ಧವೇಗಾಃ ॥
ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ಪತಂಗಾಃ - ಪತಂಗಗಳು (ಮೋಹವಶವಾಗಿ), ನಾಶಾಯ - ನಾಶವಾಗುವುದಕ್ಕೆ, ಪ್ರದೀಪ್ತಮ್ - ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾದ, ಜ್ವಲನಮ್ - ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಸಮೃದ್ಧವೇಗಾಃ - ಅತಿವೇಗದಿಂದ ಧಾವಿಸುತ್ತಾ, ವಿಶಂತಿ - ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆಯೋ, ತಥಾ, ಏವ - ಹಾಗೆಯೇ (ಈ), ಲೋಕಾಃ - ಎಲ್ಲ ಜನರೂ, ಅಪಿ - ಸಹ, ನಾಶಾಯ - ತಮ್ಮ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿ, ತವ - ನಿನ್ನ,
ವಕ್ತ್ರಾಣಿ - ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮೃದ್ಧವೇಗಾಃ - ಅತಿವೇಗದಿಂದ ಧಾವಿಸುತ್ತಾ, ವಿಶಂತಿ - ಪ್ರವೇಶಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥ 29 ॥
ಹೇಗೆ ಪತಂಗಗಳು ಮೋಹವಶವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಅತಿವೇಗದಿಂದ ಧಾವಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಎಲ್ಲಾ ಜನರೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿವೇಗದಿಂದ ಧಾವಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರವೇಶಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ॥ 29 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಪತಂಗಗಳ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿರುವ ಭಕ್ತರಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನರಾದ, ಯಾರು ಇಚ್ಛಾಪೂರ್ವಕ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಂದಿದ್ದರೋ ಆ ಸಮಸ್ತ ಸಾಧಾರಣ ಜನರ ಪ್ರವೇಶದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಪತಂಗಗಳ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅರ್ಜುನನು - ಹೇಗೆ ಮೋಹಕ್ಕೊಳಗಾದ ಪತಂಗಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಚ್ಛಾಪೂರ್ವಕ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರಿ-ಹಾರಿ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಮಾಡುತ್ತವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣ ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ನಾಶವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪತಂಗಗಳಂತೆ ಓಡೋಡುತ್ತಾ ನಿನ್ನ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಜನರು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದನ್ನು ದೃಷ್ಟಾಂತ ಮೂಲಕ ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಆ ಜನರನ್ನು ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-30)
ಲೇಲಿಹ್ಯಸೇ ಗ್ರಸಮಾನಃ ಸಮಂತಾಲ್ಲೋಕಾನ್ಸಮಗ್ರಾನ್ವದನೈರ್ಜ್ವಲದ್ಭಿಃ ।
ತೇಜೋಭಿರಾಪೂರ್ಯ ಜಗತ್ಸಮಗ್ರಂ ಭಾಸಸ್ತವೋಗ್ರಾಃ ಪ್ರತಪಂತಿ ವಿಷ್ಣೋ॥
ಸಮಗ್ರಾನ್ - ಸಮಸ್ತ, ಲೋಕಾನ್ - ಲೋಕಗಳನ್ನು, ಜ್ವಲದ್ಭಿಃ - ಪ್ರಜ್ವಲಿತ, ವದನೈಃ - ಮುಖಗಳ ಮೂಲಕ, ಗ್ರಸಮಾನಃ- ಕಾಲನಂತೆ ನುಂಗಿಹಾಕುತ್ತ, ಸಮಂತಾತ್ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ, ಲೇಲಿಹ್ಯಸೇ - ಪದೇ ಪದೇ ಚಪ್ಪರಿಸುತ್ತಿರುವೆ, ವಿಷ್ಣೋ-ಹೇವಿಷ್ಣುವೇ!, ತವ-ನಿನ್ನ, ಉಗ್ರಾಃ - ಉಗ್ರವಾದ, ಭಾಸಃ - ಪ್ರಕಾಶವು, ಸಮಗ್ರಮ್-ಸಂಪೂರ್ಣ, ಜಗತ್-ಜಗತ್ತನ್ನು, ತೇಜೋಭಿಃ - ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ, ಆಪೂರ್ಯ - ಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ಪ್ರತಪಂತಿ - ಸಂತಪ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೇ. ॥ 30 ॥
ನೀನು ಆ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾದ ಮುಖಗಳ ಮೂಲಕ ಮಹಾಕಾಲನಂತೆ ನುಂಗಿಹಾಕುತ್ತಾ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಿಂದ ಪದೇ ಪದೇ ಚಪ್ಪರಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಹೇ ವಿಷ್ಣುವೇ! ನಿನ್ನ ಉಗ್ರವಾದ ಪ್ರಕಾಶವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಂತಪ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ॥ 30 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಮಹಾನ್ ಉಗ್ರರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿ ಭಯಭೀತನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಾನಕ ರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಯಾವುದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯ ಭಯಾನಕ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಹೊಮ್ಮುತ್ತಿವೆಯೋ, ನಿನ್ನ ಆ ವಿಕರಾಳ ಮುಖಗಳಿಂದ ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಜನರನ್ನು ನುಂಗುತ್ತಿರುವೆ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟಾದರೂ ಕೂಡ ಅತೃಪ್ತಭಾವದಿಂದ ಆಗಾಗ ನಿನ್ನ ನಾಲಿಗೆಯನ್ನು ಹೊರಚಾಚುತ್ತಿರುವೆ, ಹಾಗೂ ನಿನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ಉಗ್ರಪ್ರಕಾಶದ ಭಯಾನಕ ತೇಜದಿಂದ ಜಗತ್ತೆಲ್ಲವೂ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತಪ್ತವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನು ಮೂರನೇ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಐಶ್ವರ್ಯಮಯ ರೂಪವನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದನು, ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು; ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಈ ಭಯಾನಕ ಉಗ್ರರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು ತುಂಬಾ ಭಯಭೀತನಾದನು ಮತ್ತು ಅವನ ಮನದಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ವಸ್ತುತಃ ಯಾರಾಗಿದ್ದಾನೆ? ಎಂಬ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಯಿತು, ಹಾಗೂ ಈ ಮಹಾನ್ ಉಗ್ರ ಸ್ವರೂಪದ ಮೂಲಕ ಈಗ ಇವನು ಏನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ? ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿಯಲು ಅವನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-31)
ಆಖ್ಯಾಹಿ ಮೇ ಕೋ ಭವಾನುಗ್ರರೂಪೋ ನಮೋಽಸ್ತು ತೇ ದೇವವರ ಪ್ರಸೀದ।
ವಿಜ್ಞಾತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ಭವಂತಮಾದ್ಯಂ ನ ಹಿ ಪ್ರಜಾನಾಮಿ ತವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಮ್ ॥
ಉಗ್ರರೂಪಃ - ಉಗ್ರರೂಪಿಯಾದ, ಭವಾನ್ - ನೀನು, ಕಃ - ಯಾರು?, ಮೇ - ಎಂದು ಕೃಪೆ ಮಾಡಿ ನನಗೆ, ಆಖ್ಯಾಹಿ - ತಿಳಿಸು, ದೇವವರ - ಹೇ ದೇವ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆ!, ತೇ - ನಿನಗೆ, ನಮಃ, ಅಸ್ತು - ನಮಸ್ಕಾರವಿರಲಿ (ನೀನು), ಪ್ರಸೀದ- ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು! ಆದ್ಯಮ್ - ಆದಿಪುರುಷನಾದ, ಭವಂತಮ್ - ನಿನ್ನನ್ನು (ನಾನು), ವಿಜ್ಞಾತುಮ್ - ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯಲು, ಇಚ್ಛಾಮಿ - ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ (ನಾನು), ತವ - ನಿನ್ನ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಮ್ - ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು,
ನ, ಪ್ರಜಾನಾಮಿ - ಅರಿಯೆನು. ॥ 31 ॥
ಉಗ್ರರೂಪಿಯಾದ ನೀನು ಯಾರು? ಎಂಬುದನ್ನು ಕೃಪೆಮಾಡಿ ನನಗೆ ತಿಳಿಸು, ಹೇ ದೇವ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆ! ನಿನಗೆ ಪ್ರಣಾಮಗಳು. ನೀನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು! ಆದಿಪುರುಷನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ನಿನ್ನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರೆ. ॥ 31 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನಾದರೋ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯಿಂದ ನನಗೆ ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡೇ ಇದ್ದನು. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಅವನು ‘ಉಗ್ರರೂಪಧಾರಿಯಾದ ನೀನು ಯಾರಾಗಿದ್ದೀಯೆ?’ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಕೇಳಿದನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಉಗ್ರರೂಪವು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನದೇ ಆಗಿದೆಯೆಂದು ಅರ್ಜುನನಾದರೋ ತಿಳಿದಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಈ ಭಯಂಕರ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನ ಮನದಲ್ಲಿ - ಈ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ವಸ್ತುತಃ ಯಾರಾಗಿದ್ದಾನೆ? ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಭಯಂಕರ ರೂಪವನ್ನು ಕೂಡ ಧರಿಸಬಲ್ಲವವನನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಆದಿಪುರುಷನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ?
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೇವವರ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವವನನ್ನು ‘ದೇವವರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ದೇವವರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು ಅವನ ಈಶ್ವರತ್ವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿ ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಹಾಗೂ ಅವನ ಭಯಾನಕ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಯಭೀತನಾಗಿದ್ದನು. ಆದುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿನ್ನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ನಾನು ಅರಿಯೆನು ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?’
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು - ಕೌರವ ಪಕ್ಷದ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯಶಃ ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ಯೋಧರೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿರುವಷ್ಟು ಭಯಂಕರವಾದ ರೂಪವನ್ನು ನನಗೆ ನೀನು ಏಕೆ ತೋರಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಹಾಗೂ ಈಗ ನಿಕಟ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಏನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ ಎಂಬ-ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಯೆನು. ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ನೀನು ಕೃಪಗೈದು ಇದೇ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತೆರೆದು ತೋರಿಸು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗನುಸಾರ ಭಗವಂತನು ತಾನು ಉಗ್ರರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-32)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಕಾಲೋಽಸ್ಮಿ ಲೋಕಕ್ಷಯಕೃತ್ಪ್ರವೃದ್ಧೋ ಲೋಕಾನ್ ಸಮಾಹರ್ತುಮಿಹ ಪ್ರವೃತ್ತಃ ।
ಋತೇಽಪಿ ತ್ವಾಂ ನ ಭವಿಷ್ಯಂತಿ ಸರ್ವೇ ಯೇಽವಸ್ಥಿತಾಃ ಪ್ರತ್ಯನೀಕೇಷು ಯೋಧಾಃ ॥
ಲೋಕಕ್ಷಯಕೃತ್ - ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ, ಪ್ರವೃದ್ಧಃ - ಬೆಳೆದಿರುವ, ಕಾಲಃ - ಮಹಾಕಾಲನು, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಇಹ - ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಲೋಕಾನ್ - ಈ ಲೋಕಗಳನ್ನು, ಸಮಾಹರ್ತುಮ್ - ನಾಶಗೊಳಿಸಲೋಸುಗ, ಪ್ರವೃತ್ತಃ- ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ (ಅದಕ್ಕಾಗಿ), ಯೇ - ಯಾವ, ಪ್ರತ್ಯನೀಕೇಷು - ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ, ಅವಸ್ಥಿತಾಃ - ಸ್ಥಿತರಾದ, ಯೋಧಾಃ - ಯೋಧರುಗಳಿದ್ದಾರೋ, ತೇ - ಅವರು, ಸರ್ವೇ - ಎಲ್ಲರೂ, ತ್ವಾಮ್, ಋತೇ, ಅಪಿ - ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ನ, ಭವಿಷ್ಯಂತಿ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಇವರುಗಳು ನಾಶವಾಗುವರು. ॥ 32 ॥
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು - ನಾನು ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಬೆಳೆದಿರುವಂತಹ ಮಹಾಕಾಲನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈ ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ಯೋಧರುಗಳಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಉಳಿಯಲಾರರು ಅರ್ಥಾತ್ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನಾಶವಾಗುವರು. ॥ 32 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಬೆಳೆದಿರುವ ಕಾಲನಾಗಿದ್ದೇನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು - ‘ನೀನು ಯಾರಾಗಿರುವೆ’ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸಿದ ಅರ್ಜುನನ
ಆ ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಜನ, ಪಾಲನ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವಂತಹ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಕಾಲನೆಂದು ನೀನು ತಿಳಿ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಈ ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಲು ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು - ‘ನಾನು ನಿನ್ನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಅರಿಯೆನು’ ಎಂದು ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಈ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ನಾಶಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಈ ವಿರಾಟ್ರೂಪದೊಳಗೆ ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲರ ನಾಶದ ಭಯಂಕರ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದೇ ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತ ಯೋಧರು ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇದ್ದರೂ ಉಳಿಯಲಾರರು’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಗುರುಗಳು, ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರು, ಅಜ್ಜಂದಿರು, ಮಾವಂದಿರು ಮತ್ತು ತಮ್ಮಂದಿರು ಮೊದಲಾದ ಆತ್ಮಿಯ ಸ್ವಜನರು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ನಿನ್ನ ಮನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಹೇಡಿತನಭಾವ ಬಂದಿತ್ತೋ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರಣದಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಲು ಬಯಸಿದುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಇವರು ಉಳಿಯಲಾರರು. ಇವರ ಮರಣವಾದರೋ ಆಗಲೇ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. ನಾನು ಸ್ವತಃ ಇವರ ನಾಶಮಾಡಲು ಪ್ರವೃತ್ತನಾದಾಗ ಇವರ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಬಹುದಾಂತಹ ಯಾವ ಉಪಾಯವೂ ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಕೂಡದು. ನಿನಗಾದರೋ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುವುದೇ ಹಿತಕರವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನಾದರೋ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ಎಲ್ಲ ಯೋಧರು ಸಾಯುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ್ದನು; ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕೌರವ ಪಕ್ಷದ ಯೋಧರ ಮಾತನ್ನೇ ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು?
ಉತ್ತರ - ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಯೋಧರು ಅರ್ಜುನನ ಮೂಲಕ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ, ಆದುದರಿಂದ ‘ನೀನು
ಕೊಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವರು ಸಾಯುವರೇ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವರಿಗೆ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕೌರವ ಪಕ್ಷದ ವೀರರ ವಿಷಯವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲು ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದು ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವೇ ಆಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೋ ಎಂಬಂತೆ ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ಎಷ್ಟು ಯೋಧರಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸತ್ತವರಂತೆ ಆಗಿದ್ದಾರೆ; ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವ ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಅರ್ಜುನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ನೀಡಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಲಾಭವನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-33)
ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಮುತ್ತಿಷ್ಠ ಯಶೋ ಲಭಸ್ವ ಜಿತ್ವಾ ಶತ್ರೂನ್ ಭುಂಕ್ಷ್ವ ರಾಜ್ಯಂ ಸಮೃದ್ಧಮ್ ।
ಮಯೈವೈತೇ ನಿಹತಾಃ ಪೂರ್ವಮೇವ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರಂ ಭವ ಸವ್ಯಸಾಚಿನ್ ॥
ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಉತ್ತಿಷ್ಠ - ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು!, ಯಶಃ - ಯಶಸ್ಸನ್ನು, ಲಭಸ್ವ - ಗಳಿಸು (ಮತ್ತು), ಶತ್ರೂನ್ - ಶತ್ರುಗಳನ್ನು, ಜಿತ್ವಾ - ಗೆದ್ದು, ಸಮೃದ್ಧಮ್ - ಧನ-ಧಾನ್ಯಸಂಪನ್ನವಾದ, ರಾಜ್ಯಮ್ - ರಾಜ್ಯವನ್ನು, ಭುಂಕ್ಷ್ವ - ಅನುಭವಿಸು, ಏತೇ - ಈ ಎಲ್ಲ (ಶೂರವೀರರೂ), ಪೂರ್ವಮ್, ಏವ - ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ, ಮಯಾ - ನನ್ನ ಮೂಲಕವೇ, ನಿಹತಾಃ - ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ಸವ್ಯಸಾಚಿನ್ - ಹೇ, ಸವ್ಯಸಾಚಿಯೇ!, ನಿಮಿತ್ತ ಮಾತ್ರಮ್, ಏವ - ನೀನಾದರೋ ನಿಮಿತ್ತ ಮಾತ್ರವೇ,
ಭವ - ಆಗು. ।। 33 ।।
ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು ! ಯಶಸ್ಸನ್ನುಗಳಿಸು ಮತ್ತು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ಧನ-ಧಾನ್ಯ ಸಂಪನ್ನವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸು. ಈ ಎಲ್ಲ ಶೂರವೀರರೂ ಮೊದಲೇ ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಹೇ ಸವ್ಯಸಾಚಿಯೇ! ನೀನಾದರೋ ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತ ಮಾತ್ರನಾಗು. ।। 33 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದ ಸಹಿತ ‘ಉತ್ತಿಷ್ಠ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಉತ್ತಿಷ್ಠ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು-ನೀನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಉಳಿಯಲಾರರು, ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಸಾಯುವವರೇ, ಆಗ ನಿನಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಲಾಭಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಬೇಡ, ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಶ-ಲಾಭ ಪಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡು ಸಮೃದ್ಧರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ವಿಜಯವು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ಧನ-ಧಾನ್ಯಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ ಮಹಾನ್ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸು ಮತ್ತು ದುರ್ಲಭವಾದ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆ, ಈ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಡ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ದರ್ಶಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸವ್ಯಸಾಚಿನ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ‘ಇವರು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ನನ್ನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ನೀನಾದರೋ ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗು’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡಬಲ್ಲವನನ್ನು ‘ಸವ್ಯಸಾಚೀ’* ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಸವ್ಯಸಾಚೀ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗಲು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು-ನೀನಾದರೋ ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ನಿಪುಣನಾದ, ನಿನಗೆ ಈ ಶೂರವೀರರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಯಾವ ದೊಡ್ಡ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನಾದರೋ ವಸ್ತುತಃ ನೀನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕಾದೀತೇನು? ನೀನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿಯೇ ನೋಡಿಕೊಂಡಿರುವೆ, ಎಲ್ಲರೂ ನನ್ನಿಂದ ಮೊದಲೇ ಸತ್ತಿರುವರು. ನೀನಾದರೋ ಕೇವಲ ನಾಮಮಾತ್ರನಾಗುವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ನೀನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಹಿಂಜರಿಯಬೇಡ, ನಾನೇ ಕೊಂದುಬಿಟ್ಟಿರುವೆನು, ನೀನಾದರೋ ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಿಮಿತ್ತ ಮಾತ್ರನಾಗುವಂತೆ ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವು ಹೀಗೂ ಇದೆ - ಇವರನ್ನು ಕೊಂದ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಪಾಪ ಉಂಟಾದೀತು ಎನ್ನುವುದೂ ಕೂಡ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನಾದರೋ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗುವೆ. ಇದರಿಂದ ಪಾಪದ ಮಾತಾದರೋ ದೂರ ಉಳಿಯಿತು, ಬದಲಿಗೆ ನಿನ್ನ ಮೂಲಕ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯಾಗುವುದು. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ನಿನ್ನ ಮನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಶಯವನ್ನಿಡದೆ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಉತ್ಸಾಹಪೂರ್ವಕ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗು.
* ಅರ್ಜುನಃ ಫಲ್ಗುಣೋ ಜಿಷ್ಣುಃ ಕಿರೀಟೀ ಶ್ವೇತವಾಹನಃ ಭೀಭತ್ಸುರ್ವಿಜಯಃ ಕೃಷ್ಣೋ ಸವ್ಯಸಾಚೀ ಧನಂಜಯಃ ॥
(ಶ್ಲೋಕ-34)
ದ್ರೋಣಂ ಚ ಭೀಷ್ಮಂ ಚ ಜಯದ್ರಥಂ ಚ ಕರ್ಣಂ ತಥಾನ್ಯಾನಪಿ ಯೋಧವೀರಾನ್ ।
ಮಯಾ ಹತಾಂಸ್ತ್ವಂ ಜಹಿ ಮಾ ವ್ಯಥಿಷ್ಠಾ ಯುಧ್ಯಸ್ವ ಜೇತಾಸಿ ರಣೇ ಸಪತ್ನಾನ್ ॥
ದ್ರೋಣಮ್ - ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು, ಚ - ಮತ್ತು, ಭೀಷ್ಮಮ್ - ಭೀಷ್ಮಾಚಾರ್ಯರು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಜಯದ್ರಥಮ್- ಜಯದ್ರಥ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕರ್ಣಮ್ - ಕರ್ಣ, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಅನ್ಯಾನ್, ಅಪಿ - ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರು, ಮಯಾ - ನನ್ನ ಮೂಲಕ, ಹತಾನ್ - ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ , ಯೋಧವೀರಾನ್ - ಶೂರವೀರ ಯೋಧರನ್ನು, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಜಹಿ - ಕೊಲ್ಲು, ಮಾ, ವ್ಯಥಿಷ್ಠಾಃ - ಚಿಂತಿಸಬೇಡ (ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ನೀನು), ರಣೇ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಸಪತ್ನಾನ್ - ವೈರಿಗಳನ್ನು, ಜೇತಾಸಿ - ಗೆಲ್ಲುವೆ (ಆದ್ದರಿಂದ),
ಯುದ್ಧ್ಯಸ್ವ - ಯುದ್ಧಮಾಡು! ॥34॥
ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು, ಭೀಷ್ಮಾಚಾರ್ಯರು ಹಾಗೂ ಜಯದ್ರಥ ಮತ್ತು ಕರ್ಣ, ಹಾಗೆಯೇ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರು ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಶೂರವೀರ ಯೋಧರನ್ನು ನೀನು ಕೊಲ್ಲು. ನೀನು ಚಿಂತಿಸಬೇಡ, ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೈರಿಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡು. ॥ 34 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ದ್ರೋಣ, ಭೀಷ್ಮ, ಜಯದ್ರಥ ಮತ್ತು ಕರ್ಣ ಈ ನಾಲ್ಕು ಜನರ ಹೆಸರು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನಿದೆ? ಹಾಗೂ ‘ಅನ್ಯಾನ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಯೋಧವೀರಾನ್’ ಪದದಿಂದ ಯಾರನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಇವರೆಲ್ಲರು ತನ್ನ ಮೂಲಕ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟವರೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಕೊಲ್ಲಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಧನುರ್ವೇದ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗದ ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪಾರಂಗತ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಪರಮ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಇರುವವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವರನ್ನು ಯಾರೂ ಕೊಲ್ಲಲಾರರು ಎಂಬ ಮಾತು ಪ್ರಸಿದ್ಧವೇ ಆಗಿತ್ತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಅವರನ್ನು ಅಜೇಯರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು; ಮತ್ತು ಗುರುಗಳಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ ಅರ್ಜುನನು ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಪಾಪವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರ ಶೌರ್ಯವು ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧವೇ ಆಗಿತ್ತು. ಪರಶುರಾಮರಂತಹ ಅಜೇಯ ವೀರರನ್ನೂ ಕೂಡ ಅವರು ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರನ್ನಾಗಿಸಿದ್ದರು. ಜೊತೆಗೇ ತಂದೆಯಾದ ಶಾಂತನು-‘ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮೃತ್ಯುವೂ ಕೂಡ ಅವರನ್ನು ಮುಟ್ಟಲಾರದು’ ಎಂಬ ವರದಾನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು. ಇವೆಲ್ಲ ಕಾರಣದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು - ಪಿತಾಮಹ ರಾದ ಭೀಷ್ಮರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು ಸಹಜ ಕಾರ್ಯವಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದನು, ಇದರ ಜೊತೆಗೇ ಅವನು ಪಿತಾಮಹರನ್ನು ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ವಧಿಸುವುದು ಪಾಪವೆಂದೇ ತಿಳಿದಿದ್ದನು. ಅರ್ಜುನನು ಅನೇಕ ಸಲ - ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದೂ ಹೇಳಿದ್ದನು.
ಜಯದ್ರಥ*ನು ಸ್ವಯಂ ದೊಡ್ಡವೀರನಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಶಿವನ ಭಕ್ತನಾದ ಕಾರಣ ಅವನಿಂದ ದುರ್ಲಭವಾದ ವರದಾನವನ್ನು ಪಡೆದು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಜಯನಾಗಿದ್ದನು. ಮತ್ತೆ ದುರ್ಯೋಧನನ ತಂಗಿ ದುಃಶಲೆಯ ಗಂಡನಾದ್ದರಿಂದ ಇವನು ಪಾಂಡವರ ಭಾವನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸೌಜನ್ಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಕಾರಣ ಅರ್ಜುನನು ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಹಿಂದೆಗೆಯುತ್ತಿದ್ದನು.
* ಜಯದ್ರಥನು ಸಿಂಧುದೇಶದ ರಾಜಾ ವೃದ್ಧಕ್ಷತ್ರನ ಮಗನಾಗಿದ್ದನು. ಇವನ ಮದುವೆಯು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಏಕಮಾತ್ರ ಕನ್ಯೆ ದುಃಶಲೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಆಗಿತ್ತು. ಪಾಂಡವರ ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಾರಿ ಅವರ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇವನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕದ್ದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿದ್ದನು. ಭೀಮಸೇನರೇ ಆದಿ ಮರಳಿ ಬಂದಾಗ ಯಾವಾಗ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದರೋ ಆಗ ಅವರು ಇವನ ಹಿಂದೆ ಹೋಗಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಇವನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ಮತ್ತೆ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಒತ್ತಾಯಪಡಿಸಿದಾಗ ತಲೆಬೋಳಿಸಿ ಇವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಅರ್ಜುನನು ಸಂಸಪ್ತಕರೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದನೋ ಆಗ ಇವನು ಚಕ್ರವ್ಯೆಹದ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ಭೀಮ, ನಕುಲ, ಸಹದೇವ- ಈ ನಾಲ್ವರನ್ನು ಶಿವನ ವರದಾನದಿಂದ ತಡೆಹಿಡಿದನು. ಅದರಿಂದ ಅವರು ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಒಳಗೆ ಹೋಗಲಾಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಮಹಾರಥಿಗಳಿಂದ ಮುತ್ತಲ್ಪಟ್ಟು ಅಭಿಮನ್ಯುವು ಸತ್ತುಹೋದನು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು - ನಾಳೆ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಮೊದಲು ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶಗೈದು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಡುವೆ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಕೌರವಪಕ್ಷದ ವೀರರು ಜಯದ್ರಥನನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ತುಂಬಾ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರು; ಆದರೆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ವ್ಯರ್ಥವಾದುವು ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತ ಮೊದಲೇ ಅವನ ಶಿರವನ್ನು ಮುಂಡದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿದನು. ಜಯದ್ರಥನಿಗೆ - ೞಯಾರು ನಿನ್ನ ಕಡಿದ ತಲೆಯನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸುವನೋ ಅವನ ತಲೆ ಆಗಲೇ ಸಾವಿರ ಹೋಳಾಗಲಿೞ ಎಂಬ ವರದಾನವಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತವತ್ಸಲ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಅರ್ಜುನನು ಜಯದ್ರಥನ ಕಡಿದ ತಲೆಯನ್ನು ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆಯೇ ಬಾಣಗಳ ಮೂಲಕ ಕೊಂಡುಹೋಗಿ ಸಮಂತಕಪಂಚಕ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಜಯದ್ರಥನ ತಂದೆ ವೃದ್ಧಕ್ಷತನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದನು ಮತ್ತು ಅವನ ಮೂಲಕ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಲೇ ಅವನ ತಲೆ ಸಾವಿರ ಹೋಳಾಯಿತು.
(ಮಹಾಭಾರತ ದ್ರೋಣಪರ್ವ)
ಕರ್ಣನನ್ನು ಕೂಡ ಅರ್ಜುನನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ತನಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವೀರನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಯೋಗ್ಯ ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವಿಯು ಕರ್ಣನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಇವನು ಸ್ವಯಂ ಮಹಾವೀರನಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಪರಶುರಾಮರಿಂದ ದುರ್ಲಭವಾದ ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು.ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ನಾಲ್ವರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಮತ್ತು ‘ಅನ್ಯಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಯೋಧ ವಿರಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇವರಲ್ಲದೆ ಭಗದತ್ತ, ಭೂರಿಶ್ರವಾ ಮತ್ತು ಶಲ್ಯ ಪ್ರಭೃತಿಗಳನ್ನು, ಯಾವ-ಯಾವ ಯೋಧರನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ವೀರರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನೋ ಮತ್ತು ಯಾರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನೋ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ತನ್ನ ಮೂಲಕ ಸತ್ತಿರುವರೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು-ನೀನು ಯಾರ ಮೇಲೆಯೂ ಕೂಡ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂದೇಹವನ್ನು ಪಡಬಾರದು. ಇವರೆಲ್ಲರು ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಸತ್ತಿರುವರು. ಜೊತೆಗೆ-ನೀನು ಯಾವ ಈ ಗುರುಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಪಾಪದ ಆಶಂಕೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆಯೋ ಅದು ಕೂಡ ಸರಿಯಾದುದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನೀನು ಯಾವ ನಿಮಿತ್ತವಾಗುವೆಯೋ ಇದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಯಾವುದೇ ಪಾಪ ಉಂಟಾಗದು; ಅಲ್ಲದೆ ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯೇ ಆದೀತು. ಆದುದರಿಂದ ಎದ್ದೇಳು ಮತ್ತು ಇವರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಾ ವ್ಯಥಿಷ್ಠಾಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ-ನನ್ನ ಉಗ್ರರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ನೀನು ಇಷ್ಟು ಭಯಭೀತನಾಗಿರುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯನಾದ ಆ ಕೃಷ್ಣನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕೂಡ ಭಯಪಡಬೇಡ ಮತ್ತು ಸಂತಪ್ತನೂ ಆಗಬೇಡ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನೀನು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಗೆಲ್ಲುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡು’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನ ಮನದಲ್ಲಿ-ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾವು ಗೆಲ್ಲುವೆವೋ ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ಈ ಶತ್ರುಗಳು ನಮ್ಮನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವರೋ (2/6) ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಯಾವ ಸಂದೇಹವಿತ್ತೋ ಆ ಸಂದೇಹವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು-ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೇ ನಿನ್ನ ವಿಜಯವಾಗುವುದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಉತ್ಸಾಹಪೂರ್ವಕ ಯುದ್ಧಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಮುಖದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಅರ್ಜುನನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಏನಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವನು ಏನು ಮಾಡಿದನು - ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಸಂಜಯನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-35)
ಸಂಜಯ ಉವಾಚ
ಏತಚ್ಛ್ರತ್ವಾ ವಚನಂ ಕೇಶವಸ್ಯ ಕೃತಾಂಜಲಿರ್ವೇಪಮಾನಃ ಕಿರೀಟೀ ।
ನಮಸ್ಕೃತ್ವಾ ಭೂಯ ಏವಾಹ ಕೃಷ್ಣಂ ಸಗದ್ಗದಂ ಭೀತಭೀತಃ ಪ್ರಣಮ್ಯ ॥
ಕೇಶವಸ್ಯ - ಭಗವಾನ್ ಕೇಶವನ, ಏತತ್ - ಈ, ವಚನಮ್ - ವಚನವನ್ನು, ಶ್ರುತ್ವಾ - ಕೇಳಿ, ಕಿರೀಟೀ - ಕಿರೀಟಿ ಅರ್ಜುನನು, ಕೃತಾಂಜಲಿಃ - ಕೈಜೋಡಿಸಿದವನಾಗಿ, ವೇಪಮಾನಃ - ನಡುಗುತ್ತ, ನಮಸ್ಕೃತ್ವಾ - ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಭೂಯಃ - ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ, ಏವ - ಕೂಡ, ಭೀತಭೀತಃ - ಅತ್ಯಂತ ಭಯಭೀತನಾಗಿ, ಪ್ರಣಮ್ಯ - ಪ್ರಣಾಮಮಾಡಿ, ಕೃಷ್ಣಮ್ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ, ಸಗದ್ಗದಮ್ - ಗದ್ಗದ ವಾಣಿಯಿಂದ, ಆಹ - ಹೇಳಿದನು (ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ತುತಿಸತೊಡಗಿದನು). ॥35॥
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು - ಭಗವಾನ್ ಕೇಶವನ ಈ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಕಿರೀಟಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೈಜೋಡಿಸಿದವನಾಗಿ, ನಡುಗುತ್ತಾ , ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಯಭೀತನಾಗಿ ಪ್ರಣಾಮಮಾಡಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಗದ್ಗದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದನು. ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ತುತಿಸತೊಡಗಿದನು. ॥ 35 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಯಭೀತ ಮತ್ತು ಕಂಪಿತನಾಗುವ ವರ್ಣನೆಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಸಂಜಯನು-ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಆ ಘೋರರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು ಎಷ್ಟು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಹೋದನೆಂದರೆ-ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಟ್ಟ ನಂತರವೂ ಅವನ ಹೆದರಿಕೆ ದೂರವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಹೆದರಿಕೆಯಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಲೇ ಆ ರೂಪವನ್ನು ಸಂವರಣ (ಮರೆಯಾಗಿಸು) ಮಾಡುವಂತೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸತೊಡಗಿದನೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನ ಹೆಸರು ‘ಕಿರೀಟೀ’ ಎಂದು ಏಕಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಸೂರ್ಯನಂತೇ ಪ್ರಕಾಶಮಯ ದಿವ್ಯ ಮುಕುಟವು ಸದಾ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಒಂದು ಹೆಸರು ‘ಕಿರೀಟೀ’* ಎಂದಾಗಿತ್ತು.
* ಪುರಾ ಶಕ್ರೇಣ ಮೇ ದತ್ತಂ ಯುಧ್ಯತೋ ದಾನವರ್ಷಭೈಃ । ಕಿರೀಟಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಸೂರ್ಯಾಭಂ ತೇನಾಹುರ್ಮಾಂ ಕಿರೀಟಿನಮ್ ॥
(ಮಹಾ - ವಿರಾಟ - 44/17).
ವಿರಾಟಪುತ್ರ ಉತ್ತರಕುಮಾರನಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಭಾರಿ ದೊಡ್ಡ ವೀರ ದಾನವರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದ್ದೇನೋ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಸೂರ್ಯನಂತೇ ಪ್ರಕಾಶವುಳ್ಳ ಕಿರೀಟವನ್ನು ನನ್ನ ತಲೆಗೆ ತೊಡಿಸಿದ್ದನು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನಗೆ ‘ಕಿರೀಟೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕೃತಾಂಜಲಿಃ’ ಈ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಪುನಃ ಅದೇ ಅರ್ಥದ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ನಮಸ್ಕೃತ್ವಾ’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಣಮ್ಯ’ ಈ ಎರಡು ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಕೃತಾಂಜಲಿಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಸಂಜಯನು- ಭಗವಂತನ ಅನಂತ ಐಶ್ವರ್ಯಮಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಆ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕುರಿತು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಬಹಳ ಗೌರವ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅವನು ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದನು. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಕೈ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ಪದೇ-ಪದೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರಣಾಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಅವನ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡತೊಡಗಿದನು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭೂಯಃ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಭೂಯಃ’ ಪದದಿಂದ-ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲು ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದ್ದನು, ಭಗವಂತನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಂತರವೂ ಪುನಃ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲು ತೊಡಗಿದನು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಗದ್ಗದಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಇದು ಯಾವುದರ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಇದರ ಪ್ರಯೋಗ ಯಾವ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಸಗದ್ಗದಮ್’ ಪದವು ಕ್ರಿಯಾ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನು ಮಾತಾಡುವ ರೀತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಯಾವಾಗ ಭಗವಂತನ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡಲು ತೊಡಗಿದನೋ ಆಗ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಭಯದ ಕಾರಣ ಅವನ ಹೃದಯ ಕರಗಿತು, ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬಿ ಬಂತು, ಕಂಠವು ಬಿಗಿದುಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಮಾತು ಗದ್ಗದಿತವಾಯಿತು. ಫಲವಾಗಿ ಅವನ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯು ಅಸ್ಪಷ್ಟ ಮತ್ತು ಕರುಣಾ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.
ಸಂಬಂಧ — ಮೂವತ್ತಾರರಿಂದ ನಲವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಅರ್ಜುನನ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಭಗವಂತನ ಸ್ತವನ, ನಮಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಕ್ಷಮಾಯಾಚನೆ ಸಹಿತ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಈಗ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ‘ಸ್ಥಾನೇ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಜಗತ್ತು ಹರ್ಷಿತವಾಗುವುದು ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-36)
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ಸ್ಥಾನೇ ಹೃಷೀಕೇಶ ತವ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ಯಾ ಜಗತ್ಪ್ರಹೃಷ್ಯತ್ಯನುರಜ್ಯತೇ ಚ ।
ರಕ್ಷಾಂಸಿ ಭೀತಾನಿ ದಿಶೋ ದ್ರವಂತಿ ಸರ್ವೇ ನಮಸ್ಯಂತಿ ಚ ಸಿದ್ಧಸಂಘಾಃ ॥
ಹೃಷೀಕೇಶ - ಹೇ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯೆ!, ಸ್ಥಾನೇ - ಇದು ಯೋಗ್ಯವಾದುದೇ ಆಗಿದೆ (ಏನೆಂದರೆ), ತವ - ನಿನ್ನ,
ಪ್ರಕೀರ್ತ್ಯಾ - ನಾಮ-ಗುಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವದ ಕೀರ್ತನೆಯಿಂದ, ಜಗತ್ - ಜಗತ್ತು, ಪ್ರಹೃಷ್ಯತಿ - ಅತಿಹರ್ಷಪಡುತ್ತಿದೆ,
ಚ - ಮತ್ತು, ಅನುರಜ್ಜ್ಯತೇ - ಅನುರಾಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದೆ, ಭೀತಾನಿ - ಭಯಭೀತರಾದ, ರಕ್ಷಾಂಸಿ - ರಾಕ್ಷಸ ಜನರು, ದಿಶಃ - ದಶದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ, ದ್ರವಂತಿ - ಧಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸರ್ವೇ - ಎಲ್ಲ, ಸಿದ್ಧಸಂಘಾಃ - ಸಿದ್ಧಗಣಗಳ ಸಮುದಾಯವು, ನಮಸ್ಯಂತಿ - ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿದೆ. ॥ 36 ॥
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು - ಹೇ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯೆ ! ನಿನ್ನ ನಾಮ, ಗುಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವದ ಕೀರ್ತನೆಯಿಂದ ಜಗತ್ತು ಅತಿಹರ್ಷಪಡುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಅನುರಾಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರೇಮವಿಹ್ವಲವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಭಯಭೀತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ದಶದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಧಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧಗಣಗಳ ಸಮುದಾಯವು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಯೋಗ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ॥ 36 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ಥಾನೇ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸ್ಥಾನೇ’ ಇದು ಅವ್ಯಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಔಚಿತ್ಯದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನಕೀರ್ತನಾದಿಗಳಿಂದ ಜಗತ್ತು ಹರ್ಷಪಡುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಿಸುತ್ತಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳು ನಿನ್ನ ಅದ್ಭುತರೂಪ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ನೋಡಿ ಹೆದರಿಕೊಂಡು ಅತ್ತ-ಇತ್ತ ಓಡುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರ ಎಲ್ಲ ಸಮುದಾಯಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿವೆ - ಇವೆಲ್ಲವೂ ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಹೀಗಾಗಲೇಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನೇ ಆಗಿರುವೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೀರ್ತ್ಯಾ’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಹಾಗೂ ‘ಅದರಿಂದ ಜಗತ್ತು ಹರ್ಷಿತವಾಗುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಅನುರಾಗ ಪಡುತ್ತಿದೆ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರೇಮಿಸುತ್ತಿದೆ-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಕೀರ್ತಿ’ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಪ್ರ’ ಉಪಸರ್ಗದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಉಚ್ಚಸ್ವರದಿಂದ ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. - ನಿನ್ನ ನಾಮ, ರೂಪ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯನ್ನು ಉಚ್ಚಸ್ವರದಿಂದ ಕೀರ್ತನೆಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಈ ಚರಾಚರ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನ ವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಪ್ರೇಮವಿಹ್ವಲವಾಗುತ್ತಿವೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ಕೇವಲ ಅರ್ಜುನನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನೋ ಅಥವಾ ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತು ನೋಡುತ್ತಿತ್ತೋ? ಒಂದು ವೇಳೆ ಜಗತ್ತೆಲ್ಲವೂ ನೋಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವಾದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷಿತರಾಗುವ, ಅನುರಾಗಪಡುವ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು ಓಡುವ ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧರು ನಮಸ್ಕರಿಸುವ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಿದನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನಿಂದ ಕೊಡಲಾದ ದಿವ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕೇವಲ ಅರ್ಜುನನೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನು, ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತು ಅಲ್ಲ. ಜಗತ್ತು ಹರ್ಷಿತವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅನುರಕ್ತವಾಗುವುದು, ರಾಕ್ಷಸರು ಹೆದರಿ ಓಡುವುದು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರು ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದ ಅಂಗವೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕಂಡುಬರುವ ವಿರಾಟ್ರೂಪದ್ದೇ ಆಗಿದೆ, ಹೊರಗಿನ ಜಗತ್ತಿನದಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಯಾವ ವಿರಾಟ್ರೂಪವು ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತೋ ಅದರೊಳಗೆ ಈ ದೃಶ್ಯಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನೆಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥಾನೇ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಸಿದ್ಧ ಸಮುದಾಯಗಳು ನಮಸ್ಕಾರಾದಿ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಈಗ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವದ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾ ಅರ್ಜುನನು ಪದೇ-ಪದೇ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-37)
ಕಸ್ಮಾಚ್ಚ ತೇ ನ ನಮೇರನ್ಮಹಾತ್ಮನ್ ಗರೀಯಸೇ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽಪ್ಯಾದಿಕರ್ತ್ರೇ ।
ಅನಂತ ದೇವೇಶ ಜಗನ್ನಿವಾಸ ತ್ವಮಕ್ಷರಂ ಸದಸತ್ತತ್ಪರಂ ಯತ್ ॥
ಮಹಾತ್ಮನ್ - ಹೇ ಮಹಾತ್ಮನೆ!, ಬ್ರಹ್ಮಣಃ - ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೂ, ಅಪಿ - ಸಹ, ಆದಿಕರ್ತ್ರೇ - ಆದಿಕರ್ತಾ, ಚ - ಮತ್ತು,
ಗರೀಯಸೇ - ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹಿರಿಯನಾದ, ತೇ - ನಿನಗೆ (ಇವರು), ಕಸ್ಮಾತ್ - ಹೇಗೆ, ನ, ನಮೇರನ್ - ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡದಿರುವರು? (ಏಕೆಂದರೆ), ಅನಂತ - ಹೇ ಅನಂತನೇ!, ದೇವೇಶ - ಹೇ ದೇವೇಶನೇ!, ಜಗನ್ನಿವಾಸ - ಹೇ ಜಗನ್ನಿವಾಸನೇ!, ಯತ್ - ಯಾರು, ಸತ್ - ಸತ್, ಅಸತ್ - ಅಸತ್ (ಮತ್ತು), ತತ್ಪರಮ್ - ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ, ಅಕ್ಷರಮ್- ಅಕ್ಷರ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಿದ್ದಾನೋ, (ತತ್) - ಅವನು, ತ್ವಮ್ - ನೀನೇ ಆಗಿದ್ದೀಯೆ. ॥37॥
ಹೇ ಮಹಾತ್ಮನೇ! ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೂ ಸಹ ಆದಿಕರ್ತನಾದ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹಿರಿಯವನಾದ ನಿನಗಾಗಿ ಇವರು ಹೇಗೆ ನಮಸ್ಕಾರಮಾಡದಿರುವರು! ಏಕೆಂದರೆ ಹೇ ಅನಂತನೇ! ಹೇ ದೇವೇಶನೇ! ಹೇ ಜಗನ್ನಿವಾಸನೇ! ಯಾರು ಸತ್, ಅಸತ್ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಅಕ್ಷರ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಿದ್ದಾನೋ ಅವನು ನೀನೇ ಆಗಿದ್ದೀಯೆ. ॥37॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಹಾತ್ಮನ್’, ‘ಅನಂತ’, ‘ದೇವೇಶ’, ಮತ್ತು ‘ಜಗನ್ನಿವಾಸ’ ಈ ನಾಲ್ಕು ಸಂಬೋಧನೆಯ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಅರ್ಜುನನು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು ನಮಸ್ಕಾರಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಹಾನ್ ಆತ್ಮಾ ಆಗಿರುವೆ ಅಂತ ರಹಿತನಾಗಿರುವೆ, ನಿನ್ನ ರೂಪ, ಗುಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಾದಿಗಳಿಗೆ ಮೇರೆ ಇಲ್ಲ; ನೀನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಒಡೆಯನಾಗಿರುವೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾಧಾರನಾಗಿರುವೆ. ಈ ಜಗತ್ತೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ನೀನೇ ಇದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿರುವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇವರೆಲ್ಲರು ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ-ಎನ್ನುವುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ- ‘ಗರೀಯಸೇ’ ಮತ್ತು ‘ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽಪ್ಯಾದಿಕರ್ತ್ರೇ’ ಇವುಗಳ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಎರಡು ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವೂ ನಮಸ್ಕಾರಾದಿಗಳ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ-ನೀನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹಿರಿಯವನು ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠತಮನಾಗಿದ್ದೀಯೆ; ಜಗತ್ತಿನ ಮಾತೇನು, ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ರಚಿಸುವ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೂ ಕೂಡ ಆದಿರಚಯಿತನು ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಪರಮಪೂಜ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಮ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಕಾರಣ ಇವರೆಲ್ಲರು ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾರು’, ‘ಸತ್’, ‘ಅಸತ್’ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ‘ಅಕ್ಷರ’ವಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎಂದೂ ಅಭಾವವಾಗದಿರುವ ಅವಿನಾಶೀ ಆತ್ಮವನ್ನು ‘ಸತ್’ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ನಾಶವಂತ ಅನಿತ್ಯವಸ್ತುವನ್ನು ‘ಅಸತ್’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇದನ್ನೇ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪರಾ ಮತ್ತು ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಕ್ಷರಪುರುಷನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಪರಮ ಅಕ್ಷರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ನಮಸ್ಕಾರಾದಿಗಳ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾ-ಇದೆಲ್ಲವೂ ನಿನ್ನದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-38)
ತ್ವಮಾದಿದೇವಃ ಪುರುಷಃ ಪುರಾಣಸ್ತ್ವಮಸ್ಯ ವಿಶ್ವಸ್ಯ ಪರಂ ನಿಧಾನಮ್ ।
ವೇತ್ತಾಸಿ ವೇದ್ಯಂ ಚ ಪರಂ ಚ ಧಾಮ ತ್ವಯಾ ತತಂ ವಿಶ್ವಮನಂತರೂಪ ॥
ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಆದಿದೇವಃ - ಆದಿದೇವ (ಮತ್ತು), ಪುರಾಣಃ - ಸನಾತನನು, ಪುರುಷಃ - ಪುರುಷನಾಗಿರುವೆ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಅಸ್ಯ - ಈ, ವಿಶ್ವಸ್ಯ - ಜಗತ್ತಿನ, ಪರಮ್ - ಪರಮ, ನಿಧಾನಮ್ - ಆಶ್ರಯ, ಚ - ಮತ್ತು, ವೇತ್ತಾ - ಅರಿಯುವವನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ವೇದ್ಯಮ್ - ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನು (ಮತ್ತು), ಪರಮ್ - ಪರಮ (ಶ್ರೇಷ್ಠ), ಧಾಮ - ಧಾಮ, ಅಸಿ - ಆಗಿರುವೆ, ಅನಂತರೂಪ - ಹೇ ಅನಂತರೂಪನೆ!, ತ್ವಯಾ - ನಿನ್ನಿಂದ (ಈ ಎಲ್ಲ), ವಿಶ್ವಮ್ - ಜಗತ್ತು, ತತಮ್ - ವ್ಯಾಪ್ತ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ॥38॥
ನೀನು ಆದಿದೇವನೂ ಮತ್ತು ಸನಾತನ ಪುರುಷನೂ ಆಗಿರುವೆ, ನೀನು ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಪರಮ ಆಶ್ರಯ ಮತ್ತು ಅರಿಯುವವನೂ, ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನೂ ಮತ್ತು ಪರಮ ಧಾಮವಾಗಿರುವೆ. ಹೇ ಅನಂತರೂಪನೆ! ನಿನ್ನಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲಾ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ॥38॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನೀನು ಆದಿದೇವ ಮತ್ತು ಸನಾತನ ಪುರುಷನಾಗಿರುವೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಅರ್ಜುನನು-ನೀನು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಆದಿದೇವನಾಗಿರುವೆ, ಮತ್ತು ಎಂದೆಂದಿನಿಂದಲೂ ಮತ್ತು ಸದಾ ಇರುವ ಸನಾತನ ನಿತ್ಯ ಪುರುಷ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿರುವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನೀನು ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಪರಮ ಆಶ್ರಯನಾಗಿರುವೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು - ಈ ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತು ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸದಾಕಾಲ ನಿನ್ನದೇ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನೇ ಇದರ ಪರಮ ಆಶ್ರಯನಾಗಿದ್ದೀಯೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವೇತ್ತಾ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ನೀನೇ ಈ ಭೂತ, ವರ್ತಮಾನ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಯಥಾರ್ಥ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಯುವವನೂ ಎಲ್ಲರ ನಿತ್ಯ ‘ದ್ರಷ್ಟಾ’ ಆಗಿರುವೆ; ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಸರ್ವಜ್ಞನಾಗಿದ್ದೀಯೆ, ನಿನಗೆ ಸದೃಶರಾದ ಸರ್ವಜ್ಞರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವೇದ್ಯಮ್’ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ವೇದ್ಯಮ್’ ಈ ಪದದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಯಾವುದು ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದ ಪರಮ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆಯೋ, ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡರಿಂದ ಹದಿನೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಯಾವ ‘ಜ್ಞೇಯ’ ತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ-ಅಂತಹ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮೇಶ್ವರ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ದರ್ಶಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪರಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಧಾಮ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ಯಾವುದು ಮುಕ್ತಪುರುಷರ ಪರಮ ಗತಿಯಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ಮರಳಿ ಹುಟ್ಟಿಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮಧಾಮ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಂತರೂಪ’ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಸ್ವರೂಪವು ಅನಂತ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಸಂಖ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನನ್ನು ‘ಅನಂತರೂಪ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧನೆಗೈದು ಅರ್ಜುನನು-ನಿನ್ನ ರೂಪವು ಅಸೀಮ ಮತ್ತು ಅಗಣಿತವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಯಾರೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರರು ಹಾಗೂ ಪಡೆಯಲಾರರು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ನಿನ್ನಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ಇಡೀ ವಿಶ್ವದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಮಾಣುವಿನಲ್ಲಿ ನೀನು ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿರುವೆ ಇದರ ಯಾವ ಸ್ಥಾನವೂ ನಿನ್ನಿಂದ ಬರಿದಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿರುವನು.
(ಶ್ಲೋಕ-39)
ವಾಯುರ್ಯಮೋಗ್ನಿರ್ವರುಣಃ ಶಶಾಂಕಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರಪಿತಾಮಹಶ್ಚ ।
ನಮೋ ನಮಸ್ತೇಽಸ್ತು ಸಹಸ್ರಕೃತ್ವಃ ಪುನಶ್ಚ ಭೂಯೋಽಪಿ ನಮೋ ನಮಸ್ತೇ ॥
ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ವಾಯುಃ - ವಾಯು, ಯಮಃ - ಯಮನು, ಅಗ್ನಿಃ - ಅಗ್ನಿಯು, ವರುಣಃ - ವರುಣನು, ಶಶಾಂಕ- ಚಂದ್ರನು, ಪ್ರಜಾಪತಿಃ - ಪ್ರಜೆಗಳ ಒಡೆಯ ಬ್ರಹ್ಮ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರಪಿತಾಮಹಃ - ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೂ ತಂದೆಯಾಗಿದ್ದೀಯೆ, ತೇ- ನಿನಗೆ, ಸಹಸ್ರಕೃತ್ವಃ - ಸಾವಿರ ಬಾರಿ, ನಮಃ - ನಮಸ್ಕಾರ, ನಮಃ - ನಮಸ್ಕಾರಗಳು!, ಅಸ್ತು, - ಇರಲಿ, ತೇ - ನಿನಗೆ,
ಭೂಯಃ- ಮತ್ತೆ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಪುನಃ, ಚ - ಪದೇ ಪದೇ, ನಮಃ - ನಮಸ್ಕಾರ!, ನಮಃ - ನಮಸ್ಕಾರಗಳು. ॥39॥
ನೀನೇ ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಯಮ, ವರುಣ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೂ ತಂದೆಯಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ನಿನಗೆ ಸಾವಿರಬಾರಿ ನಮಸ್ಕಾರ! ನಮಸ್ಕಾರಗಳು!! ನಿನಗೆ ಮತ್ತೂ ಪದೇ ಪದೇ ನಮಸ್ಕಾರ! ನಮಸ್ಕಾರಗಳು!! ॥39॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಾಯು, ಯಮ, ಅಗ್ನಿ, ವರುಣ, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ’ - ಇದನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ಯಾರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ನಾನು ಎಣಿಸಿರುವೆನೋ ಇವರ ಸಹಿತ ಎಷ್ಟೇ ನಮಸ್ಕರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರಾದ ದೇವತೆಗಳಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರು ನಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಮೂಲಕ ನಮಸ್ಕರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದೀಯೇ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನೀನು ‘ಪ್ರಪಿತಾಮಹ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೂ ತಂದೆಯಾಗಿರುವೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುವ ಕಶ್ಯಪ, ದಕ್ಷಪ್ರಜಾಪತಿ ಹಾಗೂ ಸಪ್ತರ್ಷಿ ಮೊದಲಾದವರ ತಂದೆ ಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಎಲ್ಲರ ಪಿತಾಮಹನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಕೂಡ ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾಡುವವ ನೀನಾಗಿದ್ದೀಯೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಪಿತಾಮಹನಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಹಸ್ರಕೃತ್ವಃ’ ಪದದ ಸಹಿತ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ‘ನಮಃ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸಹಸ್ರಕೃತ್ವಃ’ ಪದದ ಸಹಿತ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ‘ನಮಃ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಅರ್ಜುನನು - ಭಗವಂತನನ್ನು ಕುರಿತು ಸಮ್ಮಾನ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಭಯದ ಕಾರಣ ಸಾವಿರಾರು ಬಾರಿ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದರೂ ಅವನಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇರಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-40)
ನಮಃ ಪುರಸ್ತಾದಥ ಪೃಷ್ಠತಸ್ತೇ ನಮೋಽಸ್ತು ತೇ ಸರ್ವತ ಏವ ಸರ್ವ ।
ಅನಂತವೀರ್ಯಾಮಿತವಿಕ್ರಮಸ್ತ್ವಂಸರ್ವಂ ಸಮಾಪ್ನೋಷಿ ತತೋಽಸಿ ಸರ್ವಃ ॥
ಅನಂತವೀರ್ಯ - ಹೇ ಅನಂತಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳವನೇ!, ತೇ - ನಿನಗೆ, ಪುರಸ್ತಾತ್ - ಮುಂದುಗಡೆಯಿಂದ, ಅಥ - ಮತ್ತು, ಪೃಷ್ಠತಃ - ಹಿಂದುಗಡೆಯಿಂದ, ನಮಃ - ನಮಸ್ಕಾರಗಳು, ಸರ್ವ - ಹೇ ಸರ್ವಾತ್ಮನೇ!, ತೇ - ನಿನಗೆ, ಸರ್ವತಃ, ಏವ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ, ನಮಃ - ನಮಸ್ಕಾರ, ಅಸ್ತು - ವಿರಲಿ (ಏಕೆಂದರೆ), ಅಮಿತವಿಕ್ರಮಃ - ಅನಂತ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾದ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಸರ್ವಮ್ - ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತನ್ನು, ಸಮಾಪ್ನೋಷಿ - ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆ, ತತಃ - ಆದ್ದರಿಂದ (ನೀನೇ), ಸರ್ವಃ, ಅಸಿ - ಸರ್ವರೂಪನಾಗಿರುವೆ. ॥ 40 ॥
ಹೇ ಅನಂತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳವನೇ! ನಿನಗೆ ಮುಂದುಗಡೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಗಡೆಯಿಂದಲೂ ನಮಸ್ಕಾರಗಳು ಹೇ ಸರ್ವಾತ್ಮನೇ! ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ ನಮಸ್ಕಾರವಿರಲಿ. ಏಕೆಂದರೆ ಅನಂತ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿಯಾದ ನೀನು ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೇ ಸರ್ವರೂಪನಾಗಿರುವೆ. ॥40॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವ’ ಸಂಬೋಧನೆಮಾಡಿ ಹಿಂದೆ-ಮುಂದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಕಡೆಯಿಂದ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸರ್ವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು-ನೀನು ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮಾ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ, ಮತ್ತು ಸರ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದೀಯೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ಹಿಂದಿನಿಂದ-ಮುಂದಿನಿಂದ, ಮೇಲೆ-ಕೆಳಗೆ, ಎಡ-ಬಲಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ನೀನಿಲ್ಲದಿರುವಂತಹ ಸ್ಥಳ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಸರ್ವತ್ರಸ್ಥಿತನಾದ ನಿನಗೆ ನಾನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿರುವನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಮಿತವಿಕ್ರಮಃ’ - ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಅರ್ಜುನನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ನಿನ್ನ ವಿಕ್ರಮವು ಪರಿಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ, ನೀನು ಅಪರಿಮಿತ ಪರಾಕ್ರಮ ಶಾಲಿಯಾಗಿರುವೆ ಅರ್ಥಾತ್ ನೀನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಗಳ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲೆಯೋ ಅಂತಹ ಪ್ರಯೋಗದ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಕೂಡ ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನೀನು ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡಿರವೆ ಇದರಿಂದ ನೀನು ಸರ್ವಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದೀಯೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲೇ ‘ಸರ್ವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿದ್ದನು. ಈಗ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಸರ್ವತ್ವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನೀನು ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡಿರುವೆ. ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ನೀನಿಲ್ಲದಿರಬಹುದಾದ ಕ್ಷುದ್ರಕ್ಕೂ, ಕ್ಷುದ್ರತಮವಾದ ಅಣುಮಾತ್ರ ಜಾಗ ಅಥವಾ ವಸ್ತುವಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದೇ ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಸ್ತುತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಣಾಮಗೈದು ಈಗ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ರಹಸ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಅರಿಯದ ಕಾರಣ ಮಾತು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಲು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-41)
ಸಖೇತಿ ಮತ್ವಾ ಪ್ರಸಭಂ ಯದುಕ್ತಂ ಹೇ ಕೃಷ್ಣ ಹೇ ಯಾದವ ಹೇ ಸಖೇತಿ ।
ಅಜಾನತಾ ಮಹಿಮಾನಂ ತವೇದಂ ಮಯಾ ಪ್ರಮಾದಾತ್ಪ್ರಣಯೇನ ವಾಪಿ॥
(ಶ್ಲೋಕ-42)
ಯಚ್ಚಾವಹಾಸಾರ್ಥಮಸತ್ಕೃತೋಽಸಿ ವಿಹಾರಶಯ್ಯಾಸನಭೋಜನೇಷು ।
ಏಕೋಽಥವಾಪ್ಯಚ್ಯುತತತ್ಸಮಕ್ಷಂತತ್ಕ್ಷಾಮಯೇತ್ವಾಮಹಮಪ್ರಮೇಯಮ್॥
ತವ - ನಿನ್ನ, ಇದಮ್ - ಈ, ಮಹಿಮಾನಮ್ - ಪ್ರಭಾವವನ್ನು, ಅಜಾನತಾ - ತಿಳಿಯದೆ (ನೀನು ನನ್ನ), ಸಖಾ - ಸಖನಾಗಿದ್ದೀಯೆ, ಇತಿ - ಎಂಬುದಾಗಿ, ಮತ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಪ್ರಣಯೇನ - ಪ್ರೇಮದಿಂದ, ವಾ - ಅಥವಾ, ಪ್ರಮಾದಾತ್- ಪ್ರಮಾದದಿಂದ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಮಯಾ - ನನ್ನಿಂದ, ಹೇ ಕೃಷ್ಣ - ‘ಹೇ ಕೃಷ್ಣನೇ’!, ಹೇ ಯಾದವ - ‘ಹೇ ಯಾದವನೇ!’ ಹೇ ಸಖೇ - ‘ಹೇ ಸಖನೇ!’, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಯತ್ - ಏನನ್ನೂ (ತಿಳಿಯದೆ - ಯೋಚಿಸಿದೆ), ಪ್ರಸಭಮ್ - ಹಠಾತ್,
ಉಕ್ತಮ್ - ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಚ್ಯುತ - ಹೇ ಅಚ್ಯುತನೇ! (ನೀನು), ಯತ್ - ಯಾವ (ನನ್ನ ಮೂಲಕ), ಅವಹಾಸಾರ್ಥಮ್ - ವಿನೋದಕ್ಕಾಗಿ, ವಿಹಾರಶಯ್ಯಾಸನಭೋಜನೇಷು - ವಿಹಾರ - ಶಯ್ಯೆ - ಆಸನ ಮತ್ತು ಭೋಜನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಏಕಃ - ಒಬ್ಬನಿದ್ದಾಗ, ಅಥವಾ - ಅಥವಾ, ತತ್ಸಮಕ್ಷಮ್ - ಆ ಮಿತ್ರರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಅಸತ್ಕೃತಃ ಅಸಿ - ಅವಮಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವೆಯೋ, ತತ್ - ಆ (ಎಲ್ಲ ಅಪರಾಧಗಳಿಗಾಗಿ), ಅಪ್ರಮೇಯಮ್ - ಅಪ್ರಮೇಯ ಸ್ವರೂಪೀ ಅಂದರೆ ಅಚಿಂತ್ಯ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನಲ್ಲಿ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಕ್ಷಾಮಯೇ - ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ.
॥ 41 - 42 ॥
ಹೇ ಪರಮೇಶ್ವರನೆ! ನಿನ್ನ ಈ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ನೀನು ನನ್ನ ಸಖನಾಗಿದ್ದೀಯೆ ಎಂಬುದಾಗಿ ತಿಳಿದು ಪ್ರೇಮದಿಂದಲೂ ಅಥವಾ ಪ್ರಮಾದದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ನಾನು ‘ಹೇ ಕೃಷ್ಣ’!, ‘ಹೇ ಯಾದವ’!, ‘ಹೇ ಸಖಾ’ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ತಿಳಿಯದೆ - ಯೋಚಿಸದೆ ಹಠಾತ್ತನೆ ಹೇಳಿರುವೆನೋ ಮತ್ತು ಹೇ ಅಚ್ಯುತಾ! ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ವಿನೋದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಹಾರ, ಶಯ್ಯೆ, ಆಸನ ಮತ್ತು ಭೋಜನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಿದ್ದಾಗ ಅಥವಾ ಆ ಮಿತ್ರರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಅವಮಾನಿತನಾಗಿರುವ, ಆ ಎಲ್ಲ ಅಪರಾಧಗಳಿಗಾಗಿ, ಅಪ್ರಮೇಯ ಸ್ವರೂಪೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಚಿಂತ್ಯ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನಾನು ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ. ॥ 41 - 42 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಮಹಿಮಾನಮ್’ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವಿರಾಟ್ಸ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಅತುಲನೀಯ ಹಾಗೂ ಅಪ್ರಮೇಯ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಗೌರವ, ಗುಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಿದುದನ್ನೇ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿ ‘ಮಹಿಮಾನಮ್’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಇದಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಯಾ’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಜಾನತಾ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಜಾನತಾ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಹೇತುಗರ್ಭ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ. ‘ಮಯಾ’ ಪದವನ್ನು ಇದರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು - ಈಗ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣವೇ ನಾನು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಅನುಚಿತ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಆದುದರಿಂದ ತಿಳಿಯದೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ನನ್ನ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ನೀನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕ್ಷಮಿಸು ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಖಾ ಇತಿ ಮತ್ವಾ’, ‘ಪ್ರಣಯೇನ’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಮಾದಾತ್’ - ಈ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ನಿನ್ನ ಅಪ್ರತಿಮ ಮತ್ತು ಅಪಾರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣವೇ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ಸಮಾನ ಮಿತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಮಾತುಕತೆಯಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ನಿನ್ನ ಮಹಾನ್ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಸರ್ವಪೂಜ್ಯ ಮಹತ್ವದ ಕಡೆಗೆ ವಿಚಾರವನ್ನಿರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಪ್ರೇಮ ಅಥವಾ ಪ್ರಮಾದದಿಂದ ನನ್ನ ಮೂಲಕ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪಾಗಿದೆ. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿ ಗಡಣವು ನಿನ್ನ ಚರಣಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸುವುದನ್ನು ತಮ್ಮ ಸೌಭಾಗ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಆ ನಿನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ನಾನು ಸಮಾನತೆಯಿಂದ ವರ್ತಿಸಿದೆ. ಈಗ ನೀನು ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನ ದಯಾಳುತ್ವದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿಬಿಡು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಸಭಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ‘ಹೇ ಕೃಷ್ಣ!’ ‘ಹೇ ಯಾದವ!’ ‘ಹೇ ಸಖಾ!’ ಈ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರೇಮ ಅಥವಾ ಪ್ರಮಾದವಶನಾಗಿ ತನ್ನಿಂದ ನಡೆದ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಈ ಪದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಅದರದ್ದೇ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ಪ್ರಭೋ ನೀನೆಲ್ಲಿ! ನಾನೆಲ್ಲಿ; ಪರಮ ಪೂಜನೀಯ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ನನ್ನ ಮಿತ್ರನೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಆದರ ಸೂಚಕ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡದೆ ಸದಾಕಾಲ ಯೋಚಿಸದೆ ‘ಕೃಷ್ಣ’,‘ಯಾದವ’,ಮತ್ತು ‘ಸಖಾ’ ಮೊದಲಾಗಿ ಹೇಳಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಅವಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಕರೆಯುವಷ್ಟು ಮೂಢಮತಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಈ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ನೀನು ಕ್ಷಮಿಸು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಚ್ಯುತ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ತನ್ನ ಮಹತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಎಂದೂ ಪತನ ಆಗದಿರುವವನನ್ನು ‘ಅಚ್ಯುತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಅಚ್ಯುತನೆಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು-ನಾನು ನನ್ನ ವ್ಯವಹಾರ-ವರ್ತನೆಗಳ ಮೂಲಕ ನಿನ್ನ ಅಪಮಾನ ಮಾಡಿರುವೆ. ಅದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ದೊಡ್ಡ ಅಪರಾಧವಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಭಗವಂತಾ, ನನ್ನ ಇಂತಹ ವ್ಯವಹಾರದಿಂದ ವಸ್ತುತಃ ನಿನಗೆ ಯಾವುದೇ ಹಾನಿಯಾಗಲಾರದು. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ವಿಚಲಿತ ವಾಗಿಸುವ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ಇರಲಾರದು. ನಿನ್ನ ಅಪಮಾನ ಮಾಡುವಂತಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಸದಾಕಾಲ ಅಚ್ಯುತನಾಗಿರುವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯತ್’ ಮತ್ತು ‘ಚ’ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಮಾಡಿದ ಅಪರಾಧವಲ್ಲದೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ತನ್ನ ವ್ಯವಹಾರ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪುನಃ ‘ಯತ್’ ಎಂಬುದನ್ನು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಅಪರಾಧಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಮಸ್ತ ಅಪರಾಧಗಳ ಸಮಾಹಾರ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಚ’ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವಹಾಸಾರ್ಥಮ್’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರೇಮ, ಪ್ರಮಾದ ಮತ್ತು ವಿನೋದ-ಈ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಮಾನ ಅಪಮಾನದ ಎಚ್ಚರವನ್ನೂ ಇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ನಿಯಮವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪುಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವಿನೋದದಲ್ಲಿ ಮಾತಿನ ಯಥಾರ್ಥವು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸನ್ಮಾನ್ಯ ಪುರುಷರ ಅಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಮೂರೂ ಕಾರಣಗಳೂ ಸೇರಿಯೇ ಹೇತುವಾಗಬಲ್ಲವು ಮತ್ತು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿಯೂ ಆಗಬಲ್ಲವು. ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದ ಈ ಕಾರಣಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವಹಾಸಾರ್ಥಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೂರನೇ ಕಾರಣ ಪರಿಹಾಸವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಹಾರಶಯ್ಯಾಸನಭೋಜನೇಷು’, ‘ಏಕಃ’ ಮತ್ತು ‘ತತ್ಸಮಕ್ಷಮ್’ ಈ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ‘ಅಸತ್ಕೃತೋಸಿ’ ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನಿಂದ ಭಗವಂತನ ಅಪಮಾನವು ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ಆಗುವುದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನೋ ಆ ಸಂದರ್ಭಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಒಟ್ಟಿಗೆ ನಡೆದಾಡುವಾಗ, ಮಲಗಿದಾಗ, ಮೇಲೆ- ಕೆಳಗೆ ಅಥವಾ ಸರಿಸಮಾನವಾದ ಆಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವಾಗ ಮತ್ತು ಊಟ-ತಿಂಡಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಪದೇ- ಪದೇ ನಿನ್ನ ಅಪಮಾನಮಾಡಲಾಗಿದೆ.* ಮತ್ತೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಎಲ್ಲರ ಎದುರಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದುದನ್ನು ನಾನು ದೊಡ್ಡ ಅಪರಾಧವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಪರಾಧಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತತ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ತ್ವಾಮ್’ ಎಂಬುದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಪ್ರಮೇಯಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ‘ಕ್ಷಾಮಯೇ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತತ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೊಂದು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದನೋ ಅಂತಹ ಸಮಸ್ತ ಅಪರಾಧಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ಹಾಗೂ ‘ತ್ವಾಮ್’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಪ್ರಮೇಯಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ‘ಕ್ಷಾಮಯೇ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆ ಸಮಸ್ತ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ-ಹೇ ಪ್ರಭುವೇ! ನಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತ್ವ ಅಚಿಂತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದಲಾದರೋ ಯಾರೂ ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಯಾರಿಗಾದರೂ ಅದರ (ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತ್ವ) ಅಲ್ಪ-ಸ್ವಲ್ಪ ಜ್ಞಾನವಾದರೂ ಆಗುತ್ತಾದರೆ ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದು ನಿನ್ನ ಪರಮ ಅನುಗ್ರಹದ ಫಲವೇ ಆಗಿದೆ ಏನೆಂದರೆ-ನಾನು ಮೊದಲು ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ; ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನ್ನ ಅನಾದರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆ-ಈಗ ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅಲ್ಪ-ಸ್ವಲ್ಪ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ನಿನ್ನ ಸಮಗ್ರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇಲ್ಲ; ಎಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತಂತೂ ದೂರವೇ ಉಳಿಯಿತು - ನಿನ್ನ ದಯೆಯು ನನಗೆ ಎಷ್ಟನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಬಯಸಿತ್ತೋ ನಾನಾದರೋ ಅಷ್ಟು ಕೂಡ ತಿಳಿಯದೇ ಹೋದೆನು. ಆದರೆ ಏನು ಸ್ವಲ್ಪ ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೋ ಅದರಿಂದ-ನೀನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದೀಯೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಬಿಟ್ಟಿದೆ. ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ಸಮಾನ ಮಿತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಿನ್ನೊಡನೆ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸಿದ್ದೇನೋ ಅದನ್ನು ನಾನು ಅಪರಾಧವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ; ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಸಮಸ್ತ ಅಪರಾಧಗಳಿಗಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.
*ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ವಚನಗಳು ಇಂತಿವೆ
ಶಯ್ಯಾಸನಾಟನವಿಕತ್ಥನಭೋಜನಾದಿಷ್ವೈಕ್ಯಾದ್ ವಯಸ್ಯ ಋತವಾನಿತಿ ವಿಪ್ರಲಬ್ಧಃ ।
ಸಖ್ಯುಃ ಸಖೇವ ಪಿತೃವತ್ತನಯಸ್ಯ ಸರ್ವಂ ಸೇಹೇ ಮಹಾನ್ ಮಹಿತಯಾ ಕುಮತೇರಘಂ ಮೇ॥ (1/15/19)
ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೊಂದಿಗೆ ಮಲಗುವುದು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ತಿರುಗಾಡುವುದು, ಮಾತುಕತೆಯಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಭೋಜನಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನನ್ನ-ಅವನ ಎಂತಹ ಸಹಜ ಭಾವವಾಗಿರುತ್ತೆಂದರೆ ನಾನು ಎಂದಾದರು ಮಿತ್ರನೇ! ‘ನೀನು ದೊಡ್ಡ ಸತ್ಯವಾದಿಯಾಗಿರುವೆಯಲ್ಲ!’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನೂ ಕೂಡ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆದರೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮಪ್ರಭು ತನ್ನ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯನುಸಾರ ಕುಬುದ್ಧಿಯಾದ ನನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಿತ್ರನು ತನ್ನ ಮಿತ್ರನ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಅಥವಾ ತಂದೆಯು ತನ್ನ ಮಗನ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಸಮಸ್ತ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದನು.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿ ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಭಾವದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುವ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗೆಂದು ಪುನಃ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. —
(ಶ್ಲೋಕ-43)
ಪಿತಾಸಿ ಲೋಕಸ್ಯ ಚರಾಚರಸ್ಯ ತ್ವಮಸ್ಯ ಪೂಜ್ಯಶ್ಚ ಗುರುರ್ಗರೀಯಾನ್ ।
ನ ತ್ವತ್ಸಮೋಽಸ್ತ್ಯ ಭ್ಯಧಿಕಃ ಕುತೋಽನ್ಯೋ ಲೋಕತ್ರಯೇಽಪ್ಯಪ್ರತಿಮಪ್ರಭಾವ ॥
ತ್ವಮ್- ನೀನು, ಅಸ್ಯ - ಈ, ಚರಾಚರಸ್ಯ - ಚರ, ಅಚರವಾದ, ಲೋಕಸ್ಯ - ಜಗತ್ತಿನ, ಪಿತಾ - ತಂದೆಯಾಗಿರುವೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಗರೀಯಾನ್ - ಅತಿಹಿರಿಯವನಾದ, ಗುರುಃ - ಗುರು (ಮತ್ತು), ಪೂಜ್ಯಃ - ಅತಿ ಪೂಜನೀಯ, ಅಸಿ - ಆಗಿರುವೆ, ಅಪ್ರತಿಮ ಪ್ರಭಾವ - ಹೇ ಅನುಪಮ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳವನೇ, ಲೋಕತ್ರಯೇ - ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ತ್ವತ್ಸಮಃ - ನಿನ್ನ ಸಮಾನರು,
ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಅನ್ಯಃ - ಬೇರೆ ಯಾರೂ, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತೆ), ಅಭ್ಯಧಿಕಃ - ಅಧಿಕವಾಗಿ (ಯಾದರೋ),
ಕುತಃ - ಹೇಗಿರಲು ಸಾಧ್ಯ? ॥ 43 ॥
ನೀನು ಚರಾಚರ ಈ ಜಗತ್ತಿನ ತಂದೆಯಾಗಿರುವೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹಿರಿಯವನಾದ ಗುರು ಮತ್ತು ಅತಿ ಪೂಜಿನೀಯನಾಗಿರುವೆ. ಹೇ ಅನುಪಮ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳವನೇ! ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನರು ಕೂಡ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನವರಾದರೋ ಹೇಗಿರಲು ಸಾಧ್ಯ? ॥ 43 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನೀನು ಈ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತಿನ ತಂದೆ, ಬಹಳ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಗುರು ಮತ್ತು ಪೂಜ್ಯನಾಗಿದ್ದೀಯೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುವ ಔಚಿತ್ಯದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ಹೇ ಭಗವಂತಾ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ನೀನೇ ಇದರ ತಂದೆಯಾಗಿದ್ದೀಯೆ; ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ದೇವತೆಗಳು, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಮರ್ಥ ಪುರುಷರಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡವರು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿದ್ದಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಅವರ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಆಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಅವರೇ ನಿನ್ನ ನಿತ್ಯ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಹೇ ಪ್ರಭೋ! ಆ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಆ ಜ್ಞಾನವೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಹೇ ಸರ್ವೇಶ್ವರನೇ! ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡವನು, ಎಲ್ಲ ದೊಡ್ಡವರಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡವನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಏಕಮಾತ್ರ ಮಹಾನ್ ಗುರುವು ನೀನೇ ಆಗಿದ್ದೀಯೆ. ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಯಾವ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತದೋ ಆ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ಪರಮ ಪೂಜ್ಯ ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯವಂದನೀಯರಾದ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಮತ್ತು ವಸಿಷ್ಠಾದಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಒಂದು ಕ್ಷಣಕ್ಕಾದರೂ ನಿನ್ನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪೂಜೆ ಅಥವಾ ಸ್ತವನದ ಅವಕಾಶ ದೊರೆತರೆ, ತಮ್ಮನ್ನು ಮಹಾನ್ ಭಾಗ್ಯವಂತರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಪೂಜನೀಯರಿಗೂ ಕೂಡ ಪರಮ ಪೂಜನೀಯನು ನೀನೇ ಆಗಿದ್ದೀಯೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಷುದ್ರನಾದ ನನ್ನ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಪ್ರತಿಮಪ್ರಭಾವ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ‘ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಸಮಾನರೂ ಕೂಡ ಬೇರೆ ಯಾರು ಇಲ್ಲವೆಂದಿರುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಹೆಚ್ಚು ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲರು’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಯಾವ ಹೋಲಿಕೆಯೂ ಇಲ್ಲವೋ ಅವನನ್ನು ‘ಅಪ್ರತಿಮ ಪ್ರಭಾವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಾದ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಏನೆಂದರೆ, ನಿನ್ನ ಅಂಚಿತ್ಯಾನಂತವಾದ ಮಹಾನ್ ಗುಣಗಳು, ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೋಲುವವರು ಈ ಇಡೀ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ನಿನಗೆ ಸಮಾನವಾದರೋ ನೀನೇ ಆಗಿದ್ದೀಯೆ ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ನಿನಗೆ ಸಮಾನರೂ ಕೂಡ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲವೆಂದಾಗ - ನಿನ್ನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಇದ್ದಾರೆ ಎನ್ನುವ ಕಲ್ಪನೆಯೂ ಕೂಡ ಆಗಲಾರದು. ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇ ದಯಾಮಯನೇ! ನೀನು ಒಂದು ವೇಳೆ ನನ್ನ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸದಿದ್ದರೆ ಬೇರೆ ಯಾರು ಕ್ಷಮಿಸುವರು?
(ಶ್ಲೋಕ-44)
ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಣಮ್ಯ ಪ್ರಣಿಧಾಯ ಕಾಯಂ ಪ್ರಸಾದಯೇ ತ್ವಾಮಹಮೀಶಮೀಡ್ಯಮ್ ।
ಪಿತೇವ ಪುತ್ರಸ್ಯ ಸಖೇವ ಸಖ್ಯುಃ ಪ್ರಿಯಃ ಪ್ರಿಯಾಯಾರ್ಹಸಿ ದೇವ ಸೋಢುಮ್ ॥
ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ (ಪ್ರಭುವೇ!), ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಕಾಯಮ್ - ಶರೀರವನ್ನು, ಪ್ರಣಿಧಾಯ - ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿವೇದಿಸಿ, ಪ್ರಣಮ್ಯ - ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಈಡ್ಯಮ್ - ಸ್ತುತಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ, ತ್ವಾಮ್, ಈಶಮ್ - ಈಶ್ವರನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು, ಪ್ರಸಾದಯೇ - ಪ್ರಸನ್ನನಾಗೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ, ದೇವ - ಹೇ ದೇವಾ!, ಪಿತಾ - ತಂದೆಯು, ಇವ - ಹೇಗೆ, ಪುತ್ರಸ್ಯ - ಮಗನ, ಸಖಾ - ಸಖನು, ಇವ - ಹೇಗೆ, ಸಖ್ಯುಃ - ಸ್ನೇಹಿತನ (ಮತ್ತು), ಪ್ರಿಯಃ - ಪತಿಯು, (ಇವ) - ಹೇಗೆ,
ಪ್ರಿಯಾಯಾಃ - ಪ್ರಿಯತಮೆಯಾದ ಪತ್ನಿಯ (ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾರೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ನೀನೂ ಸಹ ನನ್ನ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು), ಸೋಢುಮ್ - ಸಹಿಸಲು, ಅರ್ಹಸಿ - ಯೋಗ್ಯನಾಗಿರುವೆ. ॥ 44 ॥
ಆದುದರಿಂದ ಪ್ರಭುವೇ! ನಾನು ಶರೀರವನ್ನು ನಿನ್ನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವೇದಿಸಿ, ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಸ್ತುತಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿರುವ ಒಡೆಯನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹೇ ದೇವಾ! ತಂದೆಯು ಹೇಗೆ ಮಗನ, ಸಖನು ಹೇಗೆ ಸ್ನೇಹಿತನ ಮತ್ತು ಪತಿಯು ಹೇಗೆ ಪ್ರಿಯತಮೆಯಾದ ಪತ್ನಿಯ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾರೋ - ಹಾಗೆಯೇ ನೀನೂ ಸಹ ನನ್ನ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿರುವೆ. ॥ 44 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮಹಾ ಮಹಿಮೆಗಳುಳ್ಳ ಗುಣಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾದ, ಆ ಗುಣಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ನೀನು ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಮಹತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿರುವಿ; ಆದುದರಿಂದ ನನ್ನಂತಹ ದೀನ ಶರಣಾಗತನ ಮೇಲೆ ದಯೆಯಿಟ್ಟು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವುದು ನಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಸಾಹಸಗೈದು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತ್ವಾಮ್’ ಪದದೊಡನೆ ‘ಈಶಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಈಡ್ಯಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ‘ನಾನು ಶರೀರವನ್ನು ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ನಿವೇದಿಸಿ, ಪ್ರಮಾಣಗೈದು, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನ ನಾಗೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತೇನೆ’-ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಎಲ್ಲರ ನಿಯಮನ ಮಾಡುವ ಒಡೆಯನನ್ನು ‘ಈಶ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿರು ವವನನ್ನು ‘ಈಡ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸು ತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ಹೇ ಪ್ರಭೋ ! ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ನಿಯಮನ ಮಾಡುವವನೆ - ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆಂದರೆ ಇಂದ್ರ, ಆದಿತ್ಯ, ವರುಣ, ಕುಬೇರ ಮತ್ತು ಯಮ ಮೊದಲಾದ ಲೋಕ ನಿಯಾಮಕರಾದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಕೂಡ ನಿನ್ನ ನಿಯಮನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುವ ನೀನು ಎಲ್ಲರ ಏಕಮಾತ್ರ ಮಹೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದೀಯೆ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಗುಣ ಗೌರವಗಳ ಹಾಗೂ ಮಹತ್ತ್ವದ ವಿಸ್ತಾರವು ಎಷ್ಟಿದೆ ಎಂದರೆ - ಜಗತ್ತೆಲ್ಲವು ಸದಾ ಸರ್ವದಾ ನಿನ್ನ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅದರ ತುದಿ ಮುಟ್ಟಲಾರದು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನೇ ವಸ್ತುತಃ ಸ್ತುತಿಗೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿರುವೆ. ನಾನು ಸ್ತುತಿಸಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸು ವಂತಹ ಜ್ಞಾನವಾಗಲೀ ಮತ್ತು ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಬಲವಾಗಲೀ ಇಲ್ಲ. ಅಬೋಧನಾದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಸ್ತವನವನ್ನು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲೆ? ನಾನು ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಏನೆಲ್ಲ ಹೇಳುವೆನೋ ಅದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವದ ನೆರಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಮುಟ್ಟಲಾರದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವಂತಹುದೇ ಆಗುವುದು. ಆದುದರಿಂದ ನಾನಾದರೋ ಈ ಶರೀರವನ್ನೇ ದಂಡವತ್ ನಿನ್ನ ಚರಣಾರವಿಂದಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಡಹಿ ಸಮಸ್ತ ಅಂಗಗಳ ಮೂಲಕ ನಿನಗೆ ಪ್ರಣಾಮಗೈದು ನಿನ್ನ ಚರಣರಜದ ಪ್ರಸಾದದಿಂದಲೇ ನಿನ್ನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಕೃಪೆಮಾಡಿ ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಮರೆತು ಬಿಡು ಮತ್ತು ದೀನನಾದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ತಂದೆ - ಮಗ, ಮಿತ್ರ - ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ಪತಿ - ಪತ್ನಿಯರ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅಪರಾಧವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುವ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಲವತ್ತೊಂದು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ - ಪ್ರಮಾದ, ವಿನೋದ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮ ಈ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ಯಾವುದಾದರು ಅಪರಾಧಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮೂರೂ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ನನ್ನ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಹೇಗೆ ಅಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾದವಶರಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಮಗನ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ತಂದೆಯು ಕ್ಷಮಿಸುತ್ತಾನೆಯೋ ಹಾಸ್ಯ- ನಿಂದನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಮಿತ್ರನ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಸ್ನೇಹಿತನು ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆಯೋ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮವಶವಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಪತ್ನಿಯ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಪತಿಯು ಕ್ಷಮಿಸು ತ್ತಾನೆಯೋ - ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನ ಮೂರೂ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಮಸ್ತ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ನೀನು ಕ್ಷಮಿಸು ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಪರಾಧಗಳಿಗಾಗಿ ಕ್ಷಮೆಯಾಚಿಸಿ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಚತುರ್ಭುಜರೂಪದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-45)
ಅದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಂ ಹೃಷಿತೋಸ್ಮಿ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಭಯೇನ ಚ ಪ್ರವ್ಯಥಿತಂ ಮನೋ ಮೇ ।
ತದೇವ ಮೇ ದರ್ಶಯ ದೇವರೂಪಂ ಪ್ರಸೀದ ದೇವೇಶ ಜಗನ್ನಿವಾಸ ॥
ಅದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಮ್ - ಮೊದಲು ಎಂದೂ ನೋಡದಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಈ ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯವಾದ ರೂಪವನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿ, ಹೃಷಿತಃ, ಅಸ್ಮಿ - ಹರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮೇ - ನನ್ನ, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು, ಭಯೇನ - ಭಯದಿಂದ,
ಪ್ರವ್ಯಥಿತಮ್ - ಅತಿವ್ಯಾಕುಲವೂ ಆಗುತ್ತಿದೆ (ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು), ತತ್ - ಆ (ನಿನ್ನ), ದೇವರೂಪಮ್, ಏವ - ಚತುರ್ಭುಜ ವಿಷ್ಣುರೂಪವನ್ನೇ, ಮೇ - ನನಗೆ, ದರ್ಶಯ - ತೋರಿಸು, ದೇವೇಶ - ಹೇ ದೇವೇಶ!, ಜಗನ್ನಿವಾಸ - ಹೇ ಜಗನ್ನಿವಾಸ!, ಪ್ರಸೀದ - ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು. ॥ 45 ॥
ನಾನು ಮೊದಲು ಎಂದೂ ನೋಡದಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಈ ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯವಾದ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಹರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಭಯದಿಂದ ಅತಿ ವ್ಯಾಕುಲವೂ ಆಗುತ್ತಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಆ ನಿನ್ನ ಚತುರ್ಭುಜ ವಿಷ್ಣು ರೂಪವನ್ನೇ ನನಗೆ ತೋರಿಸು. ಹೇ ದೇವೇಶನೇ ! ಹೇ ಜಗನ್ನಿವಾಸನೇ ! ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು. ॥ 45 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಮ್’ ಇದರ ಭಾವವೇನು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಹರ್ಷಿತನಾಗುವ ಮತ್ತು ಜೊತೆಗೇ ಭಯದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಮೊದಲು ಎಂದೂ ನೋಡದ ಆಶ್ಚರ್ಯಜನಕ ರೂಪವನ್ನು ‘ಅದೃಷ್ಟಪೂರ್ವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮಾತಿನ ಭಾವವು ಇದೇ ಆಗಿದೆ - ನಿನ್ನ ಈ ಅಲೌಕಿಕ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವಾಗ ನನಗೆ ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚು ಹರ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ - ‘ಆಹಾ! ನಾನು ಬಹಳ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ತುಚ್ಛನಾದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಇಷ್ಟು ಅನಂತ ದಯೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ತುಂಬಿತುಳುಕುತ್ತಿರುವ ಪ್ರೇಮವಿದೆ ಅಂದರೆ ಯಾವುದರಿಂದ ಅವನು ಕೃಪೆಗೈದು ನನಗೆ ತನ್ನ ಅಲೌಕಿಕ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಯಾವಾಗ ನಿನ್ನ ಭಯಾನಕ ವಿಕರಾಳ ಮೂರ್ತಿಯ ಕಡೆಗೆ ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಹೋಗುತ್ತದೋ ಆಗ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಭಯದಿಂದ ನಡಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಅರ್ಜುನನ ಈ ಮಾತು ಸಹೇತುಕವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ರೂಪವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಮರೆಮಾಡಿಕೊಂಡುಬಿಡು ಎಂದು ವಿನೀತನಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏವ’ ಪದದ ಸಹಿತ ‘ತತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ದೇವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತತ್’ ಪದವು ಪರೋಕ್ಷವಾಚಿ ಆಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಯಾವುದು ಮೊದಲು ನೋಡಿರುವುದೋ ಆದರೆ ಈಗ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿಲ್ಲವೋ ಆ ವಸ್ತುವಿನ ವಾಚಕವೂ ಆಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಏವ’ ಪದವು ಅದರಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ರೂಪದ ನಿರಾಕರಣ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು - ವೈಕುಂಠಧಾಮದಲ್ಲಿ ನಿವಾಸ ಮಾಡುವ ನಿನ್ನ ದೇವರೂಪ ಅರ್ಥಾತ್ ಚತುರ್ಭುಜ ವಿಷ್ಣು ರೂಪವನ್ನು ನನಗೆ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸು ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ. ಕೇವಲ ‘ತತ್’ ಎಂಬುದರ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದ್ದರೆ ಭಗವಂತನ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯಾವತಾರದ ರೂಪವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೇ ತೋರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಕೂಡ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಆದರೆ ರೂಪದ ಜೊತೆಗೆ ‘ದೇವ’ ಎಂಬ ಪದ ಇರುವುದರಿಂದ ಅದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರೂಪದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ದೇವ ಸಂಬಂಧೀ ರೂಪದ ವಾಚಕವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೇವೇಶ’ ಮತ್ತು ‘ಜಗನ್ನಿವಾಸ’ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನನ್ನು ‘ದೇವೇಶ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಿನ ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಯಾಗಿರುವವನನ್ನು ‘ಜಗನ್ನಿವಾಸ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಎರಡು ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು - ನೀನು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳ ಸ್ವಾಮೀ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸರ್ವಾಧಾರ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದೀಯೆ; ಆದುದರಿಂದ ನೀನೇ ಆ ನಿನ್ನ ದೇವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಬಲ್ಲೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಸೀದ’ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಪ್ರಸೀದ’ ಪದದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಲು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನೀನು ಬೇಗನೇ ಈ ವಿಕರಾಳ ರೂಪವನ್ನು ಮರೆಸಿ ನನಗೆ ನಿನ್ನ ಚತುರ್ಭುಜ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಕೃಪೆಮಾಡು ಎಂಬುದು ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-46)
ಕಿರೀಟಿನಂ ಗದಿನಂ ಚಕ್ರಹಸ್ತಮಿಚ್ಛಾಮಿ ತ್ವಾಂ ದ್ರಷ್ಟುಮಹಂ ತಥೈವ ।
ತೇನೈವ ರೂಪೇಣ ಚತುರ್ಭುಜೇನ ಸಹಸ್ರಬಾಹೋ ಭವ ವಿಶ್ವಮೂರ್ತೇ ॥
ಕಿರೀಟಿನಮ್ - ಮುಕುಟವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ಹಾಗೂ, ಗದಿನಮ್, ಚಕ್ರಹಸ್ತಮ್ - ಗದೆ ಮತ್ತು ಚಕ್ರವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿರುವ, ತಥಾ, ಏವ - ಹಾಗೆಯೇ, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನ (ರೂಪವನ್ನು), ಅಹಮ್ - ನಾನು, ದ್ರಷ್ಟುಮ್ - ನೋಡಲು, ಇಚ್ಛಾಮಿ - ಬಯಸುತ್ತೇನೆ, (ಅತಃ) - ಆದ್ದರಿಂದ, ವಿಶ್ವಮೂರ್ತೇ - ಹೇ ವಿಶ್ವಸ್ವರೂಪಿಯೇ!, ಸಹಸ್ರಬಾಹೋ - ಹೇ ಸಹಸ್ರಬಾಹುವೇ! (ನೀನು), ತೇನ ಏವ - ಅದೇ, ಚತುರ್ಭುಜೇನ ರೂಪೇಣ - ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪದಿಂದ, ಭವ - ಪ್ರಕಟನಾಗು. ॥ 46 ॥
ಮುಕುಟವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ಹಾಗೂ ಗದೆ ಮತ್ತು ಚಕ್ರವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿರುವಂತೆಯೇ ನಿನ್ನ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇ ವಿಶ್ವಸ್ವರೂಪಿಯೇ ! ಹೇ ಸಹಸ್ರಬಾಹುವೇ ! ನೀನು ಅದೇ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗು. ॥ 46 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಥಾ’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಏವ’ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯದಿರುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನ ರಥದಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಚಾವಟಿ ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳ ಲಗಾಮನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಈ ದ್ವಿಭುಜ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವ ಮೊದಲು ಯಾರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗದಾ ಮತ್ತು ಚಕ್ರಾದಿಗಳಿವೆಯೋ ಆ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ‘ತಥಾ’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಏವ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತೇನ’, ‘ಏವ’ ಪದಗಳಿಂದ ಯಾವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ತತ್ ದೇವ ರೂಪಮ್ ಏವ’ ಇದನ್ನೇ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿಯೇ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ನೀನು ಅದೇ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪನಾಗು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ ಪದದಿಂದ - ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಾಯಶಃ ಸದಾಕಾಲ ಭಗವಂತನ ದ್ವಿಭುಜರೂಪವನ್ನೇ ದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಚತುರ್ಭುಜರೂಪ’ವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ದೇವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ ವಿಷ್ಣು ವಿಗಾಗಿಯ?
ಉತ್ತರ - ಶ್ರೀವಿಷ್ಣುವಿಗಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕೆಳಗೆ ಬರೆದ ಕೆಲವು ಕಾರಣಗಳಿವೆ. (1) ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರೂಪವಾಗಿದ್ದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ‘ಗದಿನಮ್’, ‘ಚಕ್ರಹಸ್ತಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಯಾವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಆ ರೂಪವನ್ನು ಸದಾ ಕಾಲ ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದನು. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಚತುರ್ಭುಜ’ವೆಂದು ಹೇಳುವುದೂ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕವಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಅರ್ಜುನನು ನಾನು ಈಗ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ಮೊದಲು ಯಾವ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದನೋ ಅದನ್ನೇ ತೋರಿಸು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೇ ಸಾಕಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
(2) ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದೇವರೂಪಮ್’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಇದು ಮುಂದೆ ಐವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಮಾನುಷರೂಪಮ್’ದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಲಕ್ಷಣ ಅರ್ಥದಿಂದೊಡಗೂಡುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದಲೂ ದೇವರೂಪದಿಂದ ಶ್ರೀವಿಷ್ಣುವನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
(3) ಮುಂದೆ ಐವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಸ್ವಕಂ ರೂಪಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಭೂಯಃ’ ಮತ್ತು ‘ಸೌಮ್ಯವಪುಃ’ವಿನ ಜೊತೆಗೆ ‘ಪುನಃ’ ಪದವು ಬಂದಿರುವುದರಿಂದಲೂ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಚತುರ್ಭುಜ ಮತ್ತೆ ಪುನಃ ದ್ವಿಭುಜ ಮಾನುಷ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
(4) ಮುಂದೆ ಐವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸುದುರ್ದರ್ಶಮ್’ ಪದದಿಂದ ಈ ರೂಪವು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪುನಃ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಈ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ನಿತ್ಯ ಬಯಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದ್ದರೆ, ಆಗಲಾದರೋ ಆ ರೂಪವು ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಿತ್ತು; ಮತ್ತೆ ದೇವತೆಗಳು ಅದನ್ನು ಸದಾಕಾಲ ಏಕೆ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು? ಒಂದು ವೇಳೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರೆ - ವಿಶ್ವರೂಪಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾದ ದಾಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ ದ್ರೋಣಾದಿಗಳು ಚೂರು ಚೂರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೊ ಅಂತಹ ಘೋರ ವಿಶ್ವರೂಪದ ಕಲ್ಪನೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ಏಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿತ್ತು? ಆದುದರಿಂದ ದೇವತಾಗಡಣವೂ ವೈಕುಂಠ ವಾಸೀ ಶ್ರೀವಿಷ್ಣು ರೂಪದ ದರ್ಶನದ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ.
(5) ವಿರಾಟ್ ಸ್ವರೂಪದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ನಲವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನ ವೇದಯಜ್ಞಾಧ್ಯಯನೈಃ’ ಮೊದಲಾದಲಾಗಿ ಹಾಡಲಾಗಿದೆ, ಪುನಃ ಐವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಾಹಂ ವೇದೈರ್ನ ತಪಸಾ’ ಮೊದಲಾದುವುಗಳಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಅಂತಹ ಮಾತೇ ಬಂದಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ವಿರಾಟ್ರೂಪದ ಮಹಿಮೆ ಇರುವುದಾದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತಿ ದೋಷಬರುತ್ತದೆ; ಮಾನವ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಮೊದಲು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಚತುರ್ಭುಜ ದೇವ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸಿದ್ಧ ವಾಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಅದರ ಮಹಿಮೆಯ ಕುರಿತು ಐವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕವು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
(6) ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ‘ವಿಷ್ಣೋ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಅವನ ವಿಷ್ಣುರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವ ಬಯಕೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
ಈ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಭುಜ ವಿಷ್ಣುರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ-‘ಸಹಸ್ರಬಾಹೋ’ ಮತ್ತು ‘ವಿಶ್ವಮೂರ್ತೇ’ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಚತುರ್ಭುಜನಾಗೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಸಾವಿರಾರು ಕೈಗಳ ವಿರಾಟ್ರೂಪದ ದರ್ಶನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆಯೋ, ಆ ರೂಪವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿ ಚತುರ್ಭುಜ ನಾಗೆಂದು ಈ ನಾಮಗಳಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತೆ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ದುರ್ಲಭತೆಯನ್ನು ವರ್ಣನೆಮಾಡುತ್ತಾ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನಿತ್ತು ಚತುರ್ಭುಜರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-47)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಮಯಾ ಪ್ರಸನ್ನೇನ ತವಾರ್ಜುನೇದಂ ರೂಪಂ ಪರಂ ದರ್ಶಿತಮಾತ್ಮಯೋಗಾತ್ ।
ತೇಜೋಮಯಂ ವಿಶ್ವಮನಂತಮಾದ್ಯಂ ಯನ್ಮೇ ತ್ವದನ್ಯೇನ ನ ದೃಷ್ಟಪೂರ್ವಮ್ ॥
ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ !, ಪ್ರಸನ್ನೇನ - ಅನುಗ್ರಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಮಯಾ - ನಾನು, ಆತ್ಮಯೋಗಾತ್ - ನನ್ನ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ, ಇದಮ್ - ಈ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಪರಮ್ - ಪರಮ, ತೇಜೋಮಯಮ್ - ತೇಜೋಮಯ, ಆದ್ಯಮ್ - ಎಲ್ಲರ ಆದಿ (ಮತ್ತು), ಅನಂತಮ್ - ಅಸೀಮವಾದ, ವಿಶ್ವಮ್ - ವಿರಾಟ್, ರೂಪಮ್ - ರೂಪವನ್ನು, ತವ - ನಿನಗೆ, ದರ್ಶಿತಮ್ - ತೋರಿಸಿದ್ದೇನೆ, ಯತ್ - ಅದನ್ನು, ತ್ವದನ್ಯೇನ - ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರಾರೂ, ನ ದೃಷ್ಟ ಪೂರ್ವಮ್ - ಮೊದಲು ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ. ॥ 47 ॥
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಅನುಗ್ರಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಾನು ನನ್ನ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಈ ನನ್ನ ಪರಮ ತೇಜೋಮಯವಾದ, ಎಲ್ಲರ ಆದಿಯೂ ಮತ್ತು ಅಸೀಮವಾದ ವಿರಾಟ್ ರೂಪವನ್ನು ನಿನಗೆ ತೋರಿಸಿದ್ದೇನೆ, ಅದನ್ನು ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರಾರೂ ಮೊದಲು ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ. ॥ 47 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಯಾ’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಪ್ರಸನ್ನೇನ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಿನ್ನ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ದಯೆಯಿಟ್ಟು ನನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ಈ ಅಲೌಕಿಕ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಭಯ, ದುಃಖ ಮತ್ತು ಮೋಹವುಂಟಾಗಲು ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ನೀನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಯದಿಂದ ಏಕೆ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿರುವೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆತ್ಮಯೋಗಾತ್’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ನನ್ನ ಈ ವಿರಾಟ್ರೂಪದ ದರ್ಶನ ಎಲ್ಲ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆಗಲಾರದು. ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ನನ್ನ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಇದರ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದಾಗಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಕೂಡ ದಿವ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿರುವವರಿಗೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ರೂಪದ ದರ್ಶನ ಪಡೆಯುವುದು ದೊಡ್ಡ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನು ಭಗವಂತನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ರೂಪಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಇದಮ್’, ‘ಪರಮ್’, ‘ತೇಜೋಮಯಮ್’, ‘ಆದ್ಯಮ್’, ‘ಅನಂತಮ್’ ಮತ್ತು ‘ವಿಶ್ವಮ್’ ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಅಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಅದ್ಭುತ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ನನ್ನ ಈ ರೂಪವು ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅಸೀಮ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ಪ್ರಕಾಶದ ಪುಂಜವಾಗಿದೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿಸುವ, ಎಲ್ಲರ ಆದಿಯಾಗಿದೆ, ಅಸೀಮ ರೂಪದಿಂದ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿದೆ, ಯಾವ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲೂ ಇದರ ತಲೆ-ಬುಡ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ನೀನು ಏನೆಲ್ಲ ನೋಡುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಇದು ಪೂರ್ಣವಾದುದಲ್ಲ. ಇದಾದರೋ ನನ್ನ ಆ ಮಹಾನ್ ರೂಪದ ಅಂಶಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಯಶೋದಾ ಮಾತೆಗೆ ತನ್ನ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮಾದಿ ವೀರರಿಗೆ ಕೌರವರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿರಾಟ್ಸ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿರುವಾಗ ಭಗವಂತನು, ‘ನನ್ನ ಈ ರೂಪವು ನಿನ್ನನ್ನುಳಿದು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ನೋಡಲಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಿದನು?
ಉತ್ತರ - ತಾಯಿ ಯಶೋದೆಗೆ ತನ್ನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮಾದಿ ವೀರರಿಗೆ ಕೌರವರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ತೋರಿದ ವಿರಾಟ್ರೂಪದ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತೋರಿಸಿರುವ ಈ ವಿರಾಟ್ರೂಪದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಮೂರರ ಬೇರೆ - ಬೇರೆ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ರೂಪದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಿದನೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣಾದಿ ಶೂರವೀರರು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಂತಹ ವಿರಾಟ್ರೂಪವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ಎಂದೂ ಯಾರಿಗೂ ತೋರಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸಂಗತಿಯು ಇಲ್ಲ.
(ಶ್ಲೋಕ-48)
ನ ವೇದಯಜ್ಞಾಧ್ಯಯನೈರ್ನ ದಾನೈರ್ನ ಚ ಕ್ರಿಯಾಭಿರ್ನ ತಪೋಭಿರುಗ್ರೈಃ ।
ಏವಂರೂಪಃ ಶಕ್ಯ ಅಹಂ ನೃಲೋಕೇ ದ್ರಷ್ಟುಂ ತ್ವದನ್ಯೇನ ಕುರುಪ್ರವೀರ ॥
ಕುರುಪ್ರವೀರ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ನೃಲೋಕೇ - ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಏವಂರೂಪಃ - ಈ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಶ್ವ ರೂಪವುಳ್ಳ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ನ, ವೇದಯಜ್ಞಾಧ್ಯಯನೈಃ - ವೇದ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಗಳ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ನೋಡಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ , ನ, ದಾನೈಃ - ದಾನದಿಂದ ಇಲ್ಲ, ನ, ಕ್ರಿಯಾಭಿಃ - ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಉಗ್ರೈಃ, ತಪೋಭಿಃ - ಉಗ್ರವಾದ ತಪಸ್ಸುಗಳಿಂದಾಗಲೀ, ತ್ವದನ್ಯೇನ - ನೀನಲ್ಲದೆ ಉಳಿದವರ ಮೂಲಕ, ದ್ರಷ್ಟುಮ್ - ನೋಡಲ್ಪಡಲು, ನ, ಶಕ್ಯಃ - ಶಕ್ಯನಲ್ಲ. ॥ 48 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಶ್ವರೂಪವುಳ್ಳ ನಾನು ವೇದ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಗಳ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದಾಗಲಿ, ದಾನದಿಂದಾಗಲಿ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದಾಗಲಿ ಮತ್ತು ಉಗ್ರವಾದ ತಪಸ್ಸುಗಳಿಂದಾಗಲೀ - ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯವರ ಮೂಲಕ ನೋಡಲು ಶಕ್ಯನಲ್ಲ. ॥ 48 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವೇದಯಜ್ಞಾಧ್ಯಯನೈಃ’, ‘ದಾನೈಃ’, ‘ಕ್ರಿಯಾಭಿಃ’ ಮತ್ತು ‘ಉಗ್ರೈಃತಪೋಭಿಃ’ ಈ ಪದಗಳ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ರೂಪವು ನೋಡಲ್ಪಡುವುದು ಶಕ್ಯವಲ್ಲ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವೇದವೇತ್ತರಾದ ಅಧಿಕಾರಿ ಆಚಾರ್ಯರ ಮೂಲಕ ಅಂಗ-ಉಪಾಂಗಗಳ ಸಹಿತ ವೇದಗಳನ್ನು ಓದಿ ಅವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರ ಹೆಸರು ‘ವೇದಾಧ್ಯಯನ’ವಾಗಿದೆ. ಯಜ್ಞಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಸುನಿಪುಣರಾದ ಯಾಜ್ಞಿಕ ಪುರುಷರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಅದರ ಮೂಲಕ ಯಜ್ಞವಿಧಿಗಳನ್ನು ಅಭ್ಯಸಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಿ ಯಜ್ಞ ಸಂಬಂಧೀ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ‘ಯಜ್ಞದ ಅಧ್ಯಯನ’ವಾಗಿದೆ.
ಧನ, ಸಂಪತ್ತು, ಅನ್ನ ಜಲ, ವಿದ್ಯೆ, ಗೋವು, ಪೃಥ್ವಿ ಮೊದಲಾದ ತನ್ನ ಸ್ವಂತದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಸುಖ ಮತ್ತು ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಸನ್ನ ಹೃದಯದಿಂದ ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಕೊಡುವುದರ ಹೆಸರು ‘ದಾನ’ವಾಗಿದೆ.
ಶ್ರೌತ - ಸ್ಮಾರ್ತ ಯಜ್ಞಾದಿಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ‘ಕ್ರಿಯಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಕೃಚ್ಛ್ರ - ಚಾಂದ್ರಾಯಣಾದಿ ವ್ರತ, ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ ಕಠೋರ ನಿಯಮಗಳ ಪಾಲನೆ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ಬಲಪೂರ್ವಕ ದಮನ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಶಾರೀರಿಕ ಅಥವಾ ಮಾನಸಿಕ ಕಠಿಣ ಕ್ಲೇಶಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನು ಸಾರವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಬೇರೆ ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರದ ತಪಸ್ಸುಗಳು - ಇವೆಲ್ಲದರ ಹೆಸರು ‘ಉಗ್ರತಪ’ವಾಗಿದೆ.
ಇವೆಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳ ಮೂಲಕವೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ವಿರಾಟ್ ಸ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನವು ಅಸಂಭವವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಆ ರೂಪದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಮಹಾನ್ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ದರ್ಶನವಾಗದಿರುವ ರೂಪವನ್ನು ನೀನು ನನ್ನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಕೃಪಾ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿರುವೆ - ಇದು ನಿನ್ನ ಮಹಾನ್ ಸೌಭಾಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈಗ ನಿನಗೆ ಆಗುತ್ತಿರುವ ಭಯ, ದುಃಖ ಮತ್ತು ಮೋಹ ಇದು ಉಚಿತವಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ವಿರಾಟ್ರೂಪದ ದರ್ಶನವು ಅರ್ಜುನ ನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅಶಕ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ‘ನೃಲೋಕೇ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಭಾವವೇನಿದೆ? ಏನು ಬೇರೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದರ ದರ್ಶನವು ಅಶಕ್ಯವಾಗಿದೆಯೇ?
ಉತ್ತರ - ವೇದ - ಯಜ್ಞಾದಿಗಳ ಅಧ್ಯಯನ, ದಾನ, ತಪ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಅಧಿಕಾರವು ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಿದೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಜೀವಿಯು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರದ ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ನಾನಾರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಾದರೋ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಭೋಗಸ್ಥಾನಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಮನುಷ್ಯಲೋಕದ ಇದೇ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ನೃಲೋಕೇ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ನನ್ನ ಈ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಲಾರರೋ ಆಗ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಯಾರೂ ನೋಡಲಾರರು - ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುವುದಾದರು ಏನಿದೆ? ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕುರುಪ್ರವೀರ’ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವವು ಏನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು - ನೀನು ಕೌರವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದೀಯೆ, ನಿನ್ನಂತಹ ವೀರ ಪುರುಷರಿಗೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಯಭೀತನಾಗುವುದು ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ನೀನು ಭಯಪಡಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-49)
ಮಾತೇವ್ಯಥಾಮಾಚವಿಮೂಢಭಾವೋದೃಷ್ಟ್ವಾರೂಪಂಘೋರಮೀದೃಙ್ಮಮೇದಮ್ ।
ವ್ಯಪೇತಭೀಃ ಪ್ರೀತಮನಾಃ ಪುನಸ್ತ್ವಂ ತದೇವ ಮೇ ರೂಪಮಿದಂ ಪ್ರಪಶ್ಯ॥
ಮಮ - ನನ್ನ, ಈದೃಕ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾದ, ಇದಮ್ - ಈ, ಘೋರಮ್ - ಭಯಂಕರವಾದ, ರೂಪಮ್ - ರೂಪವನ್ನು,
ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿ, ತೇ - ನಿನಗೆ, ವ್ಯಥಾ - ವ್ಯಾಕುಲತೆಯು, ಮಾ - ಆಗಬಾರದು, ಚ - ಮತ್ತು, ವಿಮೂಢಭಾವಃ- ಮೂಢಭಾವವು ಸಹ, ಮಾ - ಆಗಬಾರದು, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ವ್ಯಪೇತಭೀಃ - ಭಯರಹಿತ (ಮತ್ತು), ಪ್ರೀತಮನಾಃ - ಪ್ರೀತಿಯುಕ್ತವಾದ ಮನಸ್ಸಿನವನಾಗಿ, ತತ್, ಏವ - ಅದೇ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಇದಮ್ - ಈ (ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದೆ, ಪದ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಚತುರ್ಭುಜ), ರೂಪಮ್ - ರೂಪವನ್ನು, ಪುನಃ - ಮತ್ತೆ, ಪ್ರಪಶ್ಯ - ನೋಡು. ॥ 49 ॥
ನನ್ನ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾದ, ಈ ಭಯಂಕರವಾದ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ನಿನಗೆ ವ್ಯಾಕಲತೆಯುಂಟಾಗಬಾರದು ಮತ್ತು ಮೂಢಭಾವವು ಸಹ ಆಗಬಾರದು. ನೀನು ಭಯರಹಿತ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯುಕ್ತ ಮನಸ್ಸಿನವನಾಗಿ ಅದೇ ನನ್ನ ಈ ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದಾ ಮತ್ತು ಪದ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವನ್ನು ಪುನಃ ನೋಡು ! ॥ 49 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನನ್ನ ಈ ವಿಕರಾಳ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ನಿನಗೆ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಮತ್ತು ಮೂಢಭಾವ ಆಗಬಾರದು’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು - ನಾನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ನಿನಗೆ ಈ ಪರಮ ದುರ್ಲಭ ವಿರಾಟ್ ಸ್ವರೂಪದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಿದುದರಿಂದ ನಿನ್ನೊಳಗೆ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಮತ್ತು ಮೂಢಭಾವಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದು ಎಂದಿಗೂ ಉಚಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ನಿನಗೆ ವ್ಯಥೆ ಮತ್ತು ಮೋಹ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಈಗ ಈ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮರೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ನೀನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಾಗ ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಈಗ ನಾನು ಈ ರೂಪವನ್ನು ನಿನ್ನೆದುರಿನಿಂದ ಮರೆಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ; ನೀನು ಮೋಹ ಮತ್ತು ಹೆದರಿಕೆಯಿಂದ ವ್ಯಥಿತನಾಗಬೇಡ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿರುವನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತ್ವಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ವ್ಯಪೇತಭಿಃ’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರೀತಮನಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತ್ವಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ವ್ಯಪೇತಭಿಃ’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರೀತಮನಾಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು - ಯಾವ ರೂಪದಿಂದ ನಿನಗೆ ಭಯ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಆಗುತ್ತಿತ್ತೋ ಅದನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿ ಈಗ ನಾನು ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛಿತ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಭಯರಹಿತ ಮತ್ತು ಪ್ರಸನ್ನ ಮನದವನಾಗು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ರೂಪಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ತತ್’ ಮತ್ತು ‘ಇದಮ್’ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಹಾಗೂ ‘ಪುನಃ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಆ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತತ್’ ಮತ್ತು ‘ಇದಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು - ಯಾವ ಚತುರ್ಭುಜ ದೇವರೂಪದ ದರ್ಶನ ನಾನು ನಿನಗೆ ಮೊದಲು ಮಾಡಿಸಿದ್ದೆನೋ ಹಾಗೂ ಈಗ ಯಾವುದರ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ, ಅದೇ ರೂಪವನ್ನು ನೀನು ಈಗ ನೋಡು; ಆ ಅದೇ ರೂಪವು ಈಗ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಇದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ. ಈಗ ಆ ವಿಶ್ವರೂಪವು ಮರೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಬದಲು ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವು ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಈಗ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಪ್ರಸನ್ನ ಮನದಿಂದ ನನ್ನ ಈ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪದ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡು ಎಂಬುದು ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
‘ಪುನಃ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ - ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪದ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮೊದಲೂ ಮಾಡಿಸಿದ್ದನು. ನಲವತ್ತೈದು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ‘ತತ್ ಏವ’ ಮತ್ತು ‘ತೇನ ಏವ’ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದಲೂ ಇದೇ ಭಾವವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಲು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನಿತ್ತು ಭಗವಂತನು ಏನು ಮಾಡಿದನು, ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂಜಯನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-5೦)
ಸಂಜಯ ಉವಾಚ
ಇತ್ಯರ್ಜುನಂ ವಾಸುದೇವಸ್ತಥೋಕ್ತ್ವಾ ಸ್ವಕಂ ರೂಪಂ ದರ್ಶಯಾಮಾಸ ಭೂಯಃ ।
ಆಶ್ವಾಸಯಾಮಾಸ ಚ ಭೀತಮೇನಂ ಭೂತ್ವಾ ಪುನಃ ಸೌಮ್ಯವಪುರ್ಮಹಾತ್ಮಾ॥
ವಾಸುದೇವಃ - ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವನು, ಅರ್ಜುನಮ್ - ಅರ್ಜುನನಿಗೆ, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಉಕ್ತ್ವಾ - ಹೇಳಿ, ಭೂಯಃ - ನಂತರ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ಸ್ವಕಮ್ - ತನ್ನ, ರೂಪಮ್ - ಚತುರ್ಭುಜರೂಪವನ್ನು, ದರ್ಶಯಾಮಾಸ - ತೋರಿಸಿದನು,
ಚ - ಮತ್ತು, ಪುನಃ - ಮತ್ತೆ, ಮಹಾತ್ಮಾ - ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, ಸೌಮ್ಯವಪುಃ, ಭೂತ್ವಾ - ಸೌಮ್ಯಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ, ಏನಮ್ - ಆ, ಭೀತಮ್ - ಭಯಗ್ರಸ್ತನಾದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ, ಆಶ್ವಾಸಯಾಮಾಸ - ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿದನು. ॥50॥
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು - ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವನು ಅರ್ಜುನನನ್ನುದ್ದೇಶಿಸಿ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿ ನಂತರ ತನ್ನ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಪುನಃ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸೌಮ್ಯಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಆ ಭಯಗ್ರಸ್ತನಾದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿದನು. ॥ 50 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಾಸುದೇವಃ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ವಸುದೇವನಲ್ಲಿ ಪುತ್ರರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತು ಆತ್ಮರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಹೆಸರು ವಾಸುದೇವ ಎಂದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ರೂಪಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಸ್ವಕಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಜೋಡಿಸುವ ಮತ್ತು ‘ದರ್ಶಯಾಮಾಸ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸ್ವಕಂ ರೂಪಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥವು ತನ್ನ ನಿಜರೂಪ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಹಾಗಂತ ವಿಶ್ವರೂಪವೂ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಕೂಡ ಅವನ ಸ್ವಕೀಯವೇ ಆಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಮಾನುಷರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣರೂಪವೂ ಅವನ ಸ್ವಕೀಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ರೂಪಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಸ್ವಕಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಬೇರೆ ಯಾವುದೋ ಮೂರನೇ ರೂಪದ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲು ಆಗಿರಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ವಿಶ್ವರೂಪವಾದರೋ ಅರ್ಜುನನ ಮುಂದೆ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು, ಅದನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡಾದರೋ ಅವನು ಭಯಭೀತನಾಗಿದ್ದನು; ಆದುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ತೋರಿಸುವುದರ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರೂಪಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಇದನ್ನು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಅಂದರೆ ಅದನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸಿದನು (ದರ್ಶಯಾ ಮಾಸ); ಏಕೆಂದರೆ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತನ ಯಾವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಮನುಷ್ಯಾವತಾರದ ರೂಪವಿದೆಯೋ ಅದಾದರೋ ಹೇಗಿದೆಯೋ - ಹಾಗೆ ಅರ್ಜುನನ ಮುಂದೆ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುವ ಮಾತು ಏನಿದೆ; ಅದನ್ನಾದರೋ ಅರ್ಜುನನು ಸ್ವಯಂ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಕಮ್’ ವಿಶೇಷಣ ಮತ್ತು ‘ದರ್ಶಯಾಮಾಸ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ- ನರಲೀಲೆಗಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿಸಲಾದ ಎಲ್ಲರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತಹ ಮಾನುಷ ರೂಪದಿಂದ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಯೋಗ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸಿ ತೋರಿಸಿರುವ ವಿಶ್ವರೂಪದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಯಾವ ನಿತ್ಯವೈಕುಂಠಧಾಮದಲ್ಲಿ ನಿವಾಸ ಮಾಡುವ ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯ ಚತುರ್ಭುಜಯುಕ್ತವಾದ ನಿಜವಾದ ರೂಪವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೇ ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಅದೇ ರೂಪವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು ಎಂಬ ಭಾವವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಹಾತ್ಮಾ’ ಪದದ ಮತ್ತು ‘ಸೌಮ್ಯವಪುಃ’ ಆಗಿ ‘ಭಯಭೀತನಾದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಧೈರ್ಯಕೊಟ್ಟನು’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಆತ್ಮಾ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವರೂಪವು ಮಹಾನ್ ಆಗಿದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಮಹಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮರೂಪಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಮಹಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವು-ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಿದ ನಂತರ ಮಹಾತ್ಮಾ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ‘ಸೌಮ್ಯವಪುಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಶಾಂತ ಶ್ಯಾಮಸುಂದರ ಮಾನುಷರೂಪದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಭಯದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪದ ದರ್ಶನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಮಾನುಷರೂಪದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಾಗ ಅರ್ಜುನನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು —
(ಶ್ಲೋಕ-51)
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ದೃಷ್ಟ್ವೇದಂ ಮಾನುಷಂ ರೂಪಂ ತವ ಸೌಮ್ಯಂ ಜನಾರ್ದನ ।
ಇದಾನೀಮಸ್ಮಿ ಸಂವೃತ್ತಃ ಸಚೇತಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಗತಃ ॥
ಜನಾರ್ದನ - ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ!, ತವ - ನಿನ್ನ, ಇದಮ್ - ಈ, ಸೌಮ್ಯಮ್ - ಅತಿಶಾಂತವಾದ, ಮಾನುಷಮ್ ರೂಪಮ್ - ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿ, ಇದಾನೀಮ್ - ಈಗ (ನಾನು), ಸಚೇತಾಃ, ಸಂವೃತ್ತಃ, ಅಸ್ಮಿ - ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ (ಮತ್ತು), ಪ್ರಕೃತಿಮ್ - ನನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು, ಗತಃ - ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ. ॥ 51 ॥
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು - ಹೇ ಜನಾರ್ದನಾ ! ನಿನ್ನ ಈ ಅತಿಶಾಂತವಾದ ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಈಗ ನಾನು ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ. ॥ 51 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ರೂಪಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಸೌಮ್ಯಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಮಾನುಷಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಮಾನುಷ ರೂಪವು ತುಂಬಾ ಮಧುರ, ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಶಾಂತವಾಗಿತ್ತು; ಹಾಗೂ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಯಾವ ಸೌಮ್ಯವಪುವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾದುದು ಕೂಡ ಮಾನುಷ ರೂಪವನ್ನೇ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ - ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ರೂಪಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಸೌಮ್ಯಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಮಾನುಷಮ್’ ಈ ಎರಡೂ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಚೇತಾಃ ಸಂವೃತ್ತಃ’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಕೃತಿಂ ಗತಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನ ಮನದಲ್ಲಿ ಭಯ, ವ್ಯಥೆ ಮತ್ತು ಮೋಹ ಮೊದಲಾದ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗಿದ್ದುವು - ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ಈ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ತೋರಿಸಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ನಿನ್ನ ಶ್ಯಾಮಸುಂದರ ಮಧುರ ಮಾನುಷ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ ಈಗ ನಾನು ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ನನ್ನ ಮೋಹ, ಭ್ರಮೆ ಮತ್ತು ಭಯಗಳು ದೂರವಾದುವು ಮತ್ತು ನಾನು ನನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಭಯ, ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಹಾಗೂ ನಡುಕ ಮೊದಲಾದ ಯಾವ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರಗಳು ನನ್ನ ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಿದ್ದವೋ ಅವೆಲ್ಲವು ದೂರವಾದುದರಿಂದ ಈಗ ನಾನು ಮೊದಲಿನಂತೆ ಸ್ವಸ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಅರ್ಜುನನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಚತುರ್ಭುಜ ದೇವರೂಪದ ದರ್ಶನದ ದುರ್ಲಭತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅದರ ಮಹಿಮೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-52)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಸುದುರ್ದರ್ಶಮಿದಂ ರೂಪಂ ದೃಷ್ಟವಾನಸಿ ಯನ್ಮಮ ।
ದೇವಾ ಅಪ್ಯಸ್ಯ ರೂಪಸ್ಯ ನಿತ್ಯಂ ದರ್ಶನಕಾಂಕ್ಷಿಣಃ॥
ಮಮ - ನನ್ನ, ಯತ್ - ಯಾವ, ರೂಪಮ್ - ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವನ್ನು (ನೀನು), ದೃಷ್ಟವಾನ್, ಅಸಿ - ನೋಡಿರುವೆಯೋ, ಇದಮ್ - ಇದು, ಸುದುರ್ದರ್ಶಮ್ - ಸುದುರ್ದರ್ಶವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಇದರ ದರ್ಶನ ಬಹಳ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ, ದೇವಾಃ- ದೇವತೆಗಳು, ಅಪಿ - ಸಹ, ನಿತ್ಯಮ್ - ಸದಾ, ಅಸ್ಯ - ಈ, ರೂಪಸ್ಯ - ರೂಪದ, ದರ್ಶನ ಕಾಂಕ್ಷಿಣಃ - ದರ್ಶನದ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ॥ 52 ॥
ಶ್ರೀ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು - ನನ್ನ ಯಾವ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವನ್ನು ನೀನು ನೋಡಿದ್ದೀಯೋ ಇದರ ದರ್ಶನವು ತುಂಬಾ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಸಹ ಸದಾ ಈ ರೂಪದ ದರ್ಶನದ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ॥52॥
ಪ್ರಶ್ನೆ-‘ರೂಪಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಸುದುರ್ದರ್ಶಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಇದಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸುದುರ್ದರ್ಶಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಚತುರ್ಭುಜ ದಿವ್ಯರೂಪ ದರ್ಶನದ ದುರ್ಲಭತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅದರ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ‘ಇದಮ್’ ಪದವು ನಿಕಟವರ್ತೀ ವಸ್ತುವಿನ ನಿರ್ದೇಶವನ್ನು ಮಾಡು ವುದಾದ್ದರಿಂದ ಇದರ ಮೂಲಕ ವಿಶ್ವರೂಪದ ಬಳಿಕ ತೋರಿಸಲಾದ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪದ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.- ನನ್ನ ಯಾವ ಚತುರ್ಭುಜ, ಮಾಯಾತೀತ ದಿವ್ಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ನಿತ್ಯ ರೂಪದ ದರ್ಶನವನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಿರುವೆಯೋ, ಆ ರೂಪದ ದರ್ಶನವು ತುಂಬಾ ದುರ್ಲಭವೇ ಆಗಿದೆ; ಯಾರು ನನ್ನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತ ನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾರ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಕೃಪೆಯ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಕಾಶ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅವರಿಗೇ ಇದರ ದರ್ಶನ ಆಗಬಲ್ಲುದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಸದಾಕಾಲ ಈ ರೂಪದ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನಿರಿಸುತ್ತಾರೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಹಾಗೂ ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪದ ದರ್ಶನದ ದುರ್ಲಭತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅದರ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ‘ಅಪಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ-ಯಾವಾಗ ದೇವತೆಗಳೂ ಕೂಡ ಸದಾಕಾಲ ಇದನ್ನು ನೋಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಳ್ಳವರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಆದರೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದಾಗ ಮತ್ತೆ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತಾದರೂ ಏನು? ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-53)
ನಾಹಂ ವೇದೈರ್ನ ತಪಸಾ ನ ದಾನೇನ ನ ಚೇಜ್ಯಯಾ ।
ಶಕ್ಯ ಏವಂವಿಧೋ ದ್ರಷ್ಟುಂ ದೃಷ್ಟವಾನಸಿ ಮಾಂ ಯಥಾ॥
ಯಥಾ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ (ನೀನು), ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ದೃಷ್ಟವಾನ್ ಅಸಿ - ನೋಡಿದ್ದಿಯೋ, ಏವಂವಿಧಃ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪನಾದ, ಅಹಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ವೇದೈಃ - ವೇದಾಧ್ಯಯನಗಳಿಂದ, ದ್ರಷ್ಟುಮ್ - ನೋಡಲು,
ನ, ಶಕ್ಯಃ - ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ತಪಸಾ, ನ (ದ್ರಷ್ಟಮ್ ಶಕ್ಯಃ) - ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ದಾನೇನ, ನ (ದ್ರಷ್ಟುಮ್ ಶಕ್ಯಃ) - ದಾನದಿಂದಲೂ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಇಜ್ಯಯಾ, ನ (ದ್ರಷ್ಟುಮ್ ಶಕ್ಯಃ) - ಯಜ್ಞದಿಂದಲೂ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ॥ 53 ॥
ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೀಯೋ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪನಾದ ನನ್ನನ್ನು ವೇದಗಳಿಂದ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ, ದಾನದಿಂದ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞದಿಂದಲೂ ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 53 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ-ನೀನು ಯಾವ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತೀಯೋ, ದಾನ ಕೊಡುತ್ತೀಯೋ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತೀಯೋ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ನನಗೆ ಅರ್ಪಣ ಮಾಡಿಬಿಡು; ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನೀನು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷದ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ; ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪಗಳು ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಭಾವವು ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ನನ್ನ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪದ ದರ್ಶನವಾದರೋ ವೇದದ ಅಧ್ಯಯನ ಅಧ್ಯಾಪನದಿಂದಲೇ ಆಗಲಾರದು ಮತ್ತು ತಪ, ದಾನ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞದಿಂದಲೂ ಆಗಲಾರದು ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ವಿರೋಧದ ಸಮಾಧಾನವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿರೋಧದ ವಿಚಾರವಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದು ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಒಂದು ಅಂಗವೇ ಆಗಿದೆ. ಐವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ‘ಮತ್ಕರ್ಮಕೃತ್’ (ನನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವನು) ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ನನ್ನ ಈ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವುದು, ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಪಡೆಯುವುದು ಸಂಭವವಿದೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ-ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಭಗವದರ್ಥ ಮತ್ತು ಭಗದರ್ಪಣ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳು ಭಕ್ತಿಯ ಅಂಗವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ-ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಇಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಸಮರ್ಥವಾಗಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವಾದರೋ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವಂವಿಧಃ’ ಮತ್ತು ‘ಮಾಂ ಯಥಾ ದೃಷ್ಟವಾನಸಿ’ ಇವುಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಒಂದು ವೇಳೆ- ಭಗವಂತನು ಯಾವ ತನ್ನ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದ್ದನೋ, ಅದರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೇ ನಾನು ವೇದಗಳ ಮೂಲಕ ನೋಡಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ ಮೊದಲಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡರೆ ಯಾವ ಹಾನಿಯಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ವಿಶ್ವರೂಪದ ಮಹಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಇವೇ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವು ನಲವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ; ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಪುನಃ ಅದೇ ವಿಶ್ವರೂಪದ ಮಹಿಮೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಪುನರುಕ್ತಿಯ ದೋಷಬರುತ್ತದೆ ಇದಲ್ಲದೆ ಆ ವಿಶ್ವರೂಪಕ್ಕಾಗಿಯಾದರೋ-ಇದು ನೀನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ನೋಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ; ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಪಾಯಗಳನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಒಂದು ವೇಳೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ನಿನ್ನ ದರ್ಶನವಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಆಗಬಲ್ಲುದು? ಇಂತಹ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-54)
ಭಕ್ತ್ಯಾ ತ್ವನನ್ಯಯಾ ಶಕ್ಯ ಅಹಮೇವಂವಿಧೋಽರ್ಜುನ ।
ಜ್ಞಾತುಂ ದ್ರಷ್ಟುಂ ಚ ತತ್ತ್ವೇನ ಪ್ರವೇಷ್ಟುಂ ಚ ಪರಂತಪ॥
ತು - ಆದರೆ, ಪರಂತಪ - ಹೇ ಪರಂತಪ, ಅರ್ಜುನ - ಅರ್ಜುನಾ!, ಅನನ್ಯಯಾ, ಭಕ್ತ್ಯಾ - ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ, ಏವಂ ವಿಧಃ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾದ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವುಳ್ಳ , ಅಹಮ್ - ನಾನು, ದ್ರಷ್ಟುಮ್ - ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಲು, ತತ್ತ್ವೇನ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ, ಜ್ಞಾತುಮ್ - ತಿಳಿಯಲು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಪ್ರವೇಷ್ಟುಮ್ - ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಅರ್ಥಾತ್ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಕ್ಕೆ, ಚ - ಸಹ, ಶಕ್ಯಃ - ಶಕ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 54 ॥
ಆದರೆ ಹೇ ಪರಂತಪ ಅರ್ಜುನಾ ! ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾದ ಚತುರ್ಭುಜರೂಪವುಳ್ಳ ನಾನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಲು, ತತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಹಾಗೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಅರ್ಥಾತ್ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಕ್ಕೂ ಸಹ ಶಕ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 54 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯು ಹೇಗಿದ?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಧನ, ಜನ ಮೊದಲಾದ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಭಗವಂತನದ್ದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ತೊಡಗುವುದೇ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ, ಇದರ ವರ್ಣನೆಯು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮೂಲಕವೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುವನು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವೆಂಬ ಕಾರಣವನ್ನು ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮೂಲಕ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಅದು ಸರ್ವಥಾ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪದ ದರ್ಶನ ಕೂಡ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಸಾಕಾರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದರ್ಶನವನ್ನು ಕೊಡಲು ಭಗವಂತನು ಬಾಧ್ಯನಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಸಗುಣ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನದ್ದೇ ಪ್ರಕರಣವಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಭಗವದ್ದರ್ಶನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡುವುದು, ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸುಲಭವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾದ ಕಾರಣ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಬಯಕೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಈಗ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-55)
ಮತ್ಕರ್ಮಕೃನ್ಮತ್ಪರಮೋ ಮದ್ಭಕ್ತಃ ಸಂಗವರ್ಜಿತಃ ।
ನಿರ್ವೈರಃ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಯಃ ಸ ಮಾಮೇತಿ ಪಾಂಡವ ॥
ಪಾಂಡವ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, ಮತ್ಕರ್ಮ ಕೃತ್ - ಕೇವಲ ನನಗಾಗಿಯೇ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಮತ್ಪರಮಃ - ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಮದ್ಭಕ್ತಃ - ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಸಂಗವರ್ಜಿತಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು, ಸರ್ವಭೂತೇಷು - ಸಮಸ್ತ ಭೂತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ನಿರ್ವೈರಃ- ವೈರಭಾವರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಸಃ - ಆ (ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತನಾದ ಪುರುಷನು), ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನೇ,
ಏತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥ 55 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಯಾವ ಪುರುಷನು ಕೇವಲ ನನಗಾಗಿಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ತವ್ಯ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಭಾವರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಆ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತನಾದ ಪುರುಷನು ನನ್ನನ್ನೇ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥ 56॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮತ್ಕರ್ಮಕೃತ್’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಾರ್ಥ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದು ಎಂದು ತಿಳಿದು ತನ್ನನ್ನು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತಿಮಾತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮತ್ತು ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ವ್ಯವಹಾರ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಶಾಸವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿಯೇ, ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ-ಅವನು ‘ಮತ್ಕರ್ಮಕೃತ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಭಗವತ್ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮತ್ಪರಮಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಪರಮ ಆಶ್ರಯನೂ, ಪರಮಗತಿಯೂ, ಏಕಮಾತ್ರ ಶರಣಾಗಲು ಯೋಗ್ಯನೂ, ಸರ್ವೋತ್ತಮನೂ, ಸರ್ವಾಧಾರನೂ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೂ, ಎಲ್ಲರ ಸುಹೃದನೂ, ಪರಮ ಆತ್ಮೀಯನೂ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೂ ಅವನು ಮಾಡಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸುಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ- ಅವನು ‘ಮತ್ಪರಮಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮದ್ಭಕ್ತಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾರಣ ಯಾರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ತನ್ಮಯನಾಗಿ ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ನಾಮ, ರೂಪ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಲೀಲಾದಿಗಳ ಶ್ರವಣ, ಕೀರ್ತನ ಮತ್ತು ಮನನ ಮೊದಲಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೋ ಇವುಗಳಿಲ್ಲದೆ ಯಾರಿಗೆ ಕ್ರಣಮಾತ್ರವೂ ಸಮಾಧಾನವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಕಂಠತೆಯಿಂದ ನಿರಂತರ ಉತ್ಸುಕನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಅವನು ‘ಮದ್ಭಕ್ತಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಂಗವರ್ಜಿತಃ’ - ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶರೀರ, ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಮನೆ, ಧನ, ಕುಟುಂಬ ಹಾಗೂ ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟು ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗ್ಯಪದಾರ್ಥಗಳಿವೆಯೋ-ಆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಡ-ಚೇತನ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವು ಆಸಕ್ತಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲವೋ, ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರೇಮವಿಲ್ಲವೋ-ಅವನು ‘ಸಂಗವರ್ಜಿತಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಭೂತೇಷು ನಿರ್ವೈರಃ’ - ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು, ಅಥವಾ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನನ್ನು ವ್ಯಾಪ್ತನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರ ಕಾರಣ ಯಾರ ಮೂಲಕವೂ ಎಷ್ಟೇ ವಿಪರೀತ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಕೂಡ ಯಾರ ಮನದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ದ್ವೇಷ ಅಥವಾ ವೈರಭಾವ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ - ಅವನು ‘ಸರ್ವಭೂತೇಷು ನಿರ್ವೈರಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಭಾವದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಃ’ ಮತ್ತು ‘ಸಃ’ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಯಃ’ ಮತ್ತು ‘ಸಃ’ ಪದವು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಭಗವಂತನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವು ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದನುಸಾರ ಸಗುಣ ಭಗವಂತನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದರ್ಶನಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅವನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸು ವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಯಾರು, ಭಗವಂತನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ
ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ವಿಶ್ವರೂಪದರ್ಶನಯೋಗೋ ನಾಮಏಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥11॥
॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥
॥ ಅಥ ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ - ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ॥
ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು— ಈ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ ಭಗವದ್ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಉಪಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಉಪಸಂಹಾರ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ, ಅದೂ ಕೂಡ ಭಗವದ್ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಪರಸ್ಪರ ತುಲನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ವೆಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.
ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ—ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ಉಪಾಸಕರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿದೆ. ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದ ಉಪಾಸಕರನ್ನು ಯುಕ್ತತಮ (ಶ್ರೇಷ್ಠ)ವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮೂರು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಿಶೇಷಣಗಳ ವರ್ಣನೆಗೈದು ಅದರ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲವೂ ಕೂಡ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಐದರಲ್ಲಿ ದೇಹಾಭಿಮಾನೀ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ನಿರಾಕಾರದ ಉಪಾಸನೆಯು ಕಠಿಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆರು ಮತ್ತು ಏಳರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು - ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಣೆಮಾಡಿ ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ನಿರಂತರ ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವ ಭಕ್ತರ ಉದ್ಧಾರವನ್ನು ಸ್ವಯಂ ನಾನೇ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಎಂಟರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಮನಸ್ಸು-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವು ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವನು. ಅನಂತರ ಒಂಭತ್ತರಿಂದ ಹನ್ನೊಂದರ ತನಕ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಲಾಗದಿದ್ದರೆ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆಯೂ, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಅಸಮರ್ಥನಾದರೆ ಭಗವದರ್ಥ ಕರ್ಮಮಾಡುವಂತೆಯೂ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಅಸಮರ್ಥನಾದಾಗ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲತ್ಯಾಗಗೈಯ್ಯಲು ಕ್ರಮಶಃ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅದರ ಫಲವು ತತ್ಕಾಲವೇ ಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ತತ್ಪಶ್ಚಾತ್ ಹದಿಮೂರರಿಂದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರತನಕ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತರಲ್ಲಿ ಆ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮಾ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಆದರ್ಶವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತರನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯರೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮತ್ತು ಸಗುಣ ಸಾಕಾರ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಉಪಾಸನೆಯ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗಾದರೋ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸಿರುವನು. ಇದರ ಜೊತೆಗೇ ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹದಿನೇಳರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ, ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತರ ತನಕ, ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಹದಿಮೂರರ ತನಕ, ಹಾಗೂ ಇದಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಎಷ್ಟೋ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರದ ಉಪಾಸನೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕೊನೆಗೆ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಭಗವಂತನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಫಲವು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ‘ಮತ್ಕರ್ಮಕೃತ್’ ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಈ ಅಂತಿಮ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರಸ್ವರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನನ್ನು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಹೊಗಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದಾದಮೇಲೆ ಅರ್ಜುನನ ಮನದಲ್ಲಿ - ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮತ್ತು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಉಪಾಸಕರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಉಪಾಸಕನು ಯಾರು ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದೇ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಗನುಸಾರ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-1)
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ಏವಂ ಸತತಯುಕ್ತಾ ಯೇ ಭಕ್ತಾಸ್ತ್ವಾಂ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ ।
ಯೇ ಚಾಪ್ಯಕ್ಷರಮವ್ಯಕ್ತಂ ತೇಷಾಂ ಕೇ ಯೋಗವಿತ್ತಮಾಃ ॥
ಯೇ - ಯಾವ, ಭಕ್ತಾಃ - ಅನನ್ಯಪ್ರೇಮಿ ಭಕ್ತರು, ಏವಮ್ - ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಸತತಯುಕ್ತಾಃ - ನಿರಂತರ ನಿನ್ನ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದು, ತ್ವಾಮ್ - ಸಗುಣರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು (ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೋ), ಚ - ಮತ್ತು, ಯೇ - ಬೇರೆಯವರು (ಕೇವಲ), ಅಕ್ಷರಮ್ - ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ, ಅವ್ಯಕ್ತಮ್, ಅಪಿ - ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನೇ, ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ - ಅತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ತೇಷಾಮ್ - ಆ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಉಪಾಸಕರಲ್ಲಿ, ಯೋಗವಿತ್ತಮಾಃ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಯೋಗವೇತ್ತರು, ಕೇ - ಯಾರು, (ಸಂತಿ) - ಆಗಿದ್ದಾರೆ? ॥ 1 ॥
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು - ಹೇ ಮನಮೋಹನಾ ! ಯಾವ ಅನನ್ಯಪ್ರೇಮೀ, ಭಕ್ತಜನರೂ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದು, ಸಗುಣರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಉಪಾಸನೆಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರು ಕೇವಲ ಅವಿನಾಶಿ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನೇ ಅತಿಶ್ರೇಷ್ಠಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ - ಈ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಉಪಾಸಕರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮಯೋಗವೇತ್ತರು ಯಾರಾಗಿದ್ದಾರೆ? ॥ 1 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏವಮ್’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಏವಮ್’ ಪದದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿರುವ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಕಾರದ ನಿರ್ದೇಶ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತ್ವಾಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಅದರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದೆಂದರೆ ಏನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತ್ವಾಮ್’ ಪದವಾದರೋ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಎಷ್ಟು ಸಗುಣ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವನೋ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯಧಾಮದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಯಾವ ಸಗುಣರೂಪ ವಿರಾಜಮಾನವಾಗಿದೆಯೋ - ಯಾವುದನ್ನು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಮಾನ್ಯತೆಗನು ಸಾರವಾಗಿ ಜನರು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ನಾಮಗಳಿಂದ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೋ ಇಲ್ಲಿ ‘ತ್ವಾಮ್’ ಪದವನ್ನು ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರಿಕೃಷ್ಣನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಆ ಸಗುಣ ಭಗವಂತನ ನಿರಂತರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಅವನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದೇ ‘ನಿರಂತರ ಭಜನೆ - ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದು ಅವನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.’
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಕ್ಷರಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಕ್ಷರಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೂ ಸಹ ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತನೆಂದು ಹೇಳಬಹುದಾದರೂ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಅವನ ಉಪಾಸನೆಯ ಕುರಿತು ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಉಪಾಸಕನು ಸಗುಣ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸಕನಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮನಾಗಿರುವುದು ಸಂಭವವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ಉಪಾಸನೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಪ್ರಸ್ತಾಪ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಉಪಾಸಕರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಯೋಗವೇತ್ತಾ ಯಾರಾಗಿದ್ದಾರೆ?’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಇಬ್ಬರೂ ಶ್ರೇಷ್ಠರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ - ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ, ಆದರೂ ಆ ಇಬ್ಬರ ಪರಸ್ಪರ ತುಲನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಉಪಾಸಕರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಉತ್ತಮರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸು.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರನ ಉಪಾಸಕರನ್ನು ಉತ್ತಮರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-2)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಮಯ್ಯಾವೇಶ್ಯ ಮನೋ ಯೇ ಮಾಂ ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಾ ಉಪಾಸತೇ ।
ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಪರಯೋಪೇತಾಸ್ತೇ ಮೇ ಯುಕ್ತತಮಾ ಮತಾಃ॥
ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಆವೇಶ್ಯ - ಏಕಾಗ್ರಮಾಡಿ, ನಿತ್ಯಯುಕ್ತಾಃ - ನಿರಂತರ ನನ್ನ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದು, ಯೇ - ಯಾವ ಭಕ್ತಜನರು, ಪರಯಾ - ಅತಿಶಯ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ಶ್ರದ್ಧಯಾ - ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ, ಉಪೇತಾಃ - ಯುಕ್ತರಾಗಿ, ಮಾಮ್ - ಸಗುಣರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು, ಉಪಾಸತೇ - ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ತೇ - ಅವರು, ಮೇ - ನನಗೆ, ಯುಕ್ತತಮಾಃ - ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಯೋಗಿಗಳೆಂದು, ಮತಾಃ - ಮಾನ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 2 ॥
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು:- ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಮಾಡಿ, ನಿರಂತರ ನನ್ನ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದು ಯಾವ ಭಕ್ತ ಜನರು ಅತಿಶಯ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದವರಾಗಿ, ಸಗುಣರೂಪೀ, ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ನನಗೆ ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ಉತ್ತಮಯೋಗಿಯೆಂದು ಮಾನ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 2 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನವನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿ ನಿರಂತರ ಅವನದ್ದೇ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಗೋಪಿಯರಂತೆ* ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ ಪರಮ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮಿ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಗುಣಗಳ ಸಮುದ್ರನಾದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನವನ್ನು ತನ್ಮಯಗೊಳಿಸಿ, ಅವನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಚಿಂತನೆಮಾಡುತ್ತಿರುವುದೇ ಮನವನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿ ನಿರಂತರ ಅವನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಅವನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
*ಯಾ ದೋಹನೇಽವಹನನೇ ಮಥನೋಪಲೇಪ ಪ್ರೆಂಖೇಂಖನಾರ್ಭರುದಿತೋಕ್ಷಣಮಾರ್ಜನಾದೌ ।
ಗಾಯಂತಿ ಚೈನಮನುರಕ್ತಧಿಯೋಽಶ್ರುಕಂಠ್ಯೋ ಧನ್ಯಾ ವ್ರಜಸಿಯ ಉರುಕ್ರಮ ಚಿತ್ತಯಾನಾಃ ॥
(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ 10/44/15)
ಯಾರು ಹಸುಗಳ ಹಾಲು ಕರೆಯುವ ಸಮಯ, ಧಾನ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಕುಟ್ಟುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಮೊಸರು ಕಡೆವಾಗ, ಅಂಗಳ ಸಾರಿಸುವಾಗ, ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಆಡಿಸುವಾಗ, ತೂಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅಳುವ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಮುದ್ದುಮಾಡುವಾಗ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನೀರು ಸಿಂಪಡಿಸುವಾಗ ಮತ್ತು ಕಸಗುಡಿಸುವುದು ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ತದಿಂದ, ಆನಂದ ಬಾಷ್ಪದಿಂದ, ಗದ್ಗದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೋ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸದಾಕಾಲ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲೇ ಚಿತ್ತವನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿರುವ ಆ ವ್ರಜವಾಸಿನೀ ಗೋಪರಮಣಿಯರು ಧನ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅತಿಶಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ, ಅವನ ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿ, ಅವನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ, ಅವನ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಅವನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲೆ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಮ್ಮಾನಪೂರ್ವಕ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿರುವುದೇ ಅತಿಶಯ ಶ್ರದ್ಧೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತ ಪ್ರಹ್ಲಾದನಂತೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಭರನಾಗಿರುವುದೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವರು ನನಗೆ ಉತ್ತಮ ಯೋಗವೇತ್ತರೆಂದು ಮಾನ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ’ - ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಉಪಾಸಕರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನ ಉಪಾಸಕರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರನ್ನೇ ನಾನು ಉತ್ತಮ ಯೋಗವೇತ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ ಎಂದಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಉಪಾಸಕರನ್ನು ಉತ್ತಮ ಯೋಗವೇತ್ತರು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು, ಹಾಗಾದರೆ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪಾಸಕರು ಉತ್ತಮ ಯೋಗವೇತ್ತರಲ್ಲವೇ-ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-3)
ಯೇ ತ್ವಕ್ಷರಮನಿರ್ದೇಶ್ಯಮವ್ಯಕ್ತಂ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ ।
ಸರ್ವತ್ರಗಮಚಿಂತ್ಯಂ ಚ ಕೂಟಸ್ಥಮಚಲಂ ಧ್ರುವಮ್ ॥
(ಶ್ಲೋಕ-4)
ಸಂನಿಯಮ್ಯೇಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮಂ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಬುದ್ಧಯಃ ।
ತೇ ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ ಮಾಮೇವ ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ ॥
ತು - ಆದರೆ, ಯೇ - ಯಾವ ಪುರುಷರು, ಇಂದ್ರಿಯಗ್ರಾಮಮ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಮುದಾಯವನ್ನು, ಸನ್ನಿಯಮ್ಯ- ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಅಚಿಂತ್ಯಮ್ - ಮನಸ್ಸು-ಬುದ್ಧಿಗಳಿಗೆ ಅತೀತವಾದ, ಸರ್ವತ್ರಗಮ್ - ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ, ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯಮ್ - ಅವರ್ಣನೀಯ ಸ್ವರೂಪೀ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕೂಟಸ್ಥಮ್ - ಸದಾ ಏಕರಸವಾಗಿರುವ, ಧ್ರುವಮ್ - ನಿತ್ಯನು, ಅಚಲಮ್ - ಅಚಲನು, ಅವ್ಯಕ್ತಮ್ - ನಿರಾಕಾರನು, ಅಕ್ಷರಮ್ - ಅವಿನಾಶಿ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು, ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ - ನಿರಂತರ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ತೇ - ಅವರು, ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ - ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ, ರತಾಃ - ನಿರತರಾಗಿ (ಮತ್ತು), ಸರ್ವತ್ರ - ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ, ಸಮಬುದ್ಧಯಃ - ಸಮಾನ ಭಾವವುಳ್ಳ ಯೋಗಿಗಳು, ಮಾಮ್, ಏವ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಪ್ರಾಪ್ನುವಂತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 3-4 ॥
ಆದರೆ ಯಾವ ಪುರುಷರು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಮನಸ್ಸು-ಬುದ್ಧಿಗಳಿಗೆ ಅತೀತವಾದ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಅವರ್ಣನೀಯ ಸ್ವರೂಪವುಳ್ಳವನೂ ಮತ್ತು ಸದಾ ಏಕರಸವಾಗಿರುವ, ನಿತ್ಯನು, ಅಚಲನು, ನಿರಾಕಾರನೂ, ಅವಿನಾಶಿಯೂ ಆದ, ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ನಿರಂತರ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಸಮಾನಭಾವವುಳ್ಳ ಯೋಗಿಗಳು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 3-4 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಚಿಂತ್ಯಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು-ಬುದ್ಧಿಗೆ ವಿಷಯವಲ್ಲದುದನ್ನು ‘ಅಚಿಂತ್ಯ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವತ್ರಗಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆಕಾಶದಂತೆ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀಯಾಗಿದ್ದು - ಯಾವುದೇ ಜಾಗವೂ ಕೂಡ ಬರಿದಾಗಿಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ‘ಸರ್ವತ್ರಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡಲಾಗದಿರುವವನನ್ನು, ಯಾವುದೇ ಯುಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ತೋರಿಸಲಾಗದಿರುವವನನ್ನು ‘ಅನಿರ್ದೇಶ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕೂಟಸ್ಥಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎಂದೂ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುವುದಿರುವ ಸದಾಕಾಲ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿರು ವುದನ್ನು ‘ಕೂಟಸ್ಥ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಧ್ರುವಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿರುವುದರ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಎಂದೂ ಅಭಾವ ಆಗದಿರುವುದನ್ನು ‘ಧ್ರುವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಚಲಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಚಲನ-ವಲನದ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ‘ಅಚಲ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವ್ಯಕ್ತಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯವಲ್ಲದ ಅರ್ಥಾತ್ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಅರಿವಿಗೆ ಬಾರದಿರುವ, ಯಾವುದೇ ರೂಪ ಅಥವಾ ಆಕೃತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಕ್ಷರಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎಂದೂ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ವಿನಾಶವಾಗದಿರುವುದನ್ನು ‘ಅಕ್ಷರ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇವೆಲ್ಲ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು? ಮತ್ತು ಆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಆ ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ನಿರಂತರ ಧ್ಯಾನಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ಅದರ ಉತ್ತಮ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸರ್ವಭೂತಹಿತೇ ರತಾಃ’ ಇದರಿಂದ-ಅವಿವೇಕಿ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ಹಿತದಲ್ಲೇ ನಿರತರಾಗಿರುವಂತೆ ಆ ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸಕರಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಭಾವ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾರಣ ಅವರು ಸಮಾನ ಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಬುದ್ಧಯಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಎಲ್ಲೂ ಭೇದಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಯಾವುದೇ ಸತ್ತೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವರಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವರು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವು ಏನಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲವು ಯಾವ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿದೆಯೋ, ಅದು ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮವು ನನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿಲ್ಲ. ಆ ಬ್ರಹ್ಮವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಹಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಹಮ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನ ‘ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ’ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆಯೆಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವಾಗ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಮತ್ತೆ ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಗುಣ ಉಪಾಸಕರನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿಸುವ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹನ್ನೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಬಲ್ಲನು. ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (11/54). ಇದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಪಡೆಯುವುದು. ಇವೆರಡಾದರೋ ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸಕರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿವೆ; ಆದರೆ ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸಕರಿಗೆ ಸಗುಣರೂಪದಲ್ಲಿ ದರ್ಶನವನ್ನು ಕೊಡಲು ಭಗವಂತನು ಬಾಧ್ಯನಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸಗುಣ ಉಪಾಸಕರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನವೂ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ-ಇದೇ ಅವರ ವಿಶೇಷತೆ ಆಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸನೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಈಗ ದೇಹಾಭಿಮಾನಿಗಳಿಗೆ ಅವ್ಯಕ್ತ ಗತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕಠಿಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-5)
ಕ್ಲೇಶೋಽಧಿಕತರಸ್ತೇಷಾಮವ್ಯಕ್ತಾಸಕ್ತಚೇತಸಾಮ್ ।
ಅವ್ಯಕ್ತಾ ಹಿ ಗತಿರ್ದುಃಖಂ ದೇಹವದ್ಭಿರವಾಪ್ಯತೇ ॥
ತೇಷಾಮ್ - ಆ, ಅವ್ಯಕ್ತಾಸಕ್ತ ಚೇತಸಾಮ್ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ನಿರಾಕಾರ-ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಚಿತ್ತರಾಗಿರುವ ಪುರುಷರ (ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ), ಕ್ಷೇಶಃ - ಪರಿಶ್ರಮವು, ಅಧಿಕತರಃ - ವಿಶೇಷವಾದುದಾಗಿದೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ದೇಹವದ್ಭಿಃ - ದೇಹಾಭಿಮಾನಿಗಳ ಮೂಲಕ, ಅವ್ಯಕ್ತಾ, ಗತಿಃ - ಅವ್ಯಕ್ತ ವಿಷಯಕವಾದ ಗತಿಯು, ದುಃಖಮ್ - ದುಃಖಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಅವಾಪ್ಯತೇ - ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 5 ॥
ಆದರೆ ಆ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ನಿರಾಕಾರಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಚಿತ್ತರಾದ ಪುರುಷರ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮವು ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ದೇಹಾಭಿಮಾನಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅವ್ಯಕ್ತವಿಷಯಕವಾದ ಗತಿಯು ದುಃಖಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ದೇಹಾಭಿಮಾನವಿರುವಾಗ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ॥ 5 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತೇಷಾಮ್’ ಪದದ ಸಹಿತ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಾಸಕ್ತ ಚೇತಸಾಮ್’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ‘ಅವರಿಗೆ ಪರಿಶ್ರಮವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸಕರ ಮನವು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಆಸಕ್ತವಾಗಿರುವವರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತೇಷಾಮ್’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಾಸಕ್ತಚೇತಸಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ‘ಅವರಿಗೆ ಪರಿಶ್ರಮವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು - ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ತತ್ತ್ವವು ತುಂಬಾ ಗಹನವಾಗಿದೆ; ಬುದ್ಧಿಯು ಶುದ್ಧ, ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರುವವರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನವಿಲ್ಲದಿರುವವರೇ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಇದು ಬರಲಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸನಾ ಸಾಧನೆಯ ಪ್ರಾರಂಭಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮವು ಅಧಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೇಹಾಭಿಮಾನಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅವ್ಯಕ್ತ ವಿಷಯಕ ಗತಿಯು ದುಃಖಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿರುವ ಪರಿಶ್ರಮದ ಕಾರಣವನ್ನು ತೋರಿಸಿರುವನು. ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನ ಇರುವಾಗ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ತತ್ತ್ವವು ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬರುವುದು ತುಂಬಾ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನವಿರುವವರಿಗೆ ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯು ತುಂಬಾ ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಾದರೋ ಅವ್ಯಕ್ತದ ಉಪಾಸನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾದ ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ತುಮ್’,‘ಸುಸುಖಮ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಜ್ಞಾನ ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸುಗಮವೆಂದು ಹೇಳಿ, ನಾಲ್ಕನೇ, ಐದನೇ ಮತ್ತು ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಕ್ತದ್ದೇ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ವಿರೋಧದ ಸಮಾಧಾನವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ವಿರೋಧವಿಲ್ಲವಾಗಿದೆ’; ಏಕೆಂದರೆ ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಮತ್ತು ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದಗಳು ಸಗುಣ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಗಳೊಡನೆ ವಿಶೇಷ ಸಂಬಂಧವಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸಗುಣ- ನಿರಾಕಾರದ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸುಗಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ ಶಬ್ದವು ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳನ್ನು ಧಾರಣ-ಪೋಷಣೆಮಾಡುವವ, ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಸಂಗನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲದರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಮಾಡುವವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಸುಖಪೂರ್ವಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಅತ್ಯಂತಾನಂದದ ಲಾಭವಾಗುವುದನ್ನು ಹೇಳಿದೆ. ಅದರ ಸಮನ್ವಯವು ಹೇಗೆ?
ಉತ್ತರ - ಅಲ್ಲಿಯ ವರ್ಣನೆಯು ಯಾರ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳು ಹಾಗೂ ರಜೋಗುಣ, ತಮೋಗುಣಗಳು ಶಾಂತವಾಗಿವೆಯೋ, ಯಾರು ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ’ರಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾರೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವನು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾನೋ ಅಂತಹ ಪುರುಷರಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ, ದೇಹಾಭಿಮಾನಿಗಳಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಸುಖಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸಕರಿಗೆ ಸಾಧನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಶ್ರಮವಾಗುತ್ತದೇನು? ಸಗುಣ ಉಪಾಸಕರಿಗೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೇ?
ಉತ್ತರ - ಸಗುಣ ಉಪಾಸಕರಿಗೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದಾದರೋ ಸಗುಣದ ಉಪಾಸನೆಯು ಸುಗಮವಾಗಿದೆ. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಅವರು ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ನಿರ್ಭರ ರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನೇ ಅವರಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಹಾಯಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಪರಿಶ್ರಮ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು?
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರದ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪಾಸನೆಯಿಂದ ದೇಹಾಭಿಮಾನಿಗಳಿಗಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಕಠಿಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಉಪಾಸನೆಯಿಂದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಬೇಗನೇ ಮತ್ತು ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಆಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-6)
ಯೇ ತು ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಮಯಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ ಮತ್ಪರಾಃ ।
ಅನನ್ಯೇನೈವ ಯೋಗೇನ ಮಾಂ ಧ್ಯಾಯಂತ ಉಪಾಸತೇ ॥
ತು - ಆದರೆ, ಯೇ - ಯಾರು, ಮತ್ಪರಾಃ - ನನ್ನ ಪರಾಯಣರಾಗಿರುವ ಭಕ್ತಜನರು, ಸರ್ವಾಣಿ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಸನ್ನ್ಯಸ್ಯ - ಅರ್ಪಣೆಮಾಡಿ, ಮಾಮ್ ಏವ - ಸಗುಣರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನೇ,
ಅನನ್ಯೇನ - ಅನನ್ಯವಾದ, ಯೋಗೇನ - ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ, ಧ್ಯಾಯಂತಃ - ನಿರಂತರವಾಗಿ ಚಿಂತನೆಮಾಡುತ್ತಾ, ಉಪಾಸತೇ - ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ ॥ 6 ॥
ಆದರೆ ಯಾರು ನನ್ನ ಪರಾಯಣರಾಗಿರುವ ಭಕ್ತಜನರು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಣೆಮಾಡಿ, ಸಗುಣರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನೇ ಅನನ್ಯವಾದ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಚಿಂತನೆಮಾಡುತ್ತಾ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ— ॥ 6 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತು’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಇಲ್ಲಿ ಏನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತು’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸಕರಿಗಿಂತ ಸಗುಣ ಉಪಾಸಕರ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿ ಅನೇಕ ವಿಧವಾದ ದುಃಖಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೂ ಕೂಡ ಭಕ್ತ ಪ್ರಹ್ಲಾದನಂತೆ ನಿರ್ಭಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿರುವುದು, ಆ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನು ಕಳಿಸಿರುವ ಉಡುಗೊರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸುಖ ರೂಪವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದು ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಪರಮಪ್ರೇಮೀ, ಪರಮಗತಿ, ಪರಮ ಸುಹೃದ್ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಶರಣಾಗಲು ಯೋಗ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತಾನು-ತನ್ನನ್ನೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವುದು ಇದೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಪರಾಧೀನನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಸಂಕೇತಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಸೂತ್ರದ ಗೊಂಬೆಯಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು; ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಇಡದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲಗಳೊಡನೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಬಂಧ ಇಡದಿರುವುದು; ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ನಾನಾದರೋ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನಗೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ಶಕ್ತಿಯು ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ, ಭಗವಂತನೇ ತನ್ನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ನನ್ನಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನೇ ಇಡುವುದು-ಇದೇ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯೋಗವೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಅವನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಓರ್ವ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ನನ್ನದೇನೂ ಇಲ್ಲ, ಅವನೇ ನನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವವಾಗಿದ್ದಾನೆ-ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥರಹಿತ ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರದ್ಧಾಯುಕ್ತನಾಗಿ ಅನನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರೇಮಿಸುವುದು, ಯಾವ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥ, ಅಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ವ್ಯಭಿಚಾರಾದಿ ದೋಷಗಳು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದು ಸರ್ವಥಾ ಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ಅಚಲವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಕಿಂಚಿತ್ ಅಂಶವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಗಿಂತ ಬೇರೆಯಾದ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ವಿಸ್ಮೃತಿ ಅಸಹ್ಯವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ‘ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಮೂಲಕ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಯಾರು ಅವನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಲೀಲೆಗಳ ಶ್ರವಣ, ಕೀರ್ತನ, ಅವನ ನಾಮಗಳ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ಜಪಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಿದೆಯೋ - ಇದೇ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-7)
ತೇಷಾಮಹಂ ಸಮುದ್ಧರ್ತಾ ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರಸಾಗರಾತ್ ।
ಭವಾಮಿ ನಚಿರಾತ್ಪಾರ್ಥ ಮಯ್ಯಾವೇಶಿತಚೇತಸಾಮ್ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ತೇಷಾಮ್ - ಆ, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಆವೇಶಿತಚೇತಸಾಮ್ - ಚಿತ್ತವನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವ ಪ್ರೇಮಿಭಕ್ತರನ್ನು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ನಚಿರಾತ್ - ಶೀಘ್ರವಾಗಿಯೇ, ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರಸಾಗರಾತ್ - ಮೃತ್ಯುರೂಪವಾದ ಸಂಸಾರ ಸಮುದ್ರದಿಂದ, ಸಮುದ್ಧರ್ತಾ - ಉದ್ಧರಿಸುವವನು, ಭವಾಮಿ - ಆಗುತ್ತೇನೆ. ॥ 7 ॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನನ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವ ಆ ಪ್ರೇಮಿಭಕ್ತರನ್ನು ನಾನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿಯೇ ಮೃತ್ಯುರೂಪವಾದ ಸಂಸಾರಸಾಗರದಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 7 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತೇಷಾಮ್’ ಪದದ ಸಹಿತ ‘ಮಯ್ಯಾವೇಶಿತ ಚೇತಸಾಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿರುವ ಅನನ್ಯಪ್ರೇಮೀ ಸಗುಣ ಉಪಾಸಕ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತೇಷಾಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಮಯ್ಯಾವೇಶಿತ ಚೇತಸಾಮ್’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ಸಂಸಾರಸಾಗರ’ವೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಭಕ್ತನನ್ನು ಬೇಗನೇ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಿಬಿಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಮೃತ್ಯುಮಯವಾಗಿದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಒಂದು ವಸ್ತುವೂ ಕೂಡ ಎಂದೂ ಒಂದು ಕ್ಷಣಕ್ಕಾದರೂ ಸಹ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಉಳಿಯುವಂತಹುದಲ್ಲ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯ ತೆರೆಗಳು ಏಳುತ್ತವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಅಪಾರ ಸಂಸಾರಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಅನವರತವೂ ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ತರಂಗಗಳು ಏಳುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಸಮುದ್ರದ ತೆರೆಗಳ ಎಣಿಕೆಯಾದರೂ ಆಗಬಹುದು; ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಜೀವಿಗಳು ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ಹುಟ್ಟಿ ಸಾಯಬೇಕಾಗಿ ಬರುವುದೆಂಬುದರ ಎಣಿಕೆಯಾಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ಸಂಸಾರಸಾಗರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತರನ್ನು ಭಗವಂತನು ಆಗಲೇ ಜನನ-ಮರಣದಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಬಿಡುಗಡೆಮಾಡಿ ಇಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಥವಾ ಸತ್ತನಂತರ ತನ್ನ ಪರಮಧಾಮಕ್ಕೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ-ಅಂಬಿಗನು ಯಾರನ್ನಾದರೂ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಭಕ್ತಿರೂಪೀ ನೌಕೆಯ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿತನಾದ ಭಕ್ತನಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ಅಂಬಿಗನಾಗಿ ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವಿಪತ್ತುಗಳನ್ನು ದೂರಗೈದು ಬಹಳ ಬೇಗನೇ ಅವನನ್ನು ಭೀಷಣ ಸಂಸಾರಸಮುದ್ರದಿಂದ ದಾಟಿಸಿ ತನ್ನ ಪರಮಧಾಮಕ್ಕೆ ಕೊಂಡುಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ತನ್ನ ಭಕ್ತನನ್ನು ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ದಾಟಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸನೆಗಿಂತ ಸಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯ ಸುಗಮತೆಯು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿ ಸಗುಣ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-8)
ಮಯ್ಯೇವ ಮನ ಆಧತ್ಸ್ವ ಮಯಿ ಬುದ್ಧಿಂ ನಿವೇಶಯ ।
ನಿವಸಿಷ್ಯಸಿ ಮಯ್ಯೇವ ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ನ ಸಂಶಯಃ ॥
ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಆಧತ್ಸ್ವ - ತೊಡಗಿಸು (ಮತ್ತು), ಮಯಿ, ಏವ - ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ, ಬುದ್ಧಿಮ್ - ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು, ನಿವೇಶಯ - ತೊಡಗಿಸು, ಅತಃ - ಇದಾದ, ಊರ್ಧ್ವಮ್ - ನಂತರ (ನೀನು), ಮಯಿ, ಏವ - ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ, ನಿವಸಿಷ್ಯಸಿ - ನೆಲೆಸುವೆ (ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ), ನ, ಸಂಶಯಃ - ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ॥ 8 ॥
ಮನಸ್ಸನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿಸು; ಇದಾದನಂತರ ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಸುವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ॥ 8 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮನವನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದೆಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಮತ್ತು ದಯಾಳುತ್ವ, ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವ, ಸುಶೀಲತೆ ಹಾಗೂ ಸುಹೃದಯತೆ ಮೊದಲಾದ ಅನಂತ ಗುಣಗಳ ಸಮುದ್ರನಾಗಿರುವ, ಆ ಪರಮ ದಿವ್ಯ, ಪರಮ ಪ್ರೇಮಮಯ ಮತ್ತು ಆನಂದಮಯ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವೋತ್ತಮ, ಶರಣಾಗಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಲೀಲೆಗಳ ತತ್ತ್ವ ಹಾಗೂ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಮತ್ತು ಸರ್ವತ್ರ ಅಚಲವಾದ ನಿಶ್ಚಯ ವಿಡುವುದೇ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಪರಮ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಭಗವಂತನನ್ನುಳಿದು ಬೇರೆ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತೊಡೆದುಹಾಕಿ ಮನವನ್ನು ಕೇವಲ ಅವನಲ್ಲೇ ತನ್ಮಯವಾಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ಮನವನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವವನು ಬೇಗನೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿದ ನಂತರ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆಂದಾದರೆ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನ - ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಲೀಲೆಯ ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನ ಜನಿತ ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆಯಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾಂಶ ಜನರ ಸ್ಥಿತಿಯು ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನ- ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಜ್ಞಾನ ಜನಿತ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಜನರಲ್ಲಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳ ಚಿಂತನೆಯ ಕೆಟ್ಟ ಅಭ್ಯಾಸವುಂಟಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವ ಉಪಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಲೀಲೆಗಳ ತತ್ತ್ವ ಹಾಗೂ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಒಪ್ಪುವುದರಿಂದ ಈ ಅಭ್ಯಾಸವು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಬಹುದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲೆಗಳ, ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯದ ಜ್ಞಾನವು ಹೇಗಾಗಬಹುದು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲೆಗಳ ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಮಹಾಪುರುಷರ ಸಂಗ, ಅವರ ಗುಣ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳ ಅನುಕರಣ ಹಾಗೂ ಭೋಗ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವರು ತೋರಿಸಿರುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ವಿಶ್ವಾಸಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೂ, ತತ್ಪರತೆಯಿಂದಲೂ ಅನುಸರಿಸುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.
ಸಂಬಂಧ — ನಾನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಮನ-ಬುದ್ಧಿ ತೊಡಗಿಸಲಾಗದಿದ್ದರೆ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಅದನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-9)
ಅಥ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಾತುಂ ನ ಶಕ್ನೋಷಿ ಮಯಿ ಸ್ಥಿರಮ್ ।
ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗೇನ ತತೋ ಮಾಮಿಚ್ಛಾಪ್ತುಂ ಧನಂಜಯ ॥
ಅಥ - ಒಂದು ವೇಳೆ (ನೀನು), ಚಿತ್ತಮ್ - ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿರಮ್ - ಅಚಲವಾಗಿ, ಸಮಾಧಾತುಮ್- ಸ್ಥಾಪಿಸಲು, ನ, ಶಕ್ನೋಸಿ - ಸಮರ್ಥನಲ್ಲ, ತತಃ - ವಾದರೆ, ಧನಂಜಯ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ !, ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗೇನ - ಅಭ್ಯಾಸರೂಪೀ ಯೋಗದ ಮೂಲಕ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಆಪ್ತುಮ್ - ಹೊಂದುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಇಚ್ಛ - ಇಚ್ಛಿಸು. ॥ 9 ॥
ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಲ್ಲವಾದರೆ, ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಅಭ್ಯಾಸರೂಪೀ ಯೋಗದ ಮೂಲಕ ನನ್ನನ್ನು ಹೊಂದುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಚ್ಛಿಸು. ॥ 9 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಒಂದೇ ಸಾಧನೆ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಲಾರದು. ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳೇ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ತಾನು ಅಸಮರ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವೆಯಾದರೆ ನೀನು ಅಭ್ಯಾಸ ಯೋಗದ ಮೂಲಕ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಇಚ್ಚಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗವೆಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವು ದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಪದೇ-ಪದೇ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಲಾಗುವುದನ್ನು ‘ಅಭ್ಯಾಸ ಯೋಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನ ಯಾವ ನಾಮ, ರೂಪ, ಗುಣ ಮತ್ತು ಲೀಲಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮವಿರುತ್ತದೋ-ಅದರಲ್ಲೇ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಮನವನ್ನು ತೊಡಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದು ಅಭ್ಯಾಸ ಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಾಗಿದೆ.ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನವನ್ನು ತೊಡಗಿಸಲು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಳಗೆ ಬರೆದ ಕೆಲವು ಸಾಧನೆಗಳು ಸರ್ವಸಾಧಾರಣ ಜನರಿಗಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಉಪಯೋಗಿ ಎಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.
(1) ಸೂರ್ಯನ ಮುಂದೆ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಾಗ ಮನದ ಮೂಲಕ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಒಂದು ಪ್ರಕಾಶದ ಪುಂಜ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಸಾವಿರ ಪಾಲು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಕಾಶದ ಪುಂಜವು ಭಗವತ್ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿದೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನದಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಗೈದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಆ ತೇಜೋಮಯ ಜ್ಯೋತಿಃಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ತೊಡಗಿಸಲು ಪದೇ-ಪದೇ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುವುದು.
(2) ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಭಗವಂತನು ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪಕನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಹೋಗುವುದೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಯೇ ಗುಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವ ಸಹಿತ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಮತ್ತು ಪರಮ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನವನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು.
(3) ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಹೋಗುವುದೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಂದ ಅದನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ, ರಾಮ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದು ತನ್ನ ಇಷ್ಟದೇವನೋ ಅವನ ಮಾನಸಿಕ ಅಥವಾ ಧಾತು ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ ಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಚಿತ್ರಪಟದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನಾಮಜಪದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಪುನಃ ಪುನಃ ಮನವನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುವುದು.
(4) ಭ್ರಮರದ ಗುಂಜಾರವದಂತೆ ಏಕತಾನ ಓಂಕಾರದ ಧ್ವನಿಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದು.
(5) ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಶ್ವಾಸ-ಪ್ರಶ್ವಾಸದ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಭಗವಂತನ ನಾಮದ ಜಪ ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುವುದು.
(6) ಪರಮಾತ್ಮನ ನಾಮ, ರೂಪ, ಗುಣ, ಚರಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಆ ವಿಷಯಕ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ-ಮತ್ತೆ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದು.
(7) ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದನು ಸಾರವಾಗಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದು.ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸ ಹಾಗೂ ದೃಢತೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದರೆ ಕ್ರಮಶಃ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪಾಪಗಳು ಮತ್ತು ವಿಘ್ನಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತುಂಬಾ ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು. ಸಾಧಕರ ಸ್ಥಿತಿ, ಅಧಿಕಾರ ಹಾಗೂ ಸಾಧನೆಯ ಗತಿಯ ತಾರತಮ್ಯದಿಂದ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದು-ಮುಂದು ಆಗಬಹುದು. ಆದುದರಿಂದ ಬೇಗನೇ ಫಲವು ದೊರೆಯದಿದ್ದರೆ ಕಷ್ಟವೆಂದು ತಿಳಿದು, ಬೇಸರಪಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅಥವಾ ಆಲಸ್ಯಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ತನ್ನ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಬಿಡಬಾರದು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕೊರತೆಯೂ ಬರಲು ಬಿಡ ಬಾರದು. ಅಲ್ಲದೆ ಅದನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಲೇ ಇರಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗವನ್ನೂ ಸಹ ನಾನು ಮಾಡಲಾರದವನಾದರೆ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಎನ್ನುವ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯುಂಟಾದಾಗ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-10)
ಅಭ್ಯಾಸೇಽಪ್ಯಸಮರ್ಥೋಽಸಿ ಮತ್ಕರ್ಮಪರಮೋ ಭವ ।
ಮದರ್ಥಮಪಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕುರ್ವನ್ಸಿದ್ಧಿಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥
ಅಭ್ಯಾಸೇ - ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಅಸಮರ್ಥಃ - ಅಸಮರ್ಥ, ಅಸಿ - ಆಗಿರುವೆ (ಆದರೆ), ಮತ್ಕರ್ಮಪರಮಃ- ಕೇವಲ ನನಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪರಾಯಣ, ಭವ - ಆಗಿಬಿಡು (ಈ ಪ್ರಕಾರ), ಮದರ್ಥಮ್ - ನನ್ನ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಕುರ್ವನ್ - ಮಾಡುತ್ತಾ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಸಿದ್ಧಿಮ್ - ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು, ಅವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ. ॥ 10 ॥
ಒಂದು ವೇಳೆ ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆಯಾದರೆ ಕೇವಲ ನನಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪರಾಯಣನಾಗು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಕೂಡ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ರೂಪೀ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ॥ 10 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ಅಸಮರ್ಥನಾದರೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ನಿನಗಾದರೂ ವಸ್ತುತಃ ಮನವನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ‘ಅಭ್ಯಾಸ ಯೋಗ’ದ ಮೂಲಕ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಯಾವುದೇ ಕಷ್ಟದ ಮಾತಲ್ಲ. ಆದರೂ ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ನಿನ್ನನ್ನು ಇದರಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ಯಾವ ತೊಂದರೆಯೂ ಇಲ್ಲ; ನಾನು ನಿನಗೆ ಮೂರನೇ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಸ್ವಭಾವಭೇದದಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳೂ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮತ್ಕರ್ಮ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಪರಾಯಣನಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮತ್ಕರ್ಮ’ ಶಬ್ದವು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಆಗುವ ಕರ್ಮಗಳು ಅಥವಾ ಭಗವತ್-ಸೇವಾ- ಪೂಜೆಯ ವಿಷಯಕವಾಗುತ್ತವೋ ಹಾಗೂ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನದಾದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸ್ವಾರ್ಥ, ಮಮತ್ವ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಇದೇ ‘ಮತ್ಕರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ಹನ್ನೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಮತ್ಕರ್ಮಕೃತ್’ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಮತ್ಕರ್ಮ’ ಶಬ್ದ ಬಂದಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಇದರ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ತನ್ನ ಪರಮ ಆಶ್ರಯ ಮತ್ತು ಪರಮಗತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತೆ ಕೇವಲ ಅವನದ್ದೇ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ ಪರಮಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಅನನ್ಯಪ್ರೇಮದೊಂದಿಗೆ ಮನ, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ ಅವನ ಸೇವೆ-ಪೂಜೆ ಮೊದಲಾದ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ-ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಕೂಡ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಒಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಮತ್ತು ಸುಗಮವಾದ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ. ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನ ರೂಪೀ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಆಗುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ನನಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರಿಗೂ ಕೂಡ ನಾನು ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಬಲ್ಲೆ. ಆದುದರಿಂದ ನನಗಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಗಳಿಗಿಂತ ಯಾವ ಅಂಶದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಸಾಧನವಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ನಿನಗಾಗಿ ನಾನು ಕರ್ಮವನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರದವನಾದರೆ ನಾನೇನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಅದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-11)
ಅಥೈತದಪ್ಯಶಕ್ತೋಽಸಿ ಕರ್ತುಂ ಮದ್ಯೋಗಮಾಶ್ರಿತಃ ।
ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಂ ತತಃ ಕುರು ಯತಾತ್ಮವಾನ್ ॥
ಅಥ - ಒಂದು ವೇಳೆ, ಮದ್ಯೋಗಮ್ - ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಯೋಗವನ್ನು, ಆಶ್ರಿತಃ - ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಏತತ್ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು, ಕರ್ತುಮ್ - ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಅಪಿ - ಸಹ, ಅಶಕ್ತಃ, ಅಸಿ, ತತಃ - ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೆ, ಯತಾತ್ಮವಾನ್- ಮನಸ್ಸು-ಬುದ್ಧಿ-ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಜಯಿಸುವವನಾಗಿ, ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಮ್ - ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲತ್ಯಾಗ,
ಕುರು - ಮಾಡು. ॥ 11 ॥
ಒಂದು ವೇಳೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಯೋಗದ ಆಶ್ರಿತನಾಗಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ನೀನು ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೆ, ಮನಸ್ಸು-ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದುವುಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವವನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ತ್ಯಾಗಮಾಡು. ॥ 11 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಒಂದು ವೇಳೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಯೋಗದ ಆಶ್ರಿತನಾಗಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ನೀನು ಅಸಮರ್ಥನಾದರೆ’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ-ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಅರ್ಜುನಾ! ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದು ನಿನಗೆ ಕಷ್ಟವಲ್ಲ, ಸುಗಮವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಅದನ್ನು ಕಠಿಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾದರೆ ನಾನು ನಿನಗೆ ಈಗ ಒಂದು ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯತಾತ್ಮವಾನ್’ ಎಂದು ಯಾರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಯತಾತ್ಮವಾನ್’ ಆಗೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ; ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವವನನ್ನು ‘ಯತಾತ್ಮವಾನ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳು ವಶದಲ್ಲಿರದಿದ್ದರೆ ಆ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಹೀಗಾಗುವುದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಲಾರದು. ಆದುದರಿಂದ ‘ಸರ್ವಕರ್ಮ ಫಲತ್ಯಾಗ’ದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಸಂಯಮದ ಪರಮ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ‘ಯತಾತ್ಮವಾನ್’ ಆಗೆಂದು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ತಿಳಿಸಿರುವ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ‘ಯತಾತ್ಮವಾನ್’ನಾಗಲು ಹೇಳದಿರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆರನೇ, ಏಳನೇ ಮತ್ತು ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಸಾಧಕರ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ; ಹಾಗೆ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವಿಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವರ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ವಿರಕ್ತವಾಗಿದ್ದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ತನ್ಮಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಯತಾತ್ಮವಾನ್’ ಆಗೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿಲ್ಲ.
ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗ’ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ನಿಯುಕ್ತಿಗೊಳಿಸಲು ಎಷ್ಟು ಸಾಧನೆಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಅಭ್ಯಾಸ ಯೋಗದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ‘ಯತಾತ್ಮವಾನ್’ ಆಗೆಂದು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ರಯವಿದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಕನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಭಗವದರ್ಥವೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ‘ಯತಾತ್ಮವಾನ್’ ಆಗೆಂದು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುವ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ‘ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗ’ ರೂಪೀಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಇದರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದೆ ಕೆಲಸ ನಡೆಯಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ವರ್ಣಾಶ್ರಮೋಚಿತ ಸಮಸ್ತ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಒಂದು ವೇಳೆ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿರದಿದ್ದರೆ ಅವನಿಗೆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುವುದು ತುಂಬಾ ಸಹಜವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹೀಗಾದರೆ ‘ಸರ್ವಕರ್ಮ ಫಲತ್ಯಾಗ’ ರೂಪೀಸಾಧನೆಯೂ ಆಗಲಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತಾತ್ಮವಾನ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿಗಳು ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವು ದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಸೇವೆ ಮತ್ತು ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಜೀವನ ಹಾಗೂ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಕರ್ಮ’ ಶಬ್ದವಿದೆ. ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಫಲದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಡುವುದೇ ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ವ್ಯಭಿಚಾರ, ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಕಳ್ಳತನ ಮೊದಲಾದ ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮಗಳು ‘ಸರ್ವಕರ್ಮ’ದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮಿಲಿತ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಇಂತಹ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದಲೇ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಡಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಂತಹ ಕರ್ಮಗಳ ಸರ್ವಥಾ ನಿಷೇಧವಿರುವಾಗ ಅವುಗಳ ಫಲತ್ಯಾಗದ ಪ್ರಸಂಗವಾದರೂ ಹೇಗೆ ಬರಬಲ್ಲುದು?
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನು ಮೊದಲಿಗೆ ಮನಸ್ಸು-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಲು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತೆ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗ ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಮದರ್ಥಕರ್ಮ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲ ತ್ಯಾಗಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಒಂದರಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥನಾದಾಗ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಹೇಳಿದನು; ಭಗವಂತನ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಹೇಳಿಕೆಗಳು ಫಲಭೇದದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕೂಡಿವೆಯೋ ಅಥವಾ ಒಂದರಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಸುಗಮವೆಂದು ತಿಳಿಸಲು ಇವೆಯೋ ಅಥವಾ ಅಧಿಕಾರಿ ಭೇದದಿಂದಿವೆಯೋ?
ಉತ್ತರ - ಫಲಭೇದದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲಾದರೋ ಅಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲದರ ಫಲವೂ ಒಂದೇ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಮತ್ತೊಂದರ ಸುಗಮತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಗಳು ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಮತ್ತೊಂದು ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಸುಗಮವಾಗಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಸಾಧನೆಯು ಒಬ್ಬನಿಗೆ ಸುಗಮವಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಗೆ ಕಠಿಣವಾಗಬಹುದು. ಈ ವಿಚಾರದಿಂದ-ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಸಾಧನೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯು ಕೇವಲ, ಅಧಿಕಾರಿ ಭೇದದಿಂದಲೇ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಾಧನೆಯು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಸಗುಣ ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆಯೋ, ಯಾರಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇದೆಯೋ, ಅವನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯದ ಮಾತುಗಳು ಹಾಗೂ ಅವನ ಲೀಲೆಯ ವರ್ಣನೆಯು ಯಾರಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತವೋ, ಅಂತಹ ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸಾಧನೆಯು ಸುಗಮ ಮತ್ತು ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ.
ಯಾವ ಪುರುಷನಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರೇಮವೇನೂ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಯಾರು ಹಠಪೂರ್ವಕ ಸಾಧನೆಗೈದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಇಂತಹ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸಾಧನೆಯು ಸುಗಮ ಮತ್ತು ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ.
ಯಾವ ಪುರುಷನಿಗೆ ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರೇಮವಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪ್ರತಿಮಾದಿಗಳ ಸೇವೆ-ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇದೆಯೋ ಅಂತಹ ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿರುವ ಸಾಧನೆಯು ಸುಗಮ ಮತ್ತು ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ.
ಯಾವ ಪುರುಷನಿಗೆ ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಲ್ಲವೋ, ಯಾರು ದೇವರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕೇವಲ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ನಿರಾಕಾರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಮತ್ತು ಲೋಕಹಿತದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಯಾರಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರೇಮವಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ರುಚಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಯಾರ ಮನವು ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ತೊಡಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸಾಧನೆ ಸುಗಮ ಮತ್ತು ಉಪಯೋಗೀ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕನುಸಾರ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡುವುದು, ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಕಥನಾನುಸಾರ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ಹಾಗೂ ಈ ಶ್ಲೋಕಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು-ಈ ಮೂರೂ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವಿದೆ? ಮೂರರ ಫಲವು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆಯೇ?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ಬಿಡುವುದು, ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಇವು ಮೂರೂ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ವಾಗಿವೆ; ಮತ್ತು ಮೂರರ ಫಲವೂ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಫಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದವಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಸಾಧಕರ ಭಾವನೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಾಧನೆಯ ಪ್ರಣಾಳಿಕೆಯ ಭೇದದಿಂದ ಇವುಗಳ ಭೇದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಈ ಎರಡರಲ್ಲಾದರೋ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ; ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಫಲತ್ಯಾಗದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ. ಇವೇ ಇವುಗಳ ಮುಖ್ಯಭೇದವಾಗಿದೆ.
ಸರ್ವಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡುವ ಪುರುಷನು-ನಾನು ಭಗವಂತನ ಕೈಯಲ್ಲಿಯ ಸೂತ್ರದ ಗೊಂಬೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ನನ್ನ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೇ ಆದಿ ಇರುವುದೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನವುಗಳು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೇ ಇವುಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳೊಡನೆ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾವದಿಂದ ಆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಪ್ರಾರಬ್ಧಾನುಸಾರ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಗಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೋ, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಅವನು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸಾದವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸದಾಕಾಲವೂ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವ ಉಂಟಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ.
ಭಗವದರ್ಥ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧಕನಂತೆ - ನಾನು ಏನೂ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೇ ನನ್ನಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು-ಭಗವಂತನು ನನ್ನ ಪರಮ ಪೂಜ್ಯ, ಪರಮಪ್ರೇಮಿ ಮತ್ತು ಪರಮ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಅವನ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದೇ ನನ್ನ ಪರಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನ ಸೇವೆಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಪ್ತ ಅವನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸು, ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾದ ಆಜೀವಿಕೆ ಮತ್ತು ಶರೀರನಿರ್ವಾಹದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆ-ಸೇವಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೋಡಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯು ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಸೇವೆಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ (11/55). ಆದುದರಿಂದ ಆ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ಅಭಾವವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಕೇವಲ ‘ಸರ್ವಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ತ್ಯಾಗ’ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನಾದರೋ ನನ್ನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾನು ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ಮನುಷ್ಯರ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ಅದರ ಫಲದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. (2/47ರಿಂದ 51ರತನಕ), ಆದುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸದೆ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಸೇವೆ ಹಾಗೂ ವರ್ಣಾಶ್ರ ಮೋಚಿತ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹದ ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದೇ ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ (18/9); ಇದರಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರರ ಸಾಧನೆಯೂ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಒಂದೇ ಫಲವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸಾಧಕರ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಧನಪ್ರಣಾಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭೇದ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣ ಮೂರು ರೀತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿವೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಎಂಟರವರೆಗೆ ಅನನ್ಯ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಫಲಸಹಿತ ವರ್ಣನೆಗೈದು ಒಂಭತ್ತರಿಂದ ಹನ್ನೊಂದರತನಕ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥನಾದಾಗ ಮತ್ತೊಂದು ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಕರ್ಮ ಫಲತ್ಯಾಗ’ರೂಪೀ ಸಾಧನೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಇದರಿಂದ - ‘ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗ’ ರೂಪೀ ಸಾಧನವು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಬೇರೆ ಸಾಧನೆಗಳಿಗಿಂತ ಕೆಳಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಆಶಂಕೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು; ಆದುದರಿಂದ ಇಂತಹ ಸಂದೇಹವನ್ನು ತೊಡೆದು ಹಾಕಲು ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-12)
ಶ್ರೇಯೋ ಹಿ ಜ್ಞಾನಮಭ್ಯಾಸಾಜ್ಜ್ಞಾನಾದ್ಧ್ಯಾನಂ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ।
ಧ್ಯಾನಾತ್ ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಸ್ತ್ಯಾಗಾಚ್ಛಾಂತಿರನಂತರಮ್ ॥
ಅಭ್ಯಾಸಾತ್ - ಮರ್ಮವನ್ನರಿಯದೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವು, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ,
ಜ್ಞಾನಾತ್ - ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ, ಧ್ಯಾನಮ್ - ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಧ್ಯಾನವು, ವಿಶಿಷ್ಯತೇ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ಧ್ಯಾನಾತ್ - ಧ್ಯಾನಕ್ಕಿಂತ (ಲೂ ಸಹ), ಕರ್ಮ ಫಲತ್ಯಾಗಃ - ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ತ್ಯಾಗ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ತ್ಯಾಗಾತ್ - ತ್ಯಾಗದಿಂದ, ಅನಂತರಮ್ - ತತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ, ಶಾಂತಿಃ - ಪರಮಶಾಂತಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ॥ 12 ॥
ಮರ್ಮವನ್ನರಿಯದೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಧ್ಯಾನವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಕ್ಕಿಂತಲೂ ಸಹ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ತ್ಯಾಗವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, - ಏಕೆಂದರೆ, ತ್ಯಾಗದಿಂದ ತತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಪರಮಶಾಂತಿಯು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ॥ 12 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಭ್ಯಾಸ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ‘ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಭ್ಯಾಸ’ ಶಬ್ದವು ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವಂತಹ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗದಲ್ಲಿನ ಕೇವಲ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾತ್ರದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಮನೋನಿಗ್ರಹ, ಸ್ತೋತ್ರಪಾಠ, ವೇದಾಧ್ಯ ಯನ, ಭಗವನ್ನಾಮಜಪ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಗಾಗಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಮಾಡಲಾಗುವ ಇಂತಹ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಭ್ಯಾಸ’ವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಾದರೋ ವಿವೇಕಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ, ಧ್ಯಾನವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಫಲದ ತ್ಯಾಗವೂ ಇಲ್ಲ. ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯೋಗ ಅಂದರೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ಮತ್ತು ವಿವೇಕ ಜ್ಞಾನದ ಫಲವು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯಿದೆಯೋ ಅದೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆರಡೂ ಯಾವುದರ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಇವೆಯೋ ಅಂತಹ ಅಭ್ಯಾಸದ ಜೊತೆಗೆ ಜ್ಞಾನದ ತುಲನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಲಿ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಅಭ್ಯಾಸ ರಹಿತವಾದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದವೂ ಸತ್ಸಂಗ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಆ ವಿವೇಕ ಜ್ಞಾನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತು ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ಅನಿತ್ಯತೆ ಮುಂತಾದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ವಿಷಯಗಳೂ ಕೂಡ ತಿಳಿಯುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲ, ಧ್ಯಾನವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆಲ್ಲವು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆಯೋ ಆ ಜ್ಞಾನದ ಜೊತೆಗೆ ಅಭ್ಯಾಸ, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗದ ತುಲನಾತ್ಮಕ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಸರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಎರಡೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿವೆ; ಶ್ರದ್ಧಾ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಎರಡರ ಮೂಲಕವೂ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು. ಆದರೂ ಎರಡರ ಪರಸ್ಪರ ತುಲನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದ ವಿವೇಕ ಜ್ಞಾನವು ಎಷ್ಟು ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟು ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದ ಅಭ್ಯಾಸವು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಧ್ಯಾನ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಧ್ಯಾನ’ ಶಬ್ದವೂ ಕೂಡ ಆರರಿಂದ-ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೇಳಲಾದ ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿನ ಕೇವಲ ಧ್ಯಾನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಉಪಾಸ್ಯ ದೇವರೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸಾಕಾರ ಅಥವಾ ನಿರಾಕಾರವಾದ ಯಾವುದಾದರೂ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿಸುವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ವಿವೇಕಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವವೂ ಇಲ್ಲ. ಆ ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸುವುದು, ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಪರಮ ಪ್ರಾಪ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಧ್ಯಾನಮಾಡುವುದು-ಇವೆಲ್ಲ ಭಾವಗಳು ಕೂಡ ಸಮ್ಮಿಳಿತವಾಗುತ್ತವೋ, ಅವು ಇದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಯಾವ ಧ್ಯಾನಯೋಗವಿದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲ ತ್ಯಾಗದ ಅಂತರ್ಭಾವವಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ವಿವೇಕ ಜ್ಞಾನದ ತುಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಫಲ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಮೊದಲನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ವಿವೇಕಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಧ್ಯಾನ ಎರಡೂ ಕೂಡ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡೂ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಎರಡರ ಪರಸ್ಪರ ತುಲನೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ವಿವೇಕರಹಿತ ಧ್ಯಾನವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ವಿವೇಕವಿಲ್ಲದ ಜ್ಞಾನದ ಕೇವಲ ಧ್ಯಾನವೇ ಎಷ್ಟು ಸಹಾಯಕವಾಗಬಲ್ಲುದೋ ಅಷ್ಟು ಧ್ಯಾನವಿಲ್ಲದ ಅಭ್ಯಾಸ ಕೇವಲ ವಿವೇಕಜ್ಞಾನವು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ವಾಗಲಾರದು. ಧ್ಯಾನದ ಮೂಲಕ ಚಿತ್ತವು ಸ್ಥಿರವಾದ ಮೇಲೆ ಚಿತ್ತದ ಮಲಿನತೆ ಮತ್ತು ಚಂಚಲತೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಕೇವಲ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಿಂದ ಹಾಗೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮಲತ್ಯಾಗ’ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಧ್ಯಾನಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ‘ಸರ್ವಕರ್ಮ ಫಲತ್ಯಾಗ’ದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿಯೇ ‘ಕರ್ಮಲತ್ಯಾಗ’ವಿದೆ. ಎರಡನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಧ್ಯಾನವೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮನುಷ್ಯನ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಆಗಲಾರದು. ಧ್ಯಾನವಿಲ್ಲದೆಯೂ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಲಾಭಪ್ರದವಾಗ ಬಲ್ಲದೋ ಅಷ್ಟು ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗರಹಿತ ಧ್ಯಾನವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಲಾಭಪ್ರದವಾಗಲಾರದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತ್ಯಾಗದಿಂದ ತತ್ಕಾಲ ಶಾಂತಿಯು ಸಿಗುತ್ತದೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಕರ್ಮಫಲ ರೂಪೀ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸಮಸ್ತಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವಾಗುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತತ್ಕಾಲವೇ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೆ ವಿಳಂಬಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿಯೇ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿದೆ; ಇದರ ನಾಶವಾದ ಬಳಿಕ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಂದ ಮರೆಯಾಗಿರಲಾರನು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ತುಲನಾತ್ಮಕ ವಿವೇಚನೆ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲರೂಪೀ ಭೋಗಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವವು ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ತುಲನಾತ್ಮಕ ವಿವೇಚನೆಯು ಆಗಲಾರದು. ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಕರ್ಮಲ ತ್ಯಾಗದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನರೂಪೀ ಸಾಧನೆ, ಯಾವುದೆಂದರೆ ಸಂಸಾರದ ಜಂಜಾಟದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಒಂದರಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಕ್ರಮಶಃ ಸಾತ್ವಿಕ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿಪರವಾಗುವ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠವೂ ಆಗಿದೆಯೋ, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗವನ್ನು ಭಾವದ ಪ್ರಧಾನತೆಯ ಕಾರಣ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಉನ್ನತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಗಿಂತ ಭಾವದ ಮಹತ್ತ್ವವೇ ಅಧಿಕವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ಯುದ್ಧ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಸೇವಾದಿಗಳು ಹಾಗೂ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು; ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಸ್ತೋತ್ರ ಪಾರಾಯಣೆ, ವೇದಪಠಣ, ನಾಮ-ಜಪ ಮೊದಲಾದ ಅಭ್ಯಾಸದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು; ಸತ್ಸಂಗ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನವಿಷಯಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿಸಲು ಧ್ಯಾನವಿಷಯಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು-ಇವು ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ-ಯಾವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ವೈರಾಗ್ಯವಿದೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯಪ್ರೇಮದಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅನ್ಯಥಾ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ; ಮತ್ತೆ ಬೇಕಾದರೆ ಅದು ಯಾವುದೇ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ ಕ್ರಿಯೆಯ ಜೊತೆ ಏಕಿರಬಾರದು, ಅದೇ ಕ್ರಿಯೆ ನೋಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯ ಅಂಗಭೂತ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಅವುಗಳ ಫಲವು ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತರಾದ ಪ್ರೇಮೀಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಈಗ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-13)
ಅದ್ವೇಷ್ಟಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಮೈತ್ರಃ ಕರುಣ ಏವ ಚ ।
ನಿರ್ಮಮೋ ನಿರಹಂಕಾರಃ ಸಮದುಃಖಸುಖಃ ಕ್ಷಮೀ ॥
(ಶ್ಲೋಕ-14)
ಸಂತುಷ್ಟಃ ಸತತಂ ಯೋಗೀ ಯತಾತ್ಮಾ ದೃಢನಿಶ್ಚಯಃ ।
ಮಯ್ಯರ್ಪಿತಮನೋಬುದ್ಧಿರ್ಯೋ ಮದ್ಭಕ್ತಃ ಸ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ ॥
ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್ - ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ, ಅದ್ವೇಷ್ಟಾ - ದ್ವೇಷಭಾವರಹಿತನಾಗಿ,
ಮೈತ್ರಃ - ಸ್ವಾರ್ಥರಹಿತ ಎಲ್ಲರ ಪ್ರೇಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕರುಣಃ - ಹೇತುರಹಿತ ದಯಾಳುವಾಗಿದ್ದಾನೆಯೋ, ಏವ - ಹಾಗೂ, ನಿರ್ಮಮಃ - ಮಮತಾರಹಿತನೂ, ನಿರಹಂಕಾರಃ - ಅಹಂಕಾರರಹಿತನೂ, ಸಮದುಃಖಸುಖಃ - ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವವನೂ (ಮತ್ತು), ಕ್ಷಮೀ - ಕ್ಷಮಾವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಪರಾಧ ಮಾಡುವವರಿಗೂ ಸಹ ಅಭಯ ನೀಡುವವನಾಗಿರುವನೋ (ಹಾಗೂ ಯಾವ), ಯೋಗೀ - ಯೋಗಿಯು, ಸತತಮ್ - ನಿರಂತರವಾಗಿ, ಸಂತುಷ್ಟಃ - ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಯತಾತ್ಮಾ - ಮನಸ್ಸು-ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರವನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೋ (ಮತ್ತು), ದೃಢನಿಶ್ಚಯಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆಯೋ, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಅರ್ಪಿತ ಮನೋಬುದ್ಧಿಃ - ಮನಸ್ಸು- ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿರುವನೋ, ಸಃ, ಮದ್ಭಕ್ತಃ - ಆ ನನ್ನ ಭಕ್ತನು, ಮೇ - ನನಗೆ,
ಪ್ರಿಯಃ - ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 13-14 ॥
ಯಾವ ಪುರುಷನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ದ್ವೇಷಭಾವರಹಿತನಾಗಿ, ಸ್ವಾರ್ಥರಹಿತ ಎಲ್ಲರ ಪ್ರೇಮಿ ಯಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೇ ದಯಾಳುವಾಗಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೂ ಮಮತಾರಹಿತನೋ, ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತನೋ, ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವನೋ ಕ್ಷಮಾವಂತನಾಗಿರುವನೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಪರಾಧ ಮಾಡುವವರಿಗೂ ಕೂಡ ಅಭಯ ನೀಡುವವನಾಗಿರುವನೋ - ಹಾಗೂ ಯಾವ ಯೋಗಿಯು, ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವನೋ, ಮನಸ್ಸು-ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರವನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವನೋ ಮತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೋ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿರುವ ಆ ನನ್ನ ಭಕ್ತನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 13-14 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಧಾನ ರೂಪದಿಂದಲಾದರೋ ಇದರ ಸಂಬಂಧ ‘ಅದ್ವೆಷ್ಟಾ’ ಎಂಬುದರ ಜೊತೆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅನುವೃತ್ತಿ ಯಿಂದ ಇದು ‘ಮೈತ್ರಃ’ ಮತ್ತು ‘ಕರುಣಃ’ ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೂ ಸಂಬದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳ ಕುರಿತು ಅವನಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ದ್ವೇಷದ ಅಭಾವವೇ ಅಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವರ ಕುರಿತು ಅವನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಹೇತುರಹಿತ ಮೈತ್ರಿ ಮತ್ತು ದಯೆಯೂ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಭಾವವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಿದ್ಧಪುರುಷರಿಗಾದರೋ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಮೈತ್ರಿ ಮತ್ತು ಕರುಣೆಯ ವಿಶೇಷ ಭಾವಗಳು ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲವು?
ಉತ್ತರ - ಭಕ್ತಿಯ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಮೈತ್ರಿ ಮತ್ತು ದಯೆಯ ಭಾವಗಳು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಅವು ಸಹಜವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಹೇಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇತುರಹಿತ ಅಪಾರ ದಯೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಇರುತ್ತವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನ ಸಿದ್ಧಭಕ್ತನಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಅವುಗಳು ಇರುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿರ್ಮಮಃ’ ಮತ್ತು ‘ನಿರಹಂಕಾರಃ’ ಈ ಎರಡು ಲಕ್ಷಣಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿ-ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಭಾವವಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಮಮತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗಿದ್ದರೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವಿಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ದಯೆಯಿಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ಮಹತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಸಾಧಕ ಭಕ್ತನೂ ಕೂಡ ದಯೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮವಾದರೋ ಮಾಡಬಲ್ಲನು ಆದರೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಮದುಃಖಸುಖಃ’ ಈ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಸುಖ-ದುಃಖ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಹರ್ಷ-ಶೋಕದ ವಾಚಕ ವಾಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೋ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮವಾಗಿರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸುಖ-ದುಃಖ’ಗಳು ಹರ್ಷ-ಶೋಕದ ವಾಚಕವಾಗಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವುಗಳ ಕಾರಣಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಇವುಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ವಿಕಾರಗಳ ಹೆಸರು ಹರ್ಷ-ಶೋಕವಾಗಿದೆ. ಅಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರಿಗೆ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ದ್ವೇಷವಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶೋಕವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ, ಶೋಕ ಮೊದಲಾದ ವಿಕಾರಗಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿದೆ - ‘ಹರ್ಷಶೋಕೌ ಜಹಾತಿ’ (ಕಠೋಪನಿಷತ್ತು 1/2/12). ಅರ್ಥಾತ್-‘ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನು ಹರ್ಷ- ಶೋಕಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.’ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಭೋಗದನುಸಾರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ರೋಗ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಪೀಡಾರೂಪೀ ದುಃಖದ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶರೀರವು ಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿದ್ದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಪೀಡೆಯ ಅಭಾವದ ಬೋಧರೂಪೀ ಸುಖವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಅಭಾವವಾದ ಕಾರಣ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಶೋಕ ಅವರಿಗೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ರೀತಿ ಯಾವುದೇ ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪದಾರ್ಥ ಅಥವಾ ಘಟನೆಯ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಅವರಿಗೆ ಹರ್ಷ-ಶೋಕಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಅವರು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕ್ಷಮಾವಾನ್’ ಯಾರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತರಿಗೆ ‘ಕ್ಷಮಾವಾನ್’ ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ತನಗೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡುವವನಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಶಿಕ್ಷೆಕೊಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದೆ ಅವನಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡುವವನನ್ನು ‘ಕ್ಷಮಾವಾನ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮಾಭಾವವೂ ಕೂಡ ಅಸೀಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣ ಅವರು ಯಾವುದೇ ಘಟನೆಯನ್ನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾರದೇ ಅಪರಾಧವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ತನಗೆ ಅಪರಾಧ ಮಾಡುವವರಿಗೂ ಕೂಡ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೊಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ‘ಕ್ಷಮಾವಾನ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕ್ಷಮೆಯ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯು ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ನಿರಂತರ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತನಾದ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಪದವಿದೆ; ಇಂತಹ ಭಕ್ತನು ಪರಮಾನಂದದ ಅಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ಅನಂತ ಭಂಡಾರನಾದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಸದಾಕಾಲ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಅಸಂತೋಷದ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಪೂರ್ಣಕಾಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಆದುದರಿಂದ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಯಾವುದೇ ಘಟನೆಯಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸಂತೋಷದ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಅವನು ನಿರಂತರ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಯಾವ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದು ಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಯಾವ ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ತಿಯಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೋ ಅದರ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಪುನಃ ಅಸಂತೋಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಸದಾಕಾಲ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿರಲಾರರು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯತಾತ್ಮಾ’ದ ಅರ್ಥವೇನು? ಇದನ್ನು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರವು ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಅವನನ್ನು ‘ಯತಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರವು ಸದಾಕಾಲ ಅವರ ವಶದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಅವರು ಎಂದೂ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ವಶವಾಗಲಾರರು, ಅದರಿಂದಲೇ ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ದುರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೃಢನಿಶ್ಚಯಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೋ, ಯಾರಿಗೆ ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವಂತನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಭವವಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾರ ಬುದ್ಧಿ, ಗುಣ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ದುಃಖ ಮೊದಲಾದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ವಿಚಲಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನನ್ನು ‘ದೃಢನಿಶ್ಚಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು-ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅದನ್ನು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ತನ್ಮಯವಾಗಿಸುವುದೇ ‘ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.’
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ನನ್ನ ಭಕ್ತನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇತುರಹಿತ ಮತ್ತು ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮವಿದೆಯೋ, ಯಾರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಚಲಸ್ಥಿತಿಯಿದೆಯೋ, ಯಾರಿಗೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ವಿಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರ ಮನಸ್ಸು-ಬುದ್ಧಿಗಳು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗಿವೆಯೋ, ಭಗವಂತನೇ ಯಾರಿಗೆ ಜೀವನ, ಧನ, ಪ್ರಾಣ ಹಾಗೂ ಸರ್ವಸ್ವವಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಯಾರು ಭಗವಂತನ ಕೈಗೊಂಬೆಯಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅಂತಹ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನಗೆ ಪ್ರಿಯನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-15)
ಯಸ್ಮಾನ್ನೋದ್ವಿಜತೇ ಲೋಕೋ ಲೋಕಾನ್ನೋದ್ವಿಜತೇ ಚ ಯಃ ।
ಹರ್ಷಾಮರ್ಷಭಯೋದ್ವೇಗೈರ್ಮುಕ್ತೋ ಯಃ ಸ ಚ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ ॥
ಯಸ್ಮಾತ್ - ಯಾರಿಂದ, ಲೋಕಃ - ಯಾವುದೇ ಜೀವಿಯು, ನ, ಉದ್ವಿಜತೇ - ಉದ್ವೇಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯಃ - ಯಾರು (ತಾನು ಸಹ), ಲೋಕಾತ್ - ಯಾವುದೇ ಜೀವಿಯಿಂದ, ನ, ಉದ್ವಿಜತೇ - ಉದ್ವೇಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಯಃ - ಯಾರು, ಹರ್ಷಾಮರ್ಷಭಯೋದ್ವೇಗೈಃ - ಹರ್ಷ, ಅಮರ್ಷ, ಭಯ ಮತ್ತು ಉದ್ವೇಗಾದಿಗಳಿಂದ, ಮುಕ್ತಃ - ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಸಃ - ಆ ಭಕ್ತನು, ಮೇ - ನನಗೆ, ಪ್ರಿಯಃ - ಪ್ರಿಯನು. ॥ 15 ॥
ಯಾರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಜೀವಿಯು ಉದ್ವೇಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾರು, ತಾನೂ ಸಹ ಯಾವುದೇ ಜೀವಿಯಿಂದ ಉದ್ವೇಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಯಾರು ಹರ್ಷ, ಅಮರ್ಷ, ಭಯ ಮತ್ತು ಉದ್ವೇಗಾದಿಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಆ ಭಕ್ತನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 15 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾರಿಂದ ಯಾವ ಜೀವಿಯೂ ಕೂಡ ಉದ್ವೇಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?’ - ‘ಭಕ್ತನು ತಿಳಿದೂ-ತಿಳಿದೂ ಯಾರನ್ನೂ ಉದ್ವಿಗ್ನಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲವೇ ಅಥವಾ ಅವನಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ಉದ್ವೇಗ (ಕ್ಷೋಭೆ) ಉಂಟಾಗು ವುದಿಲ್ಲವೇ?
ಉತ್ತರ - ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವದ್ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾರಣ ಭಕ್ತನು ತಿಳಿದು-ತಿಳಿದೂ ಯಾರಿಗೂ ದುಃಖ, ಸಂತಾಪ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಾರನು. ಅಲ್ಲದೆ ಅವನ ಮೂಲಕವಾದರೋ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಪರಮಹಿತವೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ಎಂದೂ ಉದ್ವೇಗ ಆಗಬಾರದು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಮರವೆಯಿಂದ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಉದ್ವೇಗವಾಗುತ್ತಾದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಈರ್ಷ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳೇ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣವಾಗಿವೆಯೇ ಹೊರತು ಭಕ್ತನು ಕಾರಣವಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರು ದಯೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದ ಮೂರ್ತಿಯೇ ಆಗಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಹಿತವನ್ನೇ ಮಾಡುವುದು ಯಾರ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಪರಮ ದಯಾಳು ಪ್ರೇಮೀ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತ ಭಕ್ತನಾದರೋ ಯಾರಿಗೂ ಉದ್ವೇಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಲಾರನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಕ್ತನಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯಿಂದ ಉದ್ವೇಗ ಏಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ? ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯು ದುಃಖವನ್ನು ಕೊಡುವುದೇ ಇಲ್ಲವೋ ಅಥವಾ ದುಃಖದ ಕಾರಣಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗಲೂ ಅವನಿಗೆ ಉದ್ವೇಗ (ಕ್ಷೋಭೆ) ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ?
ಉತ್ತರ - ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಭಾವ ಉಂಟಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು - ಯಾವುದರಿಂದ ಯಾರೊಂದಿಗೂ, ಯಾರಿಗಾದರೂ ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗುವಂತಹ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದೂ-ತಿಳಿದೂ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಎಂದೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಪ್ರಾಯಶಃ ಬೇರೆ ಜನರೂ ಕೂಡ ಅವನಿಗೆ ದುಃಖಕೊಡುವಂತಹ ಯಾವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯು ಅವನ ಶಾರೀರಿಕ ಅಥವಾ ಮಾನಸಿಕ ಪೀಡೆಯ ಕಾರಣರಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತರಿಗೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾರಬ್ಧಾನುಸಾರ ಪರೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ದುಃಖದ ನಿಮಿತ್ತಗಳಾದರೋ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಲ್ಲವು; ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ದುಃಖಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು (6-22). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯಿಂದ ಉದ್ವೇಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ- ‘ಭಕ್ತನಿಗೆ ಉದ್ವೇಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಈ ಮಾತನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಪುನಃ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ-ಉದ್ವೇಗದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಉದ್ವೇಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇಷ್ಟೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಪರೇಚ್ಛಾಜನಿತ ಉದ್ವೇಗದ ನಿವೃತ್ತಿಯಾದರೋ ಆಯಿತು; ಆದರೆ ಅನಿಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತ ಘಟನೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದಲೂ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಉದ್ವೇಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಉದ್ವೇಗದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು-ಭಕ್ತನಿಗೆ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಉದ್ವೇಗ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ- ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಉದ್ವೇಗದಿಂದ ಮುಕ್ತನೆಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದಲೂ ಭಕ್ತನ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯು ಸಿದ್ಧವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಪುನಃ ಅಮರ್ಷ ಮತ್ತು ಭಯದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಉದ್ವೇಗದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯೇನೋ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸಮಸ್ತ ವಿಕಾರಗಳ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಕಾರಗಳ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಿರುತ್ತದೆ, ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲು ಅಮರ್ಷ ಮತ್ತು ಭಯದ ಅಭಾವವನ್ನೂ ಕೂಡ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ಅಭಿಲಾಷೆಯಂತೆ ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮತ್ತು ಧನಾದಿ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಹರ್ಷವಾಗುವಂತೆ, ತನ್ನಂತೆಯೇ ಅಥವಾ ತನ್ನಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಬೇರೆಯವರಿಗೂ ಕೂಡ ಆ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಸಂತೋಷವಾಗಬೇಕು; ಆದರೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಹೀಗಾಗದೆ ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣ ಜನರಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಅಮರ್ಷ (ಈರ್ಷೆ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈ ಅಮರ್ಷವು ವಿವೇಕಶೀಲ ಪುರುಷನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇಚ್ಛೆ, ನೀತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ವಿರುದ್ಧ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಉದ್ವೇಗವು ಹಾಗೂ ನೀತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾನುಕೂಲವೂ ದುಃಖಪ್ರದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಅಥವಾ ಅದರ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಭಯವಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಮಾತೇನು? ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯವಾದರೋ ವಿವೇಕಿಗಳಿಗೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವದ್ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಅಮರ್ಷವಾಗಲೀ, ಉದ್ವೇಗವಾಗಲೀ ಮತ್ತು ಭಯವಾಗಲೀ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-16)
ಅನಪೇಕ್ಷಃ ಶುಚಿರ್ದಕ್ಷ ಉದಾಸೀನೋ ಗತವ್ಯಥಃ ।
ಸರ್ವಾರಂಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ ಯೋ ಮದ್ಭಕ್ತಃ ಸ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ ॥
ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, ಅನಪೇಕ್ಷಃ - ಆಕಾಂಕ್ಷಾರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಶುಚಿಃ - ಹೊರಗು-ಒಳಗಿನಿಂದ ಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದಾನೋ, ದಕ್ಷಃ - ದಕ್ಷನೂ, ಉದಾಸೀನಃ - ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದ ರಹಿತನೂ (ಮತ್ತು), ಗತವ್ಯಥಃ - ದುಃಖರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಸಃ - ಆ, ಸರ್ವಾರಂಭ ಪರಿತ್ಯಾಗಿ - ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತೃತ್ವದ ತ್ಯಾಗಿಯಾದ, ಮದ್ಭಕ್ತಃ - ನನ್ನ ಭಕ್ತನು, ಮೇ - ನನಗೆ,
ಪ್ರಿಯಃ - ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 16 ॥
ಯಾವ ಪುರುಷನು ಆಕಾಂಕ್ಷಾರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಒಳಹೊರಗಿನಿಂದ ಶುದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ದಕ್ಷನೂ, ಪಕ್ಷಪಾತ ರಹಿತನೂ, ದುಃಖರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನದ ತ್ಯಾಗಿಯಾದ ಆ ನನ್ನ ಭಕ್ತನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 16 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆಕಾಂಕ್ಷಾರಹಿತ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಪ್ರಯೋಜನವಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಇಚ್ಛೆ, ಸ್ಫೃಹೆ ಅಥವಾ ವಾಸನೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಪೂರ್ಣ ಕಾಮನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಆಕಾಂಕ್ಷಾ ರಹಿತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಚ್ಛೆ ಅಥವಾ ಆವಶ್ಯಕತೆಯ ಹೊರತು ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಆಗಲಾರದು, ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಿಲ್ಲದೆ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹವೂ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ; ಹಾಗಾದರೆ ಇಂತಹ ಭಕ್ತನ ಜೀವನವು ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲದೆಯೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾರಬ್ಧದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಡೆಯಬಲ್ಲವು. ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಜೀವನ ಪ್ರಾರಬ್ಧದಿಂದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛೆ, ಸ್ಪೃಹೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪಗಳಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ (4/19). ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಅಡಚಣೆಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನು ಒಳ-ಹೊರಗೆ ಶುದ್ಧನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಶುದ್ಧಿಯ ಸ್ವರೂಪವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರತೆಯ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅವನ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಶರೀರಾದಿಗಳು ಎಷ್ಟು ಪವಿತ್ರವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಎಂದರೆ - ಅವನೊಡನೆ ವಾರ್ತಾಲಾಪವಾದರಂತೂ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಅವನ ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಬೇರೆ ಜನರು ಪವಿತ್ರರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಭಕ್ತರು ಎಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿರುತ್ತಾರೋ ಆ ಸ್ಥಳ ಪವಿತ್ರವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಅವನ ಸಂಗದಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯ ನೆಲ, ಜಲ, ಗಾಳಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದಕ್ಷ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ದಕ್ಷತೆ ಯಾಗಿದೆ. ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಪರಮಪ್ರೇಮೀ, ಎಲ್ಲರ ಸುಹೃದ್, ಸರ್ವೇಶ್ವರ, ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದ ಪ್ರಧಾನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವನನ್ನು ‘ದಕ್ಷ’ನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪಕ್ಷಪಾತರಹಿತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಿ ಹೇಳುವ ಸಮಯ, ಅಥವಾ ಪಂಚರು ಅಥವಾ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶನ ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ಯಾರದ್ದಾದರೂ ಮೊಕದ್ದಮೆ ತೀರ್ಮಾನ ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಇದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಸಂದರ್ಭ ಒದಗಿದಾಗ ತನ್ನ ಸ್ವಜನ ಅಥವಾ ಮಿತ್ರ ಮೊದಲಾದವರ ಪಕ್ಷಪಾತದಿಂದ ಅಥವಾ ದ್ವೇಷದಿಂದ, ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಸುಳ್ಳು ಸಾಕ್ಷಿಹೇಳುವುದು, ನ್ಯಾಯ ವಿರುದ್ಧ ತೀರ್ಪುಕೊಡುವುದು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯಾರಿಗಾದರು ಅನುಚಿತ ಲಾಭ-ಹಾನಿಗಳನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದು ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದೇ ಪಕ್ಷಪಾತರಹಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ದುಃಖಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಗತವ್ಯಥಃ’ ಪದವಿದೆ. ಇದರಿಂದ-ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ದುಃಖಗಳ ಕಾರಣಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗಲೂ ಅವನು ಅದರಿಂದ ದುಃಖಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಚಿಂತೆ, ದುಃಖ, ಅಥವಾ ಶೋಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಶರೀರದಲ್ಲಿ ರೋಗಾದಿಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದು, ಪತ್ನಿ-ಪುತ್ರರ ವಿಯೋಗವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಧನ-ಗೃಹ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಹಾನಿಗೊಳಗಾಗುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ದುಃಖದ ಕಾರಣಗಳು ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳು ಉಂಟಾದಾಗಲೂ ಕೂಡ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಭಾವವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಾರಂಭಪರಿತ್ಯಾಗಿ’ಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತದೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಅವನ ಮಾಯೆಯ ಆಟವಾಗಿದೆ; ಅವನು ಯಾರಿಂದ ಯಾವಾಗ ಹೇಗೆ ಮಾಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮನುಷ್ಯನು - ಇಂತಹ ಕರ್ಮ ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ನನಗೆ ಇಂತಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಿಥ್ಯಾ ಅಭಿಮಾನ ಪಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನು ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನೇ ಅವನ ಸೂತ್ರಧಾರ. ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ಯಾವಾಗ ಹೇಗೆ ಕುಣಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಕುಣಿಯುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನದಾದ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಕಡೆಯಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ರಹಿತನಾದ ಕಾರಣ ‘ಸರ್ವಾರಂಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ’ಯಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-17)
ಯೋ ನ ಹೃಷ್ಯತಿ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ನ ಶೋಚತಿ ನ ಕಾಂಕ್ಷತಿ ।
ಶುಭಾಶುಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ ಭಕ್ತಿಮಾನ್ಯಃ ಸ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ ॥
ಯಃ - ಯಾರು, (ಎಂದೂ), ನ, ಹೃಷ್ಯತಿ - ಹರ್ಷಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ನ, ದ್ವೇಷ್ಟಿ - ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ನ, ಶೋಚತಿ - ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ನ, ಕಾಂಕ್ಷತಿ - ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ (ಹಾಗೂ), ಯಃ - ಯಾರು, ಶುಭಾಶುಭ ಪರಿತ್ಯಾಗೀ - ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭವಾದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದಾನೆಯೋ, ಸಃ - ಆ, ಭಕ್ತಿಮಾನ್ - ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತನಾದ ಪುರುಷನು, ಮೇ - ನನಗೆ, ಪ್ರಿಯಃ - ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 17 ॥
ಯಾರು ಎಂದಿಗೂ ಹರ್ಷಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಏನನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಯಾರು ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭವಾದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ ಆ ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತನಾದ ಪುರುಷನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 17 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಂದೂ ಹರ್ಷಿತನಾಗದೇ ಇರುವುದೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಈ ಲಕ್ಷಣದಿಂದ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಷ್ಟವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅನಿಷ್ಟದ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಹರ್ಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷದ ವಿಕಾರವಾಗದಿರುವುದೇ ‘ಎಂದೂ ಹರ್ಷಿತನಾಗದೆ ಇರುವುದಾಗಿದೆ.’ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಹ1ರ್ಷರೂಪೀ ವಿಕಾರದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಲಕ್ಷಣದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತನಿಗೆ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವಾಧಾರ, ಪರಮದಯಾಳು ಭಗವಂತನೇ ಪರಮಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಅವನಿಗೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಪರಮಾನಂದದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆಗುವ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಿಯ ವಸ್ತುವಿನ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಿಯದ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಲವಲೇಶವೂ ಹರ್ಷದ ವಿಕಾರ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನು ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ದ್ವೇಷವಿರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವನ ಅಂತಃಕರಣ ದಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷಭಾವವು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನು ಎಂದೂ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹರ್ಷದಂತೆಯೇ ಅವನಲ್ಲಿ ಶೋಕದ ವಿಕಾರವೂ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅನಿಷ್ಟವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟದ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಶೋಕವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಭಗವದ್ಭಕ್ತನಿಗೆ ಲೀಲಾಮಯ ಪರಮ ದಯಾಳು ಪರಮೇಶ್ವರನ ದಯೆಯಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಯಾವುದೇ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಎಂದೂ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಯ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಅವನ ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪದ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಶೋಕ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲುದು?
ಇನ್ನೊಂದು ವಿಚಾರವೂ ಇದೆ - ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ, ಸರ್ವಾಧಾರ ಭಗವಂತನೇ ಅವನಿಗೆ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ‘ಪರಮಪ್ರಿಯವಸ್ತು’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಅವನಿಗೆ ಎಂದೂ ವಿಯೋಗವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ- ವಿನಾಶದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಒಳಿತು-ಕೆಡಕುಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆಗುವ ಪ್ರಿಯ ವಸ್ತುಗಳ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಅಥವಾ ಅಪ್ರಿಯದ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಶೋಕವು ಉಂಟಾಗಲಾರದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನು ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನೂ ಏಕೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ?’
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯನ ಮನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಇಷ್ಟ ವಸ್ತುಗಳ ಅಭಾವದ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅವನು ಅದೇ ವಸ್ತುಗಳ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಉಂಟಾದ ಕಾರಣ ಅವನು ಸದಾಕಾಲ ಪರಮಾನಂದ ಮತ್ತು ಪರಮಶಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಪೂರ್ಣ ಕಾಮನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮನದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವದ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಅವನು ಅಚಲ- ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನ ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳು ಉಂಟಾಗುವ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಶುಭಾಶುಭ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನನ್ನು ಅವುಗಳ ಪರಿತ್ಯಾಗೀ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮತ್ತು ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶರೀರ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶುಭ’ ಶಬ್ದವಿದೆ; ಮತ್ತು ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಕಳ್ಳತನ, ಹಿಂಸೆ, ವ್ಯಭಿಚಾರ ಮೊದಲಾದ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಅಶುಭ’ ಶಬ್ದವಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನು ಈ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನದ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುವ ಸಮಸ್ತ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅವನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಲಾಪೇಕ್ಷೆಯಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ಕರ್ಮಗಳು ಕರ್ಮವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ (4/20). ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಅಭಾವವುಂಟಾದ ಕಾರಣ ಪಾಪ ಕರ್ಮಗಳು ಅವನಿಂದ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ‘ಶುಭಾಶುಭದ ಪರಿತ್ಯಾಗೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-18)
ಸಮಃ ಶತ್ರೌ ಚ ಮಿತ್ರೇ ಚ ತಥಾ ಮಾನಾಪಮಾನಯೋಃ ।
ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖೇಷು ಸಮಃ ಸಂಗವಿವರ್ಜಿತಃ ॥
(ಯಾರು) ಶತ್ರೌ, ಮಿತ್ರೇ - ಶತ್ರು-ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಾನಾಪಮಾನಯೋಃ - ಮಾನ-ಅಪಮಾನದಲ್ಲಿ,
ಸಮಃ - ಸಮನಾಗಿದ್ದಾನೆಯೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಶೀತೋಷ್ಣ ಸುಖ-ದುಃಖೇಷು - ಚಳಿ, ಸೆಕೆ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖ ಮೊದಲಾದ ದ್ವಂದ್ವಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮಃ - ಸಮನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಂಗವಿವರ್ಜಿತಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ॥ 18 ॥
ಯಾರು ಶತ್ರು-ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಾನಾಪಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೂ ಚಳಿ, ಸೆಕೆ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖ ಮೊದಲಾದ ದ್ವಂದ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ॥ 18 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾದರೋ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಶತ್ರು ಗಳಾದರೂ ಹೇಗಿರಬಲ್ಲರು? ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅವನು ಶತ್ರು-ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ಭಕ್ತನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾರೂ ಶತ್ರು-ಮಿತ್ರರು ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಕೂಡ ಜನರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಭಾವನೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಮೂರ್ಖತೆಯ ವಶರಾಗಿ ಭಕ್ತನ ಮೂಲಕ ನಮ್ಮ ಅನಿಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅಥವಾ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವು ತಮಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಕಂಡುಬರದಿರುವ ಕಾರಣ ಅಥವಾ ಈರ್ಷ್ಯೆಯಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಭಾವವನ್ನೂ ಕೂಡ ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಜನರು ತಮ್ಮ ಭಾವನೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರಭಾವವನ್ನು ಆರೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವವೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರು-ಮಿತ್ರರ ಭೇದವು ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಾದರೋ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಎಲ್ಲರ ಜೊತೆಗೆ ಪರಮ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ಣ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲರನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಮಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದೇ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆ ವೃಕ್ಷಗಳು ತಮ್ಮನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವವರು ಮತ್ತು ನೀರು ಹಾಕುವವರು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ನೆರಳು, ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ಹೂವುಗಳ ಮೂಲಕ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಭಕ್ತನಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದಭಾವವು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಭಕ್ತನ ಸಮತ್ವವು ವೃಕ್ಷಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ತ್ವದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಯಾವುದೂ ಉಳಿಯದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನಲ್ಲಿ ಭೇದ-ಭಾವದ ಆಶಂಕೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಶತ್ರು-ಮಿತ್ರರು ಸಮರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮಾನ-ಅಪಮಾನ, ಶೀತ-ಉಷ್ಣ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮಾನ-ಅಪಮಾನ, ಚಳಿ-ಸೆಕೆ, ಸುಖ-ದುಃಖ ಮೊದಲಾದ ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಗವದ್ಭಕ್ತನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಅಥವಾ ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸದಾಕಾಲ ಸಮಚಿತ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅನುಕೂಲತೆಯನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲದೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವದ್ ದರ್ಶನ ಆಗುವ ಕಾರಣ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ಇರುವವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಂಗವಿವರ್ಜಿತಃ’ ಇದರ ಅರ್ಥವು ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಸರ್ಗದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರುವುದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಯಾವ ಹಾನಿಯಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವ ಆಸಕ್ತಿ (ಸ್ನೇಹ) ಇದೆಯೋ ಅದೇ ಸಮಸ್ತ ಅನರ್ಥಗಳ ಮೂಲವಾಗಿದೆ; ಹೊರಗಿನಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಸರ್ಗಕೂಡ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡಲಿ. ಆದರೆ ಮನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ ಇಂತಹ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ವಿಶೇಷ ಲಾಭವು ಆಗಲಾರದು. ಪಕ್ಷಾಂತರದಲ್ಲಿ ಮನದ ಆಸಕ್ತಿಯು ನಷ್ಟವಾದ ಮೇಲೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ರಾಜಾ ಜನಕಾದಿಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ಸಂಸರ್ಗ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಹಾನಿಯು ಇಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಿಯೇ ನಿಜವಾದ ‘ಸಂಗವಿವರ್ಜಿತ್’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಸಂಗವಿವರ್ಜಿತಃ’ ಇದರ ಅರ್ಥ ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಸರಿಯೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಮಿತ್ರಭಾವ ಇರಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿರಲು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಎರಡೂ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಮಾಧಾನವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಭಗವದ್ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಿತ್ರಭಾವವಿರುತ್ತದೋ ಅದು ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ನಿರ್ದೋಷ ಮತ್ತು ವಿಶುದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮನುಷ್ಯರ ಪ್ರೇಮವು ಆಸಕ್ತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಲದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿರೋಧದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ; ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವಿಲ್ಲ. ಮೈತ್ರಿಯು ಸದ್ಗುಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆಸಕ್ತಿ ದುರ್ಗುಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಅವಗುಣಗಳ ಮೂಲವಾದ ಕಾರಣ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ; ಅದು ಭಗವದ್ಭಕ್ತನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲುದು?
(ಶ್ಲೋಕ-19)
ತುಲ್ಯನಿಂದಾಸ್ತುತಿರ್ವೌನೀ ಸಂತುಷ್ಟೋ ಯೇನ ಕೇನಚಿತ್ ।
ಅನಿಕೇತಃ ಸ್ಥಿರಮತಿರ್ಭಕ್ತಿಮಾನ್ ಮೇ ಪ್ರಿಯೋ ನರಃ ॥
ತುಲ್ಯನಿಂದಾಸ್ತುತಿಃ - ನಿಂದೆ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ವೌನೀ - ಮನನಶೀಲನಾಗಿದ್ದಾನೋ, (ಮತ್ತು), ಯೇನ, ಕೇನಚಿತ್, ಸಂತುಷ್ಟಃ - ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲಾದರೂ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ,
ಸದಾ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದಾನೋ (ಮತ್ತು), ಅನಿಕೇತಃ - ಇರುವ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆಯೋ (ಅಂತಹ), ಸ್ಥಿರಮತಿಃ - ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನಾದ, ಭಕ್ತಿಮಾನ್, ನರಃ - ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತ, ಪುರುಷನು,
ಮೇ - ನನಗೆ, ಪ್ರಿಯಃ - ಪ್ರಿಯನು. ॥19॥
ಹಾಗೂ ಯಾರು ನಿಂದಾಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಮನನಶೀಲನೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲಾದರೂ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಇರುವ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆಯೋ, ಆ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ, ಭಕ್ತಿಸಂಪನ್ನನಾದ ಪುರುಷನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನು. ॥ 19 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವದ್ ಭಕ್ತನು ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಿಗೆ ತನ್ನ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಅಭಿಮಾನ ಅಥವಾ ಮಮತ್ವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಹರ್ಷವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಿಂದೆಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಶೋಕವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವದ್ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣ ಸ್ತುತಿ ಹೊಗಳುವವರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತೆಗಳುವವರಲ್ಲಿಯೂ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಭೇದ ಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಅವನು ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೌನೀ’ ಪದವು ಮಾತನಾಡದೇ ಇರುವವರ ವಾಚಕವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಿದೆ. ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ಮನನಶೀಲವೆಂದು ಏಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯನು ಕೇವಲ ವಾಣಿಯಿಂದಲೇ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ವಿಷಯಗಳ ಅನವರತ ಚಿಂತನವೇ ಮನಸ್ಸಿನ ನಿರಂತರ ಮಾತನಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯವರ ಸ್ಮೃತಿಯೂ ಕೂಡ ಇರದಷ್ಟು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸಂಲಗ್ನವಾಗಿ ಹೋಗಿರುತ್ತದೆ, ಅವನು ಸದಾಕಾಲವೂ ಭಗವಂತನ ಮನನದಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ಮೌನವಾಗಿದೆ. ಮಾತನಾಡುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಟ್ಟು ಮನದಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇದ್ದರೆ ಇಂತಹ ಮೌನವು ಬಾಹ್ಯಮೌನವಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿರ್ವಿಷಯವಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ವಾಣಿಯನ್ನು ಪರಿಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಸಂಯಮಿತವಾಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಬಾಹ್ಯ ಮೌನವೂ ಕೂಡ ಲಾಭದಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಿಯ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಅವನ ವಾಣಿಯಾದರೋ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಪರಿಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಸಂಯಮಿತವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ವಾಣಿಯ ಮೌನವೇ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಆ ಭಕ್ತನ ವಾಣಿಯಿಂದಲಾದರೋ ಪ್ರಾಯಶಃ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ನಾಮ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಕೀರ್ತನವೇ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪರಮ ಉಪಕಾರವೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಇದಲ್ಲದೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಚಾರವನ್ನೂ ಭಕ್ತರ ಮೂಲಕವೇ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ವಾಣಿಯಿಂದ ಮೌನವಾಗಿರುವವನು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಿಯ ಭಕ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಮಾತನಾಡುವವನು ಅಲ್ಲ, ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅರವತ್ತೆಂಟು ಮತ್ತು ಅರವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯ ಪ್ರಚಾರಮಾಡುವವನನ್ನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಿಯವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವವನೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮಹತ್ ಕಾರ್ಯವು ವಾಣಿಯ ಮೌನದಿಂದ ಆಗಲಾರದು. ಇದಲ್ಲದೆ ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾನಸಿಕ ತಪದ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಮೌನ’ ಶಬ್ದ ಬಂದಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ‘ಮೌನ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವು ವಾಣಿಯ ಮೌನವೇ ಇಷ್ಟವಾಗುವುದಿದ್ದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಅದನ್ನು ವಾಣಿಯ ತಪದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು; ಆದರೆ ಹಾಗೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಇದರಿಂದಲೂ ಮುನೀಭಾವದ ಹೆಸರು ಮೌನವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈ ಮುನೀಭಾವವು ಯಾರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೋ ಅವನೇ ಮೌನೀ ಅಥವಾ ಮನನಶೀಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ವಾಣಿಯ ಮೌನವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಹಠದಿಂದಲೂ ಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಇದರಿಂದ ಇದು ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ತ್ವದ ವಿಷಯ ಅಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ವೌನ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವು ವಾಣಿಯ ಮೌನವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಮನದ ಮನನಶೀಲತೆಯೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಾಣಿಯ ಸಂಯಮವಾದರೋ ಇದರ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯೇನ ಕೇನಚಿತ್ ಸಂತುಷ್ಟಃ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲವೇನು? ತಾನಾಗಿಯೇ ಏನೆಲ್ಲ ಸಿಗುವುದೋ ಅದರಲ್ಲೇ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರಬೇಕೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಭಕ್ತನು ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಬೇರೆ ಯಾವ ಭಾವದ ಸ್ಫುರಣೆಯು ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ-ಅವನ ಮೂಲಕ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯತ್ನವು ಆಗದೇ ಇರುವುದು ಮತ್ತು ಅವನ ಲೌಕಿಕ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವೂ ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕವೇ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸುಸಂಗತವೂ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೇನ ಕೇನಚಿತ್ ಸಂತುಷ್ಟಃ’ದಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಕ್ಕನುಕೂಲ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗಿಯಾದ ನ್ಯಾಯಸಂಗತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ನಿಷೇಧವಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧಾನುಕೂಲ ಏನೆಲ್ಲ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೋ ಅದರಲ್ಲೇ ಭಕ್ತನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ ರುತ್ತಾನೆ. ‘ಯೇನ ಕೇನಚಿತ್ ಸಂತುಷ್ಟಃ’ದ ಭಾವವು ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ವಸ್ತುತಃ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಾದರೋ ತನ್ನ ಪರಮ ಇಷ್ಟನಾದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದು ಸದಾಕಾಲ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೇನ ಕೇನಚಿತ್ ಸಂತುಷ್ಟಃ’ದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು-ಹೊರಗಿನ ವಸ್ತುಗಳು ಬಂದು ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಅವನ ತುಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾರಬ್ಧಾನುಸಾರ ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿಗಳ ಕಾರಣೀಭೂತ ಏನೆಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತ ವಾಗುತ್ತವೋ ಅವನು ಅದರಲ್ಲೇ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಿಕೇತಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಏನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರಿಗೆ ತನ್ನದೆಂಬ ಮನೆಯಿಲ್ಲವೋ ಅವನಿಗೆ ‘ಅನಿಕೇತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನ ಯಾವ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತನು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪೂರ್ಣ ರೂಪದಿಂದ ಮನೆಯೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಟ್ಟಿರುವರೋ, ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸತ್ತ್ವವು ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರಾದರೋ ‘ಅನಿಕೇತ’ರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಲ್ಲದೆ ಯಾರು ತನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಸರ್ವಥಾ ಅಕಿಂಚನರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಯಾರ ಮನೆ-ಮಠ, ಶರೀರ, ವಿದ್ಯಾ-ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತ ನದ್ದೇ ಆಗಿವೆಯೋ-ಮತ್ತೆ ಅವರು ಬಯಸಿದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯಾಗಿರಲಿ, ಅಥವಾ ಗೃಹಸ್ಥನಾಗಿರಲಿ, ವಾನಪ್ರಸ್ಥನಾಗಿರಲಿ ಅವರೂ ಕೂಡ ‘ಅನಿಕೇತರೇ’ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಹೇಗೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲವಾದಾಗ ಶರೀರವಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ವಿದೇಹಿಯೆನ್ನುತ್ತಾರೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಯಾರಿಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲವೋ ಅವನು ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಮನೆಯಿಲ್ಲದ ‘ಅನಿಕೇತ’ನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಕ್ತನನ್ನು ‘ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ’ ಎನ್ನುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಕ್ತನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣ ಅವನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಶಯಗಳು ಸಮೂಲ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ದೃಢವಿಶ್ವಾಸವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನ ನಿಶ್ಚಯವು ಅಟಲ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಿಲವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮೋಹ ಅಥವಾ ಭಯ ಮೊದಲಾದ ವಿಕಾರಗಳಿಗೆ ವಶವಾಗಿ ಧರ್ಮದಿಂದ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಎಂದೂ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ’ ಶಬ್ದದ ವಿಶೇಷ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐವತ್ತೈದರಿಂದ ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ನೋಡಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರ ತನಕ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ‘ಯಾರು ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ’, ‘ಯಾರು ಇಂತಹ ಭಕ್ತಿವಂತ ಪುರುಷನಿದ್ದಾನೋ ಅವನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ’, ‘ಇಂತಹ ಪುರುಷನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆ- ಬೇರೆಯಾಗಿ ಐದು ಸಲ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ, ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಭಗವದ್ ಭಕ್ತನದ್ದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವೂ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿವೆ. ಆದರೂ ಸ್ವಭಾವಾದಿ ಭೇದದಿಂದ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿಯೂ ಗುಣ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಂತರವಿರುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೇ ಆಗಿದೆ. ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಮತೆ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಮೊದಲಾದ ವಿಕಾರಗಳು ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಂತೂ ನಿಜ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ವಿಚಾರಮಾಡಿ ನೋಡಿದಾಗ ಈ ಐದೂ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೋ ಭಾವದಿಂದ, ಎಲ್ಲೋ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ-ಶೋಕದ ಅಭಾವವು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಅದ್ವೇಷ್ಟಾ’ದಿಂದ ದ್ವೇಷದ, ‘ನಿರ್ಮಮಃ’ದಿಂದ ರಾಗದ ಮತ್ತು ‘ಸಮದುಃ ಖಸುಖಃ’ದಿಂದ ಹರ್ಷ-ಶೋಕದ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ-ಅಮರ್ಷ, ಭಯ ಮತ್ತು ಉದ್ವೇಗದ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ-ಶೋಕದ ಅಭಾವವು ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ಅನಪೇಕ್ಷಃ’ದಿಂದ ರಾಗದ, ‘ಉದಾ-ಸೀನಃ’ದಿಂದ ದ್ವೇಷದ ಮತ್ತು ‘ಗತವ್ಯಥಃ’ದಿಂದ ಹರ್ಷ-ಶೋಕದ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ‘ನ ಕಾಂಕ್ಷತಿ’ದಿಂದ ರಾಗದ, ‘ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ’ಯಿಂದ ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ‘ನ ಹೃಷ್ಯತಿ’ ಹಾಗೂ ‘ನ ಶೋಚತಿ’ಯಿಂದ ಹರ್ಷ-ಶೋಕದ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಐದನೇ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಗವಿವರ್ಜಿತಃ’ ಹಾಗೂ ‘ಸಂತುಷ್ಟಃ’ ದಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಮತ್ತು ‘ಶೀತೋಷ್ಣ ಸುಖ-ದುಃಖೇಷು ಸಮಃ’ದಿಂದ ಹರ್ಷ-ಶೋಕದ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಂತುಷ್ಟಃ’ ಪದವು ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಹಾಗೂ ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳ ಅಭಾವ ಮತ್ತು ಸಮತೆ ಹಾಗೂ ಶಾಂತಿಯಾದರೋ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವಭೇದದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಭೇದವೂ ಉಳಿಯಬಲ್ಲುದು. ಇದೇ ಭೇದದ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತಗೊಳಿಸಿ ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಐದು ಬಾರಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ವಿಭಾಗಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿಯೂ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಯಾರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿವೆಯೋ ಅವನೇ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಿಯಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸಿದ್ಧಪುರುಷನದೋ ಅಥವಾ ಸಾಧಕನದೋ?
ಉತ್ತರ - ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗ - ಇಲ್ಲಿ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸಾಧಕನದ್ದಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದ ಸಿದ್ಧಪುರುಷರದ್ದೇ ಆಗಿವೆ ಎಂದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮೊದಲಿಗಾದರೋ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯ ಮತ್ತು ಫಲಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಯಾದಮೇಲೆ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳ ವರ್ಣನೆ ಬಂದಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಗುಣಾತೀತ ತತ್ತ್ವದರ್ಶೀ ಮಹಾತ್ಮರ ಯಾವ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನೋ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಇವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಇವು ಸಾಧಕನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಆಗಲಾರವು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ‘ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ, ಅದರಿಂದ ಇದರ ಹೆಸರು ಕೂಡ ‘ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ. ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಉತ್ತರವೂ ಕೂಡ ಉಪಾಸನಾ ವಿಷಯಕವಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನು ‘ಯೋ ಮದ್ಭಕ್ತಃ ಸ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ’, ‘ಭಕ್ತಿಮಾನ್ ಯಃ ಸ ಮೇ ಪ್ರಿಯಃ’, ಇತ್ಯಾದಿ ವಾಕ್ಯಗಳ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಜನರು ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಅವರ ಲಕ್ಷಣಗಳೇ ಆಗಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನಯೋಗಾದಿ ಯಾವುದೇ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆಯೂ ಆ ಸಿದ್ಧ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಅಂತರ ಉಳಿಯುತ್ತದೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅವರ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ದೊರಕಿದ ಪರಮ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಯಾವ ಅಂತರವೂ ಉಳಿಯು ವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸ್ವಭಾವದ ಭಿನ್ನತೆಯ ಕಾರಣ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಭೇದಗಳು ಉಳಿಯಬಲ್ಲವು. ‘ಸದೃಶಂ ಚೇಷ್ಟತೇ ಸ್ವಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಕೃತೇರ್ಜ್ಞಾನವಾನಪಿ’ (3/33). ಈ ಮಾತಿನಿಂದಲೂ ಕೂಡ-ಎಲ್ಲಾ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೋತ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಭೇದ ಉಳಿದಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ ಮೊದಲಾದ ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ವಿಕಾರಗಳ ಅಭಾವ ಹಾಗೂ ಸಮತೆ ಮತ್ತು ಪರಮಶಾಂತಿ-ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳಾದರೋ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಸಮಾನಭಾವದಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಮೈತ್ರೀ ಮತ್ತು ಕರುಣೆ ಇವು ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತವೆ. ಸಂಸಾರ, ಶರೀರ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಉಪರತಿ-ಇವು ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಿಂದ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆದ ಮಹಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅನಾಸಕ್ತ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿರುವುದು ಈ ಲಕ್ಷಣವು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ.
ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐವತ್ತೈದರಿಂದ ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ, ಎಷ್ಟೋ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪುರುಷರ, ಹಾಗೂ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದ ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರರಿಂದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳಿವೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಆ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಆದರ್ಶವೆಂದು ತಿಳಿದು ತುಂಬಾ ಪ್ರಯತ್ನದೊಂದಿಗೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸುವವರ, ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧಾಳು, ಶರಣಾಗತ ಭಕ್ತರ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರನ್ನು ತನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯರೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-20)
ಯೇ ತು ಧರ್ಮ್ಯಾಮೃತಮಿದಂ ಯಥೋಕ್ತಂ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ ।
ಶ್ರದ್ದಧಾನಾ ಮತ್ಪರಮಾ ಭಕ್ತಾಸ್ತೇಽತೀವ ಮೇ ಪ್ರಿಯಾಃ ॥
ತು - ಆದರೆ, ಯೇ - ಯಾರು, ಶ್ರದ್ದಧಾನಾಃ - ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುರುಷರು, ಮತ್ಪರಮಾಃ - ನನ್ನ ಪರಾಯಣರಾಗಿ, ಇದಮ್ - ಈ, ಯಥಾ, ಉಕ್ತಮ್ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿರುವ, ಧರ್ಮ್ಯಾಮೃತಮ್ - ಧರ್ಮಮಯವಾದ ಅಮೃತವನ್ನೂ, ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ - ನಿಷ್ಕಾಮ ಪ್ರೇಮಭಾವದಿಂದ ಸೇವನೆ ಮಾಡುವರೋ, ತೇ - ಆ, ಭಕ್ತಾಃ - ಭಕ್ತರು, ಮೇ- ನನಗೆ,
ಅತೀವ - ಅತಿಶಯವಾಗಿ, ಪ್ರಿಯಾಃ - ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 20 ॥
ಆದರೆ ಯಾರು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುರುಷರು, ನನ್ನ ಪರಾಯಣರಾಗಿ, ಈ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿರುವ ಧರ್ಮ ಮಯವಾದ ಅಮೃತವನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಪ್ರೇಮಭಾವದಿಂದ ಸೇವನೆ ಮಾಡುವರೋ ಆ ಭಕ್ತರು ನನಗೆ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥20॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಉದ್ದೇಶವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹದಿಮೂರರಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದ ತನಕ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತ ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಈ ಸಿದ್ಧರಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಆದರ್ಶವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೋ ಅಂತಹ ಉತ್ತಮ ಸಾಧಕ ಭಕ್ತರ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಇದೇ ಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶ್ರದ್ಧಾಯುಕ್ತ ಭಗವತ್ಪರಾಯಣ ಪುರುಷರೆಂದು ಯಾರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನಾದ ಭಗವಂತನ ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿ, ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅವನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಚರಿತ್ರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಂತೆ ಸಮ್ಮಾನಪೂರ್ವಕ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಶ್ರದ್ಧಾವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪರಮ ಪ್ರೇಮೀ ಮತ್ತು ಪರಮ ದಯಾಳು ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಪರಮಗತಿಯೂ ಪರಮ ಆಶ್ರಯನೂ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳ ಆಧಾರನೂ ಹಾಗೂ ಸರ್ವಸ್ವನೆಂದೂ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಲಂಬಿತನಾಗಿದ್ದು, ಅವನು ಮಾಡಿರುವ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರುವವನನ್ನು ಭಗವತ್ಪರಾಯಣನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಭಗವದ್ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಮಯ ಅಮೃತದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಭಗವದ್ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳೇ ವಸ್ತುತಃ ಮಾನವ ಧರ್ಮದ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಮನುಷ್ಯ-ಜನ್ಮದ ಸಾರ್ಥಕತೆ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವುಗಳ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ಸಾಧಕನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಮುಖದಿಂದ ಪಾರಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಅಮೃತಸ್ವರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಲಕ್ಷಣ ಸಮುದಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಧರ್ಮಮಯ ಅಮೃತ’ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಿಂದ ತತ್ಪರನಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಪ್ರೇಮಭಾವದಿಂದ ಈ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾ ಪೂರ್ವಕ ಸದಾ ಸರ್ವದಾ ಸೇವಿಸುವುದೇ ‘ಪರ್ಯುಪಾಸತೆ’ಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೊದಲು ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತ ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಅವರನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ‘ಪ್ರಿಯಭಕ್ತ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಸಿದ್ಧರಲ್ಲವೋ ಆದರೂ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರನ್ನು ‘ಅತಿಶಯ ಪ್ರಿಯ’ನೆಂದು ಹೇಳಿದನು ಇದರಲ್ಲಿ ರಹಸ್ಯವೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆಯೋ ಅವರಲ್ಲಾದರೋ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅವರಿಗೆ ನಿತ್ಯ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ-ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಈ ಗುಣಗಳು ಇರುವುದು ಯಾವುದೇ ದೊಡ್ಡ ಮಾತಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯಾವ ಏಕನಿಷ್ಠ ಸಾಧಕ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶನವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು ಪರಮಶ್ರದ್ದೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ತನು, ಮನ, ಧನ, ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಅವನ ಪರಾಯಣರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ನಿರಂತರ ಅವನನ್ನೇ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸತತ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ಕಳೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ-ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದರ್ಶನವಾಗದೆಯೂ ಕೇವಲ ವಿಶ್ವಾಸದಮೇಲೆ ಇಷ್ಟು ಅವಲಂಬಿಸಿರುವುದು ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ತ್ವದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅವರು ವಿಶೇಷ ಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅಂತಹ ಪ್ರೇಮೀಭಕ್ತರನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ನಿತ್ಯಸಂಗವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸಂತುಷ್ಟರನ್ನಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನು ಅವರ ಋಣಿಯೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಭಗವಂತನ ಮಾನ್ಯತೆ ಇದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅವರು ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರಿಗಿಂತಲೂ ಕೂಡ ‘ಅತಿಶಯ ಪ್ರಿಯ’ರೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.
ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನಸಂವಾದೇ
ಭಕ್ತಿಯೋಗೋ ನಾಮ ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 12 ॥
॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥
॥ ಅಥ ತ್ರಯೋದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞವಿಭಾಗಯೋಗವು ॥
ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು— ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ (ಶರೀರ), ಮತ್ತು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ (ಆತ್ಮಾ) ಪರಸ್ಪರ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿವೆ. ಕೇವಲ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಇವೆರಡೂ ಒಂದೆಂಬಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಕ್ಷೇತ್ರವು ಜಡ, ವಿಕಾರೀ, ಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ನಾಶಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ; ಹಾಗೂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಚೇತನ, ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪೀ, ನಿರ್ವಿಕಾರಿ, ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಎರಡರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಿಭಾಗಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಕ್ಷೇತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞವಿಭಾಗಯೋಗ’ವೆಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.
ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ—ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರ (ಶರೀರ) ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ (ಆತ್ಮಾ) ಇವುಗಳ ಲಕ್ಷಣ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಜೊತೆಗೆ ಆತ್ಮನ ಏಕತೆಯ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಗೈದು ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞದ ಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮೂರರಲ್ಲಿ ವಿಕಾರಸಹಿತ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಪ್ರಭಾವ ಸಹಿತ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞದ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಋಷಿ, ವೇದ, ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತ ಐದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆರರಲ್ಲಿ ವಿಕಾರಗಳ ಸಹಿತ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಏಳರಿಂದ ಹನ್ನೊಂದರವರೆಗೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಧನವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಯಾವುದರ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ’ವೆಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ‘ಅಮಾನಿತ್ವ’ ಮೊದಲಾದ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾತ್ವಿಕ ಭಾವಗಳ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಹನ್ನೆಡರಿಂದ ಹದಿನೇಳರತನಕ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆಗೈದು ಹದಿನೆಂಟರಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟರವರೆಗಿನ ಪ್ರತಿಪಾದಿತ ವಿಷಯಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿ ಈ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಫಲವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಾದ ನಂತರ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಪುರುಷರ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದವರೆಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯದ ಹಾಗೂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮ ಮತ್ತು ಆತ್ಮದ ಏಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಸಹಿತ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಿ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಉಪಾಯಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೆಂದು ಹೇಳಿ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳರಿಂದ ಮೂವತ್ತರ ತನಕ ‘ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಮಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತ, ಅವಿನಾಶಿ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಎಷ್ಟು ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದಿಂದಲೇ ವಿಸ್ತೃತ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ’ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿಯುವುದರ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು, ಜೊತೆಗೇ ಅದರ ಫಲವನ್ನೂ ಸಹ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತಮೂರರತನಕ ಆತ್ಮನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅದರ ಅಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತು ನಿರ್ಲೇಪತ್ವವನ್ನು ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳ ಮೂಲಕ ನಿರೂಪಿಸಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಫಲವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಸಗುಣ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣದ ಉಪಾಸಕರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಮಾಡಿದ್ದನು. ಅದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತ ಭಗವಂತನು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಸಗುಣ ಉಪಾಸಕರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಗೈದು ಮೂರರಿಂದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ನಿರ್ಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯ ಸ್ವರೂಪ, ಅದರ ಫಲ ಮತ್ತು ದೇಹಾಭಿಮಾನಿಗಳಿಗಾಗಿ ಅದರ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಕಠಿಣತೆಯ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಆರರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸಗುಣ ಉಪಾಸನೆಯ ಮಹತ್ತ್ವ, ಫಲ, ಪ್ರಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಭಗವದ್ಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು; ನಿರ್ಗುಣದ ತತ್ತ್ವ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರದ ತತ್ತ್ವ ಅರ್ಥಾತ್ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ವಿಷಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಕ್ಷೇತ್ರ (ಶರೀರ) ಹಾಗೂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ (ಆತ್ಮಾ) ಇವುಗಳ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. —
(ಶ್ಲೋಕ-1)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಇದಂ ಶರೀರಂ ಕೌಂತೇಯ ಕ್ಷೇತ್ರಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ।
ಏತದ್ಯೋ ವೇತ್ತಿ ತಂ ಪ್ರಾಹುಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಇತಿ ತದ್ವಿದಃ ॥
ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಇದಮ್ - ಈ, ಶರೀರಮ್ - ಶರೀರವು, ಕ್ಷೇತ್ರಮ್ - ಕ್ಷೇತ್ರ, ಇತಿ - ಈ (ಹೆಸರಿನಿಂದ), (ಮತ್ತು), ಏತತ್ - ಇದನ್ನು, ಯಃ - ಯಾರು, ವೇತ್ತಿ - ತಿಳಿದಿರುವನೋ, ತಮ್ - ಅವನನ್ನು, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ - ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’, ಇತಿ - ಈ (ಹೆಸರಿನಿಂದ), ಅಭಿಧೀಯತೇ - ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ತದ್ವಿದಃ - ಅವುಗಳ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಅರಿತಿರುವ ಜ್ಞಾನಿಗಳು, ಪ್ರಾಹುಃ - ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ।। 1 ।।
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು-ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಈ ಶರೀರವು ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಯಾರು ತಿಳಿದಿರುವನೋ ಅವನನ್ನು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿತಿರುವ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೀಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ।। 1 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶರೀರಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಇದಮ್’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಏಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಶರೀರಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಇದಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು-ಇದು ಆತ್ಮನ ಮೂಲಕ ನೋಡಲು ಮತ್ತು ತಿಳಿಯಲು ಆಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ದೃಶ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ದೃಷ್ಟಾರೂಪೀ ಆತ್ಮನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿರುವನು. ಹೇಗೆ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿದ ಬೀಜಗಳಿಗನುರೂಪವಾಗಿ ಫಲವು ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮ- ಸಂಸ್ಕಾರ ರೂಪೀ ಬೀಜಗಳ ಫಲವೂ ಕೂಡ ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಇದು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಕೂಡ ಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಇದನ್ನು ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ‘ಕ್ಷರ’ ಪುರುಷನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ (ಕ್ಷೇತ್ರ)ವನ್ನು ಯಾರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ ಅವನನ್ನು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅಂತರಾತ್ಮಾ ‘ದೃಷ್ಟಾ’ನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮಹಾಭೂತ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯ ಮೊದಲಾದ ಇರುವ ಜ್ಞೇಯ (ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬರುವಂತಹ) ದೃಶ್ಯ ವರ್ಗವೆಲ್ಲವೂ ಜಡ, ವಿನಾಶೀ, ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾಗಿದೆ. ಚೇತನ ಆತ್ಮನು ಆ ದೃಶ್ಯ ಜಡವರ್ಗದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ಅದರ ಜ್ಞಾತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ತುಂಬಿಹೋಗಿರುವನು ಮತ್ತು ಅದರ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿರುವನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವನನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಜ್ಞಾತಾ ಚೇತನ ಆತ್ಮನನ್ನು ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ’ (7/5), ಎಂಟರಲ್ಲಿ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ’ (8/3) ಮತ್ತು ಹದಿನೈದರಲ್ಲಿ ‘ಅಕ್ಷರ ಪುರುಷ’ (15/16) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಆತ್ಮ ತತ್ತ್ವವು ತುಂಬಾ ಗಹನವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಮೂಲಕ ಕೆಲವು ಕಡೆ ಸ್ತ್ರೀವಾಚಕ, ಕೆಲವುಕಡೆ ನಪುಂಸಕವಾಚಕ ಮತ್ತು ಕೆಲವುಕಡೆ ಪುರುಷವಾಚಕ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಇದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನು ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನೂ, ಅಲಿಂಗನೂ, ನಿತ್ಯನೂ, ನಿರ್ವಿಕಾರಿಯೂ ಹಾಗೂ ಚೇತನ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತದ್ವಿದಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ತತ್’ ಪದದ ಮೂಲಕ ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ ಎರಡನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವೆರಡನ್ನು (ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ) ಯಾರು ಯಥಾರ್ಥ ರೂಪದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ ಅವರು ‘ತದ್ವಿದಃ’ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ತತ್ತ್ವವೇತ್ತರಾದ ಮಹಾತ್ಮರು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆದುದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಆಶಂಕೆಯ ಕುರಿತು ಅವಕಾಶವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಗೈಯ್ಯುತ್ತಾ ಜ್ಞಾನದ ಲಕ್ಷಣದ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-2)
ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಂ ಚಾಪಿ ಮಾಂ ವಿದ್ಧಿ ಸರ್ವಕ್ಷೇತ್ರೇಷು ಭಾರತ ।
ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋರ್ಜ್ಞಾನಂ ಯತ್ತಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಮತಂ ಮಮ ॥
ಭಾರತ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! (ನೀನು), ಸರ್ವಕ್ಷೇತ್ರೇಷು - ಎಲ್ಲಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಮ್ - ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಅರ್ಥಾತ್ ಜೀವಾತ್ಮನು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಮಾಮ್ - ನಾನೆಂದೇ, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋಃ - ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಅರ್ಥಾತ್ ವಿಕಾರಸಹಿತ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮತ್ತು ಪುರುಷನನ್ನು, ಯತ್ - ಯಾವುದು, ಜ್ಞಾನಮ್ - ತತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆಯೋ,
ತತ್ - ಅದು, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ, (ಇತಿ) - ಹೀಗೆಂಬ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಮತಮ್ - ಮತವಾಗಿದೆ. ।। 2 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಎಲ್ಲಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಅರ್ಥಾತ್ ಜೀವಾತ್ಮನು ಸಹ ನಾನೆಂದೇ ತಿಳಿ, ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಅರ್ಥಾತ್ ವಿಕಾರಸಹಿತ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮತ್ತು ಪುರುಷನನ್ನು ಯಾವುದು ತತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವು ದಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ನನ್ನ ಮತವಾಗಿದೆ. ।। 2 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ (ಜೀವಾತ್ಮಾ)ನೂ ಕೂಡ ನಾನೇ ಎಂದು ತಿಳಿ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ‘ಆತ್ಮಾ’ ಮತ್ತು ‘ಪರಮಾತ್ಮಾ’ ಇವರ ಏಕತೆಯ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ವಸ್ತುತಃ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಗದಿಂದ ಭೇದದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಯಾವ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವಾಗಲೂ ಪ್ರಾಯಶಃ ಅದೇ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು-ಸಮಸ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಚೇತನ ಆತ್ಮಾ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಿದ್ದಾನೋ ಅದು ನನ್ನ ಅಂಶವೇ (15/7). ಆದ ಕಾರಣ ವಸ್ತುತಃ ನನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ; ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನಾನೇ ಜೀವಾತ್ಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕಂಡುಬರುತ್ತೇನೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಇಲ್ಲಿ - ಸಮಸ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ (ಜೀವಾತ್ಮ)ನನ್ನು ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ಕೂಡ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ತಿಳಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಪ್ರಕರಣವಾಗಿದ್ದರೆ ಈ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಿತ್ತು; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿಯ ಪ್ರಕರಣವು ಜ್ಞಾನಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ, ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆಯು ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗೌಣವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅದ್ವೈತಪರ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯೇ ಸರಿಯೆಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾವ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞದ ಜ್ಞಾನವಿದೆಯೋ ಅದೇ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ-ಎಂಬುದೇ ನನ್ನ ಮತವಾಗಿದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ವು ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶ-ಧರ್ಮವುಳ್ಳ, ಜಡ, ಅನಿತ್ಯ, ಜ್ಞೇಯ (ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವಂತಹ) ಮತ್ತು ಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ (ಆತ್ಮಾ)ನು ನಿತ್ಯ, ಚೇತನ, ಜ್ಞಾತಾ, ನಿರ್ವಿಕಾರೀ, ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಸದಾಕಾಲ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಇರುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಎರಡೂ ಪರಸ್ಪರ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣ ವಾಗಿವೆ. ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಎಂದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ವಾಸ್ತವಿಕಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಇದು ನನ್ನ ಮತವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಶಯ ಅಥವಾ ಭ್ರಮೆ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಪೂರ್ಣಜ್ಞಾನವಾದ ಮೇಲೆ ಜಗತ್ತಿನ ಭ್ರಮೆಯ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞದ ಸ್ವರೂಪಾದಿಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-3)
ತತ್ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಯಚ್ಚ ಯಾದೃಕ್ಚ ಯದ್ವಿಕಾರಿ ಯತಶ್ಚ ಯತ್ ।
ಸ ಚ ಯೋ ಯತ್ಪ್ರಭಾವಶ್ಚ ತತ್ಸಮಾಸೇನ ಮೇ ಶೃಣು ॥
ತತ್ - ಆ, ಕ್ಷೇತ್ರಮ್ - ಕ್ಷೇತ್ರವು, ಯತ್ - ಯಾವುದು, ಚ - ಮತ್ತು, ಯಾದೃಕ್ - ಹೇಗಿದೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಯದ್ವಿಕಾರಿ - ಯಾವ ವಿಕಾರಗಳನ್ನುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆಯೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯತಃ - ಯಾವುದರಿಂದ, ಯತ್ - ಯಾವುದು ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಸಃ - ಆ (ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೂ ಕೂಡ), ಯಃ - ಯಾರು, ಚ - ಮತ್ತು, ಯತ್ಪ್ರಭಾವಃ - ಯಾವ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ,
ತತ್ - ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ, ಸಮಾಸೇನ - ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಮೇ - ನನ್ನಿಂದ, ಶೃಣು - ಕೇಳು. ।। 3 ।।
ಆ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಯಾವುದು ಮತ್ತು ಹೇಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಯಾವ ವಿಕಾರಗಳುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಿಂದ ಯಾವುದು ಉಂಟಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೂ ಕೂಡ ಯಾರು ಮತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು. ।। 3 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕ್ಷೇತ್ರಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ತತ್’ ವಿಶೇಷಣ ಕೊಡುವುದರ ಭಾವವೇನು? ಹಾಗೂ ‘ಯತ್’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು
ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಾತಿನ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣದ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅದು ಯಾವ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಕ್ಷೇತ್ರಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ತತ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು-ಶರೀರರೂಪೀ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವುದರ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಮಾಡುವ ಮಾತನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಯತ್’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾದೃಕ್’ ಪದದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಹೇಳುವುದರ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಎಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಯಾದೃಕ್’ ಪದದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತಾರು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲವೆಂದು ತೋರಿಸಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯದ್ವಿಕಾರಿ’ ಪದದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನನ್ನು ಹೇಳಲು ಸಂಕೇತ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಯಾವ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಯದ್ವಿಕಾರಿ’ ಪದದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯತಃ ಚ ಯತ್’ ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನನ್ನು ಹೇಳುವ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಮುದಾಯದ ಹೆಸರು ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪದಾರ್ಥ ಯಾವುದರಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ-ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಸಂಕೇತವನ್ನು ‘ಯತಃ ಚ ಯತ್’ ಪದಗಳಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಹಾಗೂ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಯಃ’ ಪದದಿಂದ ಅದರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಏನನ್ನು ಹೇಳಲು ಸಂಕೇತಮಾಡಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಸಃ’ ಪದವು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಯಃ’ ಪದದಿಂದ ಅದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳುವ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಅದರ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಹಾಗೂ ವಾಸ್ತವಿಕ ಎರಡೂ ಸ್ವರೂಪಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ‘ಅನಾದಿ’ ಇಪ್ಪತ್ತರಲ್ಲಿ ‘ಸುಖದುಃಖಗಳ ಭೋಕ್ತಾ’ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ‘ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವೆತ್ತುವವನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಪುರುಷನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೇಳರಿಂದ ಮೂವತ್ತರವರೆಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಜೊತೆಗೆ ಏಕತ್ವವನ್ನು ಮಾಡಿ ಅದರ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪದ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯತ್ಪ್ರಭಾವಃ’ ಪದದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಹೇಳುವ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಯಾವ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಯತ್ಪ್ರಭಾವಃ’ದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಮೂವತ್ತೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ರ ಯಾವ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳಿರುವನು - ಈಗ ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿ, ವೇದ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರದ ಉಕ್ತಿಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು ಋಷಿ, ವೇದ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರ ಇವುಗಳಿಗೆ ಆದರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-4)
ಋಷಿಭಿರ್ಬಹುಧಾ ಗೀತಂ ಛಂದೋಭಿರ್ವಿವಿಧೈಃ ಪೃಥಕ್ ।
ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಪದೈಶ್ಚೈವ ಹೇತುಮದ್ಭಿರ್ವಿನಿಶ್ಚಿತೈಃ ॥
ಈ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ತತ್ತ್ವವು ಋಷಿಭಿಃ - ಋಷಿಗಳ ಮೂಲಕ, ಬಹುಧಾ - ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದ, ಗೀತಮ್ - ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ (ಮತ್ತು), ವಿವಿಧೈಃ - ವಿವಿಧ, ಛಂದೋಭಿಃ - ವೇದಮಂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕವೂ, ಪೃಥಕ್ - ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, (ಗೀತಮ್) - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ವಿನಿಶ್ಚಿತೈಃ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಹೇತುಮದ್ಭಿಃ - ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾದ, ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಪದೈಃ - ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರದ ಪದಗಳ ಮೂಲಕ, ಏವ - ವೂ ಕೂಡ, (ಗೀತಮ್) - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥ 4 ।।
ಈ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ತತ್ವವು ಋಷಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ವೇದಮಂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕವೂ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರದ ಪದಗಳ ಮೂಲಕವೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।। 4 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಋಷಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ - ಮಂತ್ರಗಳ ದ್ರಷ್ಟಾರರು ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿಗಳ ರಚಯಿತರಾದ ಋಷಿ ಗಡಣವು ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ಮತ್ತು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪುರಾಣ ಇತಿಹಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವರ್ಣನೆಗೈದು ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಅದರ ಸಾರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿವಿಧೈಃ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಛಂದೋಭಿಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ (ಆ ತತ್ತ್ವ) ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ವಿವಿಧೈಃ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಛಂದೋಭಿಃ’ ಪದವು ಋಕ್, ಯಜುಃ, ಸಾಮ ಮತ್ತು ಅಥರ್ವ-ಈ ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳ ಸಂಹಿತೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಎರಡೂ ಭಾಗಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಸಮಸ್ತ ಉಪನಿಷತ್ತು ಮತ್ತು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಶಾಖೆಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಇದರ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ಮೂಲಕ (ಆ ತತ್ತ್ವ) ವಿಭಾಗ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು-ಯಾವ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸುವುದನ್ನೇ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿಭಾಗ ಪೂರ್ವಕ ವರ್ಣನೆಯು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿನಿಶ್ಚಿತೈಃ’ ಮತ್ತು ‘ಹೇತುಮದ್ಭಿಃ’ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಪದೈಃ’ ಪದವು ಯಾವ ಪದಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮತ್ತು ಸರ್ವದಾ ಅಸಂದಿಗ್ಧವಾದ ಪದವನ್ನು ‘ವಿನಿಶ್ಚಿತ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಗಿರುವ ಅರ್ಥಾತ್ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯುಕ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಪದಗಳನ್ನು ‘ಹೇತುಮತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಎರಡೂ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಪದೈಃ’ ಪದವು ವೇದಾಂತ ದರ್ಶನದ ‘ಅಥಾತೋ ಬ್ರಹ್ಮಜಿಜ್ಞಾಸಾ’ ಆದಿ ಸೂತ್ರರೂಪೀ ಪದಗಳ ವಾಚಕವೆಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಕಾಣಬರುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವು-ಶ್ರುತಿ ಸ್ಮೃತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಯಾವ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ತತ್ತ್ವವು ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರದ ಪದಗಳ ಮೂಲಕ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿರುವುದರ, ಸಾರವನ್ನೇ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಋಷಿ, ವೇದ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯತ್ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾದ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮತ್ತು ‘ಯದ್ವಿಕಾರಿ’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾದ ಅದರ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-5)
ಮಹಾಭೂತಾನ್ಯಹಂಕಾರೋ ಬುದ್ಧಿರವ್ಯಕ್ತಮೇವ ಚ ।
ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ದಶೈಕಂ ಚ ಪಂಚ ಚೇಂದ್ರಿಯಗೋಚರಾಃ ॥*
* ಇದರಂತೆ ಇರುವ ವರ್ಣನೆಯು ಸಾಂಖ್ಯಕಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯೋಗದರ್ಶದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಬರುತ್ತದೆ-ಅಂದರೆ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿರವಿಕೃತಿರ್ಮಹದಾದ್ಯಾಃ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಯಃ ಸಪ್ತಷೋಡಶಕಸ್ತು ವಿಕಾರೋ ನ ಪ್ರಕೃತಿರ್ನ ವಿಕೃತಿಃ ಪುರುಷಃ॥
(ಸಾಂಖ್ಯಕಾರಿಕಾ 3)
ಅರ್ಥಾತ್ ಒಂದು ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿ ಇದೆ, ಅದು ಯಾವುದರ ವಿಕೃತಿ (ವಿಕಾರ)ಯಾಗಿಲ್ಲ. ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಪಂಚತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು (ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು) ಈ ಏಳು ಪ್ರಕೃತಿ-ವಿಕೃತಿಯಾಗಿವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಈ ಏಳೂ ಪಂಚಭೂತಾದಿಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಆಗಿವೆ ಮತ್ತು ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗುವುದರಿಂದ ವಿಕೃತಿಯೂ ಕೂಡ ಆಗಿವೆ. ಪಂಚಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಪಂಚಕರ್ಮೆಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಈ ಹನ್ನೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಪಂಚಮಹಾಭೂತ ಈ ಹದಿನಾರು ಕೇವಲ ವಿಕೃತಿ (ವಿಕಾರಯಾಗಿವೆ, ಅವು ಯಾವುದರ ಪ್ರಕೃತಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾರಣವಾಗಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಾದರೋ ಅಹಂಕಾರದ ಹಾಗೂ ಪಂಚಸ್ಥೂಲ ಮಹಾಭೂತಗಳು ಪಂಚತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳ ಕಾರ್ಯವಾಗಿವೆ; ಆದರೆ ಪುರುಷನು ಯಾವುದರ ಕಾರಣವೂ ಅಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದರ ಕಾರ್ಯವೂ ಅಲ್ಲ. ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಗನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ - ‘ವಿಶೇಷಾವಿಶೇಷಲಿಂಗಮಾತ್ರಾಲಿಂಗಾನಿ ಗುಣಪರ್ವಾಣಿ’ (2/19) ವಿಶೇಷ ಅಂದರೆ ಪಂಚಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಪಂಚಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಒಂದು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಐದು ಸ್ಥೂಲಭೂತಗಳು; ಅವಿಶೇಷ ಅಂದರೆ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಪಂಚತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು, ಲಿಂಗಮಾತ್ರ ಅಂದರೆ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಅಲಿಂಗ ಅಂದರೆ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿ ಈ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ತತ್ತ್ವ ಗುಣಗಳ ಅವಸ್ಥಾವಿಶೇಷವಾಗಿವೆ ; ಇದನ್ನೇ ದೃಶ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ದೃಶ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಮಹಾಭೂತಾನಿ - ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳು, ಅಹಂಕಾರಃ - ಅಹಂಕಾರವು, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿ, ಚ - ಮತ್ತು,
ಅವ್ಯಕ್ತಮ್- ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿ, ಏವ - ಕೂಡ, ಚ - ಹಾಗೂ, ದಶ - ಹತ್ತು, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಏಕಮ್ - ಒಂದು ಮನಸ್ಸು, ಚ - ಮತ್ತು, ಪಂಚ - ಐದು, ಇಂದ್ರಿಯಗೋಚರಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳು ಎಂದರೆ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ,
ರೂಪ, ರಸ ಮತ್ತು ಗಂಧ ।। 5 ।।
ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳು, ಅಹಂಕಾರ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿ ಕೂಡ ಹಾಗೂ ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಒಂದು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳು ಅರ್ಥಾತ್ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ ಮತ್ತು ಗಂಧ ।। 5 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಹಾಭೂತಾನಿ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸ್ಥೂಲ ಭೂತಗಳ ಮತ್ತು ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳ ಕಾರಣರೂಪೀ ಯಾವ ಪಂಚತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು ಅಂದರೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳಿವೆಯೋ-ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು, ‘ಭೂಮಿಃ’, ‘ಆಪಃ’, ‘ಅನಲಃ’, ‘ವಾಯುಃ’ ಮತ್ತು ‘ಖಮ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆಯೋ - ಅದೇ ಐದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಭೂತಾನಿ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಹಂಕಾರಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇದು ಸಮಷ್ಟಿ ಅಂತಃಕರಣದ ಒಂದು ಭೇದವಾಗಿದೆ. ಅಹಂಕಾರವೇ ಪಂಚತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಇದು ಮಹತ್ತತ್ತ್ವದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ; ಇದನ್ನೇ ‘ಅಹಂಭಾವ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಹಂಕಾರಃ’ ಪದವು ಅದರದ್ದೇ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬುದ್ಧಿಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದಕ್ಕೆ ‘ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ’ (ಮಹಾನ್) ಮತ್ತು ‘ಸಮಷ್ಟಿಬುದ್ಧಿ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಯಾವುದು ಸಮಷ್ಟಿ ಅಂತಃಕರಣದ ಒಂದು ಭೇದವಾಗಿದೆಯೋ, ತೀರ್ಮಾನವೇ ಯಾವುದರ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆಯೋ - ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿಃ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವ್ಯಕ್ತಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದು ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ ಆದಿ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಾರಣರೂಪೀ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಿದೆಯೋ, ಸಾಂಖ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಪ್ರಧಾನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ, ಭಗವಂತನು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಮಹದ್ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನೋ ಹಾಗೂ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂದು ಹೆಸರು ಕೊಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಮ್’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಯಾವು ಯಾವುವು?
ಉತ್ತರ - ವಾಕ್ (ಮಾತು) ಪಾಣಿ (ಕೈ) ಪಾದ (ಕಾಲು) ಉಪಸ್ಥ ಮತ್ತು ಗುದ (ಮಲದ್ವಾರ)-ಈ ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ ಗಳಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಶ್ರೋತ್ರ, (ಕಿವಿ) ತ್ವಚಾ (ಚರ್ಮ) ಚುಕ್ಷು (ಕಣ್ಣು) ರಸನಾ (ನಾಲಿಗೆ) ಮತ್ತು ಘ್ರಾಣ (ಮೂಗು) ಈ ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳಾಗಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಾಗಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲದರ ಕಾರಣ ಅಹಂಕಾರವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏಕಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಮಷ್ಟಿ ಅಂತಃಕರಣದ ಮನನ ಮಾಡುವಂತಹ ಯಾವ ಶಕ್ತಿ ವಿಶೇಷವಿದೆಯೋ, ಸಂಕಲ್ಪ ವಿಕಲ್ಪವೇ ಯಾವುದರ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆಯೋ-ಆ ಮನದ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಏಕಮ್’ ಪದವಿದೆ; ಇದೂ ಕೂಡ ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪಂಚ ಇಂದ್ರಿಯಗೋಚರಾಃ’ - ಈ ಪದಗಳ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ ಮತ್ತು ಗಂಧ-ಈ ಐದೂ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಯಾವ ಸ್ಥೂಲ ವಿಷಯವಿದೆಯೋ ಅವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಂಚ ಇಂದ್ರಿಯ ಗೋಚರಾಃ’ ಪದವಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-6)
ಇಚ್ಛಾ ದ್ವೇಷಃ ಸುಖಂ ದುಃಖಂ ಸಂಘಾತಶ್ಚೇತನಾ ಧೃತಿಃ ।
ಏತತ್ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಸಮಾಸೇನ ಸವಿಕಾರಮುದಾಹೃತಮ್ ॥
ಇಚ್ಛಾ - ಇಚ್ಛೆ, ದ್ವೇಷಃ - ದ್ವೇಷ, ಸುಖಮ್ - ಸುಖ, ದುಃಖಮ್ - ದುಃಖ, ಸಂಘಾತಃ - ಸ್ಥೂಲ ದೇಹದಪಿಂಡ, ಚೇತನಾ - ಚೈತನ್ಯ, ಧೃತಿಃ - ಧೃತಿ (ಈ ಪ್ರಕಾರ), ಸವಿಕಾರಮ್ - ವಿಕಾರಗಳ ಸಹಿತ, ಏತತ್ - ಈ, ಕ್ಷೇತ್ರಮ್ - ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು, ಸಮಾಸೇನ - ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಉದಾಹೃತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।। 6 ।।
ಹಾಗೂ, ಇಚ್ಛೆ, ದ್ವೇಷ, ಸುಖ, ದುಃಖ, ಸ್ಥೂಲ ದೇಹದ ಪಿಂಡ, ಚೈತನ್ಯ ಮತ್ತು ಧೃತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ವಿಕಾರಗಳ ಸಹಿತ
ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।। 6 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಚ್ಛಾ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯನು ಸುಖದ ಕಾರಣವೆಂದು ಮತ್ತು ದುಃಖದ ನಾಶಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಯಾವ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ಕಾಮನೆ ಇದೆಯೋ-ವಾಸನಾ, ತೃಷ್ಣೆ, ಆಸೆ, ಲಾಲಸೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪೃಹೆ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಭೇದಗಳು ಯಾವುದಕ್ಕಿವೆಯೋ ಅದರದ್ದೇ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಚ್ಛಾ’ ಪದವಿದೆ. ಇದು ಅಂತಃಕರಣದ ವಿಕಾರವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಗಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದ್ವೇಷ’ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯನು ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಅಥವಾ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಿರೋಧ ಬುದ್ಧಿಯ ಹೆಸರು ‘ದ್ವೇಷ’ವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವೈರ, ಈರ್ಷಾ, ತಿರಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥೂಲರೂಪಗಳಿವೆ. ಇದೂ ಕೂಡ ಅಂತಃಕರಣದ ವಿಕಾರವೇ ಆಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಗಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸುಖ’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅನೂಕೂಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲದ ನಿವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ ವೃತ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಸುಖ’ವಾಗಿದೆ. ಅಂತಃಕರಣದ ವಿಕಾರವಾದ ಕಾರಣ ಇದರ ಗಣನೆಯನ್ನು ಕೂಡ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದುಃಖಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರತಿಕೂಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲದ ವಿನಾಶದಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನು ವ್ಯಥೆ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ದುಃಖಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಇದೂ ಕೂಡ ಅಂತಃಕರಣದ ವಿಕಾರವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರ ಗಣನೆಯನ್ನೂ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಂಘಾತಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪಂಚಭೂತಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಈ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದ ಪಿಂಡವಿದೆಯೋ, ಮರಣವಾದ ನಂತರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರವು ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆಯೂ ಯಾವುದು ಎಲ್ಲರ ಎದುರಿಗೆ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತದೋ-ಆ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದ ಹೆಸರು ಸಂಘಾತವೆಂದಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪಂಚಭೂತಗಳ ವಿಕಾರವೇ ಆದಕಾರಣ ಇದರ ಗಣನೆಯನ್ನು ಕೂಡ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಚೇತನಾ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಜ್ಞಾನ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಸುಖ-ದುಃಖ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದನ್ನು ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಚೇತನಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದುದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಚೇತನಾ’ ಪದವಿದೆ. ಇದೂ ಕೂಡ ಅಂತಃಕರಣದ ವೃತ್ತಿವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದರ ಗಣನೆಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಧೃತಿಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತ ಮೂರನೇ, ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಧಾರಣ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸವೆಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಯಾವುದರ ಸಾತ್ವಿಕ ಅಂಶವನ್ನು ಹದನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಅಂತರ್ಗತ ‘ಧೃತಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಧೃತಿಃ’ ಪದವಿದೆ. ಅಂತಃಕರಣದ ವಿಕಾರವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದರ ಗಣನೆಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ವಿಕಾರಗಳ ಸಹಿತ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಯಿತು’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ವಿಕಾರಗಳ ಸಹಿತ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವರ್ಣನೆಯು ಸಂಕ್ಷೇಪದಲ್ಲಾಯಿತು ಅರ್ಥಾತ್ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಆರರಲ್ಲಿ ಅದರ ವಿಕಾರಗಳ ವರ್ಣನೆಯು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಎಂಬುದೇ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಈಗ ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ- ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಇರುವ ಜ್ಞಾನವೇ ನನ್ನ ಮತದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು, ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-7)
ಅಮಾನಿತ್ವಮದಂಭಿತ್ವಮಹಿಂಸಾ ಕ್ಷಾಂತಿರಾರ್ಜವಮ್ ।
ಆಚಾರ್ಯೋಪಾಸನಂ ಶೌಚಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಮಾತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹಃ ॥
ಅಮಾನಿತ್ವಂ - ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಅಭಿಮಾನದ ಅಭಾವ, ಅದಂಭಿತ್ವಂ - ಡಂಭಾಚರಣೆಯ ಅಭಾವ, ಅಹಿಂಸಾ - ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಸಿಸದಿರುವುದು, ಕ್ಷಾಂತಿಃ - ಕ್ಷಮಾಭಾವ, ಆರ್ಜವಮ್ - ಮನಸ್ಸು - ವಾಣಿ ಮೊದಲಾದುವುಗಳಲ್ಲಿ ಸರಳತೆ, ಆಚಾರ್ಯೋಪಾಸನಂ - ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಗುರುಸೇವೆ, ಶೌಚಮ್ - ಹೊರಗಿನ - ಒಳಗಿನ ಶುದ್ಧಿ, ಸ್ಥೈರ್ಯಮ್ - ಅಂತಃಕರಣದ ಸ್ಥಿರತೆ (ಮತ್ತು), ಆತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹಃ - ಮನ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ
ಶರೀರದ ನಿಗ್ರಹ. ।। 7 ।।
ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಅಭಿಮಾನದ ಅಭಾವ, ಡಂಭಾಚಾರದ ಅಭಾವ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂಸಿಸದಿರುವುದು, ಕ್ಷಮಾಗುಣ, ಮನಸ್ಸು-ವಾಣಿ ಮೊದಲಾದುವುಗಳ ಸರಳತೆ, ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿ ಸಹಿತ ಗುರುಗಳ ಸೇವೆ, ಹೊರಗೊಳಗಿನ ಶುದ್ಧಿ, ಅಂತಃಕರಣದ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರದ ನಿಗ್ರಹ ।। 7 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಮಾನಿತ್ವಮ್’ - ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ತನ್ನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸಮ್ಮಾನ್ಯ, ಪೂಜ್ಯ ಅಥವಾ ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಮಾನ- ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಪೂಜೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಬಯಸುವುದು ಅಥವಾ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳು ದೊರೆತಾಗ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವುದು - ಇದು ಮಾನಿತ್ವವಾಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲವು ಆಗದೇ ಇರುವುದೇ ‘ಅಮಾನಿತ್ವ’ವಾಗಿದೆ. ಯಾರಲ್ಲಿ ಅಮಾನಿತ್ವವೂ ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೋ ಅವನು ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಪೂಜೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವುದಾದರೋ ದೂರ ಉಳಿಯಿತು; ಬದಲಿಗೆ ಅವನಿಗೆ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿರಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಉಪರತಿಯೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅದಂಭಿತ್ವಮ್’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಗಾಗಿ, ಧನಾದಿಗಳ ಲೋಭದಿಂದ ಅಥವಾ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಮೋಸಗೊಳಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ, ದಾನಶೀಲ, ಭಗವದ್ಭಕ್ತ, ಜ್ಞಾನೀ ಅಥವಾ ಮಹಾತ್ಮನೆಂದು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡದೆ ಧರ್ಮಪಾಲನೆ, ಉದಾರತೆ, ದಾತೃತ್ವ, ಭಕ್ತಿ, ಯೋಗಸಾಧನೆ, ವ್ರತ-ಉಪವಾಸಾದಿಗಳು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಗುಣಗಳನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸುವುದು ‘ದಂಭಿತ್ವ’ವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವದ ಹೆಸರು ‘ಅದಂಭಿತ್ವ’ವಾಗಿದೆ. ‘ಅದಂಭಿತ್ವ’ವು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಇರುವ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ಇಚ್ಛೆಯು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನು ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಾವಗಳನ್ನು, ಸದ್ಗುಣಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಭಕ್ತಿಯ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಬೇರೆಯವರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟ ಪಡಿಸಲು ಸಂಕೋಚ ಪಡುತ್ತಾನೆ-ಹಾಗಿರುವಾಗ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಗುಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಾದರೋ ಅವನಿಂದ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾದೀತು?
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಹಿಂಸೆ’ಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗೆ ಮನ, ವಚನ ಅಥವಾ ಶರೀರದಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲಾದರೂ ಎಂದಾದರೂ ಕಷ್ಟಕೊಡುವುದು - ಯಾರಿಗಾದರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೆಟ್ಟದ್ದನ್ನು ಬಯಸುವುದು, ಮಾತಿನಿಂದ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಬೈಯ್ಯುವುದು, ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದು, ನಿಂದೆ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದುಃಖದಾಯಕ ಮತ್ತು ಅಹಿತಕಾರಕ ವಚನಗಳನ್ನಾಡುವುದು, ದೈಹಿಕವಾಗಿ ಯಾರನ್ನಾದರು ಹಿಂಸಿಸುವುದು, ಕಷ್ಟಕೊಡುವುದು ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲಾದರೂ ಹಾನಿಯನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡುವುದು ಮೊದಲಾದ ಹಿಂಸೆಯ ಭಾವಗಳಿವೆಯೋ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವದ ಹೆಸರು ‘ಅಹಿಂಸೆ’ಯಾಗಿದೆ. ‘ಅಹಿಂಸೆ’ಯ ಭಾವವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇರುವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ವೈರಭಾವ ಅಥವಾ ದ್ವೇಷ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗೂ ಅವನ ಮೂಲಕ ಎಂದೂ ಅಹಿತವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಅವನ ಮೂಲಕ ಯಾರಿಗೂ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ದುಃಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ಯಾರಿಗಾಗಿಯೂ ವಸ್ತುತಃ ಭಯದಾಯನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಹರ್ಷಿ ಪತಂಜಲಿಯಾದರೋ-‘ಅವನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಹಿಂಸಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವೈರಭಾವವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ’ಎಂದು ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.*
* ‘ಅಹಿಂಸಾಪ್ರತಿಷ್ಠಾಯಾಂ ತತ್ಸನ್ನಿಧೌ ವೈರತ್ಯಾಗಃ ’ (ಯೋಗದರ್ಶನ - 2/35)
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕ್ಷಾಂತಿಃ’ಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕ್ಷಮಾಭಾವಕ್ಕೆ ‘ಕ್ಷಾಂತಿ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ತನಗೆ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಮಾಡುವವರಿಗಾಗಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ದಂಡಿಸುವ ಭಾವವನ್ನು ಮನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸದೇ ಇರುವುದು, ಅವನಲ್ಲಿ ಸೇಡುತೀರಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಅಪರಾಧದ ಬದಲಿಗೆ ಅವನಿಗೆ ಈ ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷೆ ಸಿಗಲೀ ಎಂದು ಇಚ್ಛಿಸದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅವನ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ವಸ್ತುತಃ ಅಪರಾಧಗಳೇ ಅಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಮರೆತುಬಿಡುವುದೇ ‘ಕ್ಷಮಾಭಾವ’ವಾಗಿದೆ. ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದರ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಸ್ತಾರದಿಂದಲೇ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆರ್ಜವಮ್’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಸರಳತೆಯ ಹೆಸರು ‘ಆರ್ಜವ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾವವು ಪೂರ್ಣ ರೂಪದಿಂದ ಇರುವ ಸಾಧಕನು ಎಲ್ಲರ ಜೊತೆಗೆ ಸರಳತೆಯ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನಲ್ಲಿ ಕುಟಿಲತೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಕಪಟ-ಪಟ್ಟುಗಳು ಅಥವಾ ವಕ್ರತೆಗಳು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಒಳ-ಹೊರಗಿನಿಂದ ಸದಾಕಾಲ ಸಮಾನವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸರಳವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆಚಾರ್ಯೋಪಾಸನಮ್’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸದುಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡುವ ಗುರುವಿನ ಹೆಸರು ‘ಆಚಾರ್ಯ’ ಎಂದಿದೆ. ಇಂತಹ ಗುರುಗಳ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಮನ, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಸುಖವಾಗುವಂತೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದು, ವಂದಿಸುವುದು, ಅವರ ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ಕರವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವುದು ಮೊದಲಾದವುಗಳು ‘ಆಚಾರ್ಯೋಪಾಸನೆ’ ಅಂದರೆ ಗುರುಸೇವೆಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶೌಚಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಶೌಚಮ್’ ಎಂದು ಶುದ್ಧಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸತ್ಯತಾಪೂರ್ವಕ ಶುದ್ಧ ವ್ಯವಹಾರದಿಂದ ದ್ರವ್ಯದ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆ ದ್ರವ್ಯದಿಂದ ಉಪಾರ್ಜಿತ ಅನ್ನದಿಂದ ಆಹಾರದ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಶುದ್ಧವಾದ ವರ್ತನೆಯಿಂದ ಆಚರಣೆಗಳ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನೀರು ಮಣ್ಣಿನ ಮೂಲಕ ತೊಳೆಯುವುದೇ ಆದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಶರೀರದ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಬಾಹ್ಯ ಶುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಛಲ-ಕಪಟ ಮೊದಲಾದ ವಿಕಾರಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣವು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗುವುದು ಆಂತರಿಕ ಶುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಶುದ್ಧಿಗಳ ಹೆಸರು ‘ಶೌಚಮ್’ ಎಂದಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ಥೈರ್ಯ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸ್ಥಿರ ಭಾವವನ್ನು ‘ಸ್ಥೈರ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಕಷ್ಟ, ವಿಪತ್ತು, ಭಯ ಅಥವಾ ದುಃಖಗಳು ಒದಗಿದಾಗಲೂ ಕೂಡ ವಿಚಲಿತನಾಗದೇ ಇರುವುದು ಹಾಗೂ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಭಯ ಅಥವಾ ಲೋಭಾದಿ ಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ತನ್ನ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕದಲದೇ ಇರುವುದು ಮತ್ತು ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇಪ್ರಕಾರದ ಚಂಚಲತೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ‘ಸ್ಥೈರ್ಯ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹಃ’ - ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮಾ’ ಪದವು ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಉತ್ತಮರೀತಿಯಿಂದ ತನ್ನ ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ‘ಆತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹ’ವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಸಾಧಕನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹದ ಭಾವವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೋ ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅವನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಕಾರಿ ಅನುಚರರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳು ಬಳಿಕ ಅವನನ್ನು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಡಹಲಾರವು, ನಿರಂತರ ಅವನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-8)
ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ವೈರಾಗ್ಯಮನಹಂಕಾರ ಏವ ಚ ।
ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುಜರಾವ್ಯಾಧಿ ದುಃಖದೋಷಾನುದರ್ಶನಮ್ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು - ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಗಳ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ, ವೈರಾಗ್ಯಮ್ - ಆಸಕ್ತಿಯ ಅಭಾವ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅನಹಂಕಾರಃ, ಏವ - ಅಹಂಕಾರವೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುಜರಾವ್ಯಾಧಿದುಃಖದೋಷಾನು ದರ್ಶನಂ - ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು, ಜರಾ (ಮುಪ್ಪು) ಮತ್ತು ರೋಗ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖ ಮತ್ತು ದೋಷಗಳನ್ನೂ
ಪದೇ ಪದೇ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದು ॥ 8 ॥
ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ಅಭಾವ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವು ಕೂಡ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು, ಜರಾ ಮತ್ತು ರೋಗ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖ ಮತ್ತು ದೋಷಗಳನ್ನು ಪದೇ ಪದೇ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದು ॥ 8 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ವೈರಾಗ್ಯಮ್’ - ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ ಮತ್ತು ಗಂಧರೂಪೀ ಎಷ್ಟು ವಿಷಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಿವೆಯೋ-ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಯಾವುದು ಭೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣ ಯಾವುದನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಸುಖದ ಕಾರಣಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ದುಃಖದ ಕಾರಣವಾಗಿವೆಯೋ-ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುವುದು ‘ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ವೈರಾಗ್ಯಮ್’ ಅಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಹಂಕಾರ’ ಎಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ‘ಅಹಮ್’ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗಿ ದೆಯೋ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣ ಯಾರಿಗೆ ಈ ಅನಾತ್ಮ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ-ಈ ದೇಹಾಭಿಮಾನವು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುವುದೇ ‘ಅನಹಂಕಾರ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು, ಜರಾ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಧಿಯಲ್ಲಿ ದುಃಖ ಮತ್ತು ದೋಷಗಳನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ನೋಡುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹುಟ್ಟಿ ಬರುವ ಕಷ್ಟವು ಸಹಜವಾಗಿಲ್ಲ, ಮೊದಲಾದರೋ ಅಸಹಾಯ ಜೀವಿಗೆ ತಾಯಿಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ನಾನಾ ತರಹದ ಕ್ಲೇಶಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ, ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವ ಸಮಯ ಯೋನಿಯ ಮೂಲಕ ಹೊರಗೆ ಬರುವಾಗ ಅಸಹ್ಯವೇದನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಪದೇ ಪದೇ ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಈ ಜನ್ಮ ದುಃಖಗಳುಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಮೃತ್ಯು ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಮಹಾನ್ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವನವಿಡೀ ಮಮತೆಯಿದ್ದಿತೋ ಅದನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಮರಣ ಸಮಯದ ನಿರಾಶೆಗೊಂಡ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಶಾರೀರಿಕ ಪೀಡೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಸಮಯದ ವೇದನೆ ಯನ್ನು ಬಹಳಷ್ಟು ಊಹಿಸಬಹುದು. ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದ ವೇದನೆಯೂ ಕೂಡ ಕಡಿಮೆಯೇನಲ್ಲ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಶಿಥಿಲ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಹೀನವಾಗುತ್ತವೆ, ಶರೀರವು ಜರ್ಜರಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಮನದಲ್ಲಿ ಲಾಲಸೆಯ ತರಂಗಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ಏಳುತ್ತಿರುತ್ತವೆ, ಅಸಹಾಯಕ ಅವಸ್ಥೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಭಾರೀ ಭಯಾನಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಯಿಲೆಯ ಪೀಡೆಯೂ ಕೂಡ ತುಂಬಾ ದುಃಖದಾಯಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಶರೀರವು ಕ್ಷೀಣವಾಯಿತು, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸಹನೀಯ ಕಷ್ಟಗಳು ಆಗುತ್ತಾ ಇವೆ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನಿರುಪಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲವು ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು, ಜರಾ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಧಿಗಳ ದುಃಖಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಸ್ಮರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದೇ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪಾಪಗಳ ಪರಿಣಾಮಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಈ ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು, ಜರಾ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಧಿಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ನಾಲ್ಕೂ ದೋಷಮಯವಾಗಿವೆ. ಇವನ್ನು ಆಗಾಗ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದೇ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಚೇತನ ಆತ್ಮ ಒಬ್ಬನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಸ್ತುತಃ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಈ ನಾಲ್ಕೂ ದೋಷಗಳಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವು ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಜಡ ಮನೆಯು ಒಂದು ದಿನ ಕಟ್ಟಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಇದು ಅದರ ಜನ್ಮವಾಯಿತು, ಎಲ್ಲೋ ಮುರಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ ಇದು ವ್ಯಾಧಿಯಾಯಿತು, ದುರಸ್ತಿ ಮಾಡಿಸಲಾಯಿತು-ಇದು ಉಪಚಾರವಾಯಿತು, ಹಳೆಯದಾಗುತ್ತದೆ ಆಗ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಬಂತು, ಈಗ ದುರಸ್ತಿಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಒಂದು ದಿನ ಜೀರ್ಣವಾಗಿ ಬಿದ್ದು ಹೋಗುತ್ತದೆ - ಮೃತ್ಯು ಆಯಿತು. ಸಣ್ಣ-ಪುಟ್ಟ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳ ಅವಸ್ಥೆಯೂ ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವೂ ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು, ಜರಾ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಧಿಮಯವೆಂದು ನೋಡಿ-ನೋಡಿ ಇವುಗಳಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಪಡೆಯಬೇಕು.
(ಶ್ಲೋಕ-9)
ಅಸಕ್ತಿರನಭಿಷ್ವಂಗಃ ಪುತ್ರದಾರಗೃಹಾದಿಷು ।
ನಿತ್ಯಂ ಚ ಸಮಚಿತ್ತತ್ವಮಿಷ್ಟಾನಿಷ್ಟೋಪಪತ್ತಿಷು ॥
ಪುತ್ರದಾರಗೃಹಾದಿಷು - ಪುತ್ರ-ಪತ್ನೀ-ಗೃಹ ಮತ್ತು ಧನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅಸಕ್ತಿಃ - ಆಸಕ್ತಿಯ ಅಭಾವ, ಅನಭಿಷ್ಟಂಗಃ - ಮಮತೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಇಷ್ಟಾನಿಷ್ಟೋಪಪತ್ತಿಷು - ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ನಿತ್ಯಮ್ - ಸದಾ, ಸಮಚಿತ್ತತ್ವಮ್ - ಚಿತ್ತವು ಸಮನಾಗಿರುವುದು. ।। 9 ।।
ಪುತ್ರ, ಪತ್ನೀ, ಮನೆ ಮತ್ತು ಧನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ಅಭಾವ, ಮಮತೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲವೂ ಚಿತ್ತವು ಸಮನಾಗಿರುವುದು - ।। 9 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ - ಅದರೊಳಗೆ ಪುತ್ರ, ಪತ್ನೀ, ಮನೆ ಮತ್ತು ಧನ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ಅಭಾವವು ಬಂದೇ ಬಿಡುವುದು; ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಗೃಹ, ಶರೀರ ಮತ್ತು ಧನ ಮೊದಲಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ಕಾರಣ ಪ್ರಾಯಶಃ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಶಬ್ದಾದಿ ಸಾಧಾರಣ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯವು ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತಭಾವದಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಉಳಿದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವ ಉಂಟಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಭಿಷ್ಟಂಗ’ ಇದರ ಅರ್ಥವು ಅಹಂಕಾರದ ಅಭಾವವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೇ ಮಮತೆಯ ಅಭಾವವನ್ನು ಏಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಅಹಂಕಾರದ ಅಭಾವದ ಮಾತು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಅನಹಂಕಾರಃ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಬಂದು ಬಿಟ್ಟಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನಭಿಷ್ಟಂಗ’ದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮಮತೆಯ ಅಭಾವವೆಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮಮತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪತ್ನೀ ಪುತ್ರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಘನಿಷ್ಠವಾದ ಸಂಬಂಧವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಸುಖ-ದುಃಖ ಮತ್ತು ಲಾಭ-ಹಾನಿಗಳಿಂದ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮಮತೆಯ ಅಭಾವದಿಂದಲೇ ಇದರ ಅಭಾವವಾಗಬಲ್ಲುದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಇದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮಮತೆಯ ಅಭಾವವೆಂಬುದೇ ಸರಿಯೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಷ್ಟ ಮತ್ತು ಅನಿಷ್ಟದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಸಮಚಿತ್ತತೆಯೆಂದು ಯಾವುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಅನುಕೂಲ ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯೆ, ಘಟನೆ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಯೋಗ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ವಿಯೋಗವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಅನುಕೂಲದ ವಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲದ ಸಂಯೋಗವು ಅನಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಈ ಇಷ್ಟ ಮತ್ತು ಅನಿಷ್ಟಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದಾಗ ಹರ್ಷಶೋಕಾದಿಗಳು ಆಗದಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಅನುಕೂಲದ ಸಂಯೋಗ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಾದಿಗಳು ಆಗದೇ ಇರುವುದು; ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯ ಸಂಯೋಗ ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲತೆಯ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಶೋಕ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಆಗದೇ ಇರುವುದು-ಸದಾಕಾಲವೂ ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಏಕರಸ, ಸಮನಾಗಿರುವುದು ಇದನ್ನು ‘ಇಷ್ಟ ಮತ್ತು ಅನಿಷ್ಟದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಚಿತ್ತತೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-10)
ಮಯಿ ಚಾನನ್ಯಯೋಗೇನ ಭಕ್ತಿರವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ।
ವಿವಿಕ್ತದೇಶಸೇವಿತ್ವಮರತಿರ್ಜನಸಂಸದಿ ॥
ಮಯಿ - ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಅನನ್ಯಯೋಗೇನ - ಅನನ್ಯ ಯೋಗದ ಮೂಲಕ, ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ - ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣಿಯಾದ, ಭಕ್ತಿಃ - ಭಕ್ತಿಯು, ಚ - ಹಾಗೂ, ವಿವಿಕ್ತದೇಶ, ಸೇವಿತ್ವಮ್ - ಏಕಾಂತ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧವಾದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಸ್ವಭಾವ (ಮತ್ತು), ಜನಸಂಸದಿ - ವಿಷಯಾಸಕ್ತರಾದ ಮನುಷ್ಯರುಗಳ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ,
ಅರತಿಃ - ಪ್ರೇಮ ವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ - ।। 10 ।।
ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣಿಯಾದ ಭಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಏಕಾಂತ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ವಿಷಯಾಸಕ್ತರಾದ ಮನುಷ್ಯರುಗಳ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವಿಲ್ಲದಿರುವಿಕೆ. ।।10।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನನ್ಯಯೋಗ’ ಎಂದರೇನು ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ಭಕ್ತಿ’ ಮಾಡುವುದು ಎಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನೇ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನೇ ನಮ್ಮ ಒಡೆಯನೂ, ಶರಣು ಹೋಗಲು ಯೋಗ್ಯನೂ, ಪರಮಗತಿಯೂ, ಪರಮ ಆಶ್ರಯನೂ, ತಂದೆ-ತಾಯಿಯೂ, ಬಂಧು-ಬಾಂಧವನೂ, ಪರಮಹಿತ ಕಾರಿಯೂ, ಪರಮ ಆತ್ಮೀಯನೂ ಮತ್ತು ಸರ್ವಸ್ವವೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಮಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ- ಈ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತ ನೊಡನೆ ಯಾವ ಅನನ್ಯ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೋ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಅನನ್ಯಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಅಚಲ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣ ವಿಶುದ್ಧ ಪ್ರೇಮವಿಟ್ಟು ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಭಜನೆ, ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ಅನನ್ಯ ಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ಭಕ್ತಿಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಭಕ್ತಿ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನದ ಲೇಶವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಮಮಕಾರವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಸಂಬಂಧವು ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾರೊಂದಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಂಬಂಧವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದೊಂದಿಗೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನದೇ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಆಗಿರುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿವಿಕ್ತದೇಶ’ವು ಎಂತಹ ಸ್ಥಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಸದ್ದು-ಗದ್ದಲ ಅಥವಾ ಜನಜಂಗುಳಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಎಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ವಾಸವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಎಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಕೂಡ ತೊಂದರೆ ಅಥವಾ ಕ್ಷೋಭೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಎಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲು-ಮುಳ್ಳು ಮತ್ತು ಕಸ-ಹೊಲಸು ಇಲ್ಲವೋ, ಎಲ್ಲಿಯ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ದೃಶ್ಯವು ಸುಂದರವಾಗಿದೆಯೋ, ಜಲ, ವಾಯು ಮತ್ತು ವಾತಾವರಣವು ನಿರ್ಮಲ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ರೋಗ-ರುಜಿನಗಳಿಲ್ಲವೋ, ಹಿಂಸಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮತ್ತು ಹಿಂಸೆಯ ಅಭಾವವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸಾತ್ವಿಕತೆಯ ಪರಮಾಣುಗಳು ತುಂಬಿರುವುವೋ ಅಂತಹ ದೇವಾಲಯ, ತಪೋಭೂಮಿ, ಗಂಗಾ ಮುಂತಾದ ಪವಿತ್ರ ನದಿಗಳ ತಟದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ ವನ, ಗಿರಿ-ಗುಹೆ ಮೊದಲಾದ ನಿರ್ಜನ ಏಕಾಂತ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ‘ವಿವಿಕ್ತದೇಶ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಇಂತಹ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮಾಡುವುದೇ ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜನಸಂಸದಿ’ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವಿಡದಿರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜನಸಂಸದಿ’ ಪದವು ‘ಪ್ರಮಾದಿ’ ಮತ್ತು ‘ವಿಷಯಾಸಕ್ತ’ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮನುಷ್ಯರ ಸಮುದಾಯದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಜನರ ಸಂಗವು ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಬಾಧಕವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರಿಂದ ವಿರಕ್ತನಾಗಿರುವುದೇ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವಿಡದಿರುವುದಾಗಿದೆ. ಸಂತರು, ಮಹಾತ್ಮರು, ಸಾಧಕ ಪುರುಷರ ಸಂಗವಾದರೋ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವರ ಸಮುದಾಯದ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಜನಸಂಸದಿ’ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬಾರದು.
(ಶ್ಲೋಕ-11)
ಅಧ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನನಿತ್ಯತ್ವಂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾರ್ಥದರ್ಶನಮ್ ।
ಏತಜ್ಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಮಜ್ಞಾನಂ ಯದತೋಽನ್ಯಥಾ ॥
ಅಧ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನ, ನಿತ್ಯತ್ವಮ್ - ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವಾದ ಸ್ಥಿತಿ (ಮತ್ತು), ತತ್ವಜ್ಞಾನಾರ್ಥದರ್ಶನಮ್ - ತತ್ವಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ನೋಡುವುದು, ಏತತ್ - ಇವೆಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ಯತ್ - ಯಾವುದು, ಅತಃ - ಇದಕ್ಕಿಂತ, ಅನ್ಯಥಾ - ವಿಪರೀತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅಜ್ಞಾನಮ್ - ಅದು ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ, ಇತಿ - ಹೀಗೆ,
ಪ್ರೋಕ್ತಮ್ - ಹೇಳಿದೆ. ।। 11 ।।
ಅಧ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವಾದ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ನೋಡುವುದು- ಇದೆಲ್ಲವೂ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಇದಕ್ಕಿಂತ ವಿಪರೀತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ।। 11 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನ’ ಎಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆತ್ಮನು ನಿತ್ಯನೂ, ಚೇತನನೂ, ನಿರ್ವಿಕಾರಿಯೂ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಅದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯಾದ ಕಂಡು ಬರುವ ನಾಶವುಳ್ಳ, ಜಡ, ವಿಕಾರಿ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅನಾತ್ಮವಾಗಿವೆ; ಆತ್ಮನಿಗೆ ಅವುಗಳೊಡನೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ-ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯರ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವುದೇ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮನದಿಂದ ಆ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ಮನನ ಮಾಡುತ್ತ ಇರುವುದೇ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ರುವುದಾಗಿದೆ’.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥವೇನು ಮತ್ತು ಅದರ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?’
ಉತ್ತರ-ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥವಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಗುಣಾತೀತ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಭಾವದಿಂದ ನಿತ್ಯ- ನಿರಂತರ ಧ್ಯಾನಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ಅದರ ಅರ್ಥದ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದೆಲ್ಲವೂ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಮಾನಿತ್ವಮ್’ದಿಂದ ಹಿಡಿದು ‘ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾರ್ಥದರ್ಶನಮ್’ವರೆಗೆ ವರ್ಣಿಸಿದೆಲ್ಲವೂ ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನ ಗಳಾಗಿವೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳ ಹೆಸರನ್ನೂ ಕೂಡ ‘ಜ್ಞಾನ’ವೆಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ. ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು- ‘ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಯಾವ ಜ್ಞಾನವಿದೆಯೋ ಅದೇ ನನ್ನ ಮತದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ-ಈ ಮಾತಿನಿಂದ-ಶರೀರದ ಹೆಸರು ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರೊಳಗೆ ಇರುವ ಜ್ಞಾತಾ ಆತ್ಮನ ಹೆಸರು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ- ಈ ಮಾತನ್ನು ನಾವು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಸಾಕು ನಮಗೆ ಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತೆಂದು ಯಾರೂ ತಿಳಿಯಬಾರದು; ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾವುದು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾಧನಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ಷೇತ್ರ-ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆಯೇ ಆಗುವುದೇ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಯಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಗುಣಗಳ ಸಮಾವೇಶ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಆಗಿರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕೆಂದೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅಮಾನಿತ್ವ’, ‘ಅದಂಭಿತ್ವ’ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲರ ಉಪಯೋಗೀ ಅನೇಕ ಗುಣಗಳೆಲ್ಲವೂ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ಭಕ್ತಿ’, ‘ಏಕಾಂತದೇಶಸೇವಿತ್ವ’ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನನಿತ್ಯತ್ವ’, ‘ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಾರ್ಥದರ್ಶನ’ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸಾಧನ ಶೈಲಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ವಿಕಲ್ಪವೂ ಆಗಬಲ್ಲದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾವುದು ಇದರಿಂದ ವಿಪರೀತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ-ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅಮಾನಿತ್ವಾದಿ ಗುಣಗಳಿಂದ ವಿಪರೀತವಾದ ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ಕಾಮನೆ, ದಂಭ, ಹಿಂಸೆ, ಕ್ರೋಧ, ಕಪಟ, ಕುಟಿಲತೆ, ದ್ರೋಹ, ಅಪವಿತ್ರತೆ, ಅಸ್ಥಿರತೆ, ಲೋಲುಪತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ, ವಿಷಮತೆ, ಅಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಕುಸಂಗ ಮೊದಲಾದ ದೋಷಗಳೆಲ್ಲವೂ ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯುವಿನ ಕಾರಣೀಭೂತ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವಂತಹವು ಮತ್ತು ಜೀವಿಯ ಪತನ ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅಜ್ಞಾನವೇ ಆಗಿವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ‘ಜ್ಞಾನ’ದ ಸಾಧನೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ-ಈ ಸಾಧನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಸ್ತು ಯಾವುದಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಅದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಈಗ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಸ್ತುವಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಫಲವು ‘ಅಮೃತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-12)
ಜ್ಞೇಯಂ ಯತ್ತತ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾಮೃತಮಶ್ನುತೇ ।
ಅನಾದಿಮತ್ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ನ ಸತ್ತನ್ನಾಸದುಚ್ಯತೇ ॥
ಯತ್-ಯಾವುದು, ಜ್ಞೇಯಮ್ - ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ (ಹಾಗೂ), ಯತ್ - ಯಾವುದನ್ನು, ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತಿಳಿದು (ಮನುಷ್ಯನು), ಅಮೃತಮ್ - ಪರಮಾನಂದವನ್ನು, ಅಶ್ನುತೇ - ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆಯೋ, ತತ್ - ಅದನ್ನು, ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ- ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು, ತತ್ - ಆ, ಅನಾದಿಮತ್ - ಅನಾದಿಯಾಗಿರುವ, ಪರಮ್ - ಪರಮ, ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು, ನಸತ್, ಉಚ್ಯತೇ - ಸತ್ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ನ ಅಸತ್ - ಅಸತ್ತೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಯಾವುದು ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾನಂದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು. ಆ ಅನಾದಿಯಾಗಿರುವ ಪರಮಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸತ್ತೆಂದಾಗಲೀ - ಅಸತ್ತೆಂದಾಗಲೀ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರುವನೋ ಆ ‘ಜ್ಞೇಯಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞೇಯಮ್’ ಪದವು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ನಿರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ಸಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇದೇ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನೇ ಅದನ್ನು ನಿರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆ ಜ್ಞೇಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ‘ಅಮೃತ’ವು ಏನಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಮೃತ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಜನ್ಮಮರಣರೂಪೀ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನೇ ಪರಮಗತಿ ಮತ್ತು ಪರಮಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಾದಿಮತ್’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಜೀವಾತ್ಮರನ್ನು ಅನಾದಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇವೆರಡರ ಒಡೆಯನಾದ ಕಾರಣ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪುರುಷೋತ್ತಮನನ್ನು ‘ಅನಾದಿಮತ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ಅನಾದಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪರಮ್’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮ್’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವು-ಆ ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವವೇ ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪದವು ವೇದ, ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಾಚಕವೂ ಆಗಬಲ್ಲುದು; ಆದುದರಿಂದ ಜ್ಞೇಯತತ್ತ್ವದ ಸ್ವರೂಪವು ಅದರಿಂದ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಪದದೊಡನೆ ‘ಪರಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ‘ಸತ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಸತ್’ ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಮೂಲಕ ಸಿದ್ಧಮಾಡಲಾಗುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ‘ಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವತಃ ಪ್ರಮಾಣವೂ, ನಿತ್ಯ ಅವಿನಾಶಿಯೂ ಆದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಮೂಲಕ ಸಿದ್ಧಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲದರ ಸಿದ್ಧಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ಪರಮಾತ್ಮನವರೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಮಾಣವೂ ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ ಶ್ರುತಿಯೂ ಕೂಡ ಹೇಳುತ್ತದೆ ‘ವಿಜ್ಞಾತಾರಮರೇ ಕೇನ ವಿಜಾನೀಯಾತ್’ - ‘ಆ ತಿಳಿಯುವವನನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ’. ಅದು ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವಂತಹ ವಸ್ತುಗಳಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ‘ಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದನ್ನು ‘ಅಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ಅದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಇದ್ದೇ ಇದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಇರುವುದೂ ಕೂಡ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ‘ಅಸತ್’ ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ‘ಸತ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಸತ್’ ಎರಡನ್ನೂ ಮೀರಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವಂತನು - ‘ಸತ್’ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ‘ಅಸತ್’ ಕೂಡ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ-ಆ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ‘ಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ವಿರೋಧಕ್ಕೆ ಸಮಾಧಾನವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವಸ್ತುತಃ ಯಾವ ವಿರೋಧವೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ವಿಧಿಮುಖದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವಲ್ಲಿ - ‘ಯಾವುದೆಲ್ಲಾ ಇದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ನಿಷೇಧ ಮುಖದಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಆಗುವಲ್ಲಿ-ಅದು ಹೀಗೂ ಅಲ್ಲ-ಹೀಗೂ ಅಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಇದೆ’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ವಿಧಿಮುಖದಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸತ್’ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ‘ಅಸತ್’ ಕೂಡ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಆ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ ವಿಧಿಮುಖದಿಂದಲೂ ಹಾಗೂ ನಿಷೇಧಮುಖದಿಂದಲೂ ತಿಳಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಎಲ್ಲವು ಕೇವಲ ಶಾಖಾಚಂದ್ರ ನ್ಯಾಯದಂತೆ ಅದನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ಅದರ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯು ವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ ಆಗಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಶ್ರುತಿಯೂ ಕೂಡ ಹೇಳುತ್ತದೆ - ‘ಯತೋ ವಾಚೋ ನಿವರ್ತಂತೇ ಅಪ್ರಾಪ್ಯ ಮನಸಾ ಸಹ’ (ತೈತ್ತಿರೀಯ ಉಪನಿಷತ್ 2/9) ಅರ್ಥಾತ್ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಹಿತ ವಾಣಿಯು ಯಾವುದನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಹಿಂದುರುಗುತ್ತದೋ (ಅದು ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ). ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ಅದು ‘ಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ‘ಅಸತ್’ ಎಂದೂ ಕೂಡ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿಷೇಧ ಮುಖದಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ನಾನು ಯಾವ ಜ್ಞೇಯ ವಸ್ತುವಿನ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವೆನೋ ಅದರ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪವಾದರೋ ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿಯ ಅವಿಷಯವಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅದರ ಯಾವುದಾದರೂ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದಾದರೆ ಅದನ್ನು ಅದರ ತಟಸ್ಥಲಕ್ಷಣವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜ್ಞೇಯತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೈದು ಆ ತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಆ ಜ್ಞೇಯತತ್ತ್ವವು ತುಂಬಾ ಗಹನವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಅದರ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಲು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತ್ವಾದಿ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಮೂಲಕ ಅದನ್ನೇ ಪುನಃ ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-13)
ಸರ್ವತಃಪಾಣಿಪಾದಂ ತತ್ಸರ್ವತೋಽಕ್ಷಿಶಿರೋಮುಖಮ್ ।
ಸರ್ವತಃಶ್ರುತಿಮಲ್ಲೋಕೇ ಸರ್ವಮಾವೃತ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ ॥*
* ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಶಃ ಬಂದಿದೆ. (3/16)
ತತ್ - ಆ, ಸರ್ವತಃಪಾಣಿಪಾದಮ್ - ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆ ಹಸ್ತ ಮತ್ತು ಪಾದಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಸರ್ವತೋಽಕ್ಷಿಶಿರೋ ಮುಖಮ್- ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆ ಕಣ್ಣು, ತಲೆ ಮತ್ತು ಮುಖವುಳ್ಳದ್ದು (ಹಾಗೂ), ಸರ್ವತಃ ಶ್ರುತಿಮತ್ - ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆ ಕಿವಿಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಯತಃ - ಏಕೆಂದರೆ ಅದು, ಲೋಕೇ - ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಸರ್ವಮ್ - ಎಲ್ಲವನ್ನೂ, ಆವೃತ್ಯ - ವ್ಯಾಪಿಸಿ, ತಿಷ್ಠತಿ - ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ।। 13 ।।
ಅದು ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆ ಕೈ ಮತ್ತು ಕಾಲುಗಳುಳ್ಳದ್ದೂ, ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆ ಕಣ್ಣು ತಲೆ ಮತ್ತು ಮುಖಗಳುಳ್ಳದ್ದು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆ ಕಿವಿಗಳುಳ್ಳದ್ದೂ ಆಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ।। 13 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅದು ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆ ಕೈ-ಕಾಲುಗಳುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ-ಆ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆ ಕೈಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಎಲ್ಲಿಂದಲೇ ಸಮರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅದನ್ನು ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗೆ ಕಾಲುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಯಾರೇ ಭಕ್ತನು ಎಲ್ಲಿಂದಲೇ ಅವನ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಣಾಮಗಳನ್ನು ಮಾಡು ತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನಾದ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಅವನ ಹಸ್ತೇಂದ್ರಿಯದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಂತಹ ಗ್ರಹಣಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪಾದೇಂದ್ರಿಯದ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಂತಹ ಚಲನಶಕ್ತಿ ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗೆ ಕಣ್ಣು, ತಲೆ ಮತ್ತು ಮುಖಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಆ ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತೆಯ ಭಾವವನ್ನೇ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಾನವಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಂದ ಯಾವುದನ್ನೂ ಮರೆಯಾಗಿಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ತಲೆಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲೇ ಯಾವುದೇ ಭಕ್ತನು ಅವನನ್ನು ಸತ್ಕಾರಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಪುಷ್ಪಾದಿಗಳನ್ನು ಅವನ ಶಿರದಲ್ಲಿ ಏರಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಅದರ ಮೇಲೆಯೇ ಏರಿರುತ್ತವೆ; ಭಗವಂತನ ಮಸ್ತಕವಿಲ್ಲವೆಂಬ ಸ್ಥಾನವೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆ ಮುಖಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಭಕ್ತರು ಎಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ತಿನ್ನುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೋ ಆ ವಸ್ತುವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಮುಖವಿಲ್ಲದಿರುವ ಜಾಗವೇ ಇಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಆ ಜ್ಞೇಯ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲರ ಸಾಕ್ಷೀ, ಎಲ್ಲವನ್ನು ನೋಡುವವನು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲರ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ನೈವೇದ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಶಕ್ತಿವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆ ಕಿವಿಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಜ್ಞೇಯಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತೆಯನ್ನೇ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಕೇಳುವ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಅವನ ಭಕ್ತರು ಅವನ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅಥವಾ ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ-ಯಾಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಅವನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಆ ಜ್ಞೇಯ ತತ್ತ್ವದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತೆಯನ್ನೇ ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಕಾಶವು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಜಲ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯ ಕಾರಣವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆಯೋ-ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಆ ಜ್ಞೇಯ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನೂ ಕೂಡ ಈ ಚರಾಚರ ಜೀವ ಸಮೂಹಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣನಾದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಅವನಿಂದಲೇ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಜ್ಞೇಯ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೈ, ಕಾಲು ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಈಗ ಅವನ ಸ್ವರೂಪದ ಅಲೌಕಿಕತೆಯ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-14)
ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯಗುಣಾಭಾಸಂ ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯವಿವರ್ಜಿತಮ್ ।
ಅಸಕ್ತಂ ಸರ್ವಭೃಚೆಚವ ನಿರ್ಗುಣಂ ಗುಣಭೋಕ್ತೃ ಚ ॥
ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯಗುಣಾಭಾಸಂ - ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದಾನೆ (ಆದರೆ ವಾಸ್ತವಾಗಿ), ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯ ವಿವರ್ಜಿತಮ್ - ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಅಸಕ್ತಮ್ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿದ್ದರೂ, ಏವ - ಕೂಡ, ಸರ್ವಭೃತ್ - ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಧರಿಸಿ ಪೋಷಿಸುವವನು, ಚ - ಮತ್ತು,
ನಿರ್ಗುಣಮ್ - ನಿರ್ಗುಣನಾದರೂ (ಕೂಡ), ಗುಣಭೋಕ್ತೃ - ಗುಣಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ।। 14 ।।
ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೆಯೇ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾದರೂ ಸಹ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಧರಿಸಿ ಪೋಷಿಸುವವನು ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣನಾಗಿದ್ದರೂ ಗುಣಗಳ ಭೋಕ್ತೃವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ।। 14 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಆದರೂ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಆ ಜ್ಞೇಯ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಗುಣ ರೂಪವೂ ಕೂಡ ತುಂಬಾ ಅದ್ಭುತ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೈ- ಕಾಲುಗಳುಳ್ಳವನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳುಳ್ಳವನು ಎಂದು ಯಾವುದನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದರಿಂದ-ಆ ಜ್ಞೇಯ ಪರಮಾತ್ಮನು ಬೇರೆ ಜೀವಿಗಳಂತೆ ಕೈ-ಕಾಲು ಮೊದಲಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳುಳ್ಳವನು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಅವನು ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಯಾಯಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳುಳ್ಳವನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ರಹಿತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ -
ಅಪಾಣಿಪಾದೋ ಜವನೋ ಗ್ರಹೀತಾಪಶ್ಯತ್ಯಚಕ್ಷುಃ ಸ ಶೃಣೋತ್ಯಕರ್ಣಃ ॥
(ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರೋಪನಿಷತ್ 3/19)
ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಕೈಕಾಲುಗಳಿಲ್ಲದೆಯೇ ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಕಣ್ಣುಗಳಿಲ್ಲದೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕಿವಿಗಳಿಲ್ಲದೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.’ ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ವರೂಪವು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ, ಈ ವರ್ಣನೆಯಿಂದಲೂ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನು ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’- ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ - ಹೇಗೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತಂದೆ - ತಾಯಿ ಮೊದಲಾದವರು ಆಸಕ್ತಿಗೆ ವಶರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪರಿವಾರದ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಆ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನು ಧಾರಣೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವನು ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ‘ಸುಹೃದ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (5/29). ಆ ಜ್ಞೇಯ ಸ್ವರೂಪೀ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ದೋಷದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ಅಲೌಕಿಕತೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಗುಣಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಲೌಕಿಕತೆಯನ್ನೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲಾ ಗುಣಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಬೇರೆ ಜೀವಿಗಳಂತೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗಿಲ್ಲ. ಅವನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಗುಣಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ಅಲೌಕಿಕತೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-15)
ಬಹಿರಂತಶ್ಚ ಭೂತಾನಾಮಚರಂ ಚರಮೇವ ಚ ।
ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾತ್ತದವಿಜ್ಞೇಯಂ ದೂರಸ್ಥಂ ಚಾಂತಿಕೇ ಚ ತತ್ ॥*
* ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿದೆ - ತದೇಜತಿ ತನ್ನೈಜತಿ ತದ್ದೂರೇ ತದ್ವಂತಿಕೇ । ತದಂತರಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯ ತದು ಸರ್ವಸ್ಯಾಸ್ಯ ಬಾಹ್ಯತಃ ॥
(ಈಶೋಪನಿಷತ್-5)
ಅರ್ಥಾತ್ - ಅವನು ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಹಾಗೂ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ದೂರದಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನೊಳಗೂ ಇದ್ದಾನೆ, ಹಾಗೂ ಇವೆಲ್ಲದರ ಹೊರಗೂ ಇದ್ದಾನೆ.
ಭೂತಾನಾಮ್ - (ಅವನು) ಎಲ್ಲ ಚರಾಚರ ಭೂತಗಳ, ಬಹಿಃ ಅಂತಃ - ಹೊರಗೊಳಗೆ (ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ),
ಚ - ಮತ್ತು, ಚರಮ್, ಅಚರಮ್ - ಚರ ಮತ್ತು ಅಚರರೂಪಿಯೂ, ಏವ - ಕೂಡ (ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ) ಚ - ಮತ್ತು,
ತತ್ - ಅವನು, ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾತ್ - ಸೂಕ್ಷ್ಮನಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಅವಿಜ್ಞೇಯಮ್ - ಅವಿಜ್ಞೇಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಚ - ಹಾಗೂ,
ಅಂತಿಕೇ - ಅತಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ದೂರಸ್ಥಮ್ - ದೂರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದವನು, ತತ್ - ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ।। 15 ।।
ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೊರಗೊಳಗೆ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಚರಾಚರರೂಪಿಯೂ ಸಹ ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಸೂಕ್ಷ್ಮನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವಿಜ್ಞೇಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಅತಿ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದೂರದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವವನು ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ।। 15 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆ ಜ್ಞೇಯ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಒಳಗೆ-ಹೊರಗೆ ಹೇಗೆ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯ ಒಳಗೆ-ಹೊರಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ನೀರೇ ನೀರು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿರುವಂತೇ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಒಳ-ಹೊರಗೆ ಆ ಜ್ಞೇಯ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನು ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಚರ ಮತ್ತು ಅಚರವೂ ಕೂಡ ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೊದಲನೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ-ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಒಳಹೊರಗೂ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಯಾರಾದರು-ಚರಾಚರ ಭೂತಗಳು ಅವನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಇದನ್ನೇ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯ ಒಳ-ಹೊರಗೂ ನೀರೇ ಇದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯೂ ವಸ್ತುತಃ ನೀರೇ ಆಗಿದೆ- ನೀರಿನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಬೇರೆ ಪದಾರ್ಥವೇ ಇಲ್ಲದಿರುವಂತೆ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ್ದರಿಂದ ಅವಿಜ್ಞೇಯವಾಗಿದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆ ಜ್ಞೇಯವನ್ನು ಸರ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವುದರಿಂದ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಎಲ್ಲವೂ ಅವನೇ ಆಗಿದ್ದಾನಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲರೂ ಅವನನ್ನು ಏಕೆ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುವಾಗ-ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಪರಮಾಣುರೂಪೀ ನೀರು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ-ಅವರಿಗಾಗಿ ಅದು ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯವಾಗಿದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೂ ಕೂಡ ಆ ಪರಮಾಣುರೂಪೀ ಜಲಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷವಾದ ಕಾರಣ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ‘ಅವಿಜ್ಞೆಯ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅವನು ಅತೀ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ದೂರದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇದು ಹೇಗೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇದರ ಹೊರಗೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿಲ್ಲದಂತಹ ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಳವಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ದೂರದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಇದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವುದನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ದೂರ ಮತ್ತು ಹತ್ತಿರ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಆ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಆ ವಿಜ್ಞಾನಾನಂದ ಘನಪರಮಾತ್ಮನು ಸದಾಕಾಲ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಶ್ರದ್ಧಾಳುಗಳಾದ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅತ್ಯಂತ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಲ್ಲದವರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ದೂರವಾಗಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-16)
ಅವಿಭಕ್ತಂ ಚ ಭೂತೇಷು ವಿಭಕ್ತಮಿವ ಚ ಸ್ಥಿತಮ್ ।
ಭೂತಭರ್ತೃ ಚ ತಜ್ಜ್ಞೇಯಂ ಗ್ರಸಿಷ್ಣು ಪ್ರಭವಿಷ್ಣು ಚ ॥
ಅವಿಭಕ್ತಮ್ - ವಿಭಾಗರಹಿತನಾಗಿ, ಏಕರೂಪದಿಂದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾದರೂ, ಚ - ಕೂಡ, ಭೂತೇಷು- ಚರಾಚರ ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಭಕ್ತಮ್, ಇವ - ವಿಭಕ್ತನಾದವನಂತೆ, ಸ್ಥಿತಮ್ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿ (ತೋರುತ್ತಾನೆ), ಚ - ಹಾಗೂ, ತತ್ - ಆ, ಜ್ಞೇಯಮ್ - ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನು, ಭೂತಭರ್ತೃ - ವಿಷ್ಣುರೂಪದಿಂದ ಭೂತಗಳನ್ನು ಧಾರಣೆ ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಗ್ರಸಿಷ್ಣು - ರುದ್ರರೂಪದಿಂದ ಸಂಹರಿಸುವವನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಪ್ರಭವಿಷ್ಣು - ಬ್ರಹ್ಮನ ರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಮಾಡುವವನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ।। 16 ।।
ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ವಿಭಾಗರಹಿತನಾಗಿ, ಏಕರೂಪದಿಂದ ಆಕಾಶದಂತೆ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾದರೂ ಕೂಡ, ಚರಾಚರ ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತನಾದಂತೆ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ತೋರುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಆ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನು ವಿಷ್ಣುರೂಪದಿಂದ ಭೂತಗಳನ್ನು ಧಾರಣೆ ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನು, ಪೋಷಿಸುವವನು ಮತ್ತು ರುದ್ರರೂಪದಿಂದ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವವನೂ ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಮಾಡುವವನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ।। 16 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವಿಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತನಂತೆ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ’-ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಆ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಏಕತ್ವದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ಮಹಾ ಆಕಾಶವು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗರಹಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಗಡಿಗೆಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ವಿಭಕ್ತವಾದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗರಹಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ-ರೂಪದಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಈ ಭಿನ್ನತೆಯು ಕೇವಲ ಪ್ರತೀತಿ ಮಾತ್ರವೇ ಆಗಿದೆ, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಸರ್ವತ್ರ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭೂತಭರ್ತೃ’, ‘ಗ್ರಸಿಷ್ಣು’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಭವಿಷ್ಣು’ ಈ ಪದಗಳ ಅರ್ಥವೇನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಧಾರಣೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ‘ಭೂತಭರ್ತೃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ‘ಗ್ರಸಿಷ್ಣು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವವನ್ನು ‘ಪ್ರಭವಿಷ್ಣು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮೂರೂ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಇಲ್ಲಿ-ಆ ಸರ್ವಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳಜ್ಞೇಯ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನೇ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪದಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನೇ ವಿಷ್ಣುರೂಪದಿಂದ ಇದರ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನೇ ರುದ್ರರೂಪದಿಂದ ಇದರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಬ್ರಹ್ಮಾ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಶಿವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-17)
ಜ್ಯೋತಿಷಾಮಪಿ ತಜ್ಜ್ಯೋತಿಸ್ತಮಸಃ ಪರಮುಚ್ಯತೇ ।
ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಜ್ಞಾನಗಮ್ಯಂ ಹೃದಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ವಿಷ್ಠಿತಮ್ ॥
ತತ್ - ಆ ಪರಬ್ರಹ್ಮವು, ಜ್ಯೋತಿಷಾಮ್ - ಜ್ಯೋತಿಗಳಿಗೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಜ್ಯೋತಿಃ - ಜ್ಯೋತಿಯೆಂದು (ಮತ್ತು), ತಮಸಃ- ಮಾಯೆಗಿಂತ, ಪರಮ್ - ಅತೀತವೂ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಬೋಧಸ್ವರೂಪವೆ, ಜ್ಞೇಯಮ್ - ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವೂ (ಮತ್ತು), ಜ್ಞಾನಗಮ್ಯಮ್ - ತತ್ವಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವೂ (ಮತ್ತು), ಸರ್ವಸ್ಯ - ಎಲ್ಲರ, ಹೃದಿ - ಹೃದಯದಲ್ಲಿ,
ವಿಷ್ಠಿತಮ್ - ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತವೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ।। 17 ।।
ಆ ಪರಬ್ರಹ್ಮವು ಜ್ಯೋತಿಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ಜ್ಯೋತಿಯು ಮತ್ತು ಮಾಯೆಗಿಂತ ಅತೀತವೂ ಬೋಧಸ್ವರೂಪವೂ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವೂ ಹಾಗೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವೂ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ।। 17 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆ ಪರಬ್ರಹ್ಮವು ಜ್ಯೋತಿಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ಜ್ಯೋತಿ ಹೇಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಚಂದ್ರ, ಸೂರ್ಯ, ವಿದ್ಯುತ್, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟೇ ಬಾಹ್ಯ ಜ್ಯೋತಿಗಳಿವೆಯೋ; ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜ್ಯೋತಿಗಳಿವೆಯೋ; ಹಾಗೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಲೋಕಗಳ ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ದೇವತಾರೂಪೀ ಯಾವ ದೇವಜ್ಯೋತಿಗಳಿವೆಯೋ-ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಪ್ರಕಾಶಕನು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಪ್ರಕಾಶನ ಶಕ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ಅದೇ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಒಂದು ಅಂಶಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಜ್ಯೋತಿಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ಜ್ಯೋತಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಕಾಶ ಕೊಡುವವನು, ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಕಾಶಕನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಪ್ರಕಾಶಕ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.
ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ-‘ನ ತತ್ರ ಸೂರ್ಯೋಭಾತಿ ನ ಚಂದ್ರತಾರಕಂ ನೇಮಾ ವಿದ್ಯುತೋ ಭಾಂತಿ ಕುತೋಯಮಗ್ನಿಃ। ತಮೇವ ಭಾಂತಮನು ಭಾತಿ ಸರ್ವಂ ತಸ್ಯ ಭಾಸಾ ಸರ್ವಮಿದಂ ವಿಭಾತಿ॥’ (ಕಠೋಪನಿಷತ್ತು 2/2/15; ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರ ಉ-6/14) ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಚಂದ್ರನೂ ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ಈ ಮಿಂಚು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಈ ಅಗ್ನಿಯ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ. ಅವನೇ ಪ್ರಕಾಶಿತನಾಗುವುದರಿಂದಲೇ ಇವೆಲ್ಲವು ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವನದ್ದೇ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ.’ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಯಾವ ತೇಜವು ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ತೇಜವು ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ತೇಜವನ್ನು ನನ್ನ ತೇಜವೆಂದೇ ನೀನು ತಿಳಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತಮಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಅದರಿಂದ ‘ಪರ’ವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತಮಃ’ ಪದವು ಅಂಧಕಾರದ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನದ (ಮಾಯಾ) ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸ್ವಯಂಜ್ಯೋತಿ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅಂಧಕಾರ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನ ಅವನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಸುಳಿಯಲಾರವು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ತಮದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಅತೀತ (ಉತ್ತಮ)ನೆಂದೂ ಇವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನೆಂದೂ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಮ್’ ಪದವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ - ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಚೇತನ, ಬೋಧಸ್ವರೂಪಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅವನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪುನಃ ‘ಜ್ಞೇಯ’ ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅವನನ್ನು ಪುನಃ ‘ಜ್ಞೇಯ’ವೆಂದು ಹೇಳಿ-ಯಾವ ಜ್ಞೇಯದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಪರಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನು ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಎಲ್ಲರೂ ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು, ತಮ್ಮ ಅಮೂಲ್ಯ ಜೀವನವನ್ನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ನಷ್ಟಮಾಡಿಬಿಡಬಾರದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅವನನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನಗಮ್ಯಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಜ್ಞೇಯಮ್’ ಪದದಿಂದ ಅವನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ಕುರಿತು ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಹುದು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಜ್ಞಾನಗಮ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಅಮಾನಿತ್ವಾದಿ ಜ್ಞಾನ ಸಾಧನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅವನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆ ಸಾಧನೆಗಳ ಮೂಲಕ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪ್ತನೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ, ಪುನಃ ಇಲ್ಲಿ ‘ಹೃದಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ವಿಷ್ಠಿತಮ್’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೇವಲ ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಭಾವದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿಶೇಷ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಇದೆ. ಹೇಗೆ ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶವು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನರೂಪದಿಂದ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಕನ್ನಡಿಯೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಆಗುವಂತೆ ಸೂರ್ಯಮುಖಿ (ಭೂತಕನ್ನಡಿ) ಗಾಜಿನಲ್ಲಿ ಅವನ ತೇಜವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುತ್ತದೆ, ಬೇರೆ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಪ್ರಕಾರದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಹೃದಯವು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉಪಲಬ್ಧಿಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನಿಯ ಹೃದಯದಲ್ಲಾದರೋ ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವನನ್ನು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ಷೇತ್ರ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜ್ಞೇಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಈ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-18)
ಇತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ತಥಾ ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಚೋಕ್ತಂ ಸಮಾಸತಃ ।
ಮದ್ಭಕ್ತ ಏತದ್ವಿಜ್ಞಾಯ ಮದ್ಭಾವಾಯೋಪಪದ್ಯತೇ ॥
ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಕ್ಷೇತ್ರಮ್ - ಕ್ಷೇತ್ರ, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವು, ಚ - ಮತ್ತು, ಜ್ಞೇಯಮ್ - ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪ, ಸಮಾಸತಃ - ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಉಕ್ತಮ್ - ಹೇಳಲಾಯಿತು, ಮದ್ಭಕ್ತಃ - ನನ್ನ ಭಕ್ತನು, ಏತತ್ - ಇದನ್ನು, ವಿಜ್ಞಾಯ - ತತ್ವಶಃ ಅರಿತು, ಮದ್ಭಾವಾಯ - ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಉಪಪದ್ಯತೇ-ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ।।18।।
ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಕ್ಷೇತ್ರ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಯಿತು. ನನ್ನ ಭಕ್ತನು ಇದನ್ನು ತತ್ತ್ವಶಃ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ।।18।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜ್ಞೇಯದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಾವ-ಯಾವ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಐದನೇ ಮತ್ತು ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕಾರಗಳ ಸಹಿತ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಏಳರಿಂದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಜ್ಞಾನದ ಇಪ್ಪತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಹನ್ನೆಡರಿಂದ ಹದಿನೇಳರತನಕ ಜ್ಞೇಯ ಅರ್ಥಾತ್ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮದ್ಭಕ್ತಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಹಾಗೂ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜ್ಞೇಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು ಹಾಗೂ ಭಗವದ್ ಭಾವವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಮದ್ಭಕ್ತಃ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ, ಧ್ಯಾನ, ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಪೂಜೆ-ಸೇವೆ ಮೊದಲಾದ ಭಕ್ತಿ ಮಾಡುವಂತಹ ಭಗವದ್ಭಕ್ತನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು-ಈ ಜ್ಞಾನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ನಡೆಯುವಂತಹ ಸಾಧಕನು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಪರಮ ಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯಕಾರ್ಯ, ಜಡ, ವಿಕಾರೀ, ಅನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಶಯುಕ್ತವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು, ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ನಿರ್ಗುಣ, ಸಗುಣ ರೂಪವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು-ಇದೇ ಕ್ಷೇತ್ರ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜ್ಞೇಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಆ ಜ್ಞೇಯ-ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ಭಗವದ್ಭಾವವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಕೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಮತ್ತೆ ವಿಷಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಲೇ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸ್ವರೂಪದ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಅನಂತರ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞದ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಉಪಾಯಭೂತವಾದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಪ್ರಸಂಗಾನುಸಾರ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ಸ್ವಭಾವದ ಮತ್ತು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾವ ಕಾರ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ ಈ ವಿಷಯದ ಹಾಗೂ ಪ್ರಭಾವಸಹಿತ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯೂ ಕೂಡ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ವರ್ಣನೆಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಪುನಃ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷರ ಅನಾದಿತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾ ಸಮಸ್ತ ಗುಣ ಮತ್ತು ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-19)
ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪುರುಷಂ ಚೈವ ವಿದ್ಧ್ಯನಾದೀ ಉಭಾವಪಿ ।
ವಿಕಾರಾಂಶ್ಚ ಗುಣಾಂಶ್ಚೈವ ವಿದ್ಧಿ ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವಾನ್ ॥
ಪ್ರಕೃತಿಮ್ - ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಪುರುಷಮ್ - ಪುರುಷನನ್ನು, ಉಭೌ - ಇವೆರಡನ್ನೂ, ಏವ - ಸಹ (ನೀನು), ಅನಾದಿ - ಅನಾದಿಯೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ಚ - ಹಾಗೂ, ವಿಕಾರಾನ್ - ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಗುಣಾನ್ - ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕವಾದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು, ಅಪಿ - ಸಹ, ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂಭವಾನ್ ಏವ - ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುವೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ. ।। 19 ।।
ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ - ಇವೆರಡನ್ನೂ ಸಹ ನೀನು ಅನಾದಿಯೆಂದು ತಿಳಿ ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕವಾದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಹ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುವು ಎಂದು ತಿಳಿ. ।। 19 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವರ್ಣನೆ ‘ಅಪರಾಪ್ರಕೃತಿ’ಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸ್ವರೂಪ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಭೇದವೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಶಬ್ದವು ಈಶ್ವರನ ಅನಾದಿಸಿದ್ಧ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನೇ ಮಹದ್ಬ್ರಹ್ಮನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ - ಅಲ್ಲಿ ಅದರ ಕಾರ್ಯ-ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಪಂಚಮಹಾಭೂತಾದಿಗಳ ಸಹಿತ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ‘ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿ’ಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ ಅಷ್ಟೇ ಭೇದವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಪುರುಷ’ ಇವೆರಡನ್ನು ಅನಾದಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುವುದರ ಹಾಗೂ ‘ಚ’ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಇಲ್ಲಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷ-ಇವೆರಡರ ಅನಾದಿತ್ವವು ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡರ ಏಕತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ‘ಚ’ಮತ್ತು ‘ಏವ’ ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಎರಡನ್ನೂ ಅನಾದಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು-ಜೀವಿಯ ಜೀವತ್ವ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಅದರ ಸಂಬಂಧ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆ ಆಗಂತುಕವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಇದು ಅನಾದಿಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಈಶ್ವರನ ಶಕ್ತಿಯಾದ ಈ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಕೂಡ ಅನಾದಿಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ-ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಕಾರಾನ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ಮತ್ತು ‘ಗುಣಾನ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಇವೆರಡನ್ನೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಇಚ್ಛಾ, ದ್ವೇಷ, ಸುಖ-ದುಃಖ ಮೊದಲಾದ ವಿಕಾರಗಳೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಕಾರಾನ್’ ಪದವಿದೆ ಹಾಗೂ ಸತ್ವ, ರಜ ಮತ್ತು ತಮ-ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಸಮಸ್ತ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಗುಣಾನ್’ ಪದವಿದೆ. ಇವೆರಡನ್ನೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು- ಸತ್ವ, ರಜ ಮತ್ತು ತಮ ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಹೆಸರು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲ; ಪ್ರಕೃತಿ ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ಮೂರೂ ಗುಣಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಅದರಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ (ಭಾಗವತ 2/5/22 ಹಾಗೂ 11/24/5) ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸತ್ವ, ರಜ ಮತ್ತು ತಮ-ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಮೂರನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಗುಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸತ್ವ, ರಜ ಮತ್ತು ತಮ ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯಸಹಿತ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು ಹಾಗೂ ಇದೇ ರೀತಿ ಸಮಸ್ತ ವಿಕಾರಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದವು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ — ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದರಿಂದ ಯಾವುದು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ವರ್ಣನೆಯು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ಅದರದ್ದೇ ಕೆಲವು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾ ಇದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಪುರುಷನ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-20)
ಕಾರ್ಯಕರಣಕರ್ತೃತ್ವೇ ಹೇತುಃ ಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ ।
ಪುರುಷಃ ಸುಖದುಃಖಾನಾಂ ಭೋಕ್ತೃತ್ವೇ ಹೇತುರುಚ್ಯತೇ ॥
ಕಾರ್ಯಕರಣಕರ್ತೃತ್ವೇ - ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಕರಣಗಳನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಹೇತುಃ - ಕಾರಣ, ಪ್ರಕೃತಿಃ - ಪ್ರಕೃತಿಯು (ಎಂದು), ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ (ಮತ್ತು), ಪುರುಷಃ - ಜೀವಾತ್ಮನು, ಸುಖ-ದುಃಖಾನಾಮ್ - ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ, ಭೋಕ್ತೃತ್ವೇ - ಭೋಕ್ತೃತ್ವದಲ್ಲಿ, ಅರ್ಥಾತ್ ಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ, ಹೇತುಃ - ಕಾರಣವೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ।।20।।
ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಕರಣಗಳನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜೀವಾತ್ಮನು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಕ್ತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕಾರಣನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ।। 20 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಾರ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಕರಣ’ ಶಬ್ದಗಳು ಯಾವ-ಯಾವ ತತ್ತ್ವಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕರ್ತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಜಲ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವೀ ಈ ಐದೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮಹಾಭೂತಗಳು; ಹಾಗೂ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ ಮತ್ತು ಗಂಧ ಇವು ಐದೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳು; ಈ ಹತ್ತರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾರ್ಯ’ ಶಬ್ದವಿದೆ. ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಇವು ಮೂರೂ ಅಂತಃಕರಣಗಳು; ಶ್ರೋತ್ರ, ತ್ವಚಾ, ನೇತ್ರ, ರಸನಾ ಮತ್ತು ಘ್ರಾಣ - ಈ ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹಾಗೆಯೇ ವಾಕ್, ಪಾಣಿ, ಪಾದ, ಉಪಸ್ಥ ಮತ್ತು ಗುದ ಇವು ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು; ಈ ಹದಿಮೂರರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರಣ’ ಶಬ್ದವಿದೆ. ಈ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಇವುಗಳ ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಇವುಗಳ ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಒಂದರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಇನ್ನೊಂದರಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ, ಮಹತ್ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಅಹಂಕಾರ, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಐದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮಹಾಭೂತಗಳು, ಮನ ಮತ್ತು ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹಾಗೂ ಐದು ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಹಾಭೂತಗಳಿಂದ ಐದೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಶಬ್ದಾದಿ ಐದು ಸ್ಥೂಲ ವಿಷಯಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಂಖ್ಯಕಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ -
ಪ್ರಕೃತೇರ್ಮಹಾಂಸ್ತತೋಽಹಂಕಾರಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಗಣಶ್ಚಷೋಡಶಕಃ ।
ತಸ್ಮಾದಪಿ ಷೋಡಶಕಾತ್ ಪಂಚಭ್ಯಃ ಪಂಚ ಭೂತಾನಿ॥
(ಸಾಂಖ್ಯಕಾರಿಕಾ 22)
ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ (ಸಮಷ್ಟಿ ಬುದ್ಧಿ)ದ ಅಂದರೆ ಬುದ್ಧಿ ತತ್ತ್ವದ, ಅದರಿಂದ ಅಹಂಕಾರದ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಐದು ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು, ಒಂದು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಈ ಹದಿನಾರರ ಸಮೂಹದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಯಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಆ ಹದಿನಾರರಲ್ಲಿನ ಐದು ತನ್ಮಾತ್ರೆಯಿಂದ ಐದು ಸ್ಥೂಲಭೂತಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಯಿತು.’ ಗೀತೆಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಐದು ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಐದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮಹಾ ಭೂತಗಳ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಐದೂ ಸ್ಥೂಲ ಭೂತಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ, ಇಷ್ಟೇ ಭೇದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕೆಲವು ಕಡೆ ‘ಕಾರ್ಯಕರಣ’ದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ಕಾರ್ಯಕಾರಣ’ ಎಂಬ ಪಾಠಾಂತರ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅಂತಹ ಪಾಠವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ‘ಕಾರ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಕಾರಣ’ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಯಾವ-ಯಾವ ತತ್ತ್ವಗಳ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು?
ಉತ್ತರ - ‘ಕಾರ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಕಾರಣ’ ಈ ಪಾಠವನ್ನು ಮಾನ್ಯಮಾಡುವುದರಿಂದ ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಒಂದು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯ ಹೀಗೆ ಹದಿನಾರರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಕಾರ್ಯ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಬೇರೆಯದರ ಕಾರ್ಯವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಸ್ವತಃ ಯಾವುದರ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಐದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮಹಾಭೂತಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಕಾರಣ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಬುದ್ಧಿಯು, ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ; ಅಹಂಕಾರವು ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಐದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮಹಾಭೂತಗಳು ಐದೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು - ಹೀಗೆ ಅಂತಃಕರಣದ ನಾಲ್ಕು ಭೇದಗಳು ಬೇರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಮೂರನ್ನೇ ಹೇಗೆ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬೇರೆ ತತ್ತ್ವವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವದ ಎರಡು ಹೆಸರು ಗಳೆಂದು ಮಾನ್ಯಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸಾಂಖ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರಗಳೂ ಹೀಗೇ ಮನ್ನಿಸುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಭೇದವಾಗಿಸದೆ ಮೂರೇ ಭೇದಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪುರುಷ’ ಶಬ್ದವು ಚೇತನ ಆತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನನ್ನು ನಿರ್ಲೇಪ ಹಾಗೂ ಶುದ್ಧವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ; ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಪುರುಷನನ್ನು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಕ್ತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಕಾರಣನೆಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಕೃತಿ ಜಡವಾಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಭೋಕ್ತೃತ್ವದ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪುರುಷನು ಅಸಂಗನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭೋಕ್ತೃತ್ವವು ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಗದಿಂದಲೇ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಭೋಕ್ತೃತ್ವವು ಕಂಡುಬರುವಂತೆಯೇ ಇದೆ ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷರ ಸಂಗವು ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಪುರುಷನನ್ನು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಭೋಕ್ತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಹೇತು ಅಂದರೆ ನಿಮಿತ್ತವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಪುರುಷನೇ ಪ್ರಕೃತಿ ಜನಿತ ಗುಣಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ’ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಭೋಕ್ತೃತ್ವದ ಗಂಧಮಾತ್ರವೂ ಇಲ್ಲ.
(ಶ್ಲೋಕ-21)
ಪುರುಷಃ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥೋ ಹಿ ಭುಂಕ್ತೇ ಪ್ರಕೃತಿಜಾನ್ಗುಣಾನ್ ।
ಕಾರಣಂ ಗುಣಸಂಗೋಽಸ್ಯ ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು ॥
ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಃ, ಹಿ - ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದವನೇ, ಪುರುಷಃ - ಪುರುಷನು, ಪ್ರಕೃತಿಜಾನ್ - ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ, ಗುಣಾನ್ - ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು, ಭುಂಕ್ತೇ - ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಗುಣಸಂಗಃ - ಆ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವೇ,
ಅಸ್ಯ -ಈ ಜೀವಾತ್ಮನು, ಸದಸದ್ಯೋನಿಜನ್ಮಸು - ಒಳ್ಳೆಯ - ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕೆ,
ಕಾರಣಮ್ - ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ।। 21 ।।
ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಪುರುಷನೇ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ತ್ರಿಗುಣಾತ್ಮಿಕವಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವೇ ಈ ಜೀವಾತ್ಮನು ಒಳ್ಳೆಯ ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ।।21।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿಜಾನ್’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಗುಣಾನ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಪುರುಷಃ’ನ ಜೊತೆಗೆ ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನನ್ನು ಆ ಗುಣಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಕೃತಿ ಜನಿತ ಸತ್ತ್ವ, ರಜ ಮತ್ತು ತಮ-ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳು ಹಾಗೂ ಇವುಗಳ ಕಾರ್ಯ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ ಮತ್ತು ಗಂಧರೂಪೀ ಎಷ್ಟೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿಜಾನ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಗುಣಾನ್’ ಪದವಿದೆ. ಹಾಗೂ ‘ಪುರುಷಃ’ನ ಜೊತೆಗೆ ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನನ್ನು ಆ ಗುಣಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿರುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು-ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ-ಈ ಮೂರು ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಶರೀರದ ಜೊತೆಗೆ ಈ ಜೀವಾತ್ಮನ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವವರೆಗೆ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ (ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ)ನೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದುದರಿಂದ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವವರೆಗೆ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಜನಿತ ಗುಣಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸಂಬಂಧವು ಕಡಿದು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಭೋಕ್ತೃತ್ವವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಪುರುಷನ ಸ್ವರೂಪವು ನಿತ್ಯ ಅಸಂಗವಾಗಿಯೇ ಇದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸದಸದ್ಯೋನಿ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವ ಯೋನಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಸಂಗ ಅಂದರೇನು? ಹಾಗೂ ಅದು ಈ ಜೀವಾತ್ಮನ ಸದಸದ್ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕಾರಣವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸದಸದ್ಯೋನಿ’ ಶಬ್ದವು ಒಳ್ಳೆಯ ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಅವನಿಂದ ಮೇಲಿನ ದೇವಾದಿ ಎಷ್ಟು ಯೋನಿಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವು ‘ಸತ್’ ಯೋನಿಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ವೃಕ್ಷ, ಲತಾದಿ ಎಷ್ಟು ಯೋನಿಗಳಿವೆಯೋ ಅವು ಅಸತ್ ಆಗಿವೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಸತ್ವ, ರಜ ಮತ್ತು ತಮ ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಜೀವಿಯ ಯಾವ ಅನಾದಿಸಿದ್ಧ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆಸಕ್ತಿ ಇದೆಯೋ ಅದೇ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವಾಗಿದೆ; ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವ ಗುಣದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅದರ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಪದಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಅವನಿಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ವಾಸನಾ ಉಂಟಾದೀತು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ - ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವನ್ನು ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವಂತನು-ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ಸಾರವಾಗಿ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ರಚನೆಯು ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ-ಯಾವ ಭಾವದ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತ ದೇಹ ಬಿಡುವನೋ ಅದನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದೆ. ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವೇ ಕಾರಣ ವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮೂರರ ಸಮನ್ವಯ ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮೂರರಲ್ಲಿಯೂ ವಸ್ತುತಃ ಅಸಮಂಜಸವಾದ ಯಾವುದೇ ಮಾತು ಇಲ್ಲ. ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ನೋಡಿದಾಗ ಮೂರರಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಿಂದ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. (1) ಭಗವಂತನು ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ರಚನೆಯನ್ನು ಅವುಗಳ ಗುಣ-ಕರ್ಮಾನುಸಾರವೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಆ ಜೀವರಿಗೆ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಕಾರಣವಾಯಿತು. (2) ಮನುಷ್ಯನು ಎಂತಹ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಂಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ಅವನಿಗೆ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಗುಣದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಗೆ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಾಗುತ್ತವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಸ್ಮೃತಿಗನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ಅವನಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟಯೋನಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. (3) ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವನ್ನು ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮೂರರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಪುರುಷನ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಈಗ ಜೀವಾತ್ಮನ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಆತ್ಮನ ಗುಣಾತೀತ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-22)
ಉಪದ್ರಷ್ಟಾನುಮಂತಾ ಚ ಭರ್ತಾ ಭೋಕ್ತಾ ಮಹೇಶ್ವರಃ ।
ಪರಮಾತ್ಮೇತಿ ಚಾಪ್ಯುಕ್ತೋ ದೇಹೇಽಸ್ಮಿನ್ ಪುರುಷಃ ಪರಃ ॥
ಅಸ್ಮಿನ್ - ಈ, ದೇಹೇ (ಸ್ಥಿತಃ) ಅಪಿ - ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದರೂ, ಪುರುಷಃ - ಈ ಆತ್ಮನು (ವಾಸ್ತವವಾಗಿ),
ಪರಃ (ಏವ) - ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (ಅವನೇ), ಉಪದ್ರಷ್ಟಾ - ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಉಪದ್ರಷ್ಟಾ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅನುಮಂತಾ- ಯಥಾರ್ಥ ಸಮ್ಮತಿ ಕೊಡುವವನಾದ್ದರಿಂದ ಅನುಮಂತಾ, ಭರ್ತಾ - ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣೆ - ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನಾದ್ದರಿಂದ ಭರ್ತಾ, ಭೋಕ್ತಾ - ಜೀವರೂಪದಿಂದ ಭೋಕ್ತಾ, ಮಹೇಶ್ವರಃ - ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮೊದಲಾದವರ ಒಡೆಯನಾದ್ದರಿಂದ ಮಹೇಶ್ವರ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪರಮಾತ್ಮಾ - ಶುದ್ಧ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನನಾದ್ದರಿಂದ, ಪರಮಾತ್ಮ,
ಇತಿ, ಉಕ್ತಃ- ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।। 22 ।।
ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಈ ಆತ್ಮನು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನೇ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಉಪದ್ರಷ್ಟಾ ಮತ್ತು ಯಥಾರ್ಥ ಸಮ್ಮತಿಕೊಡುವವನಾದ್ದರಿಂದ ಅನುಮಂತಾ, ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನಾದ್ದರಿಂದ ಭರ್ತಾ, ಜೀವರೂಪದಿಂದ ಭೋಕ್ತಾ, ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮೊದಲಾದವರ ಒಡೆಯನಾದ್ದರಿಂದ ಮಹೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನನಾದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।। 22 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಈ ಆತ್ಮನು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಗುಣಾತೀತ ಸ್ವರೂಪದ ನಿರ್ದೇಶ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ಜನಿತ ಶರೀರಗಳ ಉಪಾಧಿಯಿಂದ ಚೇತನ ಆತ್ಮನು ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣ ಜೀವಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಈ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಲ್ಲಿ ವಸ್ತುತಃ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಶರೀರರೂಪೀ ಉಪಾಧಿಯಿಂದಲೇ ಭೇದದ ಪ್ರತೀತಿ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಆತ್ಮನೇ ಉಪದ್ರಷ್ಟಾ, ಅನುಮಂತಾ, ಭರ್ತಾ, ಭೋಕ್ತಾ, ಮಹೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ನಿಮಿತ್ತಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬನೇ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಹೆಸರು ಗಳಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಸ್ತು ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದವೇ ಇಲ್ಲ. ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಬ್ರಹ್ಮನೇ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ‘ಉಪದ್ರಷ್ಟಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನೇ ಅಂತರ್ಯಾಮಿರೂಪದಿಂದ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವರಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ‘ಅನುಮಂತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನೇ ವಿಷ್ಣುರೂಪದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ‘ಭರ್ತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನೇ ದೇವತೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಗಳ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನೇ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಪಾಲ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ಈಶ್ವರರುಗಳನ್ನೂ ನಿಯಮನ ಮಾಡುವ ಮಹಾನ್ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ‘ಮಹೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ವಸ್ತುತಃ ಅವನು ಸದಾಕಾಲ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ‘ಪರಮಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನು ಓರ್ವನೇ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ನಿಮಿತ್ತಗಳಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳ ಮೂಲಕ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ವಸ್ತುತಃ ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗುಣಗಳ ಸಹಿತ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಈಗ ಅವುಗಳನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದರ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-23)
ಯ ಏವಂ ವೇತ್ತಿ ಪುರುಷಂ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಚ ಗುಣೈಃ ಸಹ ।
ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತಮಾನೋಽಪಿ ನ ಸ ಭೂಯೋಽಭಿಜಾಯತೇ ॥
ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಪುರುಷಮ್ - ಪುರುಷನನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಗುಣೈಃ - ಗುಣಗಳ, ಸಹ - ಸಹಿತವಾಗಿ,
ಪ್ರಕೃತಿಮ್ - ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು, ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ವೇತ್ತಿ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು,
ಸರ್ವಥಾ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದ, ವರ್ತಮಾನಃ - ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಭೂಯಃ - ಮತ್ತೆ,
ನ, ಅಭಿಜಾಯತೇ - ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ।। 23 ।।
ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಪುರುಷನನ್ನು ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಸಹಿತವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ತತ್ವಶಃ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸಹ ಪುನಃ ಜನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ।। 23 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪುರುಷನನ್ನು ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಸಹಿತ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ
ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುರುಷನ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವದ ವರ್ಣನೆ ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಎಷ್ಟು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಪ್ರತೀತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಅವೆಲ್ಲ ಆ ಓರ್ವ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಅಭಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿವೆ; ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಗದಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ವಸ್ತುತಃ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿತ್ಯ, ಶುದ್ಧ, ಬುದ್ಧ, ಮುಕ್ತ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ-ಈ ಮಾತನ್ನು ಸಂಶಯರಹಿತ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವುದು ಹಾಗೂ ಏಕಭಾವದಿಂದ ಆ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದೇ ಪುರುಷನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಮೂರೂ ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿವೆ, ಈ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಿಸ್ತಾರವೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದು ನಾಶಯುಕ್ತ, ಜಡ, ಕ್ಷಣಭಂಗುರ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ-ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ‘ಗುಣಗಳ ಸಹಿತ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.’
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತಮಾನಃ’ ಇದರೊಂದಿಗೆ ‘ಅಪಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಯಾವ ಭಾವ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತಮಾನಃ’ ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಪಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು-ಯಾರು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪುರುಷನನ್ನು ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಸಹಿತ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ-ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ, ಶೂದ್ರ ಹೀಗೆ ಯಾವುದೇ ವರ್ಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದು ಹಾಗೂ ಆಯಾಯಾ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಗಳಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಿಸಿರುವಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತಮಾನಃ’ ಇದರೊಂದಿಗೆ ‘ಅಪಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನು ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಜ್ಞಾನಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ದೋಷಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದ ಕಾರಣ (5/26) ಅವನ ಮೂಲಕ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಾಗುವ ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಆಚರಣೆಗಳು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣ ರೂಪವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ (3/21) ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಥಾ ವರ್ತಮಾನಃ’ ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಪಿ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ಅವಗುಣಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿಯೇ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವವನು ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಏಕೆ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಜೊತೆಗೇ ಪುರುಷನ ಸಂಬಂಧವು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ಸಂಯೋಗವು ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಅಜ್ಞಾನ ಜನಿತವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ಪೂರ್ಣಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪುರುಷನಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವು ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ನಾನಾ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಅವನ ಜನ್ಮವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ (13/21). ಆದುದರಿಂದ ಇವುಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗುಣಗಳ ಸಹಿತ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ಜ್ಞಾನದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಕೇಳಿ ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನವು ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗಾಗಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಾಧನೆಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-24)
ಧ್ಯಾನೇನಾತ್ಮನಿ ಪಶ್ಯಂತಿ ಕೇಚಿದಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ ।
ಅನ್ಯೇ ಸಾಂಖ್ಯೇನ ಯೋಗೇನ ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಚಾಪರೇ ॥
ಆತ್ಮಾನಮ್ - ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು, ಕೇಚಿತ್ - ಎಷ್ಟೋ ಮನುಷ್ಯರಾದರೋ, ಆತ್ಮನಾ - ಶುದ್ಧವಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಧ್ಯಾನೇನ - ಧ್ಯಾನದ ಮೂಲಕ, ಆತ್ಮನಿ - ಹೃದಯದಲ್ಲಿ, ಪಶ್ಯಂತಿ - ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಅನ್ಯೇ - ಬೇರೆ ಕೆಲವರು, ಸಾಂಖ್ಯೇನ ಯೋಗೇನ - ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಮೂಲಕ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಪರೆ - ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು, ಕರ್ಮಯೋಗೇನ - ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ, (ಪಶ್ಯಂತಿ) - ನೋಡುತ್ತಾರೆ ಅಂದರೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ।। 24 ।।
ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಎಷ್ಟೋ ಮನುಷ್ಯರು ಶುದ್ಧವಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಧ್ಯಾನದ ಮೂಲಕ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ; ಬೇರೆ ಎಷ್ಟೋ ಜನರು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ ನೋಡುತ್ತಾರೆ ಅಂದರೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ।। 24 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಧ್ಯಾನ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮನಿಂದ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ನೋಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದು, ಹನ್ನೆರಡು ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದಂತಹ ವಿಧಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಉಪಯುಕ್ತ ಆಸನದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲಭಾವದಿಂದ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಹಾಗೂ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ದೃಶ್ಯಮಾತ್ರವನ್ನು ಮರೆತು ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದು ಧ್ಯಾನವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯು ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ವಿಶುದ್ಧ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ಧ್ಯಾನದ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮನಿಂದ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನದ ಮೂಲಕ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾದ ಧ್ಯಾನವು ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನದಾಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನದೋ, ಸಾಕಾರದ್ದೋ, ನಿರಾಕಾರದ್ದೋ? ಹಾಗೂ ಈ ಧ್ಯಾನವು ಭೇದಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅಥವಾ ಅಭೇದದಿಂದಲೋ? ಹಾಗೆಯೇ ಇದರ ಫಲಸ್ವರೂಪದ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಭೇದಭಾವದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆಯೋ ಅಥವಾ ಅಭೇದ ಭಾವದಿಂದಲೋ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನ ಅಭೇದದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಪುರುಷನ ಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಬೇರೆಬೇರೆ ಸಾಧನೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಂಗಾನುಸಾರ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಭೇದ ಧ್ಯಾನದ್ದೇ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವು ಅಭಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭೇದ ಭಾವದಿಂದ ಸಗುಣ ನಿರಾಕಾರದ ಮತ್ತು ಸಗುಣ ಸಾಕಾರದ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕನೂ ಕೂಡ ಒಂದು ವೇಳೆ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸುವುದಾದರೆ ಅವನಿಗೂ ಕೂಡ ಅಭೇದ ಭಾವದಿಂದ ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಬಲ್ಲುದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಾಂಖ್ಯೇನ’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗೇನ’ ಈ ಪದಗಳು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಎರಡು ಸಾಧನೆಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿವೆಯೋ ಅಥವಾ ಒಂದೇ ಸಾಧನೆಯ ವಿಶೇಷ್ಯ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆಯೋ? ಒಂದು ವೇಳೆ ಒಂದೇ ಸಾಧನೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದ್ದರೆ ಯಾವ ಸಾಧನೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮನನ್ನು ನೋಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಾಂಖ್ಯೇನ’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗೇನ’ ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ. ಇದರ ವರ್ಣನೆಯು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಇದರ ವರ್ಣನೆಯು ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಂಟನೇ, ಒಂಭತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ ಇನ್ನೂ ಎಲ್ಲಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರಕರಣ ಬಂದಿದೆಯೋ. ಅಲ್ಲಿ ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. - ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮೃಗತೃಷ್ಣೆಯ ನೀರಿನಂತೆ ಅಥವಾ ಸ್ವಪ್ನದ ಸೃಷ್ಟಿಯಂತೆ ಮಾಯಾಮಾತ್ರವಾಗಿವೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಸಮಸ್ತ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಆಗುತ್ತಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನ ರಹಿತನಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ನಿತ್ಯಸ್ಥಿತ ನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಭಿನ್ನವಾದ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನೂ ತಿಳಿಯದೆ ಇರುವುದೇ ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ’ ಹೆಸರಿನ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಮೂಲಕ ಯಾರು ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮರ ಅಭೇದವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮನನ್ನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಈ ಸಾಧನೆಯು ಸಾಧನ ಚತುಷ್ಟಯ ಸಂಪನ್ನ ಅಧಿಕಾರಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಸುಗಮವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವುದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಾಧನ ಚತುಷ್ಟಯ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಷಟ್ಸಂಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಮುಕ್ಷುತ್ವ ಈ ನಾಲ್ಕು ಸಾಧನೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಈ ನಾಲ್ಕು ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ಸಾಧನೆಯು -
1. ವಿವೇಕ
ಸತ್ - ಅಸತ್ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯ ವಸ್ತುವಿನ ವಿವೇಚನೆಯ ಹೆಸರು ವಿವೇಕವಾಗಿದೆ. ವಿವೇಕವು ಇವುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೃಥಕ್ಕರಣಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕದ ಅರ್ಥವು ತತ್ತ್ವದ ಯಥಾರ್ಥ ಅನುಭವಮಾಡಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವು ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಅನಾತ್ಮದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತ- ಮಾಡುತ್ತಾ ಈ ವಿವೇಕಸಿದ್ಧಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕದ ಯಥಾರ್ಥ ಉದಯವಾದ ಮೇಲೆ ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳ ಕ್ಷೀರ-ನೀರ ವಿವೇಕದಂತೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವವಾಗಲು ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ನಂತರ ಎರಡನೇ ಸಾಧನೆಯು
2. ವೈರಾಗ್ಯ
ವಿವೇಕದ ಮೂಲಕ ಸತ್-ಅಸತ್ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯದ ಪೃಥಕ್ಕರಣವಾದ ಮೇಲೆ ಅಸತ್ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯದಿಂದ ಸಹಜ ವಾಗಿಯೇ ರಾಗವು ಹೊರಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಇದರ ಹೆಸರು ವೈರಾಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮನದಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ಅಭಿಲಾಷೆಗಳು ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಮೇಲಿನಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಕುರಿತು ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ತಿರಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇದರ ಹೆಸರು ವೈರಾಗ್ಯವಲ್ಲ. ವೈರಾಗ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಗವು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ವೈರಾಗ್ಯವು ಯಥಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಆಭ್ಯಂತರಿಕ ಅನಾಸಕ್ತಿಯ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಯಾರಿಗೆ ನಿಜವಾದ ವೈರಾಗ್ಯವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಪುರುಷರ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗಿನ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತೃಷ್ಣೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಅಸತ್ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿದವರಾಗಿ ಅಖಂಡ ರೂಪದಿಂದ ಸತ್ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ವೈರಾಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇಂತಹ ವೈರಾಗ್ಯವು ಇಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ವಿವೇಕದಲ್ಲಿ ಕೊರತೆ ಉಳಿದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ವಿವೇಕದ ಪೂರ್ಣತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ವೈರಾಗ್ಯವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ.
3.ಷಟ್ ಸಂಪತ್ತಿ
ಈ ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪೀ ಆರು ವಿಭಾಗಗಳುಳ್ಳ ಒಂದು ಪರಮ ಸಂಪತ್ತು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೊರತೆಯಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಮೇಲೆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಈ ಸಂಪತ್ತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು ಸಹಜವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಪತ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಷಟ್ಸಂಪತ್ತಿ’ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಆರು ವಿಭಾಗಗಳು ಇಂತಿವೆ
1. ಶಮ - ಮನಸ್ಸು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ವಶವಾಗಿ, ನಿಶ್ಚಲ ಮತ್ತು ಶಾಂತವಾಗುವುದೇ ‘ಶಮ’ವಾಗಿದೆ. ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಮೇಲೆ ಮನಸ್ಸು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ನಿಶ್ಚಲ ಮತ್ತು ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ.
2. ದಮ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ವಶವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳ ರಸಾಸ್ವಾದದಿಂದ ರಹಿತವಾಗುವುದೇ ‘ದಮ’ ವಾಗಿದೆ.
3. ಉಪರತಿ - ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಚಿತ್ತವು ವಿರಾಗವಾಗುವುದೇ ಉಪರತಿಯಾಗಿದೆ. ಯಾವಾಗ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಸಾನುಭೂತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆಗ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಉಪರತಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಈ ಉಪರತಿಯು ಭೋಗಮಾತ್ರದಿಂದ ಕೇವಲ ಹೊರಗಿನಿಂದಲೇ ಅಲ್ಲ ಒಳಗಿನಿಂದಲೂ ಆಗಿರಬೇಕು. ಭೋಗ ಸಂಕಲ್ಪದ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗಿನ ದುರ್ಲಭವಾದ ಭೋಗಗಳ ಕಡೆಗೆ ವೃತ್ತಿಯು ಎಂದೂ ಹೋಗದಿರುವುದೇ ಉಪರತಿಯಾಗಿದೆ.
4. ತಿತಿಕ್ಷಾ - ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವುದರ ಹೆಸರು ತಿತಿಕ್ಷೆಯಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಸೆಕೆ-ಛಳಿ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಮಾನ- ಅಪಮಾನ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದೂ ಕೂಡ ತಿತಿಕ್ಷೆಯೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ವಿವೇಕ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಶಮ, ದಮ, ಉಪರತಿಯ ನಂತರ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ತಿತಿಕ್ಷೆಯಾದರೋ ಇದರಿಂದ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿಯೇ ಇರಬೇಕು. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಾದರೋ ದ್ವಂದ್ವಗಳ ನಾಶವು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾರೂ ಇವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಬದುಕುಳಿಯಲಾರರು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ-ದ್ವಂದ್ವ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಮೆಲಕ್ಕೆದ್ದು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದೇ ಸರ್ವೋತ್ತಮವಾದುದಾಗಿದೆ. ಇದೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ತಿತಿಕ್ಷೆಯಾಗಿದೆ. ಹೀಗಾದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಛಳಿ-ಸೆಕೆ, ಸುಖ-ದುಃಖ ಮತ್ತು ಮಾನ-ಅಪಮಾನಗಳು ಅವನನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಲಾರವು.
5. ಶ್ರದ್ಧಾ - ಆತ್ಮನ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಂತೆ ಅಖಂಡ ವಿಶ್ವಾಸದ ಹೆಸರೇ ಶ್ರದ್ಧೆಯಾಗಿದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಗುರು ಮತ್ತು ಸಾಧನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಆತ್ಮಶ್ರದ್ಧೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಆತ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ನಿಷ್ಕಲ, ನಿರಂಜನ, ನಿರಾಕಾರ, ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಅದರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗಲಾರದು.
6. ಸಮಾಧಾನ - ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವುದು-ಹೇಗೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಗುರುದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಮುಂದೆ ಪರೀಕ್ಷೆ ಕೊಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮರದ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿದ ಕೃತ್ರಿಮ ಪಕ್ಷಿಯ ಕತ್ತುಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತೋ ಹಾಗೆಯೇ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಯವಸ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ಸಮಾಧಾನವಾಗಿದೆ.
4. ಮುಮುಕ್ಷುತ್ವ
ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವಾಗ ವಿವೇಕ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಷಟ್ ಸಂಪತ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೋ, ಆಗ ಸಾಧಕನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಅವಿದ್ಯೆಯ ಬಂಧನದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿ ಯಾವ ಕಡೆಗೂ ಕೂಡ ಇಣುಕದೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕಡೆಗೇ ಓಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಈ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡುವುದೇ ಅರ್ಥಾತ್ ತೀವ್ರ ಸಾಧನೆಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವ ತೀವ್ರತಮ ಲಾಲಸೆಯೇ ಅವನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಮುಮುಕ್ಷುತ್ವವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವ ಸಾಧನೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ನೋಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಆ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಫಲಸಹಿತ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ ಪದವಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಫಲವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮತ್ವವನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮದನುಸಾರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದೇ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಮೂಲಕ ಯಾವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಪಡೆಯುವುದೇ ಆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ತನ್ನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದಲೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಆಗಬೇಕು; ಇಲ್ಲಿ ಅಭೇದ ಭಾವದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ಸಾಧನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೇದಭಾವ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಯಾವ ಸಾಧಕನು ಲದಲ್ಲಿ ಅಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗೆ ಅಭೇದಭಾವದಿಂದಲೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ - ಯಾವ ಸಾಧನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅಭೇದಭಾವದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಜ್ಞಾನವು ಆಗಬಹುದೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕವೂ ಅಭಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-25)
ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಮಜಾನಂತಃ ಶ್ರುತ್ವಾನ್ಯೇಭ್ಯ ಉಪಾಸತೇ ।
ತೇಽಪಿ ಚಾತಿತರಂತ್ಯೇವ ಮೃತ್ಯುಂ ಶ್ರುತಿಪರಾಯಣಾಃ ॥
ತು - ಆದರೆ, ಅನ್ಯೇ - ಇವರಿಗಿಂತ ಬೇರೆಯಾದ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರು ಮಂದಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷರಿದ್ದಾರೋ - ಅವರು, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಅಜಾನಂತಃ - ತಿಳಿಯದವರಾಗಿ, ಅನ್ಯೇಭ್ಯಃ - ಇತರರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿತಿರುವ ಪುರುಷರಿಂದ, ಶ್ರುತ್ವಾ - ಕೇಳಿ (ಅದರಂತೆಯೇ), ಉಪಾಸತೇ - ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ತೇ - ಅವರು, ಶ್ರುತಿಪರಾಯಣಾಃ - ಶ್ರವಣ ಪರಾಯಣರಾದ ಪುರುಷರು, ಅಪಿ - ಸಹ - ಮೃತ್ಯುಮ್ - ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ಸಂಸಾರ ಸಾಗರವನ್ನು, ಅತಿತರಂತಿ, ಏವ - ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ದಾಟುತ್ತಾರೆ. ।। 25 ।।
ಆದರೆ ಇವರಿಗಿಂತ ಬೇರೆಯಾದ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರು ಮಂದಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷರಿದ್ದಾರೋ ಅವರು ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ತಿಳಿಯದವರಾಗಿ, ಇತರರಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿತಿರುವ ಪುರುಷರಿಂದ ಕೇಳಿಯೇ ಅದರಂತೆ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಆ ಶ್ರವಣ ಪರಾಯಣರಾದ ಪುರುಷರು ಸಹ ಮೃತ್ಯುರೂಪವಾದ ಸಂಸಾರ ಸಾಗರವನ್ನು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ದಾಟುತ್ತಾರೆ.।।25।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತು’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ-ಈಗ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧಕರಿಗಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣರಾದ ಬೇರೆ ಸಾಧಕರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಜನರು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರರೋ ಅವರ ಉದ್ಧಾರ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲದು? ಇದರ ಉತ್ತರವನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏವಮ್ ಅಜಾನಂತಃ’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಅನ್ಯೇ’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಕೇಳಿಕೊಂಡು ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಬುದ್ಧಿಮಾಂದ್ಯದ ಕಾರಣ ಯಾವ ಜನರು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಧ್ಯಾನಯೋಗ, ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರರೋ ಅಂತಹ ಸಾಧಕರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವಮ್ ಅಜಾನಂತಃ’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಅನ್ಯೇ’ ಪದವಿದೆ.
ಜಾಬಾಲನ ಪುತ್ರ ಸತ್ಯಕಾಮನು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಗೌತಮ ಗೋತ್ರೀಯ ಮಹರ್ಷಿ ಹಾರಿದ್ರುಮತನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಮಾತುಕತೆ ಆದ ಮೇಲೆ ಗುರುಗಳು ನಾಲ್ಕುನೂರು ಅತ್ಯಂತ ಕೃಶವಾದ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲ ಹಸುಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ-ಹೇ ಸೌಮ್ಯ! ನೀನು ಈ ಹಸುಗಳ ಹಿಂದೆ-ಹಿಂದೆಯೇ ಹೋಗು ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಗುರುಗಳ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ಹರ್ಷದೊಂದಿಗೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಕಾಡಿನ ಕಡೆಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗುವಾಗ ಸತ್ಯಕಾಮನು-ಇವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಪೂರ್ತಿಮಾಡಿಸಿ ನಾನು ಹಿಂದಿರುಗುವೆನು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅವನು ಹುಲ್ಲು ಮತ್ತು ನೀರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ನಿರುಪದ್ರವೀ ಕಾಡಿಗೆ ಹೊಡೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಹಸುಗಳಾದ ಮೇಲೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದನು. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಮರಳುವಾಗಲೇ ಅವನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು (ಛಾಂದೋಗ್ಯ-ಉ-4/4-9) ಇದೇ ಪ್ರಕಾರದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವರಾದ ಜ್ಞಾನೀಪುರುಷರ ಆದೇಶವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದೊಂದಿಗೆ ಯಾರು ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದೇ ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಕೇಳಿಕೊಂಡು ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶ್ರುತಿಪರಾಯಣಾಃ’ ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಭಾವವೇನು? ಹಾಗೂ ‘ಅಪಿ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಇಲ್ಲಿಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಕೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣರಾಗಿರತ್ತಾರೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಹೇಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾರೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದೊಂದಿಗೆ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತೊಡಗುತ್ತಾರೋ ಅವರನ್ನು ‘ಶ್ರುತಿಪರಾಯಣಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಪಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಇಲ್ಲಿ-ಯಾವಾಗ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷರು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಕೇಳಿಕೊಂಡು ಉಪಾಸನೆಮಾಡಿ ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಪಾರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರಾದರೆ-ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲವೋ ಆಗ ಮತ್ತೆ ಯಾವ ಸಾಧಕನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಒಂದು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಪಾರಾಗುವುದಲ್ಲಾದರೋ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೃತ್ಯುಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅತಿ’ ಉಪಸರ್ಗದ ಸಹಿತ ‘ತರಂತಿ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೃತ್ಯುಮ್’ ಪದವು ಪದೇ-ಪದೇ ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ಸಂಸಾರದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅತಿ’ ಉಪಸರ್ಗದ ಸಹಿತ ‘ತರಂತಿ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು-ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಪುರುಷನು ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ದುಃಖಮಯ ಸಂಸಾರ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಪಾರಾಗಿ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತೆ ಅವನಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ‘ನ ಸ ಭೂಯೋಭಿಜಾಯತೇ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ‘ಆತ್ಮನಿ ಆತ್ಮಾನಂ ಪಶ್ಯಂತಿ’ಯಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೃತ್ಯುಮ್ ಅತಿತರಂತಿ’ಯಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮ ಸಂಬಂಧೀ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಸಾಧನೆಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಮಾಡಿ ಈಗ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ‘ಯಾದೃಕ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಕೇಳಲು ಹೇಳಿತ್ತೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ವಿನಾಶಶೀಲವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅದರ ಸ್ವಭಾವದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಆತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವರ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-26)
ಯಾವತ್ಸಂಜಾಯತೇ ಕಿಂಚಿತ್ಸತ್ತ್ವಂ ಸ್ಥಾವರಜಂಗಮಮ್ ।
ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಸಂಯೋಗಾತ್ತದ್ವಿದ್ಧಿ ಭರತರ್ಷಭ ॥
ಭರತರ್ಷಭ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಯಾವತ್ - ಯಾವನ್ಮಾತ್ರ, ಕಿಂಚಿತ್ - ಎಷ್ಟು, ಸ್ಥಾವರಜಂಗಮಮ್ - ಸ್ಥಾವರ ಜಂಗಮ, ಸತ್ವಮ್ - ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಸಂಜಾಯತೇ - ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆಯೋ, ತತ್ - ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ (ನೀನು), ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಸಂಯೋಗಾತ್ - ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಸಂಯೋಗದಿಂದಲೇ (ಹುಟ್ಟಿದವುಗಳೆಂದು), ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ. ।। 26 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಸ್ಥಾವರ ಜಂಗಮ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ನೀನು ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಸಂಯೋಗದಿಂದಲೇ ಅರ್ಥಾತ್ ಜಡ ಚೇತನದ ಸಂಯೋಗದಿಂದಲೆ ಹುಟ್ಟಿದವುಗಳೆಂದು ತಿಳಿ. ।। 26 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾವತ್’, ‘ಕಿಂಚಿತ್’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ಥಾವರ ಜಂಗಮಮ್’ ಈ ಮೂರೂ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಹಾಗೂ ಈ ಮೂರೂ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ‘ಸತ್ವಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಯಾವತ್’ ಮತ್ತು ‘ಕಿಂಚಿತ್’ ಇವೆರಡೂ ಪದಗಳು ಚರಾಚರ ಜೀವಿಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣತೆಯ ಬೋಧಕವಾಗಿವೆ. ದೇವ, ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಮೊದಲಾದ ಓಡಾಡುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ‘ಜಂಗಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷ, ಲತೆ, ಪರ್ವತ ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ‘ಸ್ಥಾವರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಮೂರೂ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತ ‘ಸತ್ವಮ್’ ಪದವು ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಸಮುದಾಯದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ ಶಬ್ದಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ? ಮತ್ತು ಇವೆರಡರ ಸಂಯೋಗ ಹಾಗೂ ಅದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಸಮುದಾಯದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ, ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ‘ಅಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಯಾರು ತಿಳಿಯುವವನಿದ್ದಾನೋ, ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಪರಾ ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಚೇತನ ತತ್ತ್ವವೇ ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಅಂದರೆ ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಪುರುಷನ ಯಾವ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧವಾಗುವುದಿದೆಯೋ ಅದೇ ಕ್ಷೇತ್ರ ಹಾಗೂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಸಂಯೋಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹೀಗಾಗಿಯೇ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಯೋನಿಗಳ ಮೂಲಕ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಆಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದಿದೆಯೋ ಅದೇ ಅದರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-27)
ಸಮಂ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ತಿಷ್ಠಂತಂ ಪರಮೇಶ್ವರಮ್ ।
ವಿನಶ್ಯತ್ಸ್ವವಿನಶ್ಯಂತಂ ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ಪಶ್ಯತಿ ॥
ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, ವಿನಶ್ಯತ್ಸು - ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿರುವ, ಸರ್ವೇಶು - ಎಲ್ಲ, ಭೂತೇಷು - ಚರಾಚರ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ, ಪರಮೇಶ್ವರಮ್ - ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು, ಅವಿನಶ್ಯಂತಮ್ - ನಾಶರಹಿತನಾಗಿ, ಸಮಮ್ - ಸಮಭಾವದಿಂದ, ತಿಷ್ಠಂತಮ್ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನೇ (ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ), ಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ।। 27 ।।
ಯಾವ ಪುರುಷನು ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವ ಎಲ್ಲ ಚರಾಚರ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ನಾಶರಹಿತನಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಮಭಾವದಿಂದ, ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ।। 27 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿನಶ್ಯತ್ಸು’ ಮತ್ತು ‘ಸರ್ವೇಷು’ ಈ ಎರಡೂ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ಭೂತೇಷು’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ಎರಡೂ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಹುಟ್ಟುವುದೂ ಮತ್ತು ಸಾಯುವಂತಹ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆಯೋ, ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದಿಂದ ಯಾವುದರ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೋ ಅವೆಲ್ಲದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿನಶ್ಯತ್ಸು’ ಮತ್ತು ‘ಸರ್ವೇಷು’ ಈ ಎರಡೂ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ಭೂತೇಷು’ ಪದವಿದೆ. ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಸರ್ವೇಷು’ ಮತ್ತು ಶರೀರಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ವಿನಾಶಶೀಲವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ವಿನಶ್ಯತ್ಸು’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಇಲ್ಲಿ - ವಿನಾಶವಾಗುವುದು ಶರೀರದ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ ಆತ್ಮನದ್ದಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವು ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ವಸ್ತುತಃ ಅದು ಶರೀರಗಳ ಭೇದದಿಂದ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮೇಶ್ವರಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ನಾಶರಹಿತ ಮತ್ತು ಸಮಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದವನೆಂದು ನೋಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮೇಶ್ವರಮ್’ ಪದವು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತವಾದ ಯಾವುದರ ವರ್ಣನೆಯು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆಯನ್ನುಗೈಯುತ್ತ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉಪದ್ರಷ್ಟಾ, ಅನುಮಂತಾ, ಭರ್ತಾ, ಭೋಕ್ತಾ, ಮಹೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಚೇತನ ತತ್ತ್ವದ ವಾಚಕವೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಪರಮ ಪುರುಷನು ವಸ್ತುತಃ ಶುದ್ಧ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತವಾದಾಗ್ಯೂ ಕೂಡ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಂಗದಿಂದ ಇವನನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಎಷ್ಟು ಶರೀರಗಳಿವೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅವು ವಿನಾಶಶೀಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪಭೂತ ಒಂದೇ ಅವಿನಾಶೀ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಚೇತನತತ್ತ್ವವನ್ನು ಯಾರು ವಿನಾಶಶೀಲ ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ಸಮಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯವಾಗಿ ನೋಡುವಂತೆ-ಅದೇ ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿನಾಶರಹಿತ ಮತ್ತು ಸಮಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಾರು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ’ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯು ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತ- ನಿರ್ವಿಕಾರ ಹಾಗೂ ಸಮನೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ-ಯಾರು ಈ ನಿತ್ಯ ಚೇತನನಾದ ಒಂದೇ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಅವಿನಾಶೀ ಮತ್ತು ಅಸಂಗರೂಪದಿಂದ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೋ-ಅವನೇ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾರು ಇವನನ್ನು ಶರೀರಗಳ ಸಂಗದಿಂದ ಜನ್ಮ-ಮರಣಶೀಲ ಮತ್ತು ಸುಖೀ-ದುಃಖಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ ಅವರು ನೋಡುವುದು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನೋಡುವುದೇ ಅಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಯಾರು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ನಾಶರಹಿತ ಮತ್ತು ಸಮಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾತಿನ ಸಾರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ ಅದರ ಫಲವು ಪರಮಗತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-28)
ಸಮಂ ಪಶ್ಯನ್ ಹಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮವಸ್ಥಿತಮೀಶ್ವರಮ್ ।
ನ ಹಿನಸ್ತ್ಯಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಂ ತತೋ ಯಾತಿ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್ ॥
ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ (ಯಾವ ಪುರುಷನು), ಸರ್ವತ್ರ - ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ, ಸಮವಸ್ಥಿತಮ್ - ಸಮಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ, ಈಶ್ವರಮ್ - ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು, ಸಮಮ್ - ಸಮಾನವಾಗಿ, ಪಶ್ಯನ್ - ನೋಡುತ್ತಾ, ಆತ್ಮನಾ - ತನ್ನ ಮೂಲಕ, ಆತ್ಮಾನಮ್- ತನ್ನನ್ನೂ, ನ ಹಿನಸ್ತಿ - ನಾಶಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತತಃ - ಇದರಿಂದ (ಅವನು), ಪರಾಮ್ - ಪರಮ, ಗತಿಮ್ - ಗತಿಯನ್ನು,
ಯಾತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ।। 28 ।।
ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವ ಪುರುಷನು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ ತನ್ನ ಮೂಲಕ ತನ್ನನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರಿಂದ ಅವನು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ।। 28 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಿ’ ಪದವು ಯಾವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಿ’ ಪದವು ಹೇತು ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಸಮಭಾವದಿಂದ ನೋಡುವವನು ತನ್ನ ನಾಶವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ನೋಡುವುದೇ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ನೋಡುವುದೆಂದರೇನು ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರ ನೋಡುವವನು ತನ್ನ ಮೂಲಕ ತನ್ನನ್ನು ನಷ್ಟಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಓರ್ವನೇ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣವೇ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಭಿನ್ನತೆಯು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ-ವಸ್ತುತಃ ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ-ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಸಮನೆಂದು ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರೋ ಅವರು ನೋಡುವುದು ಸಮನೆಂದು ನೋಡುವುದಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ವಿಷಮ ಬುದ್ಧಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಅವರು ಯಾರನ್ನಾದರು ಪ್ರಿಯರು, ಹಿತೈಷಿ ಎಂದೂ ಮತ್ತು ಕೆಲವರನ್ನು ಅಪ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಅಹಿತ ಮಾಡುವವರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನನ್ನು-ತಾನು ಬೇರೆಯವರಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನನೆಂದೂ ಏಕದೇಶಿಯನೆಂದೂ ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ಶರೀರಗಳ ಜನ್ಮ-ಮರಣವನ್ನು ತನ್ನ ಜನ್ಮ-ಮರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಕಾರಣ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ನಾನಾ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ, ಇದೇ ಅವರು ತನ್ನ ಮೂಲಕ ತನ್ನನ್ನು ನಷ್ಟ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಯಾವ ಪುರುಷನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಒಬ್ಬನೇ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಸಮಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆಯೋ, ಅವನಾದರೋ ತನ್ನನ್ನು ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಈ ಶರೀರಗಳೊಡನೆ ತನಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಶರೀರಗಳ ವಿನಾಶದಿಂದ ತನ್ನ ವಿನಾಶವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ತನ್ನ ಮೂಲಕ ತನ್ನನ್ನು ನಷ್ಟವಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸರ್ವಜ್ಞ, ಅವಿನಾಶೀ, ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದಿರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಜನ್ಮ-ಮರಣಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತತಃ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವು ಯಾವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತತಃ’ ಪದವೂ ಕೂಡ ಹೇತುಬೋಧಕವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಪರಮಗತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವು-ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಆ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಮೂಲಕ ತನ್ನನ್ನು ವಿನಾಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ. ಯಾವುದು ಪರಮಗತಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಯಾವುದನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಸಮಸ್ತ ಸಾಧನೆಗಳ ಅಂತಿಮ ಫಲವಾಗಿದೆಯೋ-ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.’
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಿತ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಾನಂದಘನ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಭಾವದಿಂದ ನೋಡುವುದರ ಮಹತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಅಕರ್ತನೆಂದು ನೋಡುವವರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-29)
ಪ್ರಕೃತ್ಯೈವ ಚ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ ಸರ್ವಶಃ ।
ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ತಥಾತ್ಮಾನಮಕರ್ತಾರಂ ಸ ಪಶ್ಯತಿ ॥
ಚ - ಮತ್ತು, ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ,
ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ, ಏವ - ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕವೇ, ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ - ಮಾಡಲ್ಪಡುವಂತೆ, ಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ತಥಾ - ಮತ್ತು, ಆತ್ಮಾನಮ್- ಆತ್ಮನನ್ನು, ಅಕರ್ತಾರಮ್ - ಅಕರ್ತನೆಂದು, ಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನೇ (ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ), (ಪಶ್ಯತಿ) - ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ।। 29 ।।
ಮತ್ತು ಯಾವ ಪುರುಷನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ
ಎಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನನ್ನು ಅಕರ್ತನೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನೋಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ।। 29 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು, ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಂಟು, ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುವುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವಂತೆ ನೋಡಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರು ರೀತಿಯ ವರ್ಣನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸತ್ವ, ರಜ ಮತ್ತು ತಮ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕೂಡ ಗುಣಗಳ ವಿಸ್ತಾರವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುವುದು, ಗುಣಗಳು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಮಾಡಲ್ಪಡುವುದನ್ನು ಹೇಳುವುದೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಮಾಡಲ್ಪಡುವುದೆಂದು ಹೇಳುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ವಸ್ತುತಃ ಒಂದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು-ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆತ್ಮನನ್ನು ಅಕರ್ತಾನೆಂದು ನೋಡುವುದೆಂದರೇನು ಮತ್ತು ಯಾರು ಹೀಗೆ ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆತ್ಮನು ನಿತ್ಯ, ಶುದ್ಧ, ಬುದ್ಧ, ಮುಕ್ತ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಪ್ರಕೃತಿ ಯೊಡನೆ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದ ಕರ್ತಾ ಅಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಫಲಗಳ ಭೋಕ್ತಾನೂ ಅಲ್ಲ-ಈ ಮಾತನ್ನು ಅಪರೋಕ್ಷ ಭಾವದಿಂದ ಅನುಭವಮಾಡುವುದೇ ೞಆತ್ಮನನ್ನು ಅಕರ್ತನೆಂದು ತಿಳಿಯವುದು’ ಆಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಯಾರು ಹೀಗೆ ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ನೋಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ-ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಆತ್ಮನನ್ನು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ, ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ ಅವರ ನೋಡುವಿಕೆಯು ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದಾದ್ದರಿಂದ ತಪ್ಪಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆತ್ಮನನ್ನು ಅಕರ್ತಾನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಆತ್ಮನ ಏಕತ್ವದರ್ಶನದ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-30)
ಯದಾ ಭೂತಪೃಥಗ್ಭಾವಮೇಕಸ್ಥಮನುಪಶ್ಯತಿ ।
ತತ ಏವ ಚ ವಿಸ್ತಾರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಸಂಪದ್ಯತೇ ತದಾ॥
ಯದಾ - ಯಾವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ (ಈ ಪುರುಷನು), ಭೂತಪೃಥಗ್ಭಾವಮ್ - ಭೂತಗಳ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾದ ಭಾವಗಳನ್ನು, ಏಕಸ್ಥಮ್- ಒಬ್ಬ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಿರುವುದಾಗಿ, ಚ - ಹಾಗೂ, ತತಃ, ಏವ - ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ, ವಿಸ್ತಾರಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು, ಅನುಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ತದಾ - ಅದೇ ಕ್ಷಣ (ಅವನು), ಬ್ರಹ್ಮ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು, ಸಂಪದ್ಯತೇ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ।। 30 ।।
ಯಾವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಈ ಪುರುಷನು ಭೂತಗಳ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಭಾವಗಳನ್ನು ಒಬ್ಬ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತನಿರುವುದಾಗಿ ಹಾಗೂ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ಕ್ಷಣ ಅವನು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ।। 30 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭೂತಪೃಥಗ್ಭಾವಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಒಂದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ಮತ್ತು ಆ ಒಂದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರ ವಿಸ್ತಾರ ನೋಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಚರಾಚರ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ (13/26) ಹಾಗೂ ಯಾವ ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಸಮಭಾವದಿಂದ ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ (13/27) ಆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ನಾನಾತ್ವದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಭೂತಪೃಥಗ್ಭಾವಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಹೇಗೆ ಸ್ವಪ್ನದಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಪ್ನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ನಾನಾತ್ವವನ್ನು ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಮತ್ತು ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಿಸ್ತಾರವು ನನ್ನಿಂದಲೇ ಆಗಿತ್ತು, ವಸ್ತುತಃ ಸ್ವಪ್ನದ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಯಾವುದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ನಾನೊಬ್ಬನೇ ನನ್ನನ್ನು ನಾನೇ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತವೆಂದು ಮತ್ತು ಅವನಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲದರ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನೇ ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನೋಡುವುದೇ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಒಂದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವೆಂದೂ ಮತ್ತು ಆ ಒಂದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯದಾ’ ಮತ್ತು ‘ತದಾ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು? ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಯದಾ’ ಮತ್ತು ‘ತದಾ’ ಪದಗಳು ಕಾಲ ವಾಚಕ ಅವ್ಯಯವಾಗಿವೆ. ಇದರ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು-ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವ ಕ್ಷಣ ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದೇ ಕ್ಷಣ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಅಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವಿಳಂಬವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆಯೋ-ಅದನ್ನೇ ಪರಮಗತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಮೋಕ್ಷದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಮಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆತ್ಮನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದಾಗ-ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಆತ್ಮನು ಅವುಗಳ ದೋಷದಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ಮತ್ತು ‘ಅಕರ್ತಾ’ ಆಗಿ ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲನು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು - ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ‘ಯತ್ಪ್ರಭಾವಶ್ಚ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕೇಳಲು ಸಂಕೇತ ಮಾಡಿದ್ದನೋ, ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ-ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-31)
ಅನಾದಿತ್ವಾನ್ನಿರ್ಗುಣತ್ವಾತ್ಪರಮಾತ್ಮಾಯಮವ್ಯಯಃ ।
ಶರೀರಸ್ಥೋಽಪಿ ಕೌಂತೇಯ ನ ಕರೋತಿ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ ॥
ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ !, ಅನಾದಿತ್ವಾತ್ - ಅನಾದಿಯಾದ್ದರಿಂದ (ಮತ್ತು), ನಿರ್ಗುಣತ್ವಾತ್ - ನಿರ್ಗುಣನಾದ್ದರಿಂದ, ಅಯಮ್ - ಈ, ಅವ್ಯಯಃ - ಅವಿನಾಶಿಯಾದ, ಪರಮಾತ್ಮಾ - ಪರಮಾತ್ಮನು, ಶರೀರಸ್ಥಃ - ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದರೂ,
ಅಪಿ - ಕೂಡ (ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ), ನ, ಕರೋತಿ - ಏನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ನ, ಲಿಪ್ಯತೇ - ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ।। 31 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಅನಾದಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣನಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಪರಮಾತ್ಮನು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ।। 31 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಾದಿತ್ವಾತ್’ ಮತ್ತು ‘ನಿರ್ಗುಣತ್ವಾತ್’ ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಇವೆರಡರ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದರ ಯಾವುದೇ ಆದಿ ಅಂದರೆ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದರ ಹೊಸ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಎಂದೆಂದಿನಿಂದಲೂ ಇದೆಯೋ ಅದನ್ನು ‘ಅನಾದಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯಾರು ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಗುಣಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ‘ನಿರ್ಗುಣ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನಾದಿತ್ವಾತ್’ ಮತ್ತು ‘ನಿರ್ಗುಣತ್ವಾತ್’ ಈ ಎರಡು ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಯಾವುದರ ಪ್ರಕರಣವು ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇದೆಯೋ ಆ ಆತ್ಮನು ‘ಅನಾದಿ’ ಮತ್ತು ‘ನಿರ್ಗುಣ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಅಕರ್ತಾ, ನಿರ್ಲಿಪ್ತ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ-ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು ಮೊದಲಾದ ಆರು ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಾತ್ಮನ’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಯಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಯಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ಪ್ರಕರಣವು ಮೊದಲಿನಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆಯೋ ಅದರ ನಿರ್ದೇಶ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಾತ್ಮಾ’ ಶಬ್ದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಯಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ‘ಪರಮೇಶ್ವರ’ನೆಂದೂ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಈಶ್ವರ’ನೆಂದೂ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮಾ’ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತರಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ-ಅವನನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಇವೆಲ್ಲದರ ಅಭಿನ್ನತೆ-ಏಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಯಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನೆಂದೂ, ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ‘ಈಶ್ವರ’ನೆಂದೂ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮ’ನೆಂದೂ ಮೂವತ್ತರಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಎಂದೂ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಹೆಸರುಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಏಕೆ ಮಾಡಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ನ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುವ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಅಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅದರ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪದ ನಿರೂಪಣೆಗೈಯ್ಯಲು ಇಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ನಾಮಗಳನ್ನು ಸಹೇತುಕವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಆತ್ಮನು ಕರ್ತಾ ಏಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ? ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಲಿಪ್ತನೂ ಏಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಅವುಗಳದ್ದೇ ವಿಸ್ತಾರರೂಪೀ ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ; ಅವನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹೇಗೆ ಆಕಾಶವು ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವುಗಳ ಕರ್ತಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆತ್ಮನು ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಲಿಪ್ತನೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಾಂತದ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ
ಸಂಬಂಧ — ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಆತ್ಮನು ಏಕೆ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ಇದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ
(ಶ್ಲೋಕ-32)
ಯಥಾ ಸರ್ವಗತಂ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದಾಕಾಶಂ ನೋಪಲಿಪ್ಯತೇ ।
ಸರ್ವತ್ರಾವಸ್ಥಿತೋ ದೇಹೇ ತಥಾತ್ಮಾ ನೋಪಲಿಪ್ಯತೇ ॥
ಯಥಾ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ, ಸರ್ವಗತಮ್ - ಸರ್ವತ್ರವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ, ಆಕಾಶಮ್ - ಆಕಾಶವು, ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾತ್ - ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ, ನ ಉಪಲಿಪ್ಯತೇ - ಲಿಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ತಥಾ - ಅಂತೆಯೇ, ದೇಹೆ - ದೇಹದಲ್ಲಿ,
ಸರ್ವತ್ರ - ಸರ್ವತ್ರ, ಅವಸ್ಥಿತಃ - ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ, ಆತ್ಮಾ - ಆತ್ಮನು, ನ, ಉಪಲಿಪ್ಯತೇ - ನಿರ್ಗುಣನಾದ ಕಾರಣ ದೇಹದ ಗುಣಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 32 ॥
ಹೇಗೆ ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಆಕಾಶವು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಲಿಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಆತ್ಮನು ನಿರ್ಗುಣನಾದ ಕಾರಣ ದೇಹದ ಗುಣಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ।। 32 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಆಕಾಶದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲೇಪತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ಆಕಾಶವು ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಜಲ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅದರ ಗುಣ-ದೋಷದಿಂದ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಲಿಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆತ್ಮನೂ ಕೂಡ ಈ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕಡೆ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾದ ಕಾರಣ ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಗುಣ-ದೋಷಗಳಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಲೇಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ — ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಆತ್ಮನು ಕರ್ತಾ ಏಕಲ್ಲ? ಇದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ
(ಶ್ಲೋಕ-33)
ಯಥಾ ಪ್ರಕಾಶಯತ್ಯೇಕಃ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಲೋಕಮಿಮಂ ರವಿಃ ।
ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಕ್ಷೇತ್ರೀ ತಥಾ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಪ್ರಕಾಶಯತಿ ಭಾರತ ॥
ಭಾರತ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಯಥಾ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ, ಏಕಃ - ಒಬ್ಬನೇ, ರವಿಃ - ಸೂರ್ಯನು, ಇಮಮ್ - ಈ, ಕೃತ್ಸ್ನಮ್ - ಸಮಸ್ತ, ಲೋಕಮ್ - ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನು, ಪ್ರಕಾಶಯತಿ - ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೋ, ತಥಾ - ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ, ಕ್ಷೇತ್ರೀ - ಒಬ್ಬನೇ ಆತ್ಮನು, ಕೃತ್ಸ್ನಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕ್ಷೇತ್ರಮ್ - ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು, ಪ್ರಕಾಶಯತಿ - ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ।। 33 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಒಬ್ಬನೇ ಸೂರ್ಯನು ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಒಬ್ಬನೇ ಆತ್ಮನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ।। 33 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರವಿ (ಸೂರ್ಯ)ಯ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ರವಿಃ’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಏಕಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ರವಿ (ಸೂರ್ಯ)ಯ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಕರ್ತೃತ್ವದ ಮತ್ತು ‘ರವಿಃ’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಏಕಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಆತ್ಮನ ಅದ್ವೈತ ಭಾವದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಒಬ್ಬನೇ ಸೂರ್ಯನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಒಬ್ಬನೇ ಆತ್ಮನು ಸಮಸ್ತ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಅಂದರೆ ಐದನೇ ಮತ್ತು ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕಾರಸಹಿತ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಯಾವುದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣನೆಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಸಮಸ್ತ ಜಡವರ್ಗವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸತ್ತಾ-ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೂ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಅಂತಃಕರಣಗಳ ಸಂಬಂಧ ದಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಪ್ರಕಟನಾದಂತೆ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಆ ಆತ್ಮನು ಸೂರ್ಯನಂತೆಯೇ ಅವುಗಳ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನೂ ಅಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮಾಡಿಸುವವನೂ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ದ್ವೈತಭಾವ ಅಥವಾ ವೈಷಮ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳಿಂದಲೂ ಯುಕ್ತನಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಅವಿನಾಶೀ ಆತ್ಮನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಶುದ್ಧ, ವಿಜ್ಞಾನ ಸ್ವರೂಪ, ಅಕರ್ತಾ, ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಸಮ ಮತ್ತು ನಿರಂಜನನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆರು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನೋ ಅವುಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿ ಈಗ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದರ ಫಲವು ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-34)
ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋರೇವಮಂತರಂ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಷಾ ।
ಭೂತಪ್ರಕೃತಿಮೋಕ್ಷಂ ಚ ಯೇ ವಿದುರ್ಯಾಂತಿ ತೇ ಪರಮ್ ॥
ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋಃ - ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ, ಅಂತರಮ್ - ಭೇದವನ್ನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಭೂತಪ್ರಕೃತಿ ಮೋಕ್ಷಮ್ - ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದನ್ನು, ಯೇ - ಯಾವ, ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಷಾ- ಜ್ಞಾನನೇತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ, ವಿದುಃ - ತತ್ವಶಃ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ, ತೇ - ಆ ಮಹಾತ್ಮರು, ಪರಮ್ - ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು, ಯಾಂತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ।। 34 ।।
ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಭೇದವನ್ನು ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯಸಹಿತ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದನ್ನು
ಯಾವ ಪುರುಷರು ಜ್ಞಾನನೇತ್ರಗಳಿಂದ ತತ್ತ್ವಶಃ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ ಆ ಮಹಾತ್ಮರು ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು
ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ।। 33 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಷಾ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುವಿನ ಮೂಲಕ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವುದನ್ನು ತನ್ನ ಮತದಿಂದ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಅಮಾನಿತ್ವಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ‘ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ’ದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಷಾ’ ಪದವಿದೆ.
ಆ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಇದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದರೆ-ಮಹಾಭೂತಾದಿ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಮುದಾಯ ರೂಪೀ ಸಮಷ್ಟಿ ಶರೀರದ ಹೆಸರು ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ವಾಗಿದೆ; ಅದು ತಿಳುವಳಿಕೆಗೆ ಬರುವಂತಹ, ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲ, ವಿನಾಶೀ, ವಿಕಾರಿ, ಜಡ, ಪರಿಣಾಮೀ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ; ಹಾಗೂ ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ನು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು, ಚೇತನನೂ, ನಿರ್ವಿಕಾರಿಯೂ, ಅಕರ್ತನೂ, ನಿತ್ಯನೂ, ಅವಿನಾಶಿಯೂ, ಅಸಂಗನೂ, ಶುದ್ಧನೂ, ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪನೂ ಮತ್ತು ಏಕನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡರಲ್ಲೂ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕ್ಷೇತ್ರದ ಜೊತೆಗೆ ಅವನ ಯಾವ ಏಕತೆಯು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೋ ಅದು ಅಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕವಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಿಗೆ ಅದರೊಡನೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಇದೇ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುವಿನ ಮೂಲಕ ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ರ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭೂತ ಪ್ರಕೃತಿಮೋಕ್ಷಮ್’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುವಿನ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಭೂತ’ ಶಬ್ದವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಸಮಸ್ತ ದೃಶ್ಯವರ್ಗದ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಅದರ ಕಾರಣದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
ಆದುದರಿಂದ ಕಾರ್ಯಸಹಿತ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದೇ ‘ಭೂತಪ್ರಕೃತಿಮೋಕ್ಷ’ವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಯಾವ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗುವುದಿದೆಯೋ, ಇದೇ ಕಾರ್ಯಸಹಿತ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಹೇಗೆ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ತನ್ನ ಜಾಗೃತ ಅವಸ್ಥೆಯ ಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಇದು ಸ್ವಪ್ನವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ, ಆದುದರಿಂದ ತನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗಿ ಎಚ್ಚರವಾಗುವುದೇ ಇದರ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾವದ ಉದಯವಾಗುತ್ತಲೇ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ. ಹಾಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ನ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾರು ಅಜ್ಞಾನವಶದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ನಿಜವಸ್ತುವೆಂದು ತಿಳಿದ ಕಾರಣವೇ ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ನನ್ನ ಸಂಬಂಧದಂತೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಹೋಗುವುದೇ ಇದರಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದಾಗಿದೆಯೋ ಇದೇ ಅವನು ಕಾರ್ಯಸಹಿತ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದನ್ನು ತಿಳಿಯುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾರು ಇವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುವ ಜೊತೆಗೆ ಅಜ್ಞಾನಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ದೃಶ್ಯದ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಗಲೇ ಅವರಿಗೆ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ
ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ಕ್ಷೇತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞವಿಭಾಗಯೋಗೋ ನಾಮ ತ್ರಯೋದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 13 ॥
॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥
॥ ಚತುರ್ದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ - ಗುಣತ್ರಯವಿಭಾಗಯೋಗಃ ॥
ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು— ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸತ್ವ, ರಜ ಮತ್ತು ತಮ ಎಂಬ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಸ್ವರೂಪ, ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯ, ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯ ಹಾಗೂ ಅವು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇವುಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಪದವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೊಂದಬಲ್ಲನು; ಹಾಗೂ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತ ಮನುಷ್ಯನ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು? ಇವೇ ತ್ರಿಗುಣ ಸಂಬಂಧೀ ಮಾತುಗಳ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲು ಸಾಧನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಜ ಮತ್ತು ತಮದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಸತ್ವಗುಣವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದಲೂ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸುವುದು - ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಗುಣತ್ರಯವಿಭಾಗಯೋಗ’ವೆಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.
ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ—ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುವಂತಹ ಜ್ಞಾನದ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಮೂರು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಐದರಲ್ಲಿ ಸತ್ವ, ರಜ ಮತ್ತು ತಮ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಜೀವಾತ್ಮನ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆರರಿಂದ ಎಂಟರವರೆಗೆ ಸತ್ತ್ವಾದಿ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಜೀವಾತ್ಮನು ಬಂಧಿತನಾಗುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಕ್ರಮಶಃ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಯಾವ ಗುಣವು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ - ಇದರ ಸಂಕೇತಮಾಡಿ ಹತ್ತರಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಎರಡು ಗುಣಗಳನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಗುಣವು ಬೆಳೆಯುವುದರ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿಕೊಡುತ್ತಾ ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಹದಿಮೂರರ ತನಕ ಬೆಳೆದಿರುವ ಸತ್ವ, ರಜ ಮತ್ತು ತಮ-ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹದಿನೈದರಲ್ಲಿ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವನ ಗತಿಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿ ಹದಿನಾರರಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಮೂರೂ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಗಳು ಅವುಗಳಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾದ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹದನೇಳರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಸತ್ತ್ವಗುಣವನ್ನು, ಲೋಭದ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ರಜೋಗುಣವನ್ನು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮಾದ, ಮೋಹ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನದ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ತಮೋಗುಣವನ್ನು ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿ ಹದಿನೆಂಟರಲ್ಲಿ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಜೀವಾತ್ಮನ ಗತಿಯನ್ನು ಆ ಗುಣಗಳ ಅನುರೂಪವೆಂದೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹತ್ತೊಂಭತ್ತು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತರಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದು ಮತ್ತು ಆತ್ಮನು ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತ ಹಾಗೂ ಅಕರ್ತನೆಂದು ನೋಡುವುದು ಹಾಗೆಯೇ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗುವ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣ, ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಗುಣಾತೀತನಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ; ಇದರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದರ ತನಕ ಭಗವಂತನು ಗುಣಾತೀತನ ಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಇಪ್ಪತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಕೊನೆಯ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಮೃತ, ಅವ್ಯಯ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಸ್ವರೂಪವಾದ್ದರಿಂದ ತನ್ನನ್ನು (ಭಗವಂತನನ್ನು) ಇವೆಲ್ಲದರ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ನ ಲಕ್ಷಣಗಳ ನಿರ್ದೇಶಗೈದು ಅವೆರಡರ ಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸ್ವರೂಪ, ಸ್ವಭಾವ, ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಅದರ ತತ್ತ್ವಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಕ್ರಮ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಹಾಗೂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಭಾವದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿ-ಪುರುಷರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಪುರುಷನ ಪದೇ-ಪದೇ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವೇ ಕಾರಣವೆಂಬ ಮಾತನ್ನೂ ಹೇಳಿದನು. ಗುಣಗಳ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ಇವು ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ? ಯಾವ ಗುಣದ ಸಂಗದಿಂದ ಯಾವ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ, ಗುಣಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವ ಉಪಾಯವೇನು? ಗುಣಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣ ಹಾಗೂ ಆಚರಣೆಗಳು ಹೇಗಿರುತ್ತವೆ-ಇವೆಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಇದೇ ವಿಷಯದ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನೇ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ತಿಳಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಜ್ಞಾನದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಪುನಃ ಅದರ ವರ್ಣನೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-1)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಪರಂ ಭೂಯಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಜ್ಞಾನಾನಾಂ ಜ್ಞಾನಮುತ್ತಮಮ್ ।
ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮುನಯಃ ಸರ್ವೇ ಪರಾಂ ಸಿದ್ಧಿಮಿತೋ ಗತಾಃ ॥
ಯತ್ - ಯಾವುದನ್ನು, ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಸರ್ವೇ - ಎಲ್ಲ, ಮುನಯಃ - ಮುನಿಜನರು, ಇತಃ - ಈ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ (ಮುಕ್ತರಾಗಿ), ಪರಾಮ್ - ಪರಮ, ಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಸಿದ್ಧಿಗೆ, ಗತಾಃ - ಪ್ರಾಪ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಜ್ಞಾನಾನಾಮ್ - ಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ, ಉತ್ತಮಮ್ (ತತ್) - ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಆ, ಪರಮ್ - ಪರಮ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವನ್ನು (ನಾನು), ಭೂಯಃ - ಪುನಃ, ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ - ಹೇಳುವೆನು. ।। 1 ।।
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು - ಯಾವುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ಮುನಿಜನರು ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೋ ಅಂತಹ ಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ, ಆ ಪರಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾನು ಪುನಃ ನಿನಗೆ ಹೇಳುವೆನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಾನಾಮ್’ ಪದವು ಯಾವ ಜ್ಞಾನಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವ ಜ್ಞಾನದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಹಾಗೂ ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೇರೆ ಜ್ಞಾನಗಳಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮ ಮತ್ತು ಪರಮವೆಂದು ಏಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಶ್ರುತಿ-ಸ್ಮೃತಿ-ಪುರಾಣಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅನೇಕ ಉಪದೇಶಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಾನಾಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ಸ್ವರೂಪದ ವಿವೇಚನೆಗೈದು ಪುರುಷನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿಸುವಂತಹ ಯಾವ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ವಿದೆಯೋ ಅದೇ ಜ್ಞಾನದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ಜ್ಞಾನವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮಾಡಿಸುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಮುಕ್ತವಾಗಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಜ್ಞಾನಗಳಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮ ಮತ್ತು ಪರಮ (ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಭೂಯಃ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಭೂಯಃ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ-ಮೊದಲೂ ಕೂಡ ಈ ಜ್ಞಾನದ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡಿಯಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅತ್ಯಂತ ಗಹನ ಮತ್ತು ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬರುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಿಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಿಂದ ಪುನಃ ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮುನಯಃ’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಜನರು ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾವುದನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೋ ಆ ‘ಪರಮಸಿದ್ಧಿ’ ಯಾವುದು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮುನಯಃ’ ಪದವು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ಹಾಗೂ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ, ಯಾವುದರ ವರ್ಣನೆಯು ‘ಪರಮಶಾಂತಿ’, ‘ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖ’ ಮತ್ತು ‘ಅಪುನರಾವೃತ್ತಿ’ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪುನಃ ಯಾರೂ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ-ಇಲ್ಲಿ ಮುನಿಜನರ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ‘ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿ’ಯು ಅದೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇತಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಇತಃ’ ಪದವು ಜಗತ್ತಿನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ-ಆ ಮುನಿಗಳ ಸಂಬಂಧವು ಈ ಮಹಾನ್ ದುಃಖಮಯ ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-2)
ಇದಂ ಜ್ಞಾನಮುಪಾಶ್ರಿತ್ಯ ಮಮ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಾಗತಾಃ ।
ಸರ್ಗೇಽಪಿ ನೋಪಜಾಯಂತೇ ಪ್ರಲಯೇ ನ ವ್ಯಥಂತಿ ಚ ॥
ಇದಮ್ - ಈ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಉಪಾಶ್ರಿತ್ಯ - ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಧಾರಣೆಮಾಡಿ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮ್- ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ, ಆಗತಾಃ - ಪ್ರಾಪ್ತರಾದ ಪುರುಷರು, ಸರ್ಗೇ - ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ (ಪುನಃ), ನ, ಉಪಜಾಯಂತೇ - ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರಲಯೇ - ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ನ ವ್ಯಥಂತಿ - ವ್ಯಾಕುಲರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ।। 2 ।।
ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನಾಶ್ರಯಿಸಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಧಾರಣೆ ಮಾಡಿ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪುರುಷರು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ದುಃಖಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ।। 2 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜ್ಞಾನಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಇದಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು? ಮತ್ತು ಆ ಜ್ಞಾನದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದರ ವರ್ಣನೆ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಮತ್ತು ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ಜ್ಞಾನದ ಈ ಮಹಿಮೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ಜ್ಞಾನಮ್’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಇದಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ಜ್ಞಾನಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಗುಣಗಳ ಸಹಿತ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗುವುದು ಮತ್ತು ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುವುದೇ ಈ ಜ್ಞಾನದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ‘ಸಾಧರ್ಮ್ಯ’ವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪರಾಂ ಸಿದ್ಧಿಂ ಗತಾಃ’ ಇದರಿಂದ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ‘ಮಮ ಸಾಧರ್ಮ್ಯಮಾಗತಾಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ನಿರ್ಗುಣ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅಭೇದಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದೇ ಭಗವಂತನ ಸಾಧರ್ಮ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತ ಪುರುಷರು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ದುಃಖಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ’-ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾದ ಜ್ಞಾನದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಗೈದು ಯಾವ ಪುರುಷರು ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅಭೇದಭಾವದಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೋ ಆ ಮುಕ್ತ ಪುರುಷರಾದರೋ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪೀಡಿತರೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ವಸ್ತುತಃ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸರ್ಗ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ತಾಳುವ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಪುರುಷರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಪುನರಾಗಮನ ಆಗಲಾರದು ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲವೋ, ಆಗ ವಿನಾಶದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಏಳುವುದೇ ಇಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿ, ಅದರ ಮಹತ್ತ್ವದ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಆ ಜ್ಞಾನದ ವರ್ಣನೆ ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-3)
ಮಮ ಯೋನಿರ್ಮಹದ್ಭ್ರಹ್ಮ ತಸ್ಮಿನ್ ಗರ್ಭಂ ದಧಾಮ್ಯಹಮ್ ।
ಸಂಭವಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ತತೋ ಭವತಿ ಭಾರತ ॥
ಭಾರತ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಮಮ - ನನ್ನ, ಮಹತ್, ಬ್ರಹ್ಮ - ಮಹತ್, ಬ್ರಹ್ಮರೂಪವಾದ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯು, ಯೋನಿಃ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂತಗಳ ಯೋನಿಯಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಗರ್ಭಾಧಾನದ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ಅಹಮ್ - ನಾನು, ತಸ್ಮಿನ್ - ಆ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ, ಗರ್ಭಮ್ - ಚೇತನ-ಸಮುದಾಯರೂಪೀ ಗರ್ಭವನ್ನು, ದಧಾಮಿ - ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತೇನೆ, ತತಃ - ಆ ಜಡ-ಚೇತನದ ಸಂಯೋಗದಿಂದ, ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್ - ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ, ಸಂಭವಃ - ಉತ್ಪತ್ತಿಯು, ಭವತಿ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ।। 3 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನನ್ನ ಮಹತ್ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪೀ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯು ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳ ಯೋನಿಯಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಗರ್ಭಾಧಾನದ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಆ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಚೇತನ-ಸಮುದಾಯರೂಪೀ ಗರ್ಭವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಆ ಜಡ ಚೇತನದ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ।। 3 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಹತ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ‘ಮಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಮತ್ತು ‘ಯೋನಿಃ’ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಕಾರಣರೂಪೀ ಯಾವ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿ ಇದೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಧಾನ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಾಚಕ ‘ಮಹತ್’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪದವಿದೆ. ಇದರ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ‘ಮಮ’ (ನನ್ನ) ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು - ನನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಅದರ ಸಂಬಂಧ ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ಯೋನಿಃ’ ಎಂದು ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣಕ್ಕೂ ಮತ್ತು ಗರ್ಭಾಧಾನದ ಆಧಾರಕ್ಕೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ‘ಯೋನಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನಿತ್ತು ಭಗವಂತನು - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳಿಗೆ ಇದೇ ಉಪಾದಾನ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಗರ್ಭಾಧಾನಕ್ಕೂ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಗರ್ಭಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಆ ಮಹದ್ಬ್ರಹ್ಮರೂಪೀ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಪರಾಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಚೇತನ ಸಮೂಹದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಗರ್ಭಮ್’ ಪದವಿದೆ ಮತ್ತು ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಸಹಿತ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ಜೀವ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಮಹಾಸರ್ಗದ (ಸೃಷ್ಟಿ) ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಂಬಂಧ ಮಾಡಿಸುವುದೇ ಆ ಚೇತನ ಸಮುದಾಯದ ಗರ್ಭವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿರೂಪೀ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತತಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ ಪದವು ಯಾವಯಾವುದರ ವಾಚಕ ವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತತಃ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಆ ಜಡ ಮತ್ತು ಚೇತನದ ಸಂಯೋಗದ ಮತ್ತು ‘ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್’ ಪದವು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಅನುಸಾರ ದೇವ, ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಮೊದಲಾದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಜಡ-ಚೇತನದ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಆಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಯಾವ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದಿದೆಯೋ ಅದೇ ಅವುಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಮಹಾಸರ್ಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನ ಮತ್ತು ಅನಂತರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಆಗುತ್ತದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-4)
ಸರ್ವಯೋನಿಷು ಕೌಂತೇಯ ಮೂರ್ತಯಃ ಸಂಭವಂತಿ ಯಾಃ ।
ತಾಸಾಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಮಹದ್ಯೋನಿರಹಂ ಬೀಜಪ್ರದಃ ಪಿತಾ॥4॥
ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಸರ್ವಯೋನಿಷು - ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಎಲ್ಲಾ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ, ಯಾಃ - ಎಷ್ಟು, ಮೂರ್ತಯಃ- ಮೂರ್ತಿಗಳು ಅರ್ಥಾತ್ ಶರೀರ ಧಾರಿಗಳು (ಪ್ರಾಣಿಗಳು), ಸಂಭವಂತಿ - ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆಯೋ, ಮಹತ್, ಬ್ರಹ್ಮ - ಪ್ರಕೃತಿ (ಯಾದರೋ), ತಾಸಾಮ್ - ಅವೆಲ್ಲದರ, ಯೋನಿಃ - ಗರ್ಭಧಾರಣೆ ಮಾಡುವ ಮಾತೆಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ (ಮತ್ತು),
ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಬೀಜಪ್ರದಃ - ಬೀಜವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ, ಪಿತಾ - ಪಿತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ।। 4 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಎಲ್ಲಾ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಮೂರ್ತಿಗಳು ಅರ್ಥಾತ್ ಶರೀರಧಾರಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆಯೋ, ಪ್ರಕೃತಿಯಾದರೋ ಅವೆಲ್ಲದರ ಗರ್ಭಧಾರಣೆ ಮಾಡುವ ತಾಯಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಮತ್ತು ನಾನು
ಬೀಜವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ತಂದೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ।। 4 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೂರ್ತಯಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳು ಉತ್ಪನ್ನರಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಮೂರ್ತಯಃ’ ಪದವು ದೇವ, ಮನುಷ್ಯ, ರಾಕ್ಷಸ, ಪಶು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿ ಮೊದಲಾದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ವರ್ಣ-ಆಕೃತಿಗಳುಳ್ಳಶರೀರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ದೇವ, ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಮೊದಲಾದ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸ್ಥೂಲರೂಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವುದೇ ಅವುಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ನಾನು ಅವೆಲ್ಲ ಮೂರ್ತಿಗಳ ಬೀಜ ಪ್ರದಾನ ಮಾಡುವ ತಂದೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಮಾತೆಯು ಮಹದ್ ಬ್ರಹ್ಮಯೋನಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಅವೆಲ್ಲ ಮೂರ್ತಿಗಳ ಯಾವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ-ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶದಿಂದ ಉಂಟಾದವುಗಳು ಮತ್ತು ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಚೇತನ ಆತ್ಮನಿದ್ದಾನೋ ಅದು ನನ್ನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವೆರಡರ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಮೂರ್ತಿಗಳು ಅರ್ಥಾತ್ ಶರೀರಧಾರೀ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿ ಅವುಗಳ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ನಾನು ತಂದೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಗುಣಗಳ ಸಂಗದಿಂದಲೇ ಈ ಜೀವಿಯ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಜೀವಿಗಳು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಮಾತಾದರೋ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಯಾವ ಮಾತೂ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಗುಣಗಳೇನು? ಅವುಗಳ ಸಂಗವೆಂದರೇನು? ಯಾವ ಗುಣದ ಸಂಗದಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯಾವ ಗುಣದ ಸಂಗದಿಂದ ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ? ಇವೆಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಪ್ರಾರಂಭವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಭಗವಂತನು ಈ ಐದರಿಂದ ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಮೊದಲಿಗೆ ಆ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಅವುಗಳ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಜೀವಾತ್ಮನ ಬಂಧನದ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಕ್ರಮಶಃ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-5)
ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಸ್ತಮ ಇತಿ ಗುಣಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವಾಃ ।
ನಿಬಧ್ನಂತಿ ಮಹಾಬಾಹೋ ದೇಹೇ ದೇಹಿನಮವ್ಯಯಮ್ ॥
ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಸತ್ವಮ್ - ಸತ್ವಗುಣ, ರಜಃ - ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು, ತಮಃ - ತಮೋಗುಣ, ಇತಿ - ಇವು, ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವಾಃ - ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ, ಗುಣಾಃ - ಮೂರೂ ಗುಣಗಳೂ, ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶಿಯಾದ, ದೇಹಿನಮ್ - ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು, ದೇಹೇ - ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ನಿಬಧ್ನಂತಿ - ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ।। 5 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಸತ್ವಗುಣ, ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳೆಂಬ ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ।। 5 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸತ್ತ್ವಮ್’, ‘ರಜಃ’, ‘ತಮಃ’ ಎಂಬ ಈ ಮೂರು ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳನ್ನು ‘ಪ್ರಕೃತಿ ಸಂಭವ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಗುಣಗಳ ಭೇದಗಳು, ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸತ್ತ್ವಮ್’, ‘ರಜಃ’ ಮತ್ತು ‘ತಮಃ’ ಈ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮೂರು ಗುಣಗಳಿವೆ; ಸತ್ತ್ವ, ರಜ ಮತ್ತು ತಮ ಅವುಗಳ ಹೆಸರಾಗಿವೆ; ಮತ್ತು ಮೂರೂ ಪರಸ್ಪರ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.-ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಹಾಗೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಜಡ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇವುಗಳ ವಿಸ್ತಾರವೆಂಬುದೇ ಇವುಗಳನ್ನು ‘ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೇಹಿನಮ್’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಅವ್ಯಯವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು ಹಾಗೂ ಆ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳು ಇದನ್ನು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ದೇಹಿನಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು-ಯಾರಿಗೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನವಿದೆಯೋ ಅವನ ಮೇಲೆಯೇ ಈ ಗುಣಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ‘ಅವ್ಯಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ-ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅದು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅದರ ಬಂಧನವು ಆಗಲಾರದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅನಾದಿಸಿದ್ಧ ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣ ಅವನು ಬಂಧನವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳು ತಮ್ಮ ಅನುರೂಪ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಮಮತ್ವ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನ ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುವುದಿದೆಯೋ ಇವೇ ಆ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಅವನನ್ನುಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಭಿಮಾನ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಮತ್ವವಿದೆಯೋ ಅದೇ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಸತ್ವಗುಣದ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಜೀವಾತ್ಮನು ಬಂಧಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-6)
ತತ್ರ ಸತ್ತ್ವಂ ನಿರ್ಮಲತ್ವಾತ್ಪ್ರಕಾಶಕಮನಾಮಯಮ್ ।
ಸುಖಸಂಗೇನ ಬಧ್ನಾತಿ ಜ್ಞಾನಸಂಗೇನ ಚಾನಘ ॥
ಅನಘ - ಹೇ ಪಾಪರಹಿತನೇ!, ತತ್ರ - ಆ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ, ಸತ್ವಮ್ - ಸತ್ವಗುಣವಾದರೋ, ನಿರ್ಮಲತ್ವಾತ್ - ನಿರ್ಮಲವಾದ ಕಾರಣ, ಪ್ರಕಾಶಕಮ್ - ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುವುದಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ಅನಾಮಯಮ್ - ವಿಕಾರರಹಿತವಾಗಿದೆ (ಅದು), ಸುಖಸಂಗೇನ - ಸುಖದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ, ಚ - ಮತ್ತು, ಜ್ಞಾನಸಂಗೇನ - ಜ್ಞಾನದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್
ಅದರ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ, ಬಧ್ನಾತಿ - ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ।। 6 ।।
ಹೇ ಪಾಪರಹಿತನೇ! - ಆ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಸತ್ವಗುಣವಾದರೋ ನಿರ್ಮಲವಾದ ಕಾರಣ ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ವಿಕಾರರಹಿತವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಸುಖದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಅದರ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ।। 6 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿರ್ಮಲತ್ವಾತ್’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಹಾಗೂ ಸತ್ತ್ವಗುಣವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ‘ಅನಾಮಯ’ವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಸ್ವರೂಪವು ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಯಾವ ದೋಷವೂ ಇಲ್ಲ; ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದು ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಅನಾಮಯವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶದ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೂ ದುಃಖ, ವಿಕ್ಷೇಪ, ದುರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವಾಗ ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೋ ಆಗ ಮನುಷ್ಯನ ಮನದ ಚಂಚಲತೆಯು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಉಪರತ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಜೊತೆಗೆ ಅವನ ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖ ಹಾಗೂ ಆಲಸ್ಯದ ಅಭಾವವಾಗಿ ಚೇತನ ಶಕ್ತಿಯ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿರ್ಮಲತ್ವಾತ್’ ಪದವು ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಗುಣಗಳ ಬೋಧಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಈ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅದನ್ನು ‘ಪ್ರಕಾಶಕ’ ಮತ್ತು ‘ಅನಾಮಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆ ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ಈ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಸುಖ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಸಂಗದಿಂದ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸುಖ’ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತಾರನೇ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ‘ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖ’ದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಯಾವ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗಿ ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ ಆ ಸುಖದ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಆ ಸಾಧನೆಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯದಂತೆ ತಡೆದುಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಅವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ವಂಚಿತವಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಇದೇ ಸತ್ತ್ವ ಗುಣವು ಸುಖದ ಸಂಗದಿಂದ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ‘ಜ್ಞಾನ’ವು ಬೋಧಶಕ್ತಿಯ ಹೆಸರಾಗಿದೆ; ಅದರ ಪ್ರಾಕಟ್ಯವಾದಾಗ ಅದರಿಂದ ‘ನಾನು ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂಬ ಯಾವ ಅಭಿಮಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಅವನನ್ನು ಗುಣಾತೀತ ಅವಸ್ಥೆಯಿಂದ ವಂಚಿತನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಇದೇ ಸತ್ತ್ವಗುಣದಿಂದ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಜ್ಞಾನದ ಸಂಗದಿಂದ ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಘ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಘ’ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾರಲ್ಲಿ ಪಾಪಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿವೆಯೋ ಅವನನ್ನೂ ‘ಅನಘ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನೂ ‘ಅನಘ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಭಗವಂತನು-ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಪಾಪಗಳ ಅಭಾವವಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಬಂಧನದ ಭಯವಿಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ರಜೋಗುಣದ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಜೀವಾತ್ಮನು ಬಂಧಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-7)
ರಜೋ ರಾಗಾತ್ಮಕಂ ವಿದ್ಧಿ ತೃಷ್ಣಾಸಂಗಸಮುದ್ಭವಮ್ ।
ತನ್ನಿಬಧ್ನಾತಿ ಕೌಂತೇಯ ಕರ್ಮಸಂಗೇನ ದೇಹಿನಮ್ ॥
ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ರಾಗಾತ್ಮಕಮ್ - ರಾಗರೂಪೀ, ರಜಃ - ರಜೋಗುಣವು, ತೃಷ್ಣಾಸಂಗ ಸಮುದ್ಭವಮ್- ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ತತ್ - ಅದು, ದೇಹಿನಮ್ - ಈ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು, ಕರ್ಮಸಂಗೇನ - ಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ, ನಿಬಧ್ನಾತಿ - ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ।। 7 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ರಾಗರೂಪೀ ರಜೋಗುಣವು ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದೆಂದು ತಿಳಿ. ಅದು ಈ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ।। 17 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ರಜೋಗುಣವನ್ನು ‘ರಾಗಾತ್ಮಕ’ವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ರಜೋಗುಣವು ಸ್ವಯಂ ರಾಗ ಅಂದರೆ ಆಸಕ್ತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ರಾಗ’ವು ರಜೋಗುಣದ ಸ್ಥೂಲ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣವನ್ನು ‘ರಾಗಾತ್ಮಕ’ವೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣವನ್ನು ‘ಕಾಮನಾ’ ಮತ್ತು ‘ಆಸಕ್ತಿ’ಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವೆಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಮನೆಯಾದರೋ ಸ್ವಯಂ ರಜೋಗುಣದಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ (3/37; 14/12). ಆದುದರಿಂದ ರಜೋಗುಣವನ್ನು ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕೇ ಅಥವಾ ಕಾರಣವೆಂದೇ?
ಉತ್ತರ - ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಜೋಗುಣವು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಗಳು ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಬೀಜವೃಕ್ಷ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಅನ್ಯೋನ್ಯ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣವು ಬೀಜಸ್ಥಾನೀಯ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ವೃಕ್ಷಸ್ಥಾನೀಯವಾಗಿವೆ. ಬೀಜವು ವೃಕ್ಷದಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ವೃಕ್ಷದ ಕಾರಣವೂ ಬೀಜವೇ ಆಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲವು ಕಡೆ ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಕಾಮಾದಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನೂ, ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕಾಮಾದಿಗಳಿಂದ ರಜೋಗುಣದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ತೃಷ್ಣಾಸಂಗಸಮುದ್ಭವಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ತೃಷ್ಣಾ (ಕಾಮನೆ) ಮತ್ತು ಸಂಗ (ಆಸಕ್ತಿ)ಯಿಂದ ಯಾವುದರ ಸಮ್ಯಕ್ ಉದ್ಭವವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದರ ಹೆಸರು ರಜೋಗುಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾದರೆ ರಜೋಗುಣವು ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೂ ತೃಷ್ಣಾ ಮತ್ತು ಸಂಗ ಇವುಗಳಿಂದ ಸಮ್ಯಕ್ ಉದ್ಭವಿಸು ತ್ತದೋ ಅದರ ಹೆಸರು ರಜೋಗುಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಕಾರಣವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೀಜವೃಕ್ಷ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಎರಡೂ ಮಾತುಗಳು ಸರಿಯಾಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದರ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳಾಗಬಹುದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಗವೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ರಜೋಗುಣವು ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಇವೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಾನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’, ‘ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಈ ಅಭಿಮಾನದಿಂದಾಗಿ ‘ನನಗೆ ಇದರ ಇಂತಹ ಫಲ ಸಿಗಬಹುದು’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲಗಳ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಕರ್ಮಸಂಗ’ವಾಗಿದೆ; ಇದರ ಮೂಲಕ ರಜೋಗುಣವು ಯಾವ ಈ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯು ರೂಪೀ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿಡುವುದೇ ಅದು ಕರ್ಮಸಂಗದ ಮೂಲಕ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ತಮೋಗುಣದ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಜೀವಾತ್ಮನು ಬಂಧಿತವಾಗುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-8)
ತಮಸ್ತ್ವಜ್ಞಾನಜಂ ವಿದ್ಧಿ ಮೋಹನಂ ಸರ್ವದೇಹಿನಾಮ್ ।
ಪ್ರಮಾದಾಲಸ್ಯನಿದ್ರಾಭಿಸ್ತನ್ನಿಬಧ್ನಾತಿ ಭಾರತ ॥
ಭಾರತ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ !, ಸರ್ವದೇಹಿನಾಮ್ - ಎಲ್ಲ ದೇಹಾಭಿಮಾನಿಗಳನ್ನು, ಮೋಹನಮ್ - ಮೋಹಗೊಳಿಸುವ,
ತಮಃ - ತಮೋಗುಣ, ತು - ಆದರೋ, ಅಜ್ಞಾನಜಮ್ - ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ತತ್ - ಅದು, ದೇಹಿನಮ್ - ಈ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು, ಪ್ರಮಾದಾಲಸ್ಯನಿದ್ರಾಭಿಃ - ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ನಿದ್ರೆಗಳ ಮೂಲಕ,
ನಿಬಧ್ನಾತಿ - ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ।। 8 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಎಲ್ಲ ದೇಹಾಭಿಮಾನಿಗಳನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುವ ತಮೋಗುಣವಾದರೋ ಅಜ್ಞಾನ ದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದೆಂದು ತಿಳಿ. ಅದು ಈ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ನಿದ್ರೆಯ ಮೂಲಕ ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. ।। 8 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ತಮೋಗುಣವು ಸಮಸ್ತ ದೇಹಾಭಿಮಾನಿಗಳನ್ನು ಮೋಹಿತರನ್ನಾಗಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಭಾವಗೊಳಿಸಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹ ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುವುದೇ ತಮೋಗುಣವು ಎಲ್ಲ ದೇಹಾಭಿಮಾನಿಗಳನ್ನು ಮೋಹಿತರನ್ನಾಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಯಾರಿಗೆ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೋ, ಹಾಗೂ ಯಾರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ ಅಥವಾ ಮಮತೆ ಇದೆಯೋ ಆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಿದ್ರಾದಿಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದರಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಮೋಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನವು ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತರಾದವರು ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ತಮೋಗುಣವನ್ನು ಸಮಸ್ತ ದೇಹಾಭಿಮಾನಿಗಳನ್ನು ಮೋಹಿತರನ್ನಾಗಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ತಮೋಗುಣವನ್ನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಹದಿನೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನವು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ತಮೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಬೀಜವೃಕ್ಷದಂತೆ ಅನ್ಯೋನ್ಯಾಶ್ರಯ ಸಂಬಂಧವಿದೆ ಅಜ್ಞಾನವು ಬೀಜಸ್ಥಾನೀಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣವು ವೃಕ್ಷಸ್ಥಾನೀಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲವೆಡೆ ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದ ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ತಮೋಗುಣದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಮಾದ’, ‘ಆಲಸ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ನಿದ್ರಾ’ - ಈ ಮೂರು ಶಬ್ದಗಳ ಅರ್ಥವೇನು ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ತಮೋಗುಣವು ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವ್ಯರ್ಥ ಚೇಷ್ಟೆಗಳ ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಅವ ಹೇಳನದ ಹೆಸರು ಪ್ರಮಾದವಾಗಿದೆ. ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಪ್ರವೃತ್ತಿರೂಪೀ ನಿರುದ್ಯೋಗದ ಹೆಸರು ಆಲಸ್ಯವಾಗಿದೆ. ತಂದ್ರಾ, ಸ್ವಪ್ನ ಮತ್ತು ಸುಷುಪ್ತಿ-ಇವೆಲ್ಲದರ ಹೆಸರು ನಿದ್ರೆ ಆಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ಮೂಲಕ ಯಾವ ತಮೋಗುಣವು
ಈ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಮುಕ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ವಂಚಿತನನ್ನಾಗಿಸಿ ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಸುವುದಾಗಿದೆಯೋ ಇದೇ ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ನಿದ್ರೆಯ ಮೂಲಕ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸತ್ತ್ವ ರಜ ಮತ್ತು ತಮ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಸ್ವರೂಪದ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಜೀವಾತ್ಮನು ಬಂಧಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಆ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-9)
ಸತ್ತ್ವಂ ಸುಖೇ ಸಂಜಯತಿ ರಜಃ ಕರ್ಮಣಿ ಭಾರತ ।
ಜ್ಞಾನಮಾವೃತ್ಯ ತು ತಮಃ ಪ್ರಮಾದೇ ಸಂಜಯತ್ಯುತ ॥
ಭಾರತ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಸತ್ವಮ್ - ಸತ್ವಗುಣವು, ಸುಖೇ - ಸುಖದಲ್ಲಿ, ಸಂಜಯತಿ - ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ (ಮತ್ತು),
ರಜಃ - ರಜೋಗುಣವು, ಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ (ಹಾಗೂ), ತಮಃ - ತಮೋಗುಣವು, ತು - ಆದರೋ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಆವೃತ್ಯ - ಮುಚ್ಚಿಹಾಕಿ, ಪ್ರಮಾದೇ - ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ, ಉತ - ಕೂಡ, ಸಂಜಯತಿ - ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ. ।। 9 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಸತ್ವಗುಣವು ಸುಖದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣವು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ತಮೋಗುಣವಾದರೋ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಹಾಕಿ ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿಯೂ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ. ।। 9 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸುಖ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಸುಖದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ಈ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಅದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸುಖ’ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ (18/36,37) ಮತ್ತು ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ಈ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗದಿಂದ ಮತ್ತು ಚೇಷ್ಟೆಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿ ಆತ್ಮಚಿಂತನದ ಮೂಲಕ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯುಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅವನನ್ನು ಸುಖದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮ’ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಕರ್ಮ’ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ (ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗರೂಪವಾದ ಫಲಗಳನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ) ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಸಕಾಮಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿ ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪ್ರವೃತ್ತನನ್ನಾಗಿಸುವುದೇ ರಜೋಗುಣವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ತಮೋಗುಣವು ಈ ಮನುಷ್ಯನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಚ್ಛಾದಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವು ದೆಂದರೇನು? ಹಾಗೂ ಈ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಮತ್ತು ‘ಉತ’ ಈ ಎರಡು ಅವ್ಯಯ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವಾಗ ತಮೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೋ ಆಗ ಅದಾದರೋ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮನುಷ್ಯನ ಕರ್ತವ್ಯ - ಅಕರ್ತವ್ಯದ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವಂತಹ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಷ್ಟಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಚೇತನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ನಿದ್ರೆಯ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಮನುಷ್ಯನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಚ್ಛಾದಿಸುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಅವಹೇಳನಗೈಸಿ ವ್ಯರ್ಥ ಚೇಷ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದು ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಅವ್ಯಯದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ - ತಮೋಗುಣವು ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆವೃತವಾಗಿಸಿ ಬೆನ್ನುಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಬೇರೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ‘ಉತ’ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ - ಇದು ಹೇಗೆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಚ್ಛಾದನೆಗೈದು ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಿದ್ರೆ ಮತ್ತು ಆಲಸ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಾವಾಗ ಇದು ವಿವೇಕಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆವರಿಸುತ್ತದೋ ಆಗಲಾದರೋ ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಯಾವಾಗ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಚೇತನ ಶಕ್ತಿರೂಪೀ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕ್ಷೀಣಗೊಳಿಸಿ, ಆವರಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೋ-ಆಗ ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಸತ್ತ್ವಾದಿ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಯನ್ನು ನಿಯುಕ್ತಿಗೊಳಿಸುತ್ತವೆಯೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವು ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸಮರ್ಥವಾಗುತ್ತವೆ - ಈ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-10)
ರಜಸ್ತಮಶ್ಚಾಭಿಭೂಯ ಸತ್ತ್ವಂ ಭವತಿ ಭಾರತ ।
ರಜಃ ಸತ್ತ್ವಂ ತಮಶ್ಚೈವ ತಮಃ ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಸ್ತಥಾ ॥
ಭಾರತ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ರಜಃ - ರಜೋಗುಣವನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ತಮಃ - ತಮೋಗುಣವನ್ನು, ಅಭಿಭೂಯ- ಅದುಮಿಹಾಕಿ, ಸತ್ವಮ್ - ಸತ್ವಗುಣವು, ಭವತಿ - ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ, ಸತ್ವಮ್ - ಸತ್ವಗುಣವನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ತಮಃ - ತಮೋಗುಣವನ್ನು (ಅದುಮಿಹಾಕಿ), ರಜಃ - ರಜೋಗುಣವು (ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ), ತಥಾ, ಏವ - ಹಾಗೆಯೇ, ಸತ್ವಮ್ - ಸತ್ವಗುಣವನ್ನು (ಮತ್ತು),
ರಜಃ - ರಜೋಗುಣವನ್ನು (ಅದುಮಿಹಾಕಿ), ತಮಃ - ತಮೋಗುಣವು, (ಭವತಿ) - ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ।। 10 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳನ್ನು ಅದುಮಿಕೊಂಡು ಸತ್ವಗುಣವು ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ, ಸತ್ವಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳನ್ನು ಅದುಮಿಕೊಂಡು ರಜೋಗುಣವು ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ, ಅಂತೆಯೇ ಸತ್ವಗುಣ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣಗಳನ್ನು ಅದುಮಿಕೊಂಡು ತಮೋಗುಣವು ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.* ।। 10 ।।
* ಗುಣಗಳ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಳಗೆ ಬರೆದ ಹತ್ತು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ -
‘ಆಗಮೋಽಪಃ ಪ್ರಜಾ ದೇಶಃ ಕಾಲಃ ಕರ್ಮ ಚ ಜನ್ಮ ಚ । ಧ್ಯಾನಂ ಮಂತ್ರೋಽಥ ಸಂಸ್ಕಾರೋ ದಶೈತೇ ಗುಣಹೇತವಃ॥’
(11/13/14)
ಶಾಸ್ತ್ರ, ಜಲ, ಸಂತಾನ, ದೇಶ, ಕಾಲ, ಕರ್ಮ, ಯೋನಿ, ಚಿಂತನ, ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರ ಈ ಹತ್ತು ಗುಣಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ. ಅಭಿಪ್ರಾಯವೆಂದರೆ, ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದಾರ್ಥವು ಯಾವ ಗುಣದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೋ ಅದರ ಸಂಗವು ಅದೇ ಗುಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣವನ್ನು ಅದುಮಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ಹೆಚ್ಚುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಸಮಯ ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತಡೆದು ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತದೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶ, ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಹೆಚ್ಚುವುದರಿಂದ ಅವು ಅತ್ಯಂತ ಶಾಂತ ಮತ್ತು ಸುಖಮಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯಗಳಾದ ಲೋಭ, ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಭೋಗ-ವಾಸನಾದಿ ಹಾಗೂ ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯಗಳಾದ ನಿದ್ರಾ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವಾಗಲಾರದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡೂ ಗುಣಗಳನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿ ಯಾವ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಜ್ಞಾನ, ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಸುಖ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆಯೋ ಇದೇ ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳನ್ನು ಅದುಮಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ಹೆಚ್ಚುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸತ್ವಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿ ರಜೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣವು ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತಡೆದು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತದೋ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಚಂಚಲತೆ, ಅಶಾಂತಿ, ಲೋಭ, ಭೋಗವಾಸನಾ ಮತ್ತು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುವ ಉತ್ಕಟ ಇಚ್ಛೆಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಕಾರ್ಯಗಳಾದ ಪ್ರಕಾಶ, ವಿವೇಕಶಕ್ತಿ, ಶಾಂತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳೂ ಕೂಡ ಅಭಾವವಾದಂತೆ ಆಗುತ್ತವೆ. ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯವಾದ ನಿದ್ರಾ, ಪ್ರಮಾದ ಮತ್ತು ಆಲಸ್ಯ ಇವುಗಳೂ ಕೂಡ ಅದುಮಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿ ರಜೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣಗಳನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿ ತಮೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತಡೆದು ತಮೋಗುಣವು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತದೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಮೋಹ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ವೃತ್ತಿಗಳು ವಿವೇಕಶೂನ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಕಾರ್ಯ ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಹಾಗೆಯೇ ರಜೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ಇಚ್ಛೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಅಭಾವದಂತೆ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತವೆ; ಇವೆಲ್ಲವು ಪ್ರಕಟವಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣಗಳನ್ನು ಅದುಮಿ ತಮೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆ ಎರಡು ಗುಣಗಳನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಗುಣವು ಹೆಚ್ಚುವುದರ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈಗ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-11)
ಸರ್ವದ್ವಾರೇಷು ದೇಹೇಽಸ್ಮಿನ್ಪ್ರಕಾಶ ಉಪಜಾಯತೇ ।
ಜ್ಞಾನಂ ಯದಾ ತದಾ ವಿದ್ಯಾದ್ವಿವೃದ್ಧಂ ಸತ್ತ್ವಮಿತ್ಯುತ ॥
ಯದಾ - ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅಸ್ಮಿನ್ - ಈ, ದೇಹೇ - ದೇಹದಲ್ಲಿ (ಹಾಗೂ), ಸರ್ವದ್ವಾರೇಷು - ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರಕಾಶಃ - ಚೈತನ್ಯವು, (ಚ) - ಮತ್ತು, ಜ್ಞಾನಮ್ - ವಿವೇಕಶಕ್ತಿಯು, ಉಪಜಾಯತೇ - ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ತದಾ - ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಸತ್ವಮ್, ಉತ್ತ - ಸತ್ವಗುಣವೇ, ವಿವೃದ್ಧಮ್ - ವೃದ್ಧಿಸಿದೆ,
ಇತಿ - ಹೀಗೆಂದು, ವಿದ್ಯಾತ್ - ತಿಳಿಯಬೇಕು. ।। 11 ।।
ಯಾವಾಗ ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯವು ಮತ್ತು ವಿವೇಕಶಕ್ತಿಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಸತ್ವಗುಣವೇ ವೃದ್ಧಿಸಿದೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ।। 11 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯದಾ’ ಮತ್ತು ‘ತದಾ’ ಈ ಕಾಲವಾಚಕ ಪದಗಳ ಹಾಗೂ ‘ವಿದ್ಯಾತ್’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇವುಗಳ ಹಾಗೂ ‘ವಿದ್ಯಾತ್’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು-ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ವೃದ್ಧಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಎಚ್ಚರವಿದ್ದು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ; ಆಗಲೇ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯದವರೆಗೆ ನಿಲ್ಲಬಲ್ಲುದು; ಅಲ್ಲದೆ ಅದರ ಅವಹೇಳನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಬೇಗನೇ ತಮೋಗುಣ ಅಥವಾ ರಜೋಗುಣಗಳು ಅದನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡಬಲ್ಲವು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೇಹೇ’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಸ್ಮಿನ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಸ್ಮಿನ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯ ಅವಕಾಶವು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಸಿಗಬಲ್ಲದು ಮತ್ತು ಇದೇ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಸಹಾಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಮನುಷ್ಯನು ಮುಕ್ತಿಯ ಲಾಭವನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು. ಬೇರೆ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅಧಿಕಾರವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಮ್ಮದಿ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲತೆ ಮತ್ತು ಚೇತನದ ಹೆಚ್ಚಳವಾಗುವುದೇ ಪ್ರಕಾಶವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸತ್ಯ-ಅಸತ್ಯ ಹಾಗೂ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವಂತಹ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯು ಜಾಗೃತವಾಗುವುದು ‘ಜ್ಞಾನ’ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಇವೆರಡರ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಪರತಿ ಮತ್ತು ಸುಖ-ಶಾಂತಿಯ ನೆರೆಯೇ ಬಂದಂತಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ದುಃಖ-ಶೋಕ, ಚಿಂತಾ, ಭಯ, ಚಂಚಲತೆ, ನಿದ್ರಾ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಅಭಾವ ವಾದಂತಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ರಜೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-12)
ಲೋಭಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಾರಂಭಃ ಕರ್ಮಣಾಮಶಮಃ ಸ್ಪೃಹಾ ।
ರಜಸ್ಯೇತಾನಿ ಜಾಯಂತೇ ವಿವೃದ್ಧೇ ಭರತರ್ಷಭ॥
ಭರತರ್ಷಭ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ !, ರಜಸಿ - ರಜೋಗುಣವು, ವಿವೃದ್ಧೇ - ವೃದ್ಧಿಯಾದಾಗ, ಲೋಭಃ - ಲೋಭವು,
ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ - ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಕರ್ಮಣಾಮ್, ಆರಂಭಃ - ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ಅಶಮಃ - ಅಶಾಂತಿ (ಮತ್ತು) ಸ್ಪೃಹಾ - ವಿಷಯಭೋಗಗಳ ಲಾಲಸೆ, ಏತಾನಿ - ಇವೆಲ್ಲವೂ,
ಜಾಯಂತೇ - ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ।। 12 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ರಜೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಲೋಭ, ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ಅಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳ ಲಾಲಸೆ - ಇವೆಲ್ಲವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ।। 12 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಲೋಭ’, ‘ಪ್ರವೃತ್ತಿ’, ‘ಕರ್ಮಗಳ ಆರಂಭ’, ‘ಅಶಾಂತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ಪೃಹಾ’ ಇವೆಲ್ಲದರ ಸ್ವರೂಪವೇನು ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯ ಸಮಯ ಇವುಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಧನದ ಲಾಲಸೆಯ ಹೆಸರು ಲೋಭವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಧನದ ವೃದ್ಧಿಯ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಧನದ ವ್ಯಯ ಮಾಡಲು ಸಮುಚಿತ ಅವಕಾಶ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗಲೂ ಕೂಡ ಅದರ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಧನಗಳಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವಿವೇಚನೆ ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಯವರ ಸ್ವತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಇಚ್ಛೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮಾನಸಿಕ ಭಾವಗಳು ಜಾಗೃತವಾಗುವುದೇ ‘ಪ್ರವೃತ್ತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲು ತೊಡಗುವುದೇ ಅವುಗಳ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ಮನದ ಚಂಚಲತೆಯ ಹೆಸರು ‘ಅಶಾಂತಿ’ಯಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ‘ಸ್ಪೃಹಾ’ ಆಗಿದೆ. ರಜೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಾದಮೇಲೆ ಯಾವಾಗ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಕಾರ್ಯಗಳಾದ ಪ್ರಕಾಶ, ವಿವೇಕಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಹಾಗೂ ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯ ನಿದ್ರಾ ಮತ್ತು ಆಲಸ್ಯಾದಿ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾವಗಳು ಅದುಮಲ್ಪಡುತ್ತವೋ ಆಗ ಅವನಿಗೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳು ಕಂಡುಬರಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ. ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಲೋಭವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಧನ ಸಂಗ್ರಹದ ವಿಶೇಷ ಇಚ್ಛೆಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಭಾವಗಳು ಏಳತೊಡಗುತ್ತವೆ, ಮನಸ್ಸು ಚಂಚಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತೆ ಆ ಭಾವಗಳಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಜೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈ ಲೋಭಾದಿ ಭಾವಗಳ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವಾಗುವುದೇ ಅವುಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಭರತರ್ಷಭ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಭರತವಂಶದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನನ್ನು ಭರತರ್ಷಭನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಭರತರ್ಷಭ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧನೆಮಾಡಿ ಭಗವಂತನು-ನೀನು ಭರತ ವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನೊಳಗೆ ರಜೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಈ ಲೋಭಾದಿಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬೆಳೆದಿರುವ ರಜೋಗುಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ ಈಗ ತಮೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-13)
ಅಪ್ರಕಾಶೋಽಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಪ್ರಮಾದೋ ಮೋಹ ಏವ ಚ ।
ತಮಸ್ಯೇತಾನಿ ಜಾಯಂತೇ ವಿವೃದ್ಧೇ ಕುರುನಂದನ॥
ಕುರುನಂದನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ತಮಸಿ - ತಮೋಗುಣವು, ವಿವೃದ್ಧೇ - ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಅಪ್ರಕಾಶಃ - (ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ) ಅಪ್ರಕಾಶ, ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಃ - ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರಮಾದಃ - ಪ್ರಮಾದ ಅರ್ಥಾತ್ ವ್ಯರ್ಥ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮೋಹಃ - ನಿದ್ರೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ಅಂತಃಕರಣದ ಮೋಹಿನೀ ವೃತ್ತಿಗಳು,
ಏತಾನಿ, ಏವ - ಇವೆಲ್ಲವೂ, ಜಾಯಂತೆ - ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ।।13।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ತಮೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಧಕಾರ, ಅಂದರೆ ಚೈತನ್ಯ ಶಕ್ತಿಯ ಅಭಾವ, ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದ ಅರ್ಥಾತ್ ವ್ಯರ್ಥ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಹಾಗೂ ನಿದ್ರೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ಅಂತಃಕರಣದ ಮೋಹಿನೀವೃತ್ತಿಗಳು - ಇವೆಲ್ಲವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ।।13।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಪ್ರಕಾಶ’, ‘ಅಪ್ರವೃತ್ತಿ’, ‘ಪ್ರಮಾದ’ ಮತ್ತು ‘ಮೋಹ’ ಇವೆಲ್ಲದರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ಹಾಗೂ ತಮೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ದೀಪ್ತಿಯ ಹೆಸರು ಪ್ರಕಾಶವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿರುದ್ಧ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ದೀಪ್ತಿಯ ಅಭಾವದ ಹೆಸರು ಅಪ್ರಕಾಶವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಬೇರೆ ಭಾವಗಳ ಅಭಾವವೆಂದೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಜೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯವು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ
ವಿರೋಧಿ ಭಾವದ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯ ಅಭಾವದ ಹೆಸರು ‘ಅಪ್ರವೃತ್ತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ರಜೋಗುಣದ ಬೇರೆ ಕಾರ್ಯಗಳೂ ಕೂಡ ಅಭಾವವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಅವಹೇಳನೆ ಮತ್ತು ವ್ಯರ್ಥ ಚೆಷ್ಠೆಗಳ ಹೆಸರು ‘ಪ್ರಮಾದ’ವಾಗಿದೆ. ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯ ವಿರೋಧಿ ಮೋಹಿನೀ ವೃತ್ತಿಯ ಮತ್ತು ನಿದ್ರೆಯ ಹೆಸರು ‘ಮೋಹ’ವಾಗಿದೆ.
ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ದೀಪ್ತಿಯ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದೇ ಅಪ್ರಕಾಶವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಕೆಲಸವು ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮಲಗಿಕೊಂಡೇ ಇದ್ದು ಸಮಯ ಕಳೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ‘ಅಪ್ರವೃತ್ತಿ’ಯು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಶರೀರ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವ್ಯರ್ಥ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವಹೇಳನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಇದು ‘ಪ್ರಮಾದ’ವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸು ಮೋಹಿತವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು; ಯಾವುದೇ ಮಾತಿನ ನೆನಪು ಇಲ್ಲದಿರುವುದು; ತೂಕಡಿಗೆ, ಸ್ವಪ್ನ ಅಥವಾ ಸುಷುಪ್ತಿ ಅವಸ್ಥೆಯು ಉಂಟಾಗುವುದು, ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯ ಅಭಾವವಾಗುವುದು; ಯಾವುದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು-ಇವೆಲ್ಲವು ‘ಮೋಹ’ವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ತಮೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಲಕ್ಷಣವು ತನ್ನೊಳಗೆ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಆಗ ಮನುಷ್ಯನು ತಮೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ವೃದ್ಧಿಯ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ? ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-14)
ಯದಾ ಸತ್ತ್ವೇ ಪ್ರವೃದ್ಧೇ ತು ಪ್ರಲಯಂ ಯಾತಿ ದೇಹಭೃತ್ ।
ತದೋತ್ತಮವಿದಾಂ ಲೋಕಾನಮಲಾನ್ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ॥
ಯದಾ - ಯಾವಾಗ, ದೇಹಭೃತ್ - ಈ ಮನುಷ್ಯನು, ಸತ್ವೇ - ಸತ್ವಗುಣದ, ಪ್ರವೃದ್ಧೇ - ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಲಯಮ್ - ಮೃತ್ಯುವನ್ನು, ಯಾತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ, ತದಾ - ಆಗ, ತು - ಆದರೋ, ಉತ್ತಮವಿದಾಮ್ - ಉತ್ತಮಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರ, ಅಮಲಾನ್ - ನಿರ್ಮಲವಾದ, ದಿವ್ಯವಾದ, ಸ್ವರ್ಗಾದಿ, ಲೋಕಾನ್ - ಲೋಕಗಳನ್ನು, ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ।। 14 ।।
ಯಾವಾಗ ಈ ಮನುಷ್ಯನು ಸತ್ವಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ ಆಗಲಾದರೋ ಉತ್ತಮ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರ ನಿರ್ಮಲವಾದ, ದಿವ್ಯವಾದ, ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ।। 14 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯದಾ’ ಮತ್ತು ‘ತದಾ’ - ಈ ಕಾಲವಾಚೀ ಅವ್ಯಯ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಯದಾ’ ಮತ್ತು ‘ತದಾ’ - ಈ ಕಾಲವಾಚೀ ಅವ್ಯಯ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ-ಯಾರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯು ಬೇರೆ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವಾಗುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ಗತಿಯ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಮಯ ಪೂರ್ವಸಂಸ್ಕಾರಾದಿ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಸತ್ತ್ವಗುಣವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೋ, ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವ ಸಮಯ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವರ್ಣನೆ ಗನುಸಾರ ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕಾಶ’ ಮತ್ತು ‘ಜ್ಞಾನ’ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದ ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳ ಸಹಿತ ಜೀವಾತ್ಮನ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗುವುದೇ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮರಣವನ್ನು ಹೊಂದುವುದಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೇಹಭೃತ್’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ದೇಹಭೃತ್’ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಯಾರು ದೇಹಧಾರಿಗಳಿದ್ದಾರೋ, ಯಾರಿಗೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ ಮತ್ತು ಮಮತೆ ಇದೆಯೋ ಅವರಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮರೂಪೀ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಗತಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಯಾರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನವಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ ಜನನ ಮರಣವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಲೋಕಾನ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಮಲಾನ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಹಾಗೂ ‘ಉತ್ತಮವಿದಾಮ್’ ಪದಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಲೋಕಾನ್’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಅಮಲಾನ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು-ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರಿಗೆ ಯಾವ ಲೋಕಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೋ ಆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ದೋಷ ಅಥವಾ ಕ್ಲೇಶಗಳಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಅವು ದಿವ್ಯಪ್ರಕಾಶಮಯ ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಉತ್ತಮವಿದಾಮ್’ ಪದದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಶಬ್ದದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಉಪಾಸನೆಯ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವವರು ಅಂದರೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರು ‘ಉತ್ತಮ ವಿತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮೋಪಾಸನೆಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಯಾವ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವರೋ-ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯು ವವನು ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅದೇ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-15)
ರಜಸಿ ಪ್ರಲಯಂ ಗತ್ವಾ ಕರ್ಮಸಂಗಿಷು ಜಾಯತೇ।
ತಥಾ ಪ್ರಲೀನಸ್ತಮಸಿ ಮೂಢಯೋನಿಷು ಜಾಯತೇ॥
ರಜಸಿ - ರಜೋಗುಣವು ವೃದ್ಧಿಯಾದಾಗ, ಪ್ರಲಯಮ್ - ಮೃತ್ಯುವನ್ನು, ಗತ್ವಾ - ಪಡೆದುಕೊಂಡು, ಕರ್ಮಸಂಗಿಷು- ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ, ಜಾಯತೇ - ಜನಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ತಮಸಿ - ತಮೋಗುಣವು
ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ, ಪ್ರಲೀನಃ - ಸತ್ತ ಮನುಷ್ಯನು (ಕೀಟ, ಪಶು ಮೊದಲಾದ), ಮೂಢಯೋನಿಷು - ಮೂಢಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ,
ಜಾಯತೇ - ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ।। 15 ।।
ರಜೋಗುಣವು ವೃದ್ಧಿಯಾದಾಗ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಜನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಾಗೂ ತಮೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಸತ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ಕೀಟ, ಪಶು ಮೊದಲಾದ ಮೂಢ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ. ।।15।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ರಜೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದೆಂದರೇನು; ಹಾಗೂ ‘ಕರ್ಮಸಂಗಿಷು’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಲೋಭ, ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ರಾಜಸೀ ಭಾವಗಳು ಬೆಳೆದಿರುತ್ತವೋ - ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದಿಂದ ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳ ಸಹಿತ ಜೀವಾತ್ಮನ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೆದವಾಗುವುದಿದೆಯೋ ಅದೇ ರಜೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇದೆಯೋ ಆ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ‘ಕರ್ಮಸಂಗೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದೇ ಕರ್ಮಸಂಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ತಮೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವುದು ಹಾಗೂ ಮೂಢಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ‘ಅಪ್ರಕಾಶ’, ‘ಅಪ್ರವೃತ್ತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಮಾದ’ ಮೊದಲಾದ ತಾಮಸ ಭಾವಗಳು ಬೆಳೆದಿರುತ್ತವೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದ ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳ ಸಹಿತ ಜೀವಾತ್ಮನ ಸಂಬಂಧ-ವಿಚ್ಛೇದ ವಾಗುವುದಿದೆಯೋ ಅದೇ ತಮೋ ಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವುದಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಕೀಟ-ಪತಂಗ, ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ವೃಕ್ಷ-ಲತಾದಿ ಯಾವ ತಾಮಸೀ ಯೋನಿಗಳಿವೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದೇ ಮೂಢಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಸತ್ತ್ವ ರಜ ಮತ್ತು ತಮ-ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರಿಗಾಗಿ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಫಲಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಯಾಯಿತು; ಇದರಿಂದ-ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಮ್ಮೆ ಒಂದು ಗುಣದ ವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಮತ್ತೊಂದು ಗುಣದ ವೃದ್ಧಿ ಏಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ? ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-16)
ಕರ್ಮಣಃ ಸುಕೃತಸ್ಯಾಹುಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಂ ನಿರ್ಮಲಂ ಫಲಮ್ ।
ರಜಸಸ್ತು ಫಲಂ ದುಃಖಮಜ್ಞಾನಂ ತಮಸಃ ಫಲಮ್ ॥
ಸುಕೃತಸ್ಯ, ಕರ್ಮಣಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ಕರ್ಮದ, ಫಲಮ್ - ಫಲವು, ಸಾತ್ವಿಕಾಮ್ - ಸಾತ್ವಿಕ ಅರ್ಥಾತ್ ಸುಖ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯವೇ ಮುಂತಾದ, ನಿರ್ಮಲಮ್ - ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದೆ, ತು - ಆದರೆ, ರಜಸಃ - ರಾಜಸ ಕರ್ಮದ, ಫಲಮ್ - ಫಲವು, ದುಃಖಮ್ - ದುಃಖವೇ ಆಗಿದೆ, (ಮತ್ತು), ತಮಸಃ - ತಾಮಸ ಕರ್ಮದ, ಫಲಮ್ - ಫಲವು, ಅಜ್ಞಾನಮ್ - ಅಜ್ಞಾನವೆಂದೂ,
ಆಹುಃ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥ 16 ।।
ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕರ್ಮದ ಫಲವು ಸಾತ್ವಿಕ ಅರ್ಥಾತ್ ಸುಖ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯವೇ ಮುಂತಾದ ನಿರ್ಮಲವಾದುದೆಂದೂ, ಆದರೆ ರಾಜಸ ಕರ್ಮದ ಫಲವು ದುಃಖವೆಂದೂ, ಹಾಗೆಯೇ ತಾಮಸ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಅಜ್ಞಾನವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ।।16।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸುಕೃತಸ್ಯ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮಣಃ’ ಪದವು ಯಾವ-ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಸಾತ್ವಿಕ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಲ ಫಲವು ಯಾವುದು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನುನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಸಾತ್ವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸುಕೃತಸ್ಯ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮಣಃ’ ಪದವಿದೆ. ಇಂತಹ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಜ್ಞಾನ-ವೈರಾಗ್ಯಾದಿ ನಿರ್ಮಲ ಭಾವಗಳು ಪದೇ-ಪದೇ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೋ ಮತ್ತು ಸತ್ತ ನಂತರ ಯಾವ ದುಃಖ ಮತ್ತು ದೋಷಗಳಿಂದ ರಹಿತ ದಿವ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಮಯ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ಅವುಗಳ ಸಾತ್ವಿಕ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಲ ಫಲವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ರಾಜಸ ಕರ್ಮಗಳು ಯಾವುವು? ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲವು ದುಃಖ ಅಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳು ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅಹಂಕಾರಪೂರ್ವಕ ತುಂಬಾ ಪರಿಶ್ರಮದೊಂದಿಗೆ ಮಾಡ ಲ್ಪಡುತ್ತವೆಯೋ (18/24) ಅವು ರಾಜಸವಾಗಿವೆ. ಇಂತಹ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಾದರೋ ಪರಿಶ್ರಮರೂಪೀ ದುಃಖಗಳು ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅನಂತರವೂ ಕೂಡ ಅವು ದುಃಖವನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪದೇ-ಪದೇ ಭೋಗ, ಕಾಮನೆ, ಲೋಭ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ರಾಜಸ ಭಾವಗಳು ಸ್ಫುರಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೋ, ಯಾವುದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ವಿಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಅಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗುತ್ತದೋ, ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪೀ ಯಾವ ಭೋಗಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೋ ಅವುಗಳೂ ಕೂಡ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸುಖರೂಪವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಕೂಡ ವಸ್ತುತಃ ದುಃಖರೂಪಿಗಳೇ ಆಗಿರುತ್ತವೆ. ಮತ್ತು ಫಲಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಜನನ-ಮರಣದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬೀಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಮಹಾನ್ದುಃಖವೇ ಆಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವುಗಳ ಯಾವ ಫಲವು ದೊರೆಯುತ್ತದೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ದುಃಖರೂಪವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ತಾಮಸ ಕರ್ಮಗಳು ಯಾವುವು? ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲವು ಅಜ್ಞಾನವೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಯೋಚಿಸದೆ-ತಿಳಿಯದೆ ಮೂರ್ಖತೆಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಹಿಂಸಾದಿ ದೋಷಗಳು ತುಂಬಿರುತ್ತವೋ (18/25) ಅವು ತಾಮಸವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಮೋಹವು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತ ನಂತರ ಯಾವ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ತಮೋಗುಣದ ಹೆಚ್ಚಳವಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಜಡಯೋನಿಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ; ಅದೇ ಅದರ ಫಲ ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಪ್ರಸಂಗವಿತ್ತು, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ಮಾತು ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು? ಇದು ಅಪ್ರಾಸಂಗಿಕವೆಂದು ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲವೇ?
ಉತ್ತರ - ಅಂತಹ ಮಾತೇನಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರಿಗೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಫಲಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಗುಣಗಳ ವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣರೂಪೀ ಕರ್ಮ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ವಿಷಯ ಗಳೂ ಕೂಡ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಬರಬೇಕಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮ-ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಂಚಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಎಂತಹ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಾಗುತ್ತದೋ ಅಂತೆಯೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾದಿ ಭಾವಗಳು ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನುಸಾರವಾಗಿ ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು, ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾದಿ ಗುಣಗಳ ವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅದರಂತೆಯೇ ಸ್ಮೃತಿ, ಸ್ಮೃತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಪುನಃ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಾರಂಭ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಚಕ್ರವು ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅಂತಕಾಲೀನ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾದಿ ಭಾವಗಳ ಫಲದ ಯಾವ ವಿಶೇಷತೆ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾಯಶಃ ಪೂರ್ವಕೃತ ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ-ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಅಪ್ರಾಸಂಗಿಕವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಎರಡರ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (4/13).
ಸಂಬಂಧ— ಹನ್ನೊಂದು, ಹನ್ನೆರಡು ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವ, ರಜ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು; ಅನಂತರ ಸತ್ವಾದಿ ಗುಣಗಳ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವುದರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಲಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಇದರ ಕುರಿತು-‘ಜ್ಞಾನ’ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಸತ್ತ್ವಾದಿ ಗುಣಗಳ ವೃದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು? ಎಂದು ಅರಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಿಂದ ಕಾರಣದ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಜ್ಞಾನ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಾದಿ ಗುಣಗಳ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-17)
ಸತ್ತ್ವಾತ್ಸಂಜಾಯತೇ ಜ್ಞಾನಂ ರಜಸೋ ಲೋಭ ಏವ ಚ ।
ಪ್ರಮಾದಮೋಹೌ ತಮಸೋ ಭವತೋಽಜ್ಞಾನಮೇವ ಚ ॥
ಸತ್ವಾತ್ - ಸತ್ವಗುಣದಿಂದ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವು, ಸಂಜಾಯತೇ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಚ - ಮತ್ತು
ರಜಸಃ - ರಜೋಗುಣದಿಂದ, ಏವ - ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ, ಲೋಭಃ - ಲೋಭವು, ಚ - ಹಾಗೂ, ತಮಸಃ - ತಮೋಗುಣದಿಂದ, ಪ್ರಮಾದಮೋಹೌ - ಪ್ರಮಾದ ಮತ್ತು ಮೋಹಗಳು (ಮತ್ತು), ಅಜ್ಞಾನಮ್ - ಅಜ್ಞಾನವೂ, ಏವ - ಕೂಡ, ಭವತಃ - ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ।। 17 ।।
ಸತ್ವಗುಣದಿಂದ ಜ್ಞಾನವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣದಿಂದ ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಲೋಭವು ; ಹಾಗೂ ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಪ್ರಮಾದ, ಮೋಹಗಳು ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನವೂ ಕೂಡ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ।। 17 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸತ್ತ್ವಗುಣದಿಂದ ಜ್ಞಾನ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದವು ಉಪಲಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಜ್ಞಾನ, ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಸುಖ, ಶಾಂತಿ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಸತ್ತ್ವಗುಣ ದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಲೋಭವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಲೋಭ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಲಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ.-ಲೋಭ, ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಆಸಕ್ತಿ, ಕಾಮನೆ, ಸ್ವಾರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ರಾಜಸ ಭಾವಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕೂಡ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪ್ರಮಾದ, ಮೋಹ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಏವ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು-ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಪ್ರಮಾದ, ಮೋಹ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನಗಳಾದರೋ ಉತ್ಪನ್ನ ವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ; ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ನಿದ್ರಾ, ಆಲಸ್ಯ, ಅಪ್ರಕಾಶ, ಅಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟು ತಾಮಸ ಭಾವಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಕೂಡ ತಮೋಗುಣದಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಸತ್ತ್ವಾದಿ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯ, ಜ್ಞಾನಾದಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿ ಈಗ ಸತ್ತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯಾಗಿಸಲು ಮತ್ತು ರಜ ಹಾಗೂ ತಮೋಗುಣದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಸಲು ಮೂರು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ಪುರುಷರ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಗತಿಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-18)
ಊರ್ಧ್ವಂ ಗಚ್ಛಂತಿ ಸತ್ತ್ವಸ್ಥಾ ಮಧ್ಯೇ ತಿಷ್ಠಂತಿ ರಾಜಸಾಃ ।
ಜಘನ್ಯಗುಣವೃತ್ತಿಸ್ಥಾ ಅಧೋ ಗಚ್ಛಂತಿ ತಾಮಸಾಃ॥*
* ಮಹಾಭಾರತ ಅಶ್ವಮೇಧಪರ್ವದ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕವೂ ಕೂಡ ಇದರಂತೆಯೇ ಇದೆ.
ಸತ್ತ್ವಸ್ಥಾಃ - ಸತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ಪುರುಷರು, ಊರ್ಧ್ವಮ್ - ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಉಚ್ಚ ಲೋಕಗಳಿಗೆ, ಗಚ್ಛಂತಿ - ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ರಾಜಸಾಃ - ರಜೋಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ಪುರುಷರು, ಮಧ್ಯೆ - ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಂದರೆ ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ, ತಿಷ್ಠಂತಿ - ಇರುತ್ತಾರೆ (ಮತ್ತು), ಜಘನ್ಯಗುಣವೃತ್ತಿಸ್ಥಾಃ - ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ನಿದ್ರೆ, ಪ್ರಮಾದ ಮತ್ತು ಆಲಸ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ, ತಾಮಸಾಃ - ತಾಮಸ ಪುರುಷರು, ಅಧಃ - ಅಧೋಗತಿಗೆ ಎಂದರೆ ಕೀಟ, ಪಶು ಮೊದಲಾದ ನೀಚ ಯೋನಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ನರಕಗಳನ್ನು, ಗಚ್ಛಂತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ।। 18 ।।
ಸತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ಪುರುಷರು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಉಚ್ಚಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ರಜೋಗುಣದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ರಾಜಸ ಪುರುಷರು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ನಿದ್ರೆ, ಪ್ರಮಾದ ಮತ್ತು ಆಲಸ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತ ತಾಮಸ ಪುರುಷರು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಕೀಟ, ಪಶು ಮೊದಲಾದ ನೀಚಯೋನಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ನರಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ।। 18 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಊರ್ಧ್ವಮ್’ ಪದವು ಯಾವ ಸ್ಥಾನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ಅದರಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಿಂದ ಮೇಲೆ ಎಷ್ಟು ಲೋಕಗಳಿವೆಯೋ-ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವರ್ಣನೆಯು ‘ಉತ್ತಮವಿದಾಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಮಲಾನ್’ ಈ ಎರಡು ಪದಗಳ ಸಹಿತ ‘ಲೋಕಾನ್’ ಪದದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರ ಯಾವ ಲೋಕಗಳು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಊರ್ಧ್ವಮ್’ ಪದವಿದೆ ಮತ್ತು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪುರುಷರು ಸತ್ತ ನಂತರ ಯಾವ ಆ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದುವುದಿದೆಯೋ ಅದೇ ಅದರಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಧ್ಯೆ’ ಪದವು ಯಾವ ಸ್ಥಾನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಜಸ ಪುರುಷರ ಇರುವಿಕೆ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಮಧ್ಯೆ’ ಪದವು ಮನುಷ್ಯಲೋಕದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರಾಜಸ ಪುರುಷರು ಸತ್ತ ನಂತರ ಬೇರೆ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗದೆ ಪುನಃ ಇದೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುವುದೇ, ಅವರು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜಘನ್ಯಗುಣ’ ಮತ್ತು ಅದರ ‘ವೃತ್ತಿ’ ಎಂದರೇನು? ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗುವುದು ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರು ಅಧೋಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಜಘನ್ಯ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವು ನೀಚ ಅಥವಾ ನಿಂದ್ಯವೆಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಜಘನ್ಯಗುಣ’ವು ತಮೋ ಗುಣದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ಅದರ ಕಾರ್ಯಗಳಾದ ಪ್ರಮಾದ, ಮೋಹ, ಅಜ್ಞಾನ, ಅಪ್ರಕಾಶ, ಅಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿದ್ರಾದಿಗಳು ಅದರ ವೃತ್ತಿಗಳಾಗಿವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಇವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವುದೇ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ‘ತಾಮಸ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯ-ಶರೀರದಿಂದ ವಿಯೋಗವಾದ ಮೇಲೆ ಕೀಟ, ಪತಂಗ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷಾದಿ ನೀಚಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದು ಹಾಗೂ ರೌರವ, ಕುಂಭೀಪಾಕ ಮೊದಲಾದ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಯಮ-ಯಾತನೆಯ ಘೋರ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದಿದೆಯೋ ಇದೇ ಅವರು ಅಧೋಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೂರು ಗುಣಗಳ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಫಲಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಯಶಃ ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಪುನಃ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಆ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಯದಾ’ ಮತ್ತು ‘ತದಾ’ ಕಾಲವಾಚೀ ಅವ್ಯಯಗಳ ಪ್ರಯೋಗವಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಬೇರೆ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯು ಇರುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮರಣವಾಗುತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಗತಿಯ ಪರಿವರ್ತನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ-ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಗತಿಗಳು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಾಯೀ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸತ್ತ್ವಾದಿ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅವರ ಗತಿಯ ಭೇದದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಪುನರುಕ್ತಿಯ ದೋಷವಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ತಮೋಗುಣದಲ್ಲಿ ಸಾಯುವುದರ ಫಲವು ಕೇವಲ ಮೂಢಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ತಾಮಸೀ ಪುರುಷರ ಗತಿಯ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಅಧಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ನರಕಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಅಲ್ಲಿ ಯಾರು ಅಂತ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುತ್ತಾರೋ ಅಂತಹ ಸಾತ್ವಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಸ ಮನುಷ್ಯರ ಗತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಅಧಃ’ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸದೆ ‘ಮೂಢಯೋನಿಷು’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಹೇಗೆ ಸತ್ತ್ವ ಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ರಾಜರ್ಷಿ ಭರತನಿಗೆ ಜಿಂಕೆಯ ಯೋನಿ ಸಿಗುವ ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ಪುರುಷರಿಗೆ ಆ ಗುಣದ ಸಂಗದಿಂದ ಅಂತಹ ಜನ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾರು ಸದಾಕಾಲವು ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ನರಕಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ಆ ತಾಮಸ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರು ಆಸುರೀ ಯೋನಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಅದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಕೆಳಗಿನ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಸಂಗವೇ ಈ ಮನುಷ್ಯನ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು; ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಐದರಿಂದ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಗುಣಗಳ ಸ್ವರೂಪ ಹಾಗೂ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಬಂಧಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯರ ಗತಿಯೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ-ಮನುಷ್ಯನು ಮೊದಲು ತಮ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಸತ್ತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಮತ್ತು ಅದರ ನಂತರ ಸತ್ತ್ವಗುಣವನ್ನೂ ಕೂಡ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಗುಣಾತೀತನಾಗಬೇಕು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಯಿತು. ಆದುದರಿಂದ ಗುಣಾತೀತನಾಗುವ ಉಪಾಯ ಮತ್ತು ಗುಣಾತೀತ ಅವಸ್ಥೆಯ ಫಲವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-19)
ನಾನ್ಯಂ ಗುಣೇಭ್ಯಃ ಕರ್ತಾರಂ ಯದಾ ದ್ರಷ್ಟಾನುಪಶ್ಯತಿ ।
ಗುಣೇಭ್ಯಶ್ಚ ಪರಂ ವೇತ್ತಿ ಮದ್ಭಾವಂ ಸೋಽಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥
ಯದಾ - ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ದ್ರಷ್ಟಾ - ದ್ರಷ್ಟಾ (ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮಷ್ಟಿ ಚೇತನನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ಸಾಕ್ಷಿ ಪುರುಷನು), ಗುಣೇಭ್ಯಃ - ಮೂರೂ ಗುಣಗಳನ್ನಲ್ಲದೆ, ಅನ್ಯಮ್ - ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ, ಕರ್ತಾರಮ್ - ಕರ್ತನೆಂದು, ನ, ಅನುಪಶ್ಯತಿ - ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಗುಣೇಭ್ಯಃ - ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಗಿಂತ, ಪರಮ್ - ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು, ವೇತ್ತಿ - ತತ್ವಶಃ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ (ಆ ಸಮಯ),
ಸಃ - ಅವನು, ಮದ್ಭಾವಮ್ - ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ, ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ।। 19 ।।
ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದ್ರಷ್ಟಾ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮಷ್ಟಿ ಚೇತನದಲ್ಲಿ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ಸಾಕ್ಷಿಪುರುಷನು ಮೂರೂ ಗುಣಗಳನ್ನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ಕರ್ತನೆಂದು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಆ ಸಮಯವೇ, ಅವನಿಗೆ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ।। 19 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಾಲವಾಚೀ ‘ಯದಾ’ ಅವ್ಯಯದ ಮತ್ತು ‘ದ್ರಷ್ಟಾ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಎರಡರ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರಧಾರೀ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ-ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧರಹಿತ, ಉದಾಸೀನ ದ್ರಷ್ಟಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಯಾವ ಸಮಯ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯರ ಉಪದೇಶದ ಮೂಲಕ ವಿವೇಕವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ದ್ರಷ್ಟಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ತೊಡಗುತ್ತಾನೋ ಆ ಸಮಯದ ವರ್ಣನೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಗುಣಗಳಲ್ಲದೆ ಅತಿರಿಕ್ತ ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ನೋಡದಿರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಶ್ರವಣ, ದರ್ಶನ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಚಿಂತನ-ಮನನ, ಶಯನ, ಆಸನ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುವ ಸಮಯ ಯಾವಾಗಲೂ ತನ್ನನ್ನು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ನೋಡುತ್ತ ಯಾರು-ಗುಣಗಳಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಕರ್ತನಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ; ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತುಪ್ರಾಣ ಮೊದಲಾದವುಗಳೇ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ (5/8,9). ಆದುದರಿಂದ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾ ಇವೆ (3/28). ನನಗೆ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನೋಡುವುದೇ-ಗುಣಗಳಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ನೋಡದೆ ಇರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ಪರ (ಅತೀತ) ಯಾರು? ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ಪರ ಅಂದರೆ ಸಂಬಂಧ ರಹಿತ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪೂರ್ಣ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಮೂರೂ ಗುಣಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧರಹಿತ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಆ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಅಭಿನ್ನನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತ ಆ ಏಕಮಾತ್ರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಯಾವುದೇ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನೂ ನೋಡದಿರುವುದು-ಸರ್ವತ್ರ ಮತ್ತು ಯಾವಾಗಲೂ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನೇ ನೋಡುವುದೇ ಅವನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯ ನಂತರ ಮದ್ಭಾವ ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವದ್ಭಾವವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅನಂತರ ಯಾವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಅಭಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದಾಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ಭಗವದ್ಭಾವವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-20)
ಗುಣಾನೇತಾನತೀತ್ಯ ತ್ರೀನ್ ದೇಹೀ ದೇಹಸಮುದ್ಭವಾನ್ ।
ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುಜರಾದುಃಖೈರ್ವಿಮುಕ್ತೋಽಮೃತಮಶ್ನುತೇ ॥
ದೇಹೀ - ಪುರುಷನು, ದೇಹಸಮುದ್ಭವಾನ್ - ಶರೀರದ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣರೂಪವಾದ, ಏತಾನ್ - ಈ, ತ್ರೀನ್ - ಮೂರೂ, ಗುಣಾನ್ - ಗುಣಗಳನ್ನು, ಅತೀತ್ಯ - ದಾಟಿಕೊಂಡು, ಜನ್ಮಮೃತ್ಯುಜರಾದುಃಖೈಃ - ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು, ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ದುಃಖಗಳಿಂದ, ವಿಮುಕ್ತಃ - ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ಅಮೃತಮ್ - ಪರಮಾನಂದವನ್ನು, ಅಶ್ನುತೇ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ।। 20 ।।
ಈ ಪುರುಷನು ಶರೀರದ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣರೂಪವಾದ ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳನ್ನು ದಾಟಿಕೊಂಡು ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು, ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಪರಮಾನಂದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ।। 20 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇಹೀ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ-ಯಾರು ಮೊದಲಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದನೋ ಅವನೇ ಗುಣಾತೀತನಾದ ಮೇಲೆ ಅಮೃತವನ್ನು-ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗುಣಾನ್’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಏತಾನ್’, ‘ದೇಹಸಮುದ್ಭವಾನ್’ ಮತ್ತು ‘ತ್ರೀನ್’ ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು? ಮತ್ತು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಏತಾನ್’ ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಗುಣಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಈ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸುವಂತಹುಗಳೋ ಅವುಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿ. ‘ದೇಹಸಮುದ್ಭವಾನ್’. ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು-ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಮನ ಹಾಗೂ ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯ, ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ, ಐದು ಮಹಾ ಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳು-ಈ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳ ಪಿಂಡರೂಪೀ ಈ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರವು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಗುಣಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ತ್ರೀನ್’ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ-ಈ ಗುಣಗಳ ಮೂರು ಭೇದಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಮೂರರಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಬಿಟ್ಟುಹೋದ ಮೇಲೆಯೇ ಮುಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಜ ಮತ್ತು ತಮದ ಸಂಬಂಧ ಬಿಟ್ಟಮೇಲೆ ಒಂದು ವೇಳೆ ಸತ್ತ್ವಗುಣದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಳಿದಿದ್ದರೆ ಅದೂ ಕೂಡಾ ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಆಗಬಲ್ಲದು; ಆದುದರಿಂದ ಅದರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡಬೇಕು. ಆತ್ಮಾ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಸಂಗವಾಗಿದೆ, ಗುಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಅವಕ್ಕೆ ಏನೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಯಾವ ಅನಾದಿಸಿದ್ಧ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಇವನ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಕಡಿದುಹಾಕುವುದು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಅಭಿನ್ನ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧರಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಂತೆ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವುದೇ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು, ಜರಾ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಅದರ ನಂತರ ಅಮೃತವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಮರಣ ಹಾಗೂ ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯು ಶರೀರದ್ದಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೂ ಆಧಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಧಿ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ದುಃಖಗಳೂ ಕೂಡ ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣ ಮುಂತಾದ ಸಂಘಾತ ರೂಪಗಳು ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ಶರೀರದ ಜೊತೆಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಂಬಂಧವು ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಇಂತಹ ಪುರುಷರು ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದರೂ ವಸ್ತುತಃ ಶರೀರದ ಧರ್ಮ-ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು ಮತ್ತು ಜರಾ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಮುಕ್ತರೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಶರೀರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧರಹಿತ ನಾಗುವುದೇ ಜನ್ಮ, ಮೃತ್ಯು, ಜರಾ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಇದಾದ ನಂತರ ಯಾವುದು ಅಮೃತಸ್ವರೂಪ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಭಾವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ - ಅದೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಮೃತ’ದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಜೀವಂತ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಅಮೃತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ-ಈ ರಹಸ್ಯಯುಕ್ತ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡು ಗುಣಾತೀತನ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಗುಣಾತೀತನಾಗುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ —
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
(ಶ್ಲೋಕ-21)
ಕೈರ್ಲಿಂಗೈಸೀನ್ ಗುಣಾನೇತಾನತೀತೋ ಭವತಿ ಪ್ರಭೋ ।
ಕಿಮಾಚಾರಃ ಕಥಂ ಚೈತಾಂಸ್ತ್ರೀನ್ ಗುಣಾನತಿವರ್ತತೇ॥
ಏತಾನ್ - ಈ, ತ್ರೀನ್ - ಮೂರೂ, ಗುಣಾನ್ - ಗುಣಗಳಿಂದ, ಅತೀತಃ - ಅತೀತನಾದ ಪುರುಷನು, ಕೈಃ - ಯಾವ ಯಾವ, ಲಿಂಗೈಃ - ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ (ಯುಕ್ತನಾಗಿ), ಭವತಿ - ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕಿಮಾಚಾರಃ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳವನು, ಭವತಿ - ಆಗುತ್ತಾನೆ (ಹಾಗೂ), ಪ್ರಭೋ - ಹೇ ಪ್ರಭುವೇ! (ಮನುಷ್ಯನು), ಕಥಮ್ - ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ, ಏತಾನ್ - ಈ, ತ್ರೀನ್ - ಮೂರೂ, ಗುಣಾನ್ - ಗುಣಗಳನ್ನು, ಅತಿವರ್ತತೆ - ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ।। 21 ।।
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು - ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾದ ಪುರುಷನು ಯಾವ ಯಾವ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳವನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಹಾಗೂ ಹೇ ಪ್ರಭುವೇ ! ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ।। 21 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗುಣಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಏತಾನ್’ ಮತ್ತು ‘ತ್ರೀನ್’ ಪದಗಳನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನು ಯಾವ-ಯಾವ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ’-ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಏನನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ-ಯಾವ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತವೋ ಮತ್ತು ಸಾಧಕರನ್ನು ಸೇವಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಆದರ್ಶಗಳಿವೆಯೋ ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಂತಹ ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅವನು ‘ಯಾವ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳವನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ’-ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಏನನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ-ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷರ ವ್ಯವಹಾರವು ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷರು ಯಾರ ಜೊತೆಗೆ ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರ ನಡೆ-ನುಡಿ, ಇರುವಿಕೆ ಹೇಗೆ ಇರುತ್ತವೆ? ಮುಂತಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಭೋ’ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ‘ಪ್ರಭೋ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು-ನೀನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಒಡೆಯ, ಕರ್ತಾ, ಹರ್ತಾ ಮತ್ತು ಸರ್ವಸಮರ್ಥ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನೇ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಸಬಲ್ಲೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಅತೀತನಾಗುತ್ತಾನೆ?’ - ಎಂಬ ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಏನನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಗುಣಾತೀತನಾಗುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ. ನೀನು ಗುಣಾತೀತನಾಗುವ ಯಾವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮೊದಲು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವೆಯೋ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಸರಳವಾದ ಉಪಾಯವಿದೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ಬೇಗನೇ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ದಾಟಬಲ್ಲನೋ ಅಂತಹ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳು ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಆಚರಣೆ ವಿಷಯಕವಾದ ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-22)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಪ್ರಕಾಶಂ ಚ ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ಚ ಮೋಹಮೇವ ಚ ಪಾಂಡವ ।
ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ಸಂಪ್ರವೃತ್ತಾನಿ ನ ನಿವೃತ್ತಾನಿ ಕಾಂಕ್ಷತಿ ॥
ಪಾಂಡವ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! (ಯಾವ ಪುರುಷನು), ಪ್ರಕಾಶಮ್ - ಸತ್ವಗುಣದ ಕಾರ್ಯರೂಪವಾದ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು,
ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರವೃತ್ತಿಮ್ - ರಜೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯರೂಪವಾದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಮೋಹಮ್, ಏವ - ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯರೂಪವಾದ ಮೋಹವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಆಗಿರಲಿ ಅದರಲ್ಲಿ, ಸಂಪ್ರವೃತ್ತಾನಿ - ಪ್ರವೃತ್ತನಾದ ಮೇಲೂ (ಅವುಗಳನ್ನು), ನ, ದ್ವೇಷ್ಟಿ - ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ನಿವೃತ್ತಾನಿ - ನಿವೃತ್ತನಾದ ಮೇಲೆ (ಅವುಗಳನ್ನು), ನ, ಕಾಂಕ್ಷತಿ - ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ।। 22 ।।
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಯಾವ ಪುರುಷನು ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹಾಗೂ ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಮೋಹವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಆಗಿರಲಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾದ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತನಾದ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ।।22।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಕಾಶಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಕೇವಲ ‘ಪ್ರಕಾಶ’ದ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಮತ್ತು ತಿರೋಭಾವದಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ ಹಾಗೂ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಮಾಡದೆ ಇರಲು ಏಕೆ ಹೇಳಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಜಡತೆಯು ಅಭಾವವಾಗಿ ಯಾವ ಮನಸ್ಸಿನ ನೆಮ್ಮದಿ, ನಿರ್ಮಲತೆ ಮತ್ತು ಚೈತನ್ಯವು ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೋ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಪ್ರಕಾಶ’ವಾಗಿದೆ. ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಆನಂದ ನಿತ್ಯ ಇರುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳು ಎಂದೂ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವ ಗುಣದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪ್ರಕಾಶದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಕಾಶವೃತ್ತಿಯು ಅವನ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವಾದರೆ ಅವನು ಅದರೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ತಿರೋಭಾವವಾಗುತ್ತದಾದರೆ ಪುನಃ ಅದರ ಆಗಮನದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವುಗಳ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಮತ್ತು ತಿರೋಭಾವದಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದಿರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರವೃತ್ತಿಮ್’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನೇ ಕೇವಲ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಮತ್ತು ತಿರೋಭಾವದಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಇಚ್ಛೆಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಸ್ಫುರಣೆಯ ಹೆಸರು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಯಾವ ಕಾಮ, ಲೋಭ, ಸ್ಪೃಹೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ರಜೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯಗಳಿವೆಯೋ ಅವು ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಗುಣಾತೀತನ ಶರೀರ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕವೂ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅದು ‘ಪ್ರವೃತ್ತಿ’ಯ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಕೇವಲ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಾವಾಗ ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಫುರಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅಥವಾ ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಅದರ ಆಚರಣೆ ಆಗುವುದಾದರೆ ಅವನು ಅದನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ಹೀಗಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅದನ್ನು ಬಯಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ಸ್ಫುರಣೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಮತ್ತು ತಿರೋಭಾವದಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೋಹಮ್’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಕೇವಲ ಮೋಹದ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಮತ್ತು ತಿರೋಭಾವದಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಂತಃಕರಣದ ಯಾವ ಮೋಹಿನಿ ವೃತ್ತಿ ಇದೆಯೋ, ಯಾವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತೂಕಡಿಕೆ, ಸ್ವಪ್ನ ಮತ್ತು ಸುಷುಪ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೋ ಹಾಗೂ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಕಾರ್ಯವಾದ ಪ್ರಕಾಶವು ಅಭಾವವಾದಂತಾಗುತ್ತದೋ ಅದರ ಹೆಸರು ಮೋಹವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಅಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದಾದಿ ಯಾವ ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯಗಳಿವೆಯೋ ಅವುಗಳು ಗುಣಾತೀತನಲ್ಲಿ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಜ್ಞಾನವಾದರೋ ಜ್ಞಾನದ ಬಳಿಗೆ ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದವು ಕರ್ತೃವೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಯಾರು ಮಾಡುವರು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ‘ಮೋಹ’ದ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಮತ್ತು ತಿರೋಭಾವದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಾವಾಗ ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ತೂಕಡಿಕೆ, ಸ್ವಪ್ನ ಅಥವಾ ನಿದ್ರಾದಿ ತಮೋಗುಣದ ವೃತ್ತಿಗಳು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಗುಣಾತೀತನು ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ಅವು ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತವೋ ಆಗ ಅವನು ಅವುಗಳ ಪುನರಾಗಮನದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸದಾಕಾಲ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇರುತ್ತದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-23)
ಉದಾಸೀನವದಾಸೀನೋ ಗುಣೈರ್ಯೋ ನ ವಿಚಾಲ್ಯತೇ ।
ಗುಣಾ ವರ್ತಂತ ಇತ್ಯೇವ ಯೋಽವತಿಷ್ಠತಿ ನೇಂಗತೇ ॥
(ಹಾಗೂ) ಯಃ - ಯಾರು, ಉದಾಸೀನವತ್ - ಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ, ಆಸೀನಃ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು, ಗುಣೈಃ - ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ, ನ ವಿಚಾಲ್ಯತೇ - ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ (ಮತ್ತು), ಗುಣಾಃ, ಏವ - ಗುಣಗಳೇ (ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ), ವರ್ತಂತೇ - ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ, ಇತಿ - ಎಂದು (ತಿಳಿಯುತ್ತ), ಯಃ - ಯಾರು (ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ), ಅವತಿಷ್ಠತಿ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ (ಹಾಗೂ), ನ, ಇಂಗತೇ - ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಯಾವಾಗಲೂ
ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ — ।। 23 ।।
ಹಾಗೂ ಯಾರು ಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತ ಯಾರು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಏಕೀ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಯಾವಾಗಲೂ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ - ।। 23 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಉದಾಸೀನ’ ಎಂದು ಯಾರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ‘ಅವರಂತೆ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದು’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದಾದರೂ ಘಟನೆ ಅಥವಾ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದರಿಂದ ಯಾರು ಸರ್ವಥಾ ಉಪರತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ‘ಉದಾಸೀನ’ ನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನು ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಘಟನೆಗಳಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದ ಕಾರಣ ಅವನು ಉದಾಸೀನನಂತೆ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅವನ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಕೂಡ ಔಪಚಾರಿಕವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಅವನ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಉದಾಸೀನನಂತೆ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಚಲಿತನಾಗದೇ ಇರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಜೀವರಿಗೆ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೋ ಅವರನ್ನು ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಬಲವಂತವಾಗಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಅವರನ್ನು ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯನ್ನಾಗಿಸಿ ವಿಕ್ಷೇಪ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಯಾರಿಗೆ ಈ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನ ಮೇಲೆ ಈ ಗುಣಗಳ ಯಾವ ಪ್ರಭಾವವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ಅವಸ್ಥೆಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆ ಹಾಗೂ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗ ಆಗುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿ ಏಕರಸನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಅವನು ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಚಲಿತನಾಗದೇ ಇರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ’ - ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ‘ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದು’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ವರ್ತಂತ ಇತಿ ಮತ್ವಾ ನ ಸಜ್ಜತೆ’ ಇದರಿಂದ ಯಾವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ‘ಗುಣಾ ವರ್ತಂತ ಇತ್ಯೇವ’ದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಶಬ್ದಾದಿ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳು ಗುಣಗಳ ವಿಸ್ತಾರವೇ ಆಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಯಾವ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುವುದಿದೆಯೋ ಅದು ಗುಣಗಳು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುವುದಾಗಿದೆ, ಆತ್ಮನಿಗೆ ಇವುಗಳೊಡನೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಆತ್ಮನು ನಿತ್ಯನೂ, ಚೇತನನೂ, ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಗನೂ, ಸದಾಕಾಲ ಏಕರಸ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಸ್ವರೂಪನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ-ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸದಾ ಕಾಲವೂ ನಿತ್ಯ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದಿದೆಯೋ, ಅದೇ ‘ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಿವೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನ ಇಂಗತೇ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ನ ಇಂಗತೇ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಅರ್ಥ ‘ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬುದಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು- ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನನ್ನು ಗುಣಗಳು ವಿಚಲಿತವಾಗಿಸಲಾರವು, ಇಷ್ಟೆ ಮಾತಲ್ಲ; ಅವನು ಸ್ವಯಂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಎಂದೂ ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ಮೇಲೆ ಜೀವನಿಗೆ ಭಿನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆಗ ಯಾರು ವಿಚಲಿತನಾಗಬಲ್ಲನು? ಮತ್ತೆ ಹೇಗಾಗ ಬಲ್ಲನು? ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-24)
ಸಮದುಃಖಸುಖಃ ಸ್ವಸ್ಥಃ ಸಮಲೋಷ್ಟಾಶ್ಮ ಕಾಂಚನಃ ।
ತುಲ್ಯಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯೋ ಧೀರಸ್ತುಲ್ಯನಿಂದಾತ್ಮಸಂಸ್ತುತಿಃ॥
ಸ್ವಸ್ಥಃ - ಯಾರು ನಿರಂತರ ಆತ್ಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಸಮದುಃಖಸುಖಃ - ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮನಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಸಮಲೋಷ್ಟಾಶ್ಮ ಕಾಂಚನಃ - ಮಣ್ಣು, ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಚಿನ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾದ ಭಾವವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಧೀರಃ- ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ, ತುಲ್ಯಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯಃ - ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಒಂದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು, ತುಲ್ಯನಿಂದಾತ್ಮಸಂಸ್ತುತಿಃ - ತನ್ನ ನಿಂದಾಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಸಮಭಾವವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೋ ।। 24 ।।
ಯಾರು ನಿರಂತರ ಆತ್ಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಮಣ್ಣು, ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಚಿನ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾದ ಭಾವವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯರನ್ನು ಒಂದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ನಿಂದಾಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಸಮಭಾವವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೋ ।। 24 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ವಸ್ಥಃ’ ಪದಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ತನ್ನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವವನನ್ನು ‘ಸ್ವಸ್ಥ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಸ್ವಸ್ಥ ಪುರುಷನೇ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ಇರಬಲ್ಲನು, ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಸ್ಥಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಸ್ಥಿತಿಯು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ, ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ-ಈ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೊಂದರಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ಸ್ವಸ್ಥರಲ್ಲ, ಆದರೆ ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ’ರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಪುರುಷರೇ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸು ವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ (13/21). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರಲಾರರು. ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷರಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯದೊಡನೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ಸ್ವಸ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ-ತಮ್ಮ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಮತ್ತು ತಿರೋಭಾವ ಆಗುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನಿಗೆ ಅವುಗಳೊಡನೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನು ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಸುಖೀ-ದುಃಖಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸದಾಕಾಲ ಸಮನಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅವನ ಸುಖ-ದುಃಖವನ್ನು ಸಮಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಲೋಷ್ಟ, ಅಶ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾಂಚನ ಈ ಮೂರೂ ಶಬ್ದಗಳ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅರ್ಥಗಳೇನು? ಮತ್ತು ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವವೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸೆಗಣಿ ಮತ್ತು ಮಣ್ಣನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಯಾವ ಮಣ್ಣಿನ ಮನೆಯನ್ನು ಸಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಕಬ್ಬಿಣದ ಕಿಟ್ಟವನ್ನು ‘ಲೋಷ್ಟ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಶ್ಮ’ ಕಲ್ಲಿನ ಹೆಸರಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಾಂಚನ ಬಂಗಾರದ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಈ ಮೂರರಲ್ಲೂ ಗ್ರಾಹ್ಯ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಜ್ಯ ಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ‘ಸಮಭಾವ’ವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ-ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಪದಾರ್ಥಗಳಿವೆಯೋ, ಯಾರನ್ನು ಜನರು ಉತ್ತಮ, ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ನೀಚ ಶ್ರೇಣಿಯವರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ, ಅವರೆಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಗುಣಾತೀತನಿಗೆ ಸಮತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮರೀಚಿಕೆಯ ನೀರಿನಂತೆ ಮಾಯಿಕವಾದ ಕಾರಣ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಭೇದಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಧೀರಃ’ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜ್ಞಾನೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನನ್ನು ಧೀರನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನು ಬಹುದೊಡ್ಡ ದಾದ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ (6/21,22). ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸದಾಕಾಲ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಿಯ’ ಮತ್ತು ‘ಅಪ್ರಿಯ’ ಶಬ್ದಗಳು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗೆ ಅನುಕೂಲಗಳಾಗಿವೆಯೋ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಪೋಷಕ, ಸಹಾಯಕ ಹಾಗೂ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುಗಳಾಗಿವೆಯೋ ಅವನ್ನು ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ಪ್ರಿಯ’ವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಮತ್ತು ಯಾವ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಅವುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿವೆಯೋ, ಅವುಗಳ ಕ್ಷಯಕಾರಕ, ವಿರೋಧಿ ಹಾಗೂ ದುಃಖ ಕೊಡುವಂತಹುಗಳಾಗಿವೆಯೋ, ಅವನ್ನು ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ‘ಅಪ್ರಿಯ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಡನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಡನೆ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃ ಕರಣದ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಭೇದಬುದ್ಧಿಯುಂಟಾಗದಿರುವುದೇ - ‘ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.’
ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರದೊಡನೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವುಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿಡುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಭೇದಭಾವವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಪ್ರಿಯ ವಸ್ತುವಿನ ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯದ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ರಾಗ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ ಹಾಗೂ ಅಪ್ರಿಯದ ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯವಸ್ತುವಿನ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ, ಶೋಕಗಳಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಗುಣಾತೀತನಲ್ಲಿ ಹೀಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ-ಶೋಕದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ನಿಂದೆ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಅವನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರದ್ದಾದರೂ ನಿಜವಾದ ಅಥವಾ ಸುಳ್ಳು ದೋಷಗಳ ವರ್ಣನೆಮಾಡುವುದು ನಿಂದೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಗಳುವುದು ಸ್ತುತಿಯಾಗಿದೆ; ಈ ಎರಡರ ಸಂಬಂಧವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಶರೀರ ದೊಂದಿಗಿರುತ್ತದೆ. ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನಿಗೆ ‘ಶರೀರ’ ಮತ್ತು ಅವನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ನಿಂದೆ ಅಥವಾ ಸ್ತುತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಶೋಕ ಅಥವಾ ಹರ್ಷ ಏನೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ನಿಂದಿಸುವವರ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗೆ ಸಿಟ್ಟು ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸ್ತುತಿ ಮಾಡುವವರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಸದಾ- ಸರ್ವದಾ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಭಾವವು ಇರುತ್ತದೆ, ಇದೇ ಅವನು ಎರಡರಲ್ಲೂ ಸಮನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-25)
ಮಾನಾಪಮಾನಯೋಸ್ತುಲ್ಯಸ್ತುಲ್ಯೋ ಮಿತ್ರಾರಿಪಕ್ಷಯೋಃ ।
ಸರ್ವಾರಂಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ ಗುಣಾತೀತಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ ॥
ಮಾನಾಪಮಾನಯೋಃ - ಯಾರು ಮಾನ ಮತ್ತು ಅಪಮಾನಗಳಲ್ಲಿ, ತುಲ್ಯಃ - ಸಮನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಮಿತ್ರಾರಿ ಪಕ್ಷಯೋಃ- ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ವೈರಿಯ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ (ಕೂಡ), ತುಲ್ಯಃ - ಸಮನಾಗಿದ್ದಾನೋ (ಹಾಗೂ), ಸರ್ವಾರಂಭ ಪರಿತ್ಯಾಗೀ - ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಸಃ- ಆ ಪುರುಷನು, ಗುಣಾತೀತಃ - ಗುಣಾತೀತನೆಂದು,
ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ।। 25 ।।
ಯಾರು ಮಾನ ಮತ್ತು ಅಪಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ವೈರಿಯ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಹ ಸಮನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ - ಆ ಪುರುಷನು ಗುಣಾತೀತನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ।। 25 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮಾನ ಮತ್ತು ಅಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮಾನ ಮತ್ತು ಅಪಮಾನದ ಸಂಬಂಧವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶರೀರದೊಂದಿಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನವಿದೆಯೋ ಆ ಸಂಸಾರೀ ಮನುಷ್ಯರು ಮಾನದಲ್ಲಿ ರಾಗ ಮತ್ತು ಅಪಮಾನದಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಮಾನದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಅಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಶೋಕವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವರು ಗೌರವವನ್ನು ಕೊಡುವವರ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಅಪಮಾನ ಮಾಡುವವರೊಂದಿಗೆ ವೈರವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ‘ಗುಣಾತೀತ’ ಪುರುಷನಿಗೆ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಮಾನವಾದರೆ ಅದರಿಂದ ಅವನು ಹರ್ಷ ಪಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅಪಮಾನವಾಗುವುದರಿಂದ ಶೋಕವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಮಾನಾಪಮಾನ ವಾಗುತ್ತವೋ, ಯಾರ ಮೂಲಕವಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಮಾನ-ಅಪಮಾನರೂಪೀ ಕಾರ್ಯವಿದೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಮಾಯಿಕ ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನವತ್ ಆಗಿವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಮಾನ-ಅಪಮಾನದಿಂದ ಅವರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಅವರು ಮಾನ-ಅಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ವೈರಿಯ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷರಿಗೆ ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕುರಿತು ಮಿತ್ರ ಅಥವಾ ಶತ್ರುಭಾವವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯಾರೂ ಮಿತ್ರ ಅಥವಾ ಶತ್ರುಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಅದಾಗ್ಯೂ ಜನರು ತಮ್ಮ ಭಾವನೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ಶತ್ರುತ್ವದ ಭಾವನೆಯ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.ಆದರೆ ಗುಣಾತೀತನಲ್ಲಿ ಶತ್ರುತ್ವ ಅಥವಾ ಮಿತ್ರತ್ವದ ಭಾವನೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಅದರಿಂದ ಅವನು ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆಂಬ ಭಗವಂತನ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ಸಂಸಾರೀ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡವರಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಂಬಂಧಿ ಹಾಗೂ ಹಿತೈಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯನ್ನಿಡು- ತ್ತಾರೆಯೋ, ಹಾಗೂ ಅವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸತ್ತ್ವದ (ಹಣವೇ ಮುಂತಾದವುಗಳು) ತ್ಯಾಗಗೈದು ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆಯೋ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಬಗ್ಗೆ ವೈರ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅವರ ಸಂಬಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹಿತೈಷಿಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷಮಾಡುತ್ತಾರೆಯೋ, ಅವರಿಗೆ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿಸುವ ಭಾವವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಅವರಿಗೆ ಅಹಿತ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯ ವ್ಯಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.-ಗುಣಾತೀತನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಎರಡೂ ಪಕ್ಷದವರಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಭಾವವಿಡುತ್ತಾನೆ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಲ್ಲದೆ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಅವನ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರ ಹಿತದ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಅವನು ಯಾರಿಗೂ ಕೆಟ್ಟದ್ದು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಭೇದಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಅವನು ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ವೈರಿಗಳ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಾರಂಭ ಪರಿತ್ಯಾಗೀ’ಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಆರಂಭ’ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪ್ರಾರಬ್ಧಾನುಸಾರ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಜನರನ್ನು ಕೆಟ್ಟದಾರಿಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ; ಅವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಅವನು ಯಾವ ಅಂಶದಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ತೃವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ‘ಸರ್ವಾರಂಭಪರಿತ್ಯಾಗೀ’ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವವನು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನು ಗುಣಾತೀತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ’-ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿನ ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು, ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು, ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಲಕ್ಷಣಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಯಾರು ಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರನ್ನು ಜನರು ಗುಣಾತೀತನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ಅವನ ಆಚಾರ-ವ್ಯವಹಾರವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅಂತಃಕರಣ ದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ವಿಷಮತೆ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ಅವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನವು ಲೇಶಮಾತ್ರವಿರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಗುಣಾತೀತ ಅವಸ್ಥೆಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿಲ್ಲವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನ ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಈಗ ಗುಣಾತೀತನಾಗುವ ಉಪಾಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಅಕರ್ತನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಗುಣಾತೀತನಾಗುವ ಉಪಾಯವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಮೇಲಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಗುಣಾತೀತನ ಯಾವ ಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ-ಅವುಗಳನ್ನು ಆದರ್ಶವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಧಾರಣೆಮಾಡುವ ಅಭ್ಯಾಸವೂ ಕೂಡ ಗುಣಾತೀತನಾಗುವ ಉಪಾಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಈ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಇನ್ನೊಂದು ಸರಳ ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿದ್ದನು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗನುಕೂಲವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇನ್ನೊಂದು ಸರಳ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-26)
ಮಾಂ ಚ ಯೋವ್ಯಭಿಚಾರೇಣ ಭಕ್ತಿಯೋಗೇನ ಸೇವತೇ ।
ಸ ಗುಣಾನ್ಸಮತೀತ್ಯೈತಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಾಯ ಕಲ್ಪತೇ॥
ಚ - ಮತ್ತು, ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, ಅವ್ಯಭಿಚಾರೇಣ - ಅವ್ಯಭಿಚಾರೀ, ಭಕ್ತಿಯೋಗೇನ - ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಮೂಲಕ,
ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಸೇವತೇ - ನಿರಂತರ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು (ಕೂಡ), ಏತಾನ್ - ಈ, ಗುಣಾನ್- ಮೂರೂ ಗುಣಗಳನ್ನು, ಸಮತೀತ್ಯ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ದಾಟಿಕೊಂಡು, ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಾಯ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನನಾದ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯಲು, ಕಲ್ಪತೇ - ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ।। 26 ।।
ಯಾವ ಪುರುಷನು ಅವ್ಯಭಿಚಾರೀ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಮೂಲಕ ನನ್ನನ್ನು ನಿರಂತರ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಕೂಡ ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ದಾಟಿಕೊಂಡು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರೀ ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನನ್ನು ನಿರಂತರ ಭಜಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕೇವಲ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮೇಶ್ವರನೇ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನೇ ನಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿ-ಒಡೆಯನೂ, ಶರಣಾಗಲು ಯೋಗ್ಯನೂ, ಪರಮಗತಿಯೂ ಮತ್ತು ಪರಮಾಶ್ರಯನೂ ಹಾಗೂ ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಸಹೋದರ-ಬಂಧು, ಪರಮ ಹಿತಕಾರಿ ಮತ್ತು ಸರ್ವಸ್ವನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅವನಲ್ಲದೆ ನಮಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ-ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸ್ವಾರ್ಥರಹಿತ ಅತಿಶಯ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಅನನ್ಯಪ್ರೇಮವಿದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥ, ಅಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ವ್ಯಭಿಚಾರದ ದೋಷವು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇಲ್ಲವೋ, ಯಾರು ಸರ್ವಥಾ ಮತ್ತು ಸರ್ವದಾ ಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ಅಚಲನಾಗಿರುವನೋ, ಯಾರಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ವಸ್ತುವಿನ ಕುರಿತು ಆಕರ್ಷಣೆ ಇಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವಂತನ ವಿಸ್ಮೃತಿಯು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಅಸಹನೀಯವಾಗುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮದ ಹೆಸರು ‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರೀ’ ‘ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ.
ಇಂತಹ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಯಾರು ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಲೀಲೆಗಳ ಶ್ರವಣ- ಕೀರ್ತನ-ಮನನ, ಅವನ ನಾಮಗಳ ಉಚ್ಚಾರಣೆ, ಜಪ ಹಾಗೂ ಅವನ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು ಹಾಗೂ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತ ಮಾತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾ, ಅವನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಅವನದ್ದೇ ಸೇವಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಅವನಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರೀ ಭಕ್ತಿ ಯೋಗ’ದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನನ್ನು ನಿರಂತರ ಭಜಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಮಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ-ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮೀ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ, ಸರ್ವಾಧಾರ, ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಹರ್ತಾ-ಕರ್ತಾ, ಪರಮದಯಾಳು, ಎಲ್ಲರ ಸುಹೃದ್, ಪರಮಪ್ರೇಮೀ, ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗುಣಾನ್’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಏತಾನ್’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪುರುಷನು ಆ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಗುಣಾನ್’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಏತಾನ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ವಿಷಯ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಗುಣಾನ್’ ಪದವಿದೆ. ಹಾಗೂ ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳೊಡನೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಆ ಗುಣಗಳೊಡನೆ ಅತೀತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಗುಣಾತೀತನಾಗುವ ಜೊತೆಗೆ ಮನುಷ್ಯನು ಬ್ರಹ್ಮಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮನಿದ್ದಾನೋ, ಯಾರನ್ನು ಪಡೆದ ನಂತರ ಯಾವುದನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನನ್ನು ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತತ್ಕಾಲವೇ ಅವನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲವು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗುಣಾತೀತ-ಅವಸ್ಥೆಯ ಫಲವು ಭಗವದ್ಭಾವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಮೃತ’ದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಆದುದರಿಂದ ಫಲದಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆಯ ಆಶಂಕೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಣ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರ ಏಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-27)
ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಹಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಹಮಮೃತಸ್ಯಾವ್ಯಯಸ್ಯ ಚ ।
ಶಾಶ್ವತಸ್ಯ ಚ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಸುಖಸ್ಯೈಕಾಂತಿಕಸ್ಯ ಚ ॥
ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ (ಆ), ಅವ್ಯಯಸ್ಯ - ಅವಿನಾಶಿಯಾದ, ಬ್ರಹ್ಮಣಃ - ಪರಬ್ರಹ್ಮನ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಮೃತಸ್ಯ - ಅಮೃತದ,
ಚ - ಹಾಗೂ, ಶಾಶ್ವತಸ್ಯ - ನಿತ್ಯವಾದ, ಧರ್ಮಸ್ಯ - ಧರ್ಮದ, ಚ - ಮತ್ತು, ಐಕಾಂತಿಕಸ್ಯ - ಅಖಂಡ ಏಕರಸ,
ಸುಖಸ್ಯ - ಆನಂದದ, ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ - ಆಶ್ರಯವು, ಅಹಮ್ - ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ।। 27 ।।
ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ಮತ್ತು ಅಮೃತದ ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯವಾದ ಧರ್ಮದ ಮತ್ತು ಅಖಂಡ ಏಕರಸ ಆನಂದದ ಆಶ್ರಯವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬ್ರಹ್ಮಣಃ’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅವ್ಯಯಸ್ಯ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಮತ್ತು ‘ಆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ (ಆಶ್ರಯ) ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ।। 27 ।।
ಉತ್ತರ - ‘ಬ್ರಹ್ಮಣಃ’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಅವ್ಯಯಸ್ಯ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು-ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಪದವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅದರ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.’ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಆ ಬ್ರಹ್ಮವು ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾನು ಅದರಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿಲ್ಲ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂಬ ಎರಡು ವಸ್ತುಗಳಿಲ್ಲ, ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಅಧಿಕಾರೀ-ಭೇದದಿಂದ ಉಪಾಸನೆಗಾಗಿ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಾವ ಮಾಯಾತೀತ, ಅಚಿಂತ್ಯ, ಮನ-ವಾಣಿಯ ಅವಿಷಯವಾದ ನಿರ್ಗುಣ ಸ್ವರೂಪವಿದೆಯೋ ಅದಾದರೋ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸಗುಣರೂಪದ ಸಾಕಾರ ಮತ್ತು ನಿರಾಕಾರ ಹೀಗೆ ಎರಡು ಭೇದಗಳಿವೆ. ಯಾವ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರು ಎಲ್ಲರ ಆಶ್ರಯನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ತನ್ನ ಅಚಿಂತ್ಯ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣ-ಪೋಷಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಸಗುಣ ಅವ್ಯಕ್ತ ಅಂದರೆ ನಿರಾಕಾರ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀಶಿವ, ಶ್ರೀವಿಷ್ಣು ಹಾಗೂ ಶ್ರೀರಾಮ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮೊದಲಾದ ಭಗವಂತನ ಸಾಕಾರರೂಪವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಈ ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತು ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಮೃತಸ್ಯ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅಮೃತದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ನಾನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಮೃತಸ್ಯ’ ಪದವೂ ಕೂಡ ಯಾರನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ಅಮರನಾಗುತ್ತಾನೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಸಂಸಾರದಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೋ ಆ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಾಚಕವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯು ತಾನೇ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು-ಆ ಅಮೃತವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಆದುದರಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಮೃತತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶಾಶ್ವತಸ್ಯ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಧರ್ಮಸ್ಯ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಇಂತಹ ಧರ್ಮದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ತಾನೇ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದು ನಿತ್ಯಧರ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ, ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ‘ಧರ್ಮ್ಯಾಮೃತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಗುಣಾತೀತನ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶಾಶ್ವತಸ್ಯ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಧರ್ಮಸ್ಯ’ ಪದವಿದೆ. ಇಂತಹ ಧರ್ಮದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತಾನೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಭಗವಂತನು-ಅದು ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಹೇತುವಾದ ಕಾರಣ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಧರ್ಮದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುವವನು ಬೇರೆ ಯಾವ ಫಲವನ್ನೂ ಪಡೆಯದೆ ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏಕಾಂತಿಕಸ್ಯ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಸುಖಸ್ಯ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ತಾನೇ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಅಕ್ಷಯಸುಖ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ, ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಯಂತಿಕ ಸುಖ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅತ್ಯಂತಸುಖ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ-ಆ ನಿತ್ಯ ಪರಮಾನಂದದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏಕಾಂತಿಕಸ್ಯ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಸುಖಸ್ಯ’ ಪದವಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ತಾನೆಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು-ಆ ನಿತ್ಯ ಪರಮಾನಂದವು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ, ನನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ವಸ್ತುವು ಇಲ್ಲ; ಆದುದರಿಂದ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ
ಗುಣತ್ರಯವಿಭಾಗಯೋಗೋನಾಮ ಚತುರ್ದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 14 ॥
॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥
॥ ಅಥ ಪಂಚದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ - ಪುರುಷೋತ್ತಮಯೋಗವು ॥
ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು— ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಕರ್ತಾ-ಹರ್ತಾ ‘ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ’, ಎಲ್ಲರ ನಿಯಂತಾ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ, ಅಂತರ್ಯಾಮೀ, ಪರಮದಯಾಳು, ಎಲ್ಲರ ಸುಹೃದ್, ಸರ್ವಾಧಾರ, ಶರಣಾಗಲು ಯೋಗ್ಯ, ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಗವಾನ್ ಪುರುಷೋತ್ತಮನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಕ್ಷರ ಪುರುಷ (ಕ್ಷೇತ್ರ) ಅಕ್ಷರ ಪುರುಷ (ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ) ಮತ್ತು ಪುರುಷೋತ್ತಮ (ಪರಮೇಶ್ವರ) ಈ ಮೂವರ ವರ್ಣನೆಗೈದು ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ತಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ನೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನನ್ನು ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯೇನು ಮತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ - ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮಯೋಗ’ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.
ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ—ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಶ್ವತ್ಥವೃಕ್ಷದ ರೂಪಕದಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಮೂರರಲ್ಲಿ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷದ ಆದಿ, ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಅನುಪಲಬ್ಧಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ ದೃಢ ವೈರಾಗ್ಯರೂಪೀ ಶಸ್ತ್ರದ ಮೂಲಕ ಅದನ್ನು ತುಂಡರಿಸುವ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಪರಮಪದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅದೇ ಆದಿಪುರುಷನಿಗೆ ಶರಣಾಗಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಐದರಲ್ಲಿ ಆ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಆರರಲ್ಲಿ ಆ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪರಮಪ್ರಕಾಶಮಯ ಮತ್ತು ಅಪುನರಾವೃತ್ತಿಶೀಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಏಳರಿಂದ ಹನ್ನೊಂದರತನಕ ಜೀವಿಯ ಸ್ವರೂಪ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಅವನು ಒಂದು ಶರೀರದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಶರೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು, ಶರೀರದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಸಹಾಯದಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ಉಪಭೋಗ ಮಾಡುವ ಮಾತು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಆ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳೇ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು, ಮಲಿನ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಪುರುಷರು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ತಿಳಿಯಲಾರರು - ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಷಯಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹನ್ನೆರಡರಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರಮಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ತೇಜವನ್ನು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ತೇಜವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಹದಿಮೂರು ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಗೈದು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಧಾರಣೆಮಾಡುವವನು, ಚಂದ್ರರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವನು ಹಾಗೂ ವೈಶ್ವಾನರ ರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಅನ್ನವನ್ನು ಜೀರ್ಣಮಾಡುವವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನೈದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೂ, ಎಲ್ಲರ ಸ್ಮೃತಿ ಮೊದಲಾದ ಕಾರಣನೂ, ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾದವನು, ವೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು ಮತ್ತು ವೇದಾಂತದ ಕರ್ತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನಾರರಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತಭೂತಗಳನ್ನು ಕ್ಷರವೆಂದೂ ಹಾಗೂ ಕೂಟಸ್ಥ ಆತ್ಮನನ್ನು ಅಕ್ಷರ ಪುರುಷನೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಹದಿನೇಳರಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ, ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣೆ ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವವ, ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನೆಂಟರಲ್ಲಿ ಪುರುಷೋತ್ತಮತ್ವದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯ ಕಾರಣವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಿ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರ ಮಹಿಮೆ ಹಾಗೂ ಇಪ್ಪತ್ತರಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಗುಹ್ಯತಮ ವಿಷಯಗಳ ಜ್ಞಾನದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಐದರಿಂದ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಸ್ವರೂಪ, ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳು ಬಂಧಿಸುವ ಪ್ರಕಾರ ಮತ್ತು ಬಂಧಿತರಾದ ಮನುಷ್ಯರ ಉತ್ತಮ, ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಅಧಮ ಗತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗುವ ಉಪಾಯ ಮತ್ತು ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಅದರ ನಂತರ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಲಾಗಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳ ವರ್ಣನೆಗೈದು ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗವನ್ನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಯೋಗ್ಯನಾಗುವ ಸರಳ ಉಪಾಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಭಿಚಾರೀ ಭಕ್ತಿಯೋಗರೂಪೀ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮ ವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈಗ ಆ ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರ ಭಗವಾನ್ ಪುರುಷೋತ್ತಮನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ಹಾಗೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಧನೆ ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ ಶರಣಾಗತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತಿನ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ವೃಕ್ಷದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾ ವೈರಾಗ್ಯರೂಪೀ ಶಸ್ತ್ರದ ಮೂಲಕ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-1)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಊರ್ಧ್ವಮೂಲಮಧಃಶಾಖಮಶ್ವತ್ಥಂ ಪ್ರಾಹುರವ್ಯಯಮ್ ।
ಛಂದಾಂಸಿ ಯಸ್ಯ ಪರ್ಣಾನಿ ಯಸ್ತಂ ವೇದ ಸ ವೇದವಿತ್ ॥
ಊಧ್ವಮೂಲಮ್ - ಆದಿಪುರುಷ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಯಾವುದರ ಬೇರು ಆಗಿರುವನೋ, ಅಧಃಶಾಖಮ್ - ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಯಾವುದರ ಮುಖ್ಯಕೊಂಬೆಯಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಅಶ್ವತ್ಥಮ್ - ಆ ಜಗದ್ರೂಪಿ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷವನ್ನು, ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು, ಪ್ರಾಹುಃ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (ಹಾಗೂ), ಛಂದಾಂಸೀ - ವೇದಗಳು, ಯಸ್ಯ - ಯಾವ ಮರದ, ಪರ್ಣಾನಿ - ಎಲೆಗಳು ಎಂದು (ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ), ತಮ್ - ಆ ಜಗದ್ರೂಪೀ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷವನ್ನು, ಯಃ - ಯಾರು, ವೇದ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ,
ಸಃ - ಅವನು, ವೇದವಿತ್ - ವೇದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 1 ॥
ಶ್ರೀ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು - ಆದಿಪುರುಷ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಯಾವುದರ ಬೇರು ಆಗಿರುವನೋ, ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಯಾವುದರ ಮುಖ್ಯಕೊಂಬೆಯಾಗಿದ್ದಾರೋ ಆ ಜಗದ್ರೂಪೀ ಅಶ್ವತ್ಥವೃಕ್ಷವನ್ನು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೂ ವೇದಗಳು ಯಾವುದರ ಎಲೆಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ-ಆ ಜಗದ್ರೂಪೀ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಯಾರು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನು ವೇದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ।। 1 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಶ್ವತ್ಥ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗದ ಮತ್ತು ಈ ಜಗದ್ರೂಪೀ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ‘ಊರ್ಧ್ವಮೂಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಶ್ವತ್ಥ’ ಎಂದು ಅರಳೀಮರಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಮಸ್ತ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅರಳೀಮರವನ್ನು ಉತ್ತಮವೆಂದು ತಿಳಿಯ ಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ರೂಪಕದಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಶ್ವತ್ಥ’ದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ‘ಮೂಲ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಕಾರಣದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಜಗದ್ರೂಪೀ ವೃಕ್ಷದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಇದರ ವಿಸ್ತಾರ ಆದಿಪುರುಷ ನಾರಾಯಣನಿಂದಲೇ ಆಗಿದೆ, ಈ ಮಾತನ್ನು ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ಆದಿಪುರುಷನು ನಿತ್ಯ, ಅನಂತ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಆಧಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಸಗುಣರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಎತ್ತರವಾದ ನಿತ್ಯ ಧಾಮದಲ್ಲಿ ನಿವಾಸಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಊರ್ಧ್ವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷವು ಅದೇ ಮಾಯಾಪತಿ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ‘ಊರ್ಧ್ವಮೂಲ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಮೇಲ್ಗೆಡೆ ಬೇರುವುಳ್ಳದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬೇರೆ ಸಾಧಾರಣ ವೃಕ್ಷಗಳ ಬೇರುಗಳಾದರೋ ಕೆಳಗೆ ಭೂಮಿಯ ಒಳಗೆ ಇರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಈ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷದ ಬೇರುಗಳು ಮೇಲ್ಗಡೆ ಇವೆ-ಇದು ತುಂಬಾ ಅಲೌಕಿಕವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕೆಳಮುಖವಾಗಿ ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜಗತ್ವೃಕ್ಷದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಬ್ರಹ್ಮನ ಉದ್ಭವವಾಗುತ್ತದೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಇದರ ಪ್ರಧಾನಶಾಖೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಲೋಕವು ಆದಿಪುರುಷ ನಾರಾಯಣನ ನಿತ್ಯಧಾಮದಕ್ಕಿಂತ ಕೆಳಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಧಿಕಾರವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಂದ ಕೆಳಗಿದೆ-ಬ್ರಹ್ಮನು ಆ ಆದಿಪುರುಷ ನಾರಾಯಣನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಾಸನದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕೆಳಮುಖವಾಗಿ ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವ್ಯಯಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಾಹುಃ’ ಈ ಎರಡು ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು-ಈ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷವು ಪರಿವರ್ತನಶೀಲವಾದ ಕಾರಣ ನಾಶವಂತ, ಅನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷಣಭಂಗುರವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಇದರ ಪ್ರವಾಹವು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ನಡೆದು ಬಂದಿದೆ,
ಇದರ ಪ್ರವಾಹದ ಅಂತ್ಯವೂ ಕೂಡ ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಅವ್ಯಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದರ ಮೂಲವು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನು ನಿತ್ಯ ಅವಿನಾಶೀ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ
ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಈ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷವು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಇದು ಅವ್ಯಯವಾಗಿದ್ದರೆ ಮುಂದಿನ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕ ದಲ್ಲಿ- ಹೇಗೆ ಇದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೇ ಉಪಲಬ್ಧವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು
ವೈರಾಗ್ಯರೂಪೀ ದೃಢವಾದ ಶಸ್ತ್ರದ ಮೂಲಕ ಕತ್ತರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಸರಿಯಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ವೇದಗಳನ್ನು ಈ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷದ ಎಲೆಗಳು ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎಲೆಗಳು ಮರದ ಕೊಂಬೆಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮರದ ರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ವೃದ್ಧಿ ಮಾಡುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ. ವೇದಗಳೂ ಕೂಡ ಈ ಜಗದ್ರೂಪೀ ವೃಕ್ಷದ ಮುಖ್ಯ ಶಾಖಾರೂಪೀ ಬ್ರಹ್ಮಾನಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ವೇದವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ ಜಗತ್ತಿನ ವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆ ಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವೇದಗಳಿಗೆ ಎಲೆಗಳ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾವಾತನು ಆ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನು ವೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಈ ಜಗತ್ತು ವೃಕ್ಷದಂತೆ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲ ಮತ್ತು ಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ಬೆಡಗಿನಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳದೆ ಇದನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುವ (ಸೃಷ್ಟಿಸುವ) ಮಾಯಾಪತಿ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಗೆ ಶರಣಾಗಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿದು ಸಂಸಾರದಿಂದ ವಿರಕ್ತ ಮತ್ತು ಉಪರತನಾಗಿ ಯಾವಾತನು ಭಗವಂತನಿಗೆ
ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೋ-ಯಾವ ಮನುಷ್ಯ ಮೂಲ ಸಹಿತ ಈ ಜಗದ್ರೂಪಿ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ತತ್ವಶಃ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅವನೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ವೇದಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವೇದಗಳ ಮುಖಾಂತರ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾದವನು ಭಗವಂತನೆಂದೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಜಗತ್ ವೃಕ್ಷದ ಈ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಇದರಿಂದ ಉಪರತನಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಶರಣಾಗತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೇದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವಿದೆ-ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದಲೇ ‘ಯಾರು ಜಗತ್ವೃಕ್ಷವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅವನೇ ವೇದಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-2)
ಅಧಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಸೃತಾಸ್ತಸ್ಯ ಶಾಖಾ ಗುಣಪ್ರವೃದ್ಧಾ ವಿಷಯಪ್ರವಾಲಾಃ ।
ಅಧಶ್ಚ ಮೂಲಾನ್ಯನುಸಂತತಾನಿ ಕರ್ಮಾನುಬಂಧೀನಿ ಮನುಷ್ಯಲೋಕೇ ॥
ತಸ್ಯ - ಆ ಜಗತ್ತೆಂಬ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷದ, ಗುಣಪ್ರವೃದ್ಧಾಃ - ಮೂರೂ ಗುಣರೂಪೀ ನೀರಿನಿಂದ ಬೆಳೆದಿರುವ (ಮತ್ತು), ವಿಷಯಪ್ರವಾಲಾಃ - ವಿಷಯ ಭೋಗರೂಪೀ ಚಿಗುರುಗಳುಳ್ಳ, ಶಾಖಾಃ - ದೇವ, ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ತಿರ್ಯಕ್ ಮೊದಲಾದ ಯೋನಿರೂಪೀ ಕೊಂಬೆಗಳು, ಅಧಃ - ಕೆಳಗೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಊರ್ಧ್ವಮ್ - ಮೇಲೆ, ಪ್ರಸೃತಾಃ - ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಹರಡಿಕೊಂಡಿವೆ (ಹಾಗೂ), ಮನುಷ್ಯಲೋಕೇ - ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದಲ್ಲಿ, ಕರ್ಮಾನುಬಂಧೀನಿ - ಕರ್ಮಗಳಿಗನುಗುಣವಾಗಿ ಬಂಧಿಸುವಂತಹ, ಮೂಲಾನಿ - ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ವಾಸನಾರೂಪೀ ಬಿಳಲುಗಳು, (ಅಪಿ) - ಕೂಡ, ಅಧಃ - ಕೆಳಗೆ, ಚ - ಮತ್ತು, (ಊರ್ಧ್ವಮ್) - ಮೇಲೆ, ಅನುಸಂತತಾನಿ - ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ॥ 2 ॥
ಆ ಜಗತ್ತೆಂಬ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷದ ಮೂರು ಗುಣರೂಪೀ ನೀರಿನಿಂದ ಬೆಳೆದಿರುವ ವಿಷಯ ಭೋಗರೂಪೀ ಚಿಗುರುಗಳುಳ್ಳ ದೇವ, ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ತಿರ್ಯಕ್ ಮೊದಲಾದ ಯೋನಿರೂಪವಾದ ಕೊಂಬೆಗಳು ಕೆಳಗೆ ಮತ್ತು ಮೇಲೆ - ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯೂ ಹರಡಿಕೊಂಡಿವೆ ಹಾಗೂ ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಬಂಧಿಸುವಂತಹ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ವಾಸನಾರೂಪೀ ಬಿಳಲುಗಳೂ ಕೂಡ ಕೆಳಗೆ ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ।। 2 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶಾಖೆಗಳು (ಕೊಂಬೆಗಳು) ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚಿಗುರುಗಳು ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಒಳ್ಳೆಯ ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಗುಣಗಳ ಸಂಗದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ (13/21). ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರಗಳು ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಪರಿಣಾಮವೇ ಆಗಿದೆ, ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲೇ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ ಮತ್ತು ಗಂಧ ಈ ಐದೂ ವಿಷಯಗಳು ಇರುತ್ತವೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಚಿಗುರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷದ ಅನೇಕ ಶಾಖೆಗಳಿವೆ ಎಂದರೇನು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳು ಕೆಳಗೆ-ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲಕಡೆ ಹರಡಿವೆ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಪಾತಾಳದವರೆಗೆ ಎಷ್ಟು ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿರುವ ಯೋನಿ ಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಈ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷದ ಅನೇಕ ಶಾಖೆಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳು ಕೆಳಗೆ ಪಾತಾಳದವರೆಗೆ ಹಾಗೂ ಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗೆ ಸರ್ವತ್ರ ವಿಸ್ತೃತವಾಗುವುದೇ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಹರಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೂಲಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳು ಕೆಳಗೆ ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು ಮತ್ತು ಅವುಗಳು ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರ ಹೇಗೆ ಬಂಧಿಸುವುವು?
ಉತ್ತರ - ‘ಮೂಲಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಅವಿದ್ಯಾ ಮೂಲಕ ‘ಅಹಂತೆ’, ‘ಮಮತೆ’ ಮತ್ತು ‘ವಾಸನಾ’ ಇವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇವು ಮೂರು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಪಾತಾಳದವರೆಗೆ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮಾಡುವ ಆವಾಗಮನಶೀಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪ್ತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ವಾಸನಾ ಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮೂಲಗಳು ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಬಂಧಿಸುವುದಾಗಿವೆ. ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಯೋನಿಗಳು ಭೋಗಯೋನಿಗಳಾಗಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ; ಆದುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ, ಮತ್ತು ವಾಸನಾರೂಪೀ ಬೇರುಗಳು ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವುಗಳನ್ನು ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಬಂಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
(ಶ್ಲೋಕ-3)
ನ ರೂಪಮಸ್ಯೇಹ ತಥೋಪಲಭ್ಯತೇ ನಾಂತೋ ನ ಚಾದಿರ್ನ ಚ ಸಂಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ।
ಅಶ್ವತ್ಥಮೇನಂ ಸುವಿರೂಢಮೂಲಮಸಂಗಶಸೇಣ ದೃಢೇನ ಛಿತ್ತ್ವಾ॥
ಅಸ್ಯ - ಈ ಜಗದ್ರೂಪೀ ವೃಕ್ಷದ, ರೂಪಮ್ - ಸ್ವರೂಪವು ಹೇಗೆ ಹೇಳಿದೆಯೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೆ, ಇಹ - ಇಲ್ಲಿ (ವಿಚಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ), ನ, ಉಪಲಭ್ಯತೇ - ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ, (ಯತಃ) - ಏಕೆಂದರೆ (ಇದರ), ನ, ಆದಿಃ - ಆದಿಯಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು,
ನ, ಅಂತಃ - ಅಂತ್ಯವು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಹಾಗೂ (ಇದರ), ನ, ಸಂಪ್ರತಿಷ್ಠಾ - ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಇಲ್ಲ,
(ಅತಃ) - ಆದ್ದರಿಂದ, ಸುವಿರೂಢ ಮೂಲಮ್ - ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ವಾಸನಾರೂಪವಾದ ದೃಢವಾದ ಬೇರುಗಳುಳ್ಳ, ಏನಮ್ - ಈ, ಅಶ್ವತ್ಥಮ್ - ಜಗತ್ರೂಪವಾದ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷವನ್ನು, ದೃಢೇನ - ದೃಢವಾದ, ಅಸಂಗಶಸೇಣ - ವೈರಾಗ್ಯರೂಪೀ ಶಸ್ತ್ರದ ಮೂಲಕ, ಛಿತ್ತ್ವಾ - ಕತ್ತರಿಸಿಹಾಕಿ. ।। 3 ।।
ಈ ಜಗದ್ರೂಪೀ ವೃಕ್ಷದ ಸ್ವರೂಪವು ಹೇಗೆ ಹೇಳಿದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ, ಇದರ ಆದಿಯಾಗಲೀ, ಅಂತ್ಯವಾಗಲೀ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇದರ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ವಾಸನಾರೂಪವಾದ ಅತಿ ದೃಢಮೂಲಗಳನ್ನುಳ್ಳ ಜಗತ್ರೂಪೀ ಅಶ್ವತ್ಥವೃಕ್ಷವನ್ನು ದೃಢವಾದ ವೈರಾಗ್ಯರೂಪೀ ಶಸ್ತ್ರದ ಮೂಲಕ ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿ ।। 3 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷದ ರೂಪವು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಇಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ’-ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ-ಈ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ಶಾಸಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಹೇಗೆ ನೋಡಲು ಮತ್ತು ಕೇಳಲು ಬರುತ್ತದೋ, ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಹಾಗೆ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ವಿಚಾರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು ಮತ್ತು ಕ್ಷಣಭಂಗುರವೆಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುವ ಜೊತೆಗೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಅದರ ಸಂಬಂಧವೇ ಕಡಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಉಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕ್ಷರ ಪುರುಷನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದಕ್ಕೆ ಆದಿ, ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಅನಿರ್ವಚನೀಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಹೀಗಿದೆ- ಈ ಜಗತ್ತು ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ಕಲ್ಪದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಇದರ ಈ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಮತ್ತು ಲಯವಾಗುವ ಪರಂಪರೆ ಎಂದಿನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎಂದಿನವರೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇರುವುದು ಈ ಮಾತಿನ ಸುಳಿವಿಲ್ಲ. ಸ್ಥಿತಿಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಇದು ನಿರಂತರ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತ ಇರುತ್ತದೆ; ಯಾವ ರೂಪವು ಮೊದಲ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೋ ಅದು ಮರುಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಜಗತ್ ವೃಕ್ಷದ ಆದಿ, ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿ ಮೂರೂ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಜಗತ್ತನ್ನು ‘ಸುವಿರೂಢಮೂಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಹಾಗೂ ‘ಅಸಂಗಶಸ್ತ್ರ’ ಎಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷದ ಯಾವ ಅವಿದ್ಯಾ ಮೂಲಕ ಅಹಂಕಾರ, ಮಮಕಾರ ಮತ್ತು ವಾಸನಾರೂಪೀ ಮೂಲ (ಬೇರು)ಗಳಿವೆಯೋ ಅವು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಪುಷ್ಟಿಗೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅತ್ಯಂತ ದೃಢವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಆ ಬೇರುಗಳನ್ನು ತುಂಡರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಈ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷದ ಉಚ್ಛೇದ (ನಿರ್ಮೂಲ) ಆಗಲಾರದು. ಮರದಂತೆ ಮೇಲಿಂದ ತುಂಡರಿಸಿದರೂ ಕೂಡ ಅರ್ಥಾತ್ ಹೊರಗಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ವಾಸನೆಯ ತ್ಯಾಗವು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷದ ಸಮೂಲ ನಾಶ ಆಗಲಾರದು ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಆ ಬೇರು ಸಹಿತ ಕೀಳುವುದು ತುಂಬಾ ದುಷ್ಕರವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ತುಂಬಾ ದೃಢವಾದ ಬೇರುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಿವೇಕದ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು ಮತ್ತು ಕ್ಷಣಿಕವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ, ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಮನೆ ಹಾಗೂ ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖ, ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ರಮಣೀಯತೆ ಕಂಡು ಬರದೇ ಇರುವುದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುವುದೇ ದೃಢ ವೈರಾಗ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅದರ ಹೆಸರೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಸಂಗಶಸ್ತ್ರ’ ಎಂದಿದೆ. ಈ ‘ಅಸಂಗಶಸ್ತ್ರ’ದ ಮೂಲಕ ಯಾವ ಚರಾಚರ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುವುದು ಅದರಿಂದ ಉಪರತನಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ವಾಸನಾರೂಪೀ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಬಿಡುವುದು - ಇದೇ ಜಗತ್ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ದೃಢವೈರಾಗ್ಯರೂಪೀ ಶಸ್ತ್ರದ ಮೂಲಕ ಸಮೂಲವಾಗಿ ಕಿತ್ತುಬಿಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ವೈರಾಗ್ಯರೂಪೀ ಶಸ್ತ್ರದ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು, ಈಗ ಅದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-4)
ತತಃ ಪದಂ ತತ್ಪರಿಮಾರ್ಗಿತವ್ಯಂ ಯಸ್ಮಿನ್ಗತಾ ನ ನಿವರ್ತಂತಿ ಭೂಯಃ ।
ತಮೇವ ಚಾದ್ಯಂ ಪುರುಷಂ ಪ್ರಪದ್ಯೇ ಯತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರಸೃತಾ ಪುರಾಣೀ ॥
ತತಃ - ಅದರ ನಂತರ, ಯಸ್ಮಿನ್ - ಯಾವುದರಲ್ಲಿ, ಗತಾಃ - ಹೋಗಿರುವಂತಹ ಪುರುಷರು, ಭೂಯಃ , ನ, ನಿವರ್ತಂತಿ - ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ತತ್ - ಆ, ಪದಮ್ - ಪರಮಪದರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು, ಪರಿಮಾರ್ಗಿತವ್ಯಮ್- ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹುಡುಕಬೇಕು, ಚ - ಮತ್ತು, ಯತಃ - ಯಾವ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ (ಈ), ಪುರಾಣೀ - ಪುರಾತನವಾದ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ- ಜಗದ್ರೂಪೀ ವೃಕ್ಷದ ಪರಂಪರೆಯು, ಪ್ರಸೃತಾ - ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆಯೋ, ತಮ್, ಏವ, ಆದ್ಯಮ್, ಪುರುಷಮ್ - ಅದೇ ಆದಿಪುರುಷ ನಾರಾಯಣನಿಗೇ, ಪ್ರಪದ್ಯೇ - ನಾನು ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ (ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿ ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಮನನ ಮತ್ತು ನಿದಿಧ್ಯಾಸನ ಮಾಡಬೇಕು). ।। 4 ।।
ಅದರ ನಂತರ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಹೋಗಿರುವಂತಹ ಪುರುಷನು ಮತ್ತೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಪರಮಪದರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಸಬೇಕು. ಮತ್ತು ಯಾವ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ ಪುರಾತನವಾದ ಜಗದ್ರೂಪೀ ವೃಕ್ಷದ ಪರಂಪರೆಯು ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆಯೋ ಅದೇ, ಆದಿಪುರುಷ ನಾರಾಯಣನಿಗೆ ನಾನು ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಮನನ ಮತ್ತು ನಿದಿಧ್ಯಾಸನ ಮಾಡಬೇಕು. ।। 4 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆ ಪರಮಪದವು ಯಾವುದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಹುಡುಕುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಊರ್ಧ್ವ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ‘ಮಾಮ್’ ಪದದಿಂದ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಹಮ್’ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಕೆಲವುಕಡೆ ಪರಮಪದ, ಕೆಲವೆಡೆ ಅವ್ಯಯಪದ ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ಪರಮಗತಿ ಹಾಗೂ ಕೆಲವುಕಡೆ ಪರಮ ಧಾಮವೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಪರಮಪದದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಸರ್ವಾಧಾರ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪದೇ-ಪದೇ ಅವನ ಗುಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವದ ಸಹಿತ ಸ್ವರೂಪದ ಮನನ ಮತ್ತು ನಿದಿಧ್ಯಾಸನದ ಮೂಲಕ ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡುತ್ತ ಇರುವುದೇ ಆ ಪರಮಪದವನ್ನು ಹುಡುಕುವುದಾಗಿದೆ. ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ವಿಧಾನಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕ ವೈರಾಗ್ಯದ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಉಪರತನಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಪರಮಪದಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮನನ, ನಿದಿಧ್ಯಾಸನದ ಮೂಲಕ ಅವನ ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಹೋಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪುನಃ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಮರಳುವುದಿಲ್ಲ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಹಿಂದಿನ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪರಮಪದದ ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ
ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಪರಮಪದವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ-ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವಾಧಾರ, ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವ ಪುರುಷೋತ್ತಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಮರಳುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮ ಪದ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ತಿಳಿಸಿಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರಸೃತಾ ಪುರಾಣೀ’ ಎಂಬುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಯಾವ ಆದಿಪುರುಷ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ ಈ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷದ ಅನಾದಿ ಪರಂಪರೆ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಿಂದ ಇದು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆಯೋ, ಅವನನ್ನೇ ಶರಣಾಗುವುದರಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಈ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷದ ಸಂಬಂಧ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿ ಆದಿಪುರುಷ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಬಲ್ಲದು-ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಆದ್ಯಮ್’ ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಸಹಿತ ‘ಪುರುಷಮ್’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಪದ್ಯೆ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ತಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಆದ್ಯಮ್’ ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಸಹಿತ ‘ಪುರುಷಮ್’ ಪದವು ಅದೇ ಭಗವಾನ್ ಪುರುಷೋತ್ತಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ‘ತತ್’ ಮತ್ತು ‘ಪದಮ್’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಈ ಚಿರಕಾಲೀನ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಪ್ರಪದ್ಯೆ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯ ಅರ್ಥವು - ‘ನಾನು ಅವನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು-ಆ ಪರಮಪದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಅನುಸಂಧಾನವನ್ನು ಅವನ ಆಶ್ರಯವನ್ನೇ ಪಡೆದು ಮಾಡಬೇಕು-ಎಂದು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ತನ್ನೊಳಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕೂಡ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಬರಗೊಡದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅನನ್ಯ ಆಶ್ರಯ ಪೂರ್ವಕ ಓರ್ವ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಮೇಲೆಯೇ ಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು ಅವನ ಭರವಸೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವನ ಅನುಸಂಧಾನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏವ’ ಅವ್ಯಯ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಏವ’ ಅವ್ಯಯದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಏಕಮಾತ್ರ ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲೇ ಶರಣು ಹೋಗಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆದಿಪುರುಷ ಪರಮಪದಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-5)
ನಿರ್ಮಾನಮೋಹಾ ಜಿತಸಂಗದೋಷಾ ಅಧ್ಯಾತ್ಮನಿತ್ಯಾ ವಿನಿವೃತ್ತಕಾಮಾಃ ।
ದ್ವಂದ್ವೈರ್ವಿಮುಕ್ತಾಃ ಸುಖದುಃಖಸಂಜ್ಞೈರ್ಗಚ್ಛಂತ್ಯಮೂಢಾಃ ಪದಮವ್ಯಯಂ ತತ್ ॥
ನಿರ್ಮಾನಮೋಹಾಃ - ಯಾರ ಮಾನ - ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮತ್ತು ಮೋಹ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ, ಜಿತಸಂಗ ದೋಷಾಃ- ಯಾರು ಆಸಕ್ತಿರೂಪೀ ದೋಷವನ್ನು ಜಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೋ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮನಿತ್ಯಾಃ - ಯಾರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಆ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಸ್ಥಿತಿಯಿದೆಯೋ (ಮತ್ತು), ವಿನಿವೃತ್ತಕಾಮಾಃ - ಯಾರ ಕಾಮನೆಗಳು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ನಾಶವಾಗಿಹೋಗಿವೆಯೋ (ಅವರು), ಸುಖದುಃಖಸಂಜ್ಞೈಃ - ಸುಖದುಃಖಗಳೆಂಬ ಹೆಸರಿನ, ದ್ವಂದ್ವೈಃ - ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ, ವಿಮುಕ್ತಾಃ - ವಿಮುಕ್ತರಾದ, ಅಮೂಢಾಃ - ಜ್ಞಾನಿಜನರು, ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶಿಯಾದ, ತತ್, ಪದಮ್ - ಆ ಪರಮಪದವನ್ನು,
ಗಚ್ಛಂತಿ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ।। 5 ।।
ಯಾರ ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮತ್ತು ಮೋಹ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ, ಯಾರು ಆಸಕ್ತಿರೂಪವಾದ ದೋಷವನ್ನು ಜಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೋ, ಯಾರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಸ್ಥಿತಿಯಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರ ಕಾಮನೆಗಳು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆಯೋ ಅಂತಹ, ಸುಖದುಃಖಗಳೆಂಬ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತರಾದ ಜ್ಞಾನಿಜನರು ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಆ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ।। 5 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿರ್ಮಾನಮೋಹಾಃ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಮಾನ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಳ ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ‘ಮೋಹ’ ಶಬ್ದವು ಅವಿವೇಕ, ವಿಪರ್ಯಯ ಮತ್ತು ಭ್ರಮೆ ಮೊದಲಾದ ತಮೋಗುಣದ ಭಾವಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡರಿಂದ ಯಾರು ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ-ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರು ಜಾತಿ, ಗುಣ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ತನ್ನೊಳಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕೂಡ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ಭಾವನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾರಿಗೆ ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಹಾಗೂ ಅವಿವೇಕ, ಭ್ರಮೆ ಮೊದಲಾದ ತಮೋಗುಣದ ಭಾವಗಳೊಡನೆ ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ-ಅಂತಹ ಪುರುಷರನ್ನು ‘ನಿರ್ಮಾನ ಮೋಹಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜಿತಸಂಗದೋಷಾಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸಂಗ’ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಆಸಕ್ತಿರೂಪೀ ದೋಷವನ್ನು ಯಾರು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಗೆದ್ದು ಕೊಂಡಿರುವರೋ, ಯಾರಿಗೆ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ವಿಷಯ ಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರವಾಗಲಾರದೋ ಅಂತಹ ಪುರುಷರನ್ನು ‘ಜಿತಸಂಗದೋಷಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮನಿತ್ಯಾಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ’ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪ ದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ನಿತ್ಯಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರಿಗೆ ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರವೂ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ವಿಯೋಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಮತ್ತು ಯಾರ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸದಾಕಾಲ ಅಚಲವಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಪುರುಷರನ್ನು ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮನಿತ್ಯಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿನಿವೃತ್ತಕಾಮಾಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಕಾಮ’ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಇಚ್ಛಾ, ತೃಷ್ಣಾ, ಅಪೇಕ್ಷಾ, ವಾಸನಾ ಮತ್ತು ಸ್ಪೃಹಾ ಮೊದಲಾದ ಭೇದಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುವ ಮನೋವೃತ್ತಿ ರೂಪೀ ಕಾಮನೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾರ ಕಾಮನೆಗಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆಯೋ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛಾ, ಕಾಮನೆ, ತೃಷ್ಣಾ ಅಥವಾ ವಾಸನಾ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಪುರುಷರನ್ನು ‘ವಿನಿವೃತ್ತಕಾಮಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸುಖ-ದುಃಖಸಂಜ್ಞಕ ದ್ವಂದ್ವಗಳೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶೀತ-ಉಷ್ಣ, ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನ, ಸ್ತುತಿ-ನಿಂದೆ ಇತ್ಯಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳಿಗೆ ಹೇತುವಾದ್ದರಿಂದ ‘ಸುಖ-ದುಃಖ ಸಂಜ್ಞಕ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳೊಡನೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದೇ ಇರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದೇ ದ್ವಂದ್ವಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗದಿರುವುದೇ ಆ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ಪುರುಷರನ್ನು ಸುಖ-ದುಃಖವೆಂಬ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಮೂಢಾಃ’ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಮೂಢಾಃ’ ಪದವು ಯಾರಲ್ಲಿ ಮೂಢತೆ ಅಥವಾ ಅಜ್ಞಾನದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ ಆ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಮಸ್ತ ವಿಶೇಷಣಗಳ ವಿಶೇಷ್ಯವು ಇವರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಇದರ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು-‘ನಿರ್ಮಾನಮೋಹಾಃ’ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತರಾದ ಯಾವ ಜ್ಞಾನಿಜನರಿದ್ದಾರೋ ಅವರೇ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಪದವು ಯಾವುದು? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪದದ ಅನುಸಂಧಾನ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಯಾವ ಆದಿ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ - ಅದೇ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವಾಧಾರ ಪರಮೇಶ್ವರನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮ ಪದವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡ ಈ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿ ಆ ಪರಮಪದಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಅವ್ಯಯ ಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಪುರುಷರು ಯಾವುದನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೋ ಆ ಅವಿನಾಶೀ ಪದವು ಹೇಗಿದೆ? ಇಂತಹ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಸ್ವರೂಪಭೂತ ಪರಮಪದದ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-6)
ನ ತದ್ಭಾಸಯತೇ ಸೂರ್ಯೋ ನ ಶಶಾಂಕೋ ನ ಪಾವಕಃ ।
ಯದ್ಗತ್ವಾ ನ ನಿವರ್ತಂತೇ ತದ್ಧಾಮ ಪರಮಂ ಮಮ ॥*
* ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ
ನ ತತ್ರ ಸೂರ್ಯೋ ಭಾತಿ ನ ಚಂದ್ರತಾರಕಂ ನೇಮಾ ವಿದ್ಯುತೋ ಭಾಂತಿ ಕುತೋಯಮಗ್ನಿಃ ।
ತಮೇವ ಭಾಂತಮನುಭಾತಿ ಸರ್ವಂ ತಸ್ಯ ಭಾಸಾ ಸರ್ವಮಿದಂ ವಿಭಾತಿ॥
ಅರ್ಥಾತ್ - ಆ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಚಂದ್ರನು, ತಾರೆಗಳು ಮತ್ತು ಈ ಮಿಂಚೂ (ವಿದ್ಯುತ್) ಕೂಡ ಅದನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾರದು. ಯಾವಾಗ ಈ ಸೂರ್ಯಾದಿಗಳೂ ಅದನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸಲಾರವೋ ಆಗ ಈ ಲೌಕಿಕ ಅಗ್ನಿಯ ಮಾತಾದರು ಏನಿದೆ? ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅದರಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದ ಬಳಿಕ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದಲೇ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತವೆ.
ತತ್ - ಆ (ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶ ಪರಮಪದವನ್ನು), ನ, ಸೂರ್ಯಃ, ಭಾಸಯತೆ - ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾರನು ;
ನ, ಶಶಾಂಕಃ - ಚಂದ್ರನು ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾರನು (ಮತ್ತು), ನ, ಪಾವಕಃ - ಅಗ್ನಿಯು ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾರನು, ಯತ್, ಗತ್ವಾ - ಯಾವ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು (ಮನುಷ್ಯನು), ನ, ನಿವರ್ತಂತೆ - ಮರಳಿ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ತತ್ - ಅದೇ,
ಮಮ - ನನ್ನ, ಪರಮಮ್, ಧಾಮ - ಪರಮಧಾಮವಾಗಿದೆ. ॥6॥
ಆ ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶ ಪರಮಪದವನ್ನು ಸೂರ್ಯನಾಗಲೀ, ಚಂದ್ರನಾಗಲೀ ಅಥವಾ ಅಗ್ನಿಯೂ ಕೂಡ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾರರು ಯಾವ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆದ ಮನುಷ್ಯನು ಹಿಂದಿರುಗಿ ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ನನ್ನ ಪರಮಧಾಮವಾಗಿದೆ. ॥ 6 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾವುದನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನು ಹಿಂತಿರುಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದು ನನ್ನ ಪರಮಧಾಮವಾಗಿದೆ’
ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಯಾವುದು ನನ್ನ ನಿತ್ಯಧಾಮವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಮಯ, ದಿವ್ಯ, ಚೇತನ ಮತ್ತು ನನ್ನದೇ ಸ್ವರೂಪವಾದ ಕಾರಣ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಧಾಮ’ ಶಬ್ದವು ನನ್ನ ನಿತ್ಯಧಾಮ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಭಾವ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿದ ಮೇಲೆ ಈ ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗಲಾರದೋ ಅದೇ ನನ್ನ ಪರಮಧಾಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಮಾಯಾತೀತ ಧಾಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೂ ಆಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಪರಮಗತಿಯೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (8/21) ಇದನ್ನೇ ವರ್ಣಿಸುವ ಶ್ರುತಿಯು ಹೇಳುತ್ತದೆ
ಯತ್ರ ನ ಸೂರ್ಯಸ್ತಪತಿ ಯತ್ರ ನ ವಾಯುರ್ವಾತಿ ಯತ್ರ ನ ಚಂದ್ರಮಾ ಭಾತಿ ಯತ್ರ ನ ನಕ್ಷತ್ರಾಣಿ ಭಾಂತಿ ಯತ್ರ ನಾಗ್ನಿರ್ದಹತಿ ಯತ್ರ ನ ಮೃತ್ಯುಃ ಪ್ರವಿಶ್ಯತಿ ಯತ್ರ ನ ದುಃಖಾನಿ ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಸದಾನಂದಂ ಪರಮಾನಂದಂ ಶಾಂತಂ ಶಾಶ್ವತಂ ಸದಾಶಿವಂ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ವಂದಿತಂ ಯೋಗಿ ಧ್ಯೇಯಂ ಪರಂ ಪದಂ ಯತ್ರ ಗತ್ವಾ ನ ನಿವರ್ತಂತೇ ಯೋಗಿನಃ ॥
(ಬೃಹಜ್ಜಾಬಾಲ ಉ - 8/6)
ಎಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಬೆಳಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಎಲ್ಲಿ ವಾಯು ಬೀಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಎಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನು ಪ್ರಕಾಶಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಎಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಹೊಳೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಎಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯು ಸುಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಎಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಎಲ್ಲಿ ದುಃಖಗಳು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದ ಯೋಗಿಗಳು ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದು ಸದಾನಂದ, ಪರಮಾನಂದ, ಶಾಂತ, ಸನಾತನ ಸದಾಕಾಲ ಕಲ್ಯಾಣಸ್ವರೂಪೀ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ದೇವತೆಗಳ ಮೂಲಕ ವಂದಿತ ಯೋಗಿಗಳ ಧ್ಯೇಯವಾದ ಪರಮಪದವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಅದನ್ನು ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾರವು’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತತ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಅದೇ ಅವಿನಾಶೀ ಪದದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಡುವ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಪುರುಷೋತ್ತಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ಹಾಗೂ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿ ಅದನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾರವು - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅದರ ಅಪ್ರಮೇಯತೆ, ಅಚಿಂತ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಅನಿರ್ವಚನೀಯತೆಯ ನಿರ್ದೇಶವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿ ಹಾಗೂ ಇವರು ಯಾವುದರ ದೇವತೆಗಳಿದ್ದಾರೋ-ಆ ಚಕ್ಷು, ಮನ ಮತ್ತು ವಾಣಿ ಯಾವುದೂ ಆ ಪರಮ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾರವು. ಇದರಿಂದ - ಇದಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಕಾಶಕ ತತ್ತ್ವಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಯಾವುದು ಅಥವಾ ಎಲ್ಲವೂ ಸೇರಿಯೂ ಆ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದೂ ಕೂಡ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅದರ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ-ಅದರ ಅಸ್ತಿತ್ವದ, ಸ್ಫೂರ್ತಿಯ ಯಾವುದೋ ಅಂಶದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ (15/12) ತನ್ನ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಯಾರೇ ಹೇಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾರೋ, ಯಾವ ಕಣ್ಣು, ಮಾತು ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸು ಮೊದಲಾದ ಯಾವುವೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಲಾರವೋ ಅವು ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಹೇಗೆ ಮಾಡ ಬಲ್ಲವು? ಇದೇ ಸರ್ವಥಾ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.
ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ -
‘ಯತೋ ವಾಚೋ ನಿವರ್ತಂತೇ ಅಪ್ರಾಪ್ಯ ಮನಸಾ ಸಹ॥’
(ಬ್ರಹ್ಮೋಪನಿಷತ್)
ಮನ ಸಹಿತ ವಾಣಿಯು ಅದನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಎಲ್ಲಿಂದ ಮರಳಿಬರುತ್ತವೋ ಅವನೇ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆ ಅವಿನಾಶೀ ಪದವು ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಅತೀತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಹೇಳಲು ಅಥವಾ ತಿಳಿಸಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ— ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೂರರತನಕ ಜಗತ್ವೃಕ್ಷದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕ್ಷರಪುರುಷನ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಜೀವರೂಪೀ ಅಕ್ಷರಪುರುಷನ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವು ಅದರ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಆ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಉಪಾಯವು ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತಾ ಆದಿ ಪುರುಷನಿಗೆ ಶರಣಾಗುವುದೆಂದೂ ತಿಳಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದ ಜೀವಿಯ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ಅವನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪವೇನು? (ಸ್ವಸ್ವರೂಪವನ್ನು) ಅದನ್ನು ಯಾರು ಮತ್ತು- ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇವೆಲ್ಲ ಮಾತುಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಜೀವಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-7)
ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ ಜೀವಭೂತಃ ಸನಾತನಃ ।
ಮನಃಷಷ್ಠಾನೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ ಕರ್ಷತಿ ॥
ಜೀವಲೋಕೇ - ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಇರುವ, ಸನಾತನಃ - ಈ ಸನಾತನನಾದ, ಜೀವಭೂತಃ - ಜೀವಾತ್ಮನು, ಮಮ, ಏವ- ನನ್ನದೇ (ಆದ), ಅಂಶಃ - ಅಂಶವಾಗಿದ್ದಾನೆ (ಮತ್ತು ಅವನೇ), ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ - ಈ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಮನಃಷಷ್ಠಾನಿ - ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಐದೂ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ಕರ್ಷತಿ - ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ।। 7 ।।
ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸನಾತನವಾದ ಜೀವಾತ್ಮನು ನನ್ನದೇ ಆದ ಅಂಶವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನೇ ಈ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಐದೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜೀವಲೋಕೇ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸನಾತನ ಅಂಶವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಜೀವಲೋಕೇ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಜೀವಾತ್ಮನ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನವಾದ ‘ಶರೀರ’ದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ-ಈ ಮೂರೂ ಪ್ರಕಾರದ ಶರೀರಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಭಾವವಾಗಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಸನಾತನ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅಂಶವೆಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು-ಕಾರಣ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಜೀವಸಮುದಾಯದ ಸ್ಥೂಲ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಗೈದು ನಾನೇ ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದೇನೆ (14/3, 4) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಎಲ್ಲರ ಪರಮಪಿತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಹೇಗೆ ತಂದೆಯ ಅಂಶ ಮಗನಾಗುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಜೀವಸಮುದಾಯವು ನನ್ನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಹೇಗೆ ನಾನು ಚೇತನನಾಗಿದ್ದೇನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಜೀವಸಮುದಾಯವೂ ಕೂಡ ಚೇತನವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ನನ್ನ ಅಂಶವಾಗಿದೆ; ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವುದು ಸ್ವಯಂ ಚೇತನವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಯಾವುದೇ ಚೇತನದ ಅಂಶವಾಗ ಬಲ್ಲದು, ಜಡದ್ದಾಗಲಾರದು. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅಂಶಿಯಿಂದ ಅಂಶವು ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ನನ್ನಂತೆಯೇ ಜೀವಸಮುದಾಯವೂ ಕೂಡ ಅನಾದಿ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ಸನಾತನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ.
ಇದಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದ್ವೈತಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿಯಾದರೋ-ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ವಿಭಾಗರಹಿತ ಮಹಾಕಾಶವು ಘಟ ಮತ್ತು ಮಠ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ವಿಭಕ್ತವಾದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಆ ಘಟಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಆಕಾಶವು ಮಹಾಕಾಶದ ಅಂಶವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೋ-ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನಾನು ವಿಭಾಗರಹಿತ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಸರ್ವತ್ರ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಶರೀರಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ವಿಭಕ್ತನಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತೇನೆ (13/16) ಮತ್ತು ಆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಜೀವಿಯು ನನ್ನ ಅಂಶವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಈ ಭಾವವು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನ ಅಂಶವೆಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏವ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಏವ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಈ ಜೀವಾತ್ಮನು ನನ್ನ ಅಂಶ ವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದುದರಿಂದ ಸ್ವರೂಪತಃ ನನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನನಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಮತ್ತು ಅವುಗಳು ಮನಸ್ಸಿನ ಸಹಿತ ಆರು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿರುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಏಕೆಂದರೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಾದರೋ ಹನ್ನೊಂದು (13/5) ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಶರೀರವೇ ಅವುಗಳ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ; ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ; ಹಾಗೂ ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಒಂದು ಮನಸ್ಸು-ಈ ಆರೇ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿವೆ, ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕಾರ್ಯವೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯಲಾರದು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಆರೇ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇವುಗಳಲ್ಲೇ ಅಂತರ್ಭಾವವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜೀವಾತ್ಮನು ಈ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಹಿತ ಆರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವುದೆಂದರೇನು? ಯಾವಾಗ ಜೀವಾತ್ಮನು ಶರೀರದಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಅವನು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ, ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಈ ಆರನ್ನೇ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವಾಗ ಜೀವಾತ್ಮನು ಒಂದು ಶರೀರದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಶರೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಮೊದಲನೇ ಶರೀರದಲ್ಲಿದ್ದ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿ ಕೊಂಡು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಇದೇ ಜೀವಾತ್ಮನು ಮನಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು
ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಆರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಮನ’ ಶಬ್ದವು ಅಂತಃಕರಣದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯು ಅದರಲ್ಲೇ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಜೀವಾತ್ಮನು ಯಾವಾಗ ಮನ ಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೋ
ಆಗ ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದುದರಿಂದ ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಐದು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಜೀವಾತ್ಮನು ಮನಸಹಿತ ಆರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಮತ್ತು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಆ ಮನಸಹಿತ ಆರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಯಾವುಯಾವುವು-ಇಂತಹ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯು ಉಂಟಾದಾಗ ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-8)
ಶರೀರಂ ಯದವಾಪ್ನೋತಿ ಯಚ್ಚಾಪ್ಯುತ್ಕ್ರಾಮತೀಶ್ವರಃ ।
ಗೃಹೀತ್ವೈತಾನಿ ಸಂಯಾತಿ ವಾಯುರ್ಗಂಧಾನಿವಾಶಯಾತ್ ॥
ವಾಯುಃ - ವಾಯುವು, ಆಶಯಾತ್ - ಗಂಧದ ಸ್ಥಾನದಿಂದ, ಗಂಧಾನ್ - ಗಂಧವನ್ನು, ಇವ - ಹೇಗೆ (ಗ್ರಹಣ ಮಾಡಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ), ಈಶ್ವರಃ - ದೇಹಾದಿಗಳ ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ಜೀವಾತ್ಮನು, ಅಪಿ - ಕೂಡ,
ಯತ್ - ಯಾವ (ಶರೀರವನ್ನು), ಉತ್ಕ್ರಾಮತಿ - ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೋ, (ತಸ್ಮಾತ್) - ಅದರಿಂದ, ಏತಾನಿ - ಈ ಮನಸಹಿತವಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ಗೃಹೀತ್ವಾ, ಚ - ಗ್ರಹಣಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ, ಯತ್ - ಯಾವ, ಶರೀರಮ್ - ಶರೀರವನ್ನು, ಅವಾಪ್ನೊತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆಯೋ, (ತಸ್ಮಿನ್) - ಅದರಲ್ಲಿ, ಸಂಯಾತಿ - ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ॥ 8 ॥
ವಾಯುವು ಗಂಧದ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹೇಗೆ ಗಂಧವನ್ನು ಗ್ರಹಣಮಾಡಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ, ದೇಹಾದಿಗಳ ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ಜೀವಾತ್ಮನೂ ಕೂಡ ಯಾವ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದರಿಂದ ಈ ಮನಸಹಿತವಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಣಮಾಡಿಕೊಂಡು ಯಾವ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥ 8 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಆಶಯಾತ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಗಂಧ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನ ದೃಷ್ಟಾಂತದ ಸಾರ್ಥಕತೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಆಶಯಾತ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ-ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಧ (ಪರಿಮಳ) ವಿರುತ್ತದೋ-ಆ ಪುಷ್ಪ, ಚಂದನ, ಕೇಸರಿ ಮತ್ತು ಕಸ್ತೂರಿ ಮೊದಲಾದ ವಸ್ತುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಪರಿಮಳವನ್ನು ಗಾಳಿಯು ಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ ಮನಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ದೃಷ್ಟಾಂತದಲ್ಲಿ ‘ಆಶಯ’ ಅಂದರೆ ಆಧಾರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಲಶರೀರವಿದೆ ಮತ್ತು ಗಂಧದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರವಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪುಷ್ಪಾದಿ ಪರಿಮಳಯುಕ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶ ಗಂಧವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಾಯುಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಜೀವಾತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ. ಹೇಗೆ ವಾಯುವು ಗಂಧವನ್ನು ಒಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಹಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿ, ಮತ್ತೊಂದು ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತದೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಜೀವಾತ್ಮನೂ ಕೂಡ ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳ ಸಮುದಾಯರೂಪೀ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರವನ್ನು ಒಂದು ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದ ತೆಗೆದು ಮತ್ತೊಂದು ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಏತಾನಿ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಈಶ್ವರನೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಏತಾನಿ’ ಪದವು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮನಸಹಿತ ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಮನವು ಅಂತಃ ಕರಣದ ಉಪಲಕ್ಷಣವಿರುವುದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯು ಅದರಲ್ಲೇ ಅಂತರ್ಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಐದು ಪ್ರಾಣಗಳ ಅಂತರ್ಭಾವವೂ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏತಾನಿ’ ಪದವು ಈ ಹದಿನೇಳು ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಮುದಾಯರೂಪೀ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದ ಬೋಧಕವಾಗಿದೆ. ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಈಶ್ವರನೆಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು - ಇವನು ಈ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಶಾಸಕ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯತ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ‘ಉತ್ಕ್ರಾಮತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಅವಾಪ್ನೊತಿ’ ಈ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಮೊದಲ ‘ಯತ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದನ್ನು ಈ ಜೀವನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆ ಶರೀರದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ‘ಯತ್’ ಪದವು ಯಾವುದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೋ ಆ ಶರೀರದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ - ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಯತ್’ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ‘ಉತ್ಕ್ರಾಮತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಅವಾಪ್ನೋತಿ’ ಈ ಎರಡು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಶರೀರ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ‘ಉತ್ಕ್ರಾಮತಿ’ಯ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಶರೀರವನ್ನು ಗ್ರಹಣಮಾಡುವುದು ‘ಅವಾಪ್ನೋತಿ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವಾದರೋ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಚಲ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಯಾತಿ’ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಅದು ಒಂದು ಶರೀರದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಶರೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು
ಉತ್ತರ - ಜೀವಾತ್ಮನು ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಅಂಶವಾದ ಕಾರಣ ವಸ್ತುತಃ ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಚಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಅದಕ್ಕೆ ಅದು ಎಲ್ಲಿಗೂ ಬರುವುದು-ಹೋಗುವುದು ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ-ಆದಾಗ್ಯೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದ ಜೊತೆಗೆ ಇದರ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣ
ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಒಂದು ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಜೀವಾತ್ಮನು ಹೋದಂತೆ ಕಂಡು
ಬರುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಯಾತಿ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಜೀವಾತ್ಮನು ಒಂದು ಶರೀರದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಶರೀರಕ್ಕೆ
ಹೋಗುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-9)
ಶ್ರೋತ್ರಂ ಚಕ್ಷುಃ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ಚ ರಸನಂ ಘ್ರಾಣಮೇವ ಚ ।
ಅಧಿಷ್ಠಾಯ ಮನಶ್ಚಾಯಂ ವಿಷಯಾನುಪಸೇವತೇ ॥
ಅಯಮ್ - ಈ ಜೀವಾತ್ಮನು, ಶ್ರೋತ್ರಮ್ - ಕಿವಿ, ಚಕ್ಷುಃ - ಕಣ್ಣು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸ್ಪರ್ಶನಮ್ - ಚರ್ಮ, ಚ - ಹಾಗೂ, ರಸನಮ್- ನಾಲಿಗೆ, ಘ್ರಾಣಮ್ - ಮೂಗು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮನಃ- ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಅಧಿಷ್ಠಾಯ, ಏವ - ಆಶ್ರಯಿಸಿಕೊಂಡು ಅರ್ಥಾತ್ ಇವುಗಳೆಲ್ಲದರ ಆಸರೆಯಿಂದಲೇ, ವಿಷಯಾನ್ - ವಿಷಯಗಳ, ಉಪಸೇವತೆ - ಸೇವನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ।। 9 ।।
ಈ ಜೀವಾತ್ಮನು ಕಿವಿ, ಕಣ್ಣು, ಚರ್ಮ, ನಾಲಿಗೆ, ಮೂಗು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿಕೊಂಡು ಅರ್ಥಾತ್ ಇವುಗಳೆಲ್ಲದರ ಆಸರೆಯಿಂದಲೇ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ।। 9 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜೀವಾತ್ಮನು ಕಿವಿ, ಚರ್ಮ, ಕಣ್ಣು, ನಾಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಮೂಗು ಈ ಐದೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದಲೇ ಜೀವಾತ್ಮನು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜೀವಾತ್ಮನು ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ‘ಜೀವಾತ್ಮನು ಇವುಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದಲೇ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ’
ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವು-ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನು ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪೀ ವಿಷಯ ಹಾಗೂ ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿಗಳ ಭೋಕ್ತಾ ಅಲ್ಲವೆಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಯಾವ ಅದರ ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ಅನಾದಿ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೋ ಅದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಕರ್ತಾ-ಭೋಕ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ-ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಪುರುಷನೇ ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಹೇಳಿದೆ - ‘ಆತ್ಮೇಂದ್ರಿಯ ಮನೋಯುಕ್ತಂ ಭೋಕ್ತೇ ತ್ಯಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ’ (ಕಠೋಪನಿಷದ್ 1/3/4). ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಆತ್ಮನನ್ನೇ ಜ್ಞಾನೀ ಜನರು ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.’
ಸಂಬಂಧ - ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದ ಜೀವಾತ್ಮನು ಒಂದು ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೊಂದು ಶರೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವನು ಮತ್ತು ಶರೀರದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಂತಹ ಆತ್ಮನನ್ನು ಯಾರು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾರು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-10)
ಉತ್ಕ್ರಾಮಂತಂ ಸ್ಥಿತಂ ವಾಪಿ ಭುಂಜಾನಂ ವಾ ಗುಣಾನ್ವಿತಮ್ ।
ವಿಮೂಢಾ ನಾನುಪಶ್ಯಂತಿ ಪಶ್ಯಂತಿ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಷಃ ॥
ಉತ್ಕ್ರಾಮಂತಮ್ - ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವವನನ್ನು, ವಾ - ಅಥವಾ, ಸ್ಥಿತಮ್ - ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವವನನ್ನು, ವಾ - ಅಥವಾ, ಭುಂಜಾನಮ್ - ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವವನನ್ನು (ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ), ಗುಣಾನ್ವಿತಮ್ - ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನನ್ನು, ಅಪಿ - ಸಹ, ವಿಮೂಢಾಃ - ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು, ನ, ಅನುಪಶ್ಯಂತಿ - ತಿಳಿಯಲಾರರು (ಕೇವಲ), ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಷಃ - ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ನೇತ್ರಗಳುಳ್ಳ (ವಿವೇಕಶೀಲ ಜ್ಞಾನಿಗಳೇ), ಪಶ್ಯಂತಿ - ತತ್ತ್ವಶಃ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ।। 10 ।।
ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವವನನ್ನು ಅಥವಾ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವವನನ್ನು ಅಥವಾ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವವನನ್ನು - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನನ್ನು ಸಹ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದರ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ನೇತ್ರಗಳುಳ್ಳ ವಿವೇಕಶೀಲರಾದ ಜ್ಞಾನಿಗಳೇ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ।। 10 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗುಣಾನ್ವಿತಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಅಪಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ‘ಅವನು ಶರೀರ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುವಾಗ, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವಾಗ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾ ಇರುವಾಗಲೂ ಕೂಡ ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನರು ಅವನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಗುಣಾನ್ವಿತಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿದ ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಪುರುಷ’ (ಜೀವಾತ್ಮಾ)ನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ‘ಅಪಿ’ಯ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ-ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಎದುರಿನಲ್ಲಿಯೇ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವಾಗ, ಎಲ್ಲರ ಎದುರಿನಲ್ಲಿಯೇ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವಾಗ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸುವಾಗಲೂ ಕೂಡ ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನರು ಅದರ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಮತ್ತೆ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ರಹಿತ, ಗುಣಾತೀತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಆತ್ಮನನ್ನಾದರೋ ಅವರು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ನೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಿವೇಕಶೀಲ ಜ್ಞಾನಿಗಳೇ ಅವನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ-ಯಾವ ಪುರುಷರಿಗೆ ವಿವೇಕ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಕಣ್ಣುಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿವೆಯೋ ಅಂತಹ ವಿವೇಕಶೀಲ ಜ್ಞಾನಿಗಳೇ ಆ ಆತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಗುಣಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಅದರ ಸಂಬಂಧ ಇರುವಾಗಲೂ ಕೂಡ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವ ಸಮಯ, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಮಯ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸುವ ಸಮಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಆ ಆತ್ಮನು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ, ಶುದ್ಧ, ಬೋಧಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಅಸಂಗನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-11)
ಯತಂತೋ ಯೋಗಿನಶ್ಚೈನಂ ಪಶ್ಯಂತ್ಯಾತ್ಮನ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್ ।
ಯತಂತೋಽಪ್ಯಕೃತಾತ್ಮಾನೋ ನೈನಂ ಪಶ್ಯಂತ್ಯಚೇತಸಃ ॥
ಯತಂತಃ - ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುವ, ಯೋಗಿನಃ - ಯೋಗಿ ಜನರೇ, ಆತ್ಮನಿ - ತಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ, ಅವಸ್ಥಿತಮ್ - ಸ್ಥಿತ, ಏನಮ್- ಈ ಆತ್ಮನನ್ನು, ಪಶ್ಯಂತಿ - ತತ್ವಶಃ ಬಲ್ಲರು, ಚ - ಆದರೆ, ಅಕೃತಾತ್ಮಾನಃ - ಯಾರು ತಮ್ಮ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಶುದ್ಧಿಮಾಡಿಕೊಂಡಿಲ್ಲವೋ (ಅಂತಹ), ಅಚೇತಸಃ - ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನರಾದರೋ, ಯತಂತಃ - ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ,
ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಏನಮ್ - ಈ ಆತ್ಮನನ್ನು, ನ, ಪಶ್ಯಂತಿ - ತಿಳಿಯರು. ।। 11 ।।
ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರಾದಯೋಗೀ ಜನರೇ ತಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಈ ಆತ್ಮನನ್ನು ತತ್ವದಿಂದ ಬಲ್ಲರು; ಆದರೆ ಯಾರು ತಮ್ಮ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಶುದ್ಧಿಮಾಡಿಕೊಂಡಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನರಾದರೋ, ಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸಹ ಈ ಆತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ।। 11 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರಾದ ಯೋಗೀ ಜನರು’ ಯಾರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರು ತಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಈ ಆತ್ಮವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ವಶದಲ್ಲಿದೆಯೋ, ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿವೇಕಶೀಲ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಕುರಿತು ಆತ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾರು ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನಿರಂತರ ಶ್ರವಣ, ಮನನ, ನಿದಿಧ್ಯಾಸನಾದಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೋ-ಇಂತಹ ಉಚ್ಚ ಕೋಟಿಯ ಸಾಧಕರೇ ‘ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವ ಯೋಗೀ ಜನರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಹಾಗೂ ಯಾವ ಜೀವಾತ್ಮನ ಪ್ರಕರಣ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಶರೀರದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದರ ನಿತ್ಯಶುದ್ಧ ವಿಜ್ಞಾನಾನಂದಮಯ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದೇ’ ಅವರು ಈ ಆತ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಕೃತಾತ್ಮಾನಃ’ ಮತ್ತು ‘ಅಚೇತಸಃ’ ಪದಗಳು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ‘ಅವರು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಈ ಆತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣ ಶುದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದ ಮಲವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೊಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಯಾರು ಭಕ್ತಿಯೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಮೂಲಕ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿಸಲೂ ಕೂಡ ಎಂದೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಲಿಲ್ಲವೋ ಇಂತಹ ಮಲಿನ ಮತ್ತು ವಿಕ್ಷಿಪ್ತ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಪುರುಷರನ್ನು ‘ಅಕೃತಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಬೋಧಶಕ್ತಿಯು ಇಲ್ಲವೋ ಆ ಮೂಢ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ‘ಅಚೇತಸಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಅಕೃತಾತ್ಮಾನಃ’ ಮತ್ತು ‘ಅಚೇತಸಃ’ ಪದವು ಮಲ, ವಿಕ್ಷೇಪ ಮತ್ತು ಆವರಣ ಈ ಮೂರೂ ದೋಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ‘ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಆತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ- ಈ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಶುದ್ಧವಾಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡದೆ ಒಂದು ವೇಳೆ ಕೇವಲ ಆ ಆತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾಲೋಚನ ರೂಪೀ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅದರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರರು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ - ಆ ಆತ್ಮನನ್ನು ಮೂಢರು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನನೇತ್ರಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತರಾದ ವಿವೇಕ ಶೀಲ ಜ್ಞಾನಿಗಳೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು; ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವ ಯೋಗಿಗಳು ಅವನನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅಶುದ್ಧ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈ ಎರಡೂ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿಮೂಢಾಃ’ ಪದವು ಸಾಧಾರಣ ಅಜ್ಞಾನಿ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಜ್ಞಾನಚುಕ್ಷುಷಃ’ ಪದವು ವಿವೇಕಶೀಲ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ‘ಯೋಗಿನಃ’ ಪದವು ಅದೇ ವಿವೇಕಶೀಲ ಸಾತ್ವಿಕ ಉಚ್ಚಕೋಟಿಯ ಸಾಧಕರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅಚೇತಸಃ’ ಪದವು ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೇ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ - ಆ ವಿವೇಕಶೀಲರಾದರೋ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನರು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದದ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ— ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಕುರಿತು ಎರಡು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಏಳುತ್ತವೆ-ಮೊದಲನೆಯದು ಎಲ್ಲರ ಪ್ರಕಾಶಕ ಸೂರ್ಯನು, ಚಂದ್ರನು ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯೇ ಆದಿ ತೇಜೋಮಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಏಕೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ಎರಡನೆಯದು- ಪರಮಧಾಮವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಪುರುಷನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಏಕೆ ಮರಳುವುದಿಲ್ಲ? ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸನಾತನ ಅಂಶ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಅದರ ಸ್ವರೂಪ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರದ ವರ್ಣನೆಮಾಡುತ್ತಾ ಅದರ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವರ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈಗ ಮೊದಲನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹನ್ನೆರಡರಿಂದ ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯಸಹಿತ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-12)
ಯದಾದಿತ್ಯಗತಂ ತೇಜೋ ಜಗದ್ಭಾಸಯತೇಽಖಿಲಮ್ ।
ಯಚ್ಚಂದ್ರಮಸಿ ಯಚ್ಚಾಗ್ನೌ ತತ್ತೇಜೋ ವಿದ್ಧಿ ಮಾಮಕಮ್ ॥
ಆದಿತ್ಯಗತಮ್ - ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ, ಯತ್ - ಯಾವ, ತೇಜಃ - ತೇಜಸ್ಸು, ಅಖಿಲಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಜಗತ್ - ಜಗತ್ತನ್ನು, ಭಾಸಯತೇ - ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತದೋ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಯತ್ - ಯಾವ ತೇಜವು, ಚಂದ್ರಮಸಿ - ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿದೆಯೋ (ಮತ್ತು), ಯತ್ - ಯಾವುದು, ಅಗ್ನೌ - ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿದೆಯೋ, ತತ್ - ಅದನ್ನು (ನೀನು), ಮಾಮಕಮ್ - ನನ್ನದೇ, ತೇಜಃ-ತೇಜವೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ. ॥ 12 ॥
ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಯಾವ ತೇಜಸ್ಸು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತದೆಯೋ, ಯಾವ ತೇಜವು ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ತೇಜವು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ನನ್ನದೇ ತೇಜಸ್ಸೆಂದು ತಿಳಿ. ॥ 12 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆದಿತ್ಯಗತಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ತೇಜಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅದು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಒಂದು ಮಹಾನ್ ಜ್ಯೋತಿ ಇದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆದಿತ್ಯ ಗತಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ತೇಜಃ’ ಪದವಿದೆ; ಮತ್ತು ಅದು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು-ಸ್ಥೂಲ ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಓರ್ವ ಸೂರ್ಯನ ತೇಜವೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ತೇಜವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಆ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಇರುವ ತೇಜವನ್ನು ನನ್ನ ತೇಜವೆಂದೇ ನೀನು ತಿಳಿ’ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬೆಳಕು ಇದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿರುವ ತೇಜವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾಶವಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿರುವ ತೇಜವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಮಸ್ತ ತೇಜವು ನನ್ನ ತೇಜವೆಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು-ಆ ಮೂರರಲ್ಲೂ ಮತ್ತು ಅವು ಯಾವುದರ ದೇವತೆಗಳಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅಂತಹ ಕಣ್ಣು, ಮನ ಮತ್ತು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಸ್ತುವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುವ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಶಕ್ತಿ ಇದೆಯೋ-ಅದು ನನ್ನದೇ ತೇಜದ ಒಂದು ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಯಾವಾಗ ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಇರುವ ತೇಜವೂ ಕೂಡ ನನ್ನದೇ ಅಂಶದ ತೇಜವಾಗಿದೆಯೋ ಆಗ ಈ ಮೂರರ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ತೇಜಯುಕ್ತವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುವ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪದಾರ್ಥಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲದರ ತೇಜವು ನನ್ನದೇ ತೇಜವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿ ಇವರೆಲ್ಲರು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-13)
ಗಾಮಾವಿಶ್ಯ ಚ ಭೂತಾನಿ ಧಾರಯಾಮ್ಯಹಮೋಜಸಾ ।
ಪುಷ್ಣಾಮಿ ಚೌಷಧೀಃ ಸರ್ವಾಃ ಸೋಮೋ ಭೂತ್ವಾ ರಸಾತ್ಮಕಃ ॥
ಚ - ಮತ್ತು, ಅಹಂ - ನಾನೇ, ಗಾಮ್ - ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ, ಆವಿಶ್ಯ - ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿ, ಓಜಸಾ- ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ, ಭೂತಾನಿ - ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳನ್ನು, ಧಾರಯಾಮಿ - ಧರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ರಸಾತ್ಮಕಃ - ರಸಸ್ವರೂಪ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಮೃತಮಯ,
ಸೋಮಃ - ಚಂದ್ರನು, ಭೂತ್ವಾ - ಆಗಿ, ಸರ್ವಾಃ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಓಷಧೀಃ - ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ವನಸ್ಪತಿಗಳನ್ನು,
ಪುಷ್ಣಾಮಿ - ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 13 ॥
ಮತ್ತು ನಾನೇ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿ ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ರಸಸ್ವರೂಪೀ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಮೃತಮಯ ಚಂದ್ರನಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ವನಸ್ಪತಿಗಳನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥13॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನೇ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟನಾಗಿ ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತೇನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಉಪಲಕ್ಷಣವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದ ಧಾರಣ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಅಂಶವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಧಾರಣಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ ಹಾಗೂ ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಧಾರಣ ಮಾಡುವ ಯಾವ ಶಕ್ತಿ ಇದೆಯೋ ಅದು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅದರದ್ದಲ್ಲ, ನನ್ನದೇ ಶಕ್ತಿಯ ಒಂದು ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನಾನೇ ಸ್ವಯಂ ಆತ್ಮರೂಪದಿಂದ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಗೈದು ನನ್ನ ಬಲದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ರಸಾತ್ಮಕಃ’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಸೋಮಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ರಸವೇ ಯಾವುದರ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ‘ರಸಾತ್ಮಕ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ರಸಾತ್ಮಕಃ’ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ಸೋಮಃ’ ಪದವು ಚಂದ್ರನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸೋಮಃ’ ಜೊತೆಗೆ ‘ರಸಾತ್ಮಕಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು-ಚಂದ್ರನ ಸ್ವರೂಪ ರಸಮಯ-ಅಮೃತಮಯವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ರಸವನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಓಷಧೀಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ನಾನೇ ಚಂದ್ರನಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ಪುಷ್ಟ ವಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಓಷಧೀಃ’ ಪದವು ಪತ್ರ, ಪುಷ್ಪ ಮತ್ತು ಫಲ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಅಂಗ-ಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳ ಸಹಿತ ವೃಕ್ಷ, ಲತಾ ಮತ್ತು ತೃಣ ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟು ಭೇದಗಳಿವೆಯೋ ಅಂತಹ ಸಮಸ್ತ ವನಸ್ಪತಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ನಾನೇ ಚಂದ್ರನಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶನ ಶಕ್ತಿಯು ನನ್ನದೇ ಪ್ರಕಾಶದ ಅಂಶವಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವ ಯಾವ ಶಕ್ತಿ ಅದರಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅದೂ ಕೂಡ ನನ್ನದೇ ಶಕ್ತಿಯ ಒಂದಂಶವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಆದುದರಿಂದ ನಾನೇ ಚಂದ್ರನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ಎಲ್ಲರ ಪೋಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-14)
ಅಹಂ ವೈಶ್ವಾನರೋ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ದೇಹಮಾಶ್ರಿತಃ ।
ಪ್ರಾಣಾಪಾನಸಮಾಯುಕ್ತಃ ಪಚಾಮ್ಯನ್ನಂ ಚತುರ್ವಿಧಮ್ ॥
ಅಹಮ್-ನಾನೇ, ಪ್ರಾಣಿನಾಮ್-ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ದೇಹಮ್-ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಆಶ್ರಿತಃ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಪ್ರಾಣಾಪಾನಸಮಾಯುಕ್ತಃ- ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ವೈಶ್ವಾನರಃ - ವೈಶ್ವಾನರ ಅಗ್ನಿರೂಪೀ, ಭೂತ್ವಾ - ಆಗಿ, ಚತುರ್ವಿಧಂ - ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ, ಅನ್ನಮ್ - ಅನ್ನವನ್ನು, ಪಚಾಮಿ - ಜೀರ್ಣವಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 14 ॥
ನಾನೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವೈಶ್ವಾನರ ಅಗ್ನಿರೂಪಿಯಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರವಾದ ಅನ್ನವನ್ನು ಜೀರ್ಣವಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 14 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ದೇಹಮಾಶ್ರಿತಃ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ವೈಶ್ವಾನರಃ’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಪ್ರಾಣ-ಅಪಾನಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತ ವೈಶ್ವಾನರನಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ಅನ್ನವನ್ನು ಜೀರ್ಣವಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣತೆ ಇರುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಅನ್ನದ ಪಚನವಾಗುತ್ತದೋ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುವ ಆ ಅಗ್ನಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ದೇಹಮಾಶ್ರಿತಃ’ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ವೈಶ್ವಾನರಃ’ ಪದವಿದೆ. ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನು ‘ನಾನೇ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ವೈಶ್ವಾನರ ಅಗ್ನಿಯಾಗಿ ನಾಲ್ಕೂ ಪ್ರಕಾರದ ಅನ್ನವನ್ನು ಜೀರ್ಣವಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಅಗ್ನಿಯ ಪ್ರಕಾಶನ ಶಕ್ತಿಯು ನನ್ನ ತೇಜದ ಅಂಶವೇ ಆಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಅದರ ಯಾವ ಉಷ್ಣತೆ ಇದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಅದರ ಯಾವ ಪಾಚನ, ದೀಪನಗೊಳಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯಿದೆಯೋ-ಅದೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ ಅಂಶವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನಾನೇ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನಗಳಿಂದ ಸಂಯುಕ್ತನಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿರುವ ವೈಶ್ವಾನರ ಅಗ್ನಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭಕ್ಷ್ಯ, ಭೋಜ್ಯ, ಲೇಹ್ಯ ಮತ್ತು ಚೋಷ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಅಗಿದು ತಿನ್ನಲ್ಪಡುವ ರೊಟ್ಟಿ, ಅನ್ನ ಮೊದಲಾದ; ನುಂಗಬಹುದಾದ ಹಾಲು, ನೀರು ಇತ್ಯಾದಿ; ನೆಕ್ಕಿ ತಿನ್ನಲಾಗುವ ಜೇನು, ಚಟ್ನಿ ಮೊದಲಾದ ಮತ್ತು ಹೀರಿ ತಿನ್ನಲಾಗುವ ಕಬ್ಬು ಮೊದಲಾದ ಇಂತಹ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಜನವನ್ನು ಜೀರ್ಣವಾಗಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಕಾಶನ ಶಕ್ತಿ, ಧಾರಣಶಕ್ತಿ, ಪೋಷಣಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪಾಚನಶಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ ಒಂದಂಶವೆಂದು
ಹೇಳಿ - ಅರ್ಥಾತ್ ಹೇಗೆ ಫ್ಯಾನ್ನಿಂದ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದರಲ್ಲಿ, ದೀಪಹಚ್ಚಿ ಪ್ರಕಾಶ ಹರಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಗಿರಣಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಟ್ಟು ಬೀಸುವುದರಲ್ಲಿ, ನೀರನ್ನು ಕಾಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ರೇಡಿಯೋ, ಟಿ.ವಿ. ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಮೂಲಕ ಶಬ್ದ ಹಾಗೂ
ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ವಿದ್ಯುತ್ತಿನ ಶಕ್ತಿಯ ಅಂಶವು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ
ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ, ಪೃಥ್ವಿಯೇ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ, ಚಂದ್ರನ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಪೋಷಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ವೈಶ್ವಾನರನ ಮೂಲಕ ಅನ್ನವನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ ಅಂಶವೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತದೆ-ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ
ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮಿತ್ವ ಮತ್ತು ಸರ್ವಜ್ಞತ್ವ ಮೊದಲಾದ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಎಲ್ಲ
ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾದವನು ತಾನೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-15)
ಸರ್ವಸ್ಯ ಚಾಹಂ ಹೃದಿ ಸಂನಿವಿಷ್ಟೋ ಮತ್ತಃ ಸ್ಮೃತಿರ್ಜ್ಞಾನಮಪೋಹನಂ ಚ ।
ವೇದೈಶ್ಚ ಸರ್ವೈರಹಮೇವ ವೇದ್ಯೋ ವೇದಾಂತಕೃದ್ವೇದವಿದೇವ ಚಾಹಮ್ ॥
ಅಹಮ್ - ನಾನೇ, ಸರ್ವಸ್ಯ - ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಹೃದಿ - ಹೃದಯದಲ್ಲಿ, ಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಃ - ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ರೂಪದಿಂದ ನೆಲೆಸಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಮತ್ತಃ - ನನ್ನಿಂದಲೇ, ಸ್ಮೃತಿಃ - ಸ್ಮೃತಿ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಪೋಹನಮ್- ಸಂಶಯ, ವಿಪರ್ಯಯ - ಮೊದಲಾದ ದೋಷಗಳ ನಿವಾರಣೆ, (ಭವತಿ) - ಆಗುತ್ತದೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸರ್ವೈಃ - ಎಲ್ಲ, ವೇದೈಃ- ವೇದಗಳ ಮೂಲಕ, ಅಹಮ್, ಏವ - ನಾನೇ, ವೇದ್ಯಃ - ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ವೇದಾಂತಕೃತ್ - ವೇದಾಂತದ ಕರ್ತೃ, ಚ - ಮತ್ತು, ವೇದವಿತ್ - ವೇದಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ (ಸಹ), ಅಹಮ್, ಏವ - ನಾನೇ (ಆಗಿದ್ದೇನೆ). ॥ 15 ॥
ನಾನೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನನ್ನಿಂದಲೇ ಸ್ಮೃತಿ, ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಸಂಶಯಾದಿ ದೋಷಗಳ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ವೇದಗಳ ಮೂಲಕ ನಾನೇ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ವೇದಾಂತದ ಕರ್ತೃ ಮತ್ತು ವೇದಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ ಸಹ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 15 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ನಾನು ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾಗ್ಯೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಯಾಮಿರೂಪದಿಂದ ನನ್ನ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಿತಿ ಇದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಹೃದಯವು ನನ್ನ ಉಪಲಬ್ಧಿಯ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ನಾನು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ (13/17; 18/61); ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರ ಅಂತಃ ಕರಣವು ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗುತ್ತದೋ ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದರ್ಶನವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ಮೃತಿ’, ‘ಜ್ಞಾನ’, ಮತ್ತು ‘ಅಪೋಹನ’ ಈ ಶಬ್ದಗಳ ಅರ್ಥವೇನು? ‘ಇವು ಮೂರೂ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಮೊದಲು ನೋಡಿದ - ಕೇಳಿದ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅನುಭವಿಸಿದ ವಸ್ತು ಅಥವಾ ಘಟನಾದಿಗಳ ನೆನಪಿನ ಹೆಸರು ‘ಸ್ಮೃತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸಂಶಯ, ವಿಪರ್ಯಯ ಮೊದಲಾದ ವಿತರ್ಕಜಾಲದ ವಾಚಕ ‘ಊಹನ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದು ತೊಲಗುವ ಹೆಸರು ‘ಅಪೋಹನ’ವಾಗಿದೆ. ಇವು ಮೂರೂ ನನ್ನಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಪರಮೇಶ್ವರ ನಾನೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸ್ಮೃತಿ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಪೋಹನ ಮೊದಲಾದ ಭಾವಗಳನ್ನು ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳ ಮೂಲಕ ನಾನೇ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನಾನೇ ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ವಿಷಯ ನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಕಾಂಡ, ಉಪಾಸನಾ ಕಾಂಡ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಕಾಂಡಾತ್ಮಕ ಎಷ್ಟು ವರ್ಣನೆಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಅಂತಿಮ ಲಕ್ಷ್ಯವು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ನನ್ನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮಾಡಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅದರ ಮೂಲಕ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯು ತ್ತಾರೋ ಅವರೇ ವೇದಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಯಾವ ಜನರು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿರುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರರು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವೇದಾಂತ’ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಅದರ ಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳ ಜ್ಞಾತಾ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ವೇದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯನಿರ್ಣಯದ ಅರ್ಥಾತ್ ವೇದವಿಷಯಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾಧಾನಮಾಡಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಎಲ್ಲದರ ಸಮನ್ವಯದ ಹೆಸರು ‘ವೇದಾಂತ’ವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಕರ್ತೃವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಭಗವಂತನು - ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವಿರೋಧಗಳ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಮನ್ವಯಗೈದು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಪ್ರದಾನ ಮಾಡುವವನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ವೇದಗಳ ಜ್ಞಾತಾ ಕೂಡ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಅವುಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ನಾನೇ ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇದರಿಂದ ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಆರರವರೆಗೆ ವೃಕ್ಷರೂಪದಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ, ದೃಢವೈರಾಗ್ಯದ ಮೂಲಕ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವ, ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗುವ, ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪರಮಧಾಮಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಮಹಿಮೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಶ್ವತ್ಥವೃಕ್ಷರೂಪೀ ಕ್ಷರ ಪುರುಷನ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪೂರ್ತಿಮಾಡಲಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ‘ಜೀವ’ ಶಬ್ದವಾಚ್ಯ ಉಪಾಸಕ ಅಕ್ಷರ ಪುರುಷನ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ ಅದರ ಸ್ವರೂಪ, ಶಕ್ತಿ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರದ ವರ್ಣನೆಗೈದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಿಳಿದವರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಆ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪೂರ್ತಿಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಉಪಾಸ್ಯದೇವನಾದ
‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ನ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ ಹದಿನೈದರವರೆಗೆ ಅದರ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ
ಆ ಪ್ರಕರಣವನ್ನೂ ಕೂಡ ಪೂರ್ತಿಮಾಡಿದನು. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರೂ ಪ್ರಕರಣಗಳ
ಸಾರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಪುರುಷರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-16)
ದ್ವಾವಿಮೌ ಪುರುಷೌ ಲೋಕೇ ಕ್ಷರಶ್ಚಾಕ್ಷರ ಏವ ಚ ।
ಕ್ಷರಃ ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ಕೂಟಸ್ಥೋಽಕ್ಷರ ಉಚ್ಯತೇ ॥
ಲೋಕೇ - ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಕ್ಷರಃ - ನಾಶವಾಗುವುದು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಅಕ್ಷರಃ - ನಾಶವಾಗದಿರುವುದು, ಏವ - ಕೂಡ,
ಇಮೌ- ಈ, ದ್ವೌ - ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ, ಪುರುಷೌ - ಪುರುಷರಿದ್ದಾರೆ (ಇವರಲ್ಲಿ), ಸರ್ವಾಣಿ - ಸಮಸ್ತ,
ಭೂತಾನಿ - ಭೂತ- ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರವಾದರೋ, ಕ್ಷರಃ - ನಾಶವಾಗುವಂತಹುದು, ಚ - ಮತ್ತು, ಕೂಟಸ್ಥಃ - ಜೀವಾತ್ಮನು, ಅಕ್ಷರಃ - ಅವಿನಾಶಿಯೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 16 ॥
ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗುವ ಹಾಗೂ ನಾಶವಾಗದೇ ಇರುವ - ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಪುರುಷರಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂತಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರವಾದರೋ ನಾಶವಾಗುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ಜೀವಾತ್ಮನು ಅವಿನಾಶಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 16 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಮೌ’ ಮತ್ತು ‘ದ್ವೌ’ ಈ ಎರಡೂ ಸರ್ವನಾಮ ಪದಗಳ ಸಹಿತ ‘ಪುರುಷೌ’ ಪದವು ಯಾವ ಎರಡು ಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಒಂದನ್ನು ‘ಕ್ಷರ’ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ‘ಅಕ್ಷರ’ವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದರ ಪ್ರಸಂಗವು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇದೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲೇ ಎರಡು ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷರ’ ಮತ್ತು ‘ಅಕ್ಷರ’ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಇಮೌ’ ಮತ್ತು ‘ದ್ವೌ’ ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಎರಡು ತತ್ತ್ವಗಳ ವರ್ಣನೆಯು ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಪರಾ’ ಮತ್ತು ‘ಪರಾ’ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ (7/4, 5), ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಧಿಭೂತ’ ಮತ್ತು ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ (8/3, 4), ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ (13/1) ಮತ್ತು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ‘ಅಶ್ವತ್ಥ’ ಮತ್ತು ‘ಜೀವ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಎರಡು ತತ್ತ್ವಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಪುರುಷೌ’ ಪದವಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಒಂದನ್ನು ‘ಕ್ಷರ’ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ‘ಅಕ್ಷರ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು-ಎರಡೂ ಪರಸ್ಪರ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ’ ಮತ್ತು ‘ಕೂಟಸ್ಥಃ’ ಪದಗಳು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ? ಹಾಗೂ ಅವು ‘ಕ್ಷರ’ ಮತ್ತು ‘ಅಕ್ಷರ’ ಹೇಗಿವೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಭೂತಾನಿ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜೀವರ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಈ ಮೂರೂ ಪ್ರಕಾರದ ಶರೀರಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳನ್ನೇ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜಡವರ್ಗದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಾಣಿ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಭೂತಾನಿ’ ಪದವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ತತ್ತ್ವವು ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದು ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಂತವಂತ ಇಮೇ ದೇಹಾಃ’ (2/18) ಮತ್ತು ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಧಿಭೂತಂ ಕ್ಷರೋ ಭಾವಃ’ (8/4) ಇದರಿಂದ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಕೂಟಸ್ಥ’ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವಂತಹ ಆತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸದಾಕಾಲ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ‘ಕೂಟಸ್ಥ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇದು ಎಂದೂ ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೂ ಕ್ಷಯ, ನಾಶ ಅಥವಾ ಅಭಾವ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ಅಕ್ಷರವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಪುರುಷನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಅವೆರಡಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಭಗವಾನ್ ಪುರುಷೋತ್ತಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಮತ್ತು ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾಗಿರುವ ಕಾರಣದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-17)
ಉತ್ತಮಃ ಪುರುಷಸ್ತ್ವನ್ಯಃ ಪರಮಾತ್ಮೇತ್ಯುದಾಹೃತಃ ।
ಯೋ ಲೋಕತ್ರಯಮಾವಿಶ್ಯ ಬಿಭರ್ತ್ಯವ್ಯಯ ಈಶ್ವರಃ ॥
ಉತ್ತಮಃ - ಉತ್ತಮನಾದ, ಪುರುಷಃ - ಪುರುಷನು, ತು - ಆದರೋ, ಅನ್ಯಃ - ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಯಃ - ಯಾರು, ಲೋಕತ್ರಯಮ್ - ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಆವಿಷ್ಯ - ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ವಿಭರ್ತಿ - ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು, ಅವ್ಯಯಃ - ಅವಿನಾಶಿ, ಈಶ್ವರಃ - ಪರಮೇಶ್ವರ (ಮತ್ತು), ಪರಮಾತ್ಮಾ - ಪರಮಾತ್ಮ, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಉದಾಹೃತಃ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥ 17 ॥
ಇವರಿಬ್ಬಗಿಂತ ಉತ್ತಮ ಪುರುಷನಾದರೋ ಬೇರೆಯೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಯಾರು ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಮಾಡಿ ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣೆ, ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆಯೋ ಅವನನ್ನು ಅವಿನಾಶಿ, ಪರಮೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥ 17 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಉತ್ತಮಃ ಪುರುಷಃ’ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ತು’ ಮತ್ತು ‘ಅನ್ಯಃ’ ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಉತ್ತಮಃ ಪುರುಷಃ’ ಎಂಬುದು ನಿತ್ಯ, ಶುದ್ಧ, ಬುದ್ಧ, ಮುಕ್ತ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಪರಮದಯಾಳು, ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನ ಭಗವಾನ್ ಪುರುಷೋತ್ತಮನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ತು’ ಮತ್ತು ‘ಅನ್ಯಃ’ ಇವೆರಡರ ಮೂಲಕ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ‘ಕ್ಷರ’ ಪುರುಷ ಮತ್ತು ‘ಅಕ್ಷರ’ ಪುರುಷರಿಗಿಂತ ಭಗವಂತನ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಉತ್ತಮ ಪುರುಷನು ಆ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಇಬ್ಬರು ಪುರುಷ ಗಿಂತ ಭಿನ್ನ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾರು ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಗೈದು ಎಲ್ಲರ ಧಾರಣೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಪುರುಷೋತ್ತಮನ ಲಕ್ಷಣದ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಸರ್ವಾಧಾರ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟನಾಗಿ ‘ಪುರುಷ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿತ ‘ಕ್ಷರ’ ಮತ್ತು ‘ಅಕ್ಷರ’ ಎರಡೂ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಆ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಉತ್ತಮ ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾರನ್ನು ‘ಅವ್ಯಯ, ಈಶ್ವರ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು ?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಆ ಪುರುಷೋತ್ತಮನ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಅದರ ನಾಶವಾದರೂ ಕೂಡ ಎಂದೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸದಾಕಾಲ ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಏಕರಸನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ; ಹಾಗೂ ಯಾರು ‘ಕ್ಷರ’ ಮತ್ತು ‘ಅಕ್ಷರ’ ಇವೆರಡರ ನಿಯಾಮಕ ಮತ್ತು ಒಡೆಯ ಹಾಗೂ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಗುಣಾತೀತ, ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಕ್ಷರ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಈಶ್ವರ ಈ ಮೂರೂ ತತ್ತ್ವಗಳ ವರ್ಣನೆಯು ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಬಂದಿದೆ
ಕ್ಷರಂ ಪ್ರಧಾನಮಮೃತಾಕ್ಷರಂ ಹರಃ
ಕ್ಷರಾತ್ಮಾನಾವೀಶತೇ ದೇವ ಏಕಃ (1/10)
ಪ್ರಧಾನ ಅಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಹೆಸರು ಕ್ಷರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಭೋಕ್ತಾ ಅವಿನಾಶೀ ಆತ್ಮನ ಹೆಸರು ಅಕ್ಷರವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಾ ಇವೆರಡರ ಶಾಸನವನ್ನು ಓರ್ವ ದೇವನೇ (ಪುರುಷೋತ್ತಮ) ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-18)
ಯಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಷರಮತೀತೋಽಹಮಕ್ಷರಾದಪಿ ಚೋತ್ತಮಃ ।
ಅತೋಸ್ಮಿ ಲೋಕೇ ವೇದೇ ಚ ಪ್ರಥಿತಃ ಪುರುಷೋತ್ತಮಃ ॥
ಯಸ್ಮಾತ್ - ಏಕೆಂದರೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಕ್ಷರಮ್ - ನಾಶವಾಗುವ ಜಡವರ್ಗ-ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕಿಂತ, ಅತೀತಃ - (ಸರ್ವಥಾ) ಅತೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಕ್ಷರಾತ್ - ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಜೀವಾತ್ಮನಿಗಿಂತಲೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಉತ್ತಮಃ - ಉತ್ತಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅತಃ - ಆದ್ದರಿಂದ, ಲೋಕೇ - ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ವೇದೇ - ವೇದದಲ್ಲಿ (ಕೂಡ),
ಪುರುಷೋತ್ತಮಃ - ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ, ಪ್ರಥಿತಃ - ಪ್ರಸಿದ್ಧನು, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 18 ॥
ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ನಾಶವಾಗುವ ಜಡವರ್ಗ-ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕಿಂತಲಾದರೋ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಜೀವಾತ್ಮನಿಗಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಉತ್ತಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವೇದದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ॥ 18 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಹಮ್’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಹಮ್’ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು ‘ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುರುಷೋತ್ತಮನು ಸ್ವಯಂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ಪರಮ ರಹಸ್ಯದ ಉದ್ಘಾಟನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಉತ್ತಮನೆಂದು ಹೇಳಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಕ್ಷರ’ ಪುರುಷನಿಗಿಂತ ಅತೀತನೆಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು - ನಾನು ಕ್ಷರಪುರುಷನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ರಹಿತ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದಾಗಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರನ್ನು ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ದಲ್ಲಿ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಸಮುದಾಯ ರೂಪೀ ಸಮಸ್ತ ವಿನಾಶಶೀಲ ಜಡವರ್ಗದಿಂದ ನಾನು ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಅಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ತನ್ನನ್ನು ಉತ್ತಮನೆಂದು ಹೇಳಿ ಕ್ಷರಪುರುಷನಂತೆ ಅಕ್ಷರದಿಂದಲೂ ನಾನು ಅತೀತವೇನೋ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ನನ್ನದೇ ಅಂಶವಾದ ಕಾರಣ ಅವಿನಾಶೀ ಮತ್ತು ಚೇತನವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದಲೂ ನಾನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಉತ್ತಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಪರ ಅರ್ಥಾತ್ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಅಲ್ಪಜ್ಞನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನಾನು ಸರ್ವಜ್ಞನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಅವನು ನಿಯಮ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನಾನು ನಿಯಾಮಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಅವನು ನನ್ನ ಉಪಾಸಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ನಾನು ಅವನ ಒಡೆಯ ಉಪಾಸ್ಯದೇವನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಅವನು ಅಲ್ಪ ಶಕ್ತಿಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನಿಗಿಂತ ನಾನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಉತ್ತಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಸ್ಮಾತ್’ ಮತ್ತು ‘ಅತಃ’ ಈ ಹೇತುವಾಚಕ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ‘ನಾನು ಲೋಕ ಮತ್ತು ವೇದದಲ್ಲಿ’ ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಯಸ್ಮಾತ್’ ಮತ್ತು ‘ಅತಃ’ ಈ ಹೇತುವಾಚಕ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ತನ್ನನ್ನು ಲೋಕ ಮತ್ತು ವೇದದಲ್ಲಿ ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪುರುಷೋತ್ತಮತ್ವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ನಾನು ಕ್ಷರದಿಂದ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಉತ್ತಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ವೇದ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಎಲ್ಲರೂ ನನ್ನನ್ನು ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿಯುವಂತಹ ಪುರುಷರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. —
(ಶ್ಲೋಕ-19)
ಯೋ ಮಾಮೇವಮಸಮ್ಮೂಢೋ ಜಾನಾತಿ ಪುರುಷೋತ್ತಮಮ್ ।
ಸ ಸರ್ವವಿದ್ಭಜತಿ ಮಾಂ ಸರ್ವಭಾವೇನ ಭಾರತ ॥
ಭಾರತ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಯಃ - ಯಾರು, ಅಸಮ್ಮೂಢಃ - ಜ್ಞಾನಿಪುರುಷನು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ (ತತ್ವದಿಂದ), ಪುರುಷೋತ್ತಮಮ್ - ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು, ಜಾನಾತಿ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆಯೋ, ಸರ್ವವಿತ್, ಸಃ- ಆ ಸರ್ವಜ್ಞನಾದ ಪುರುಷನು, ಸರ್ವಭಾವೇನ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಿರಂತರ, ಮಾಮ್ - ವಾಸುದೇವ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನೇ, ಭಜತಿ - ಭಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ॥19॥
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ಯಾವ ಜ್ಞಾನಿಪುರುಷನು ನನ್ನನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಆ ಸರ್ವಜ್ಞನಾದ ಪುರುಷನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ವಾಸುದೇವ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನೇ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ ॥19॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವಮ್’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಏವಮ್’ ಅವ್ಯಯವು ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ವರ್ಣನೆಯ ನಿರ್ದೇಶ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಾಮ್’ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಮಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವಾಧಾರ, ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ, ಎಲ್ಲರ ಪರಮ ಸುಹೃದ್ ಎಲ್ಲರ ಏಕಮಾತ್ರ ನಿಯಂತಾ, ಸರ್ವಗುಣ ಸಂಪನ್ನ, ಪರಮ ದಯಾಳು, ಪರಮ ಪ್ರೇಮೀ, ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮೀ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಎರಡೂ ಪುರುಷಗಿಂತ ಉತ್ತಮ ಗುಣಾತೀತ ಮತ್ತು ಸರ್ವಗುಣ ಸಂಪನ್ನ, ಸಾಕಾರ- ನಿರಾಕಾರ, ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮ ಪುರುಷ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ - ಹೀಗೆ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಪೂರ್ಣ ರೂಪದಿಂದ ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಅವನನ್ನು ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಸಮ್ಮೂಢಃ’ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಜ್ಞಾನವು, ಸಂಶಯ, ವಿಪರ್ಯಯ ಮೊದಲಾದ ದೋಷಗಳಿಂದ ಶೂನ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಮೋಹದ ಅಂಶ ಇಲ್ಲವೋ ಅವನನ್ನು ‘ಅಸಮ್ಮೂಢ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಸಮ್ಮೂಢ’ದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಭಗವಂತನು-ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ನನ್ನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಪರಮೇಶ್ವರ ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಅರಿವಿಕೆಯೇ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವವಿದ್’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ‘ಸರ್ವವಿದ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷರ, ಅಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಪುರುಷೋತ್ತಮ-ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ವಿಭಕ್ತ ಮಾಡಿ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾರು ಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರ ಎರಡರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತಮ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ‘ಸರ್ವವಿದ್’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ‘ಸರ್ವವಿದ್’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನನ್ನು ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಪುರುಷನು ಅವನನ್ನು ಸರ್ವ ಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುವುದೆಂದರೇನು? ಹಾಗೂ ‘ಅವನು ನನ್ನನ್ನು ಸರ್ವ ಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಉದ್ದೇಶವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನನ್ನು ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಪುರುಷನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ತೊಡೆದು ಕೇವಲ ಪರಮ ಪ್ರೇಮಾಸ್ಪದ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿಯೇ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರೇಮವಿಡುವುದು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ತತ್ತ್ವ, ರಹಸ್ಯ, ಲೀಲೆ, ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಮಹಿಮೆಯ ಕುರಿತು ಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವುದು, ಅವನ ನಾಮ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಚರಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪಾದಿಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಮನದಿಂದ ಚಿಂತಿಸುವುದು, ಕಿವಿಗಳಿಂದ ಶ್ರವಣಿಸುವುದು, ವಾಣಿಯಿಂದ ಕೀರ್ತಸುವುದು, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಅವನೇ ವ್ಯಾಪ್ತನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ತವ್ಯ - ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತ ಅವನ ಸೇವಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಮುಂತಾಗಿ ಇವೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಜಿಸುವುದಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಅವನು ಸರ್ವಭಾವದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಪ್ರಯೋಗವು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ನೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಪುರುಷನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಹೇಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷರಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ - ಇದೇ ಅವನ ಪರಿಚಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಪುರುಷರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಷಯವನ್ನು ಗುಹ್ಯತಮವೆಂದು ಹೇಳಿ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಫಲದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-20)
ಇತಿ ಗುಹ್ಯತಮಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಿದಮುಕ್ತಂ ಮಯಾನಘ ।
ಏತದ್ಬುದ್ಧ್ವಾ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ನ್ಸ್ಯಾತ್ಕೃತಕೃತ್ಯಶ್ಚ ಭಾರತ ॥
ಅನಘ - ಹೇ ನಿಷ್ಪಾಪ, ಭಾರತ - ಅರ್ಜುನಾ!, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಇದಮ್ - ಈ, ಗುಹ್ಯತಮಮ್ - ಅತಿ ರಹಸ್ಯಯುಕ್ತವಾದ ಗೋಪನೀಯ, ಶಾಸ್ತ್ರಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವು, ಮಯಾ - ನನ್ನ ಮೂಲಕ, ಉಕ್ತಮ್ - ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು,
ಏತತ್ - ಇದನ್ನು, ಬುದ್ಧ್ವಾ - ತತ್ವಶಃ ತಿಳಿದು (ಮನುಷ್ಯನು), ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ - ಜ್ಞಾನಿಯೂ, ಚ - ಮತ್ತು,
ಕೃತಕೃತ್ಯಃ - ಕೃತಾರ್ಥನು, ಸ್ಯಾತ್ - ಆಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 20 ॥
ಹೇ ನಿಷ್ಪಾಪನಾದ ಅರ್ಜುನಾ! ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಈ ಅತಿರಹಸ್ಯಯುಕ್ತವಾದ, ಗೋಪ್ಯವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರವು ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ತತ್ವಶಃ ತಿಳಿದು ಮನುಷ್ಯನು ಜ್ಞಾನಿಯೂ ಮತ್ತು ಕೃತಾರ್ಥನೂ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಘ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಘ’ ಎಂಬುದು ಪಾಪದ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಯಾರಲ್ಲಿ ಪಾಪಗಳೇ ಇಲ್ಲವೋ ಅವನನ್ನು ‘ಅನಘ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ್ನು ‘ಅನಘ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧನೆಗೈದು-ನಿನ್ನೊಳಗೆ ಪಾಪಗಳಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ಅಂತಃ ಕರಣವು ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ನನ್ನ ಈ ಗುಹ್ಯತಮ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಲು ಮತ್ತು ಧಾರಣೆಗೈಯ್ಯಲು ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದೀಯೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಇದಮ್’ ಪದದ ಸಹಿತ ‘ಶಾಸ್ತ್ರಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಸಮಸ್ತ ಗೀತೆಯ ವಾಚಕವೋ?
ಉತ್ತರ - ‘ಇತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಇದಮ್’ ಪದದ ಸಹಿತ ‘ಶಾಸ್ತ್ರಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಈ ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ‘ಇದಮ್’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮತ್ತು ‘ಇತಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅದರ ಸಮಾಪ್ತಿಯ ನಿರ್ದೇಶ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಆದರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಶಾಸ್ತ್ರ’ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಗುಹ್ಯತಮವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಮತ್ತು ‘ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು’ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ-ಇದನ್ನು ಗುಹ್ಯತಮ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದು ಅತಿಶಯ ಗುಪ್ತವಾಗಿಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ನಾನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನ ಮುಂದೆ ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದುದರಿಂದ ನೀನೂ ಕೂಡ ಅಪಾತ್ರರ ಮುಂದೆ ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು. ಹಾಗೂ ‘ಇದು ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು-ಇದು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಸರ್ವಜ್ಞ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಉಪದೇಶಿತವಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಇದು ಸಮಸ್ತ ವೇದ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪರಮ ಸಾರವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು ಹಾಗೂ ತಿಳಿದವನು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗುವುದು ಮತ್ತು ‘ಕೃತಕೃತ್ಯ’ನಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪಾದಿಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನನ್ನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಈ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತತ್ತ್ವಶಃ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವವನು ಯಾವುದು ಆ ಭಗವಾನ್ ಪುರುಷೋತ್ತಮನನ್ನು ಅಪರೋಕ್ಷ ಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆಯೋ ಅದೇ ಅವನು ಬುದ್ಧಿವಂತ ಅರ್ಥಾತ್ ಜ್ಞಾನಿಯಾಗುವುದಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದು, ಎಲ್ಲದರ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ
ಸಂವಾದೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮಯೋಗೋ ನಾಮ ಪಂಚದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 15 ॥
॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥
॥ ಅಥ ಷೋಡಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ದೈವಾಸುರಸಂಪದ್ವಿಭಾಗಯೋಗವು ॥
ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು— ಈ ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದೇವಶಬ್ದವಾಚ್ಯ ಪರಮೇಶ್ವರನೊಡನೆ ಸಂಬಂಧ ಇರುವಂತಹ ಹಾಗೂ ಅವನನ್ನು ದೊರಕಿಸಿಕೊಡುವಂತಹ ಸದ್ಗುಣ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರಗಳನ್ನು, ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ದೈವೀಸಂಪತ್ತಿನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಅಸುರರಲ್ಲಿರುವಂತಹ ದುರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಆಸುರೀಸಂಪತ್ತಿನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ದೈವಾಸುರಸಂಪದ್ವಿಭಾಗ ಯೋಗ’ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.
ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ— ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೂರರವರೆಗೆ ದೈವೀಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ವರ್ಣನೆಗೈದು ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಐದರಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಫಲವು ಮುಕ್ತಿಯೆಂದೂ ಮತ್ತು ಆಸುರೀಸಂಪತ್ತಿನ ಫಲವು ಬಂಧನವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ದೈವೀಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದವನೆಂದು ಹೇಳಿ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಆರರಲ್ಲಿ ಪುನಃ ದೈವ ಮತ್ತು ಆಸುರ ಈ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಸಂಕೇತಮಾಡಿ ಆಸುರ ಸರ್ಗವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ಕೇಳಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ಏಳರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತರತನಕ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮನುಷ್ಯರ ದುರ್ಭಾವ, ದುರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರದ ಹಾಗೂ ಆ ಜನರ ದುರ್ಗತಿಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಆಸುರೀಸಂಪತ್ತಿನ ಪ್ರಧಾನವಾದ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭವನ್ನು ನರಕದ ಬಾಗಿಲು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಅವುಗಳಿಂದ ಪಾರಾದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ದೈವೀಸಂಪತ್ತಿನ ಸಾಧನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಮಗತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದು ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಆಸುರೀ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸೀ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿರುವಂತಹ ಮೂಢರು ನನ್ನ ಭಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ನನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿಮೂರು ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ದೈವೀ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾತ್ಮಾ ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮದೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನನ್ನ ಭಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಬೇರೆಯೇ ಪ್ರಸಂಗವು ನಡೆಯುತ್ತ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅಲ್ಲಿ ದೈವೀಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು - ಯಾವ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮರು ನನ್ನನ್ನು ‘ಪುರುಷೋತ್ತಮ’ನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನ ಭಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ಕುರಿತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸರ್ವಭಾವದಿಂದ ಅವನ ಭಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹ ದೈವೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪುರುಷರ ಮತ್ತು ಅವನ ಭಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರುವ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯರ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಇಬ್ಬರ ಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ದೈವೀಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಾತ್ವಿಕ ಪುರುಷರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-1)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಅಭಯಂ ಸತ್ತ್ವಸಂಶುದ್ಧಿರ್ಜ್ಞಾನಯೋಗವ್ಯವಸ್ಥಿತಿಃ ।
ದಾನಂ ದಮಶ್ಚ ಯಜ್ಞಶ್ಚ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಸ್ತಪ ಆರ್ಜವಮ್ ॥
ಅಭಯಮ್ - ಭಯದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವ, ಸತ್ವಸಂಶುದ್ಧಿಃ - ಅಂತಃಕರಣದ ಪೂರ್ಣ ನಿರ್ಮಲತೆ,
ಜ್ಞಾನಯೋಗವ್ಯವಸ್ಥಿತಿಃ - ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ದೃಢವಾದ ಸ್ಥಿತಿ, ಚ - ಮತ್ತು,
ದಾನಮ್ - ಸಾತ್ವಿಕದಾನ, ದಮಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ದಮನ, ಯಜ್ಞಃ - ಭಗವಂತನ, ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಗುರುಜನರ
ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿ ಉತ್ತಮ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ (ಹಾಗೂ), ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಃ - ವೇದ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪಠನ-ಪಾಠನ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ನಾಮ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಕೀರ್ತನೆ, ತಪಃ - ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದು,
ಚ - ಮತ್ತು, ಆರ್ಜವಮ್ - ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಅಂತಃಕರಣದ ಸರಳತೆ ।। 1 ।।
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು - ಭಯದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವ, ಅಂತಃಕರಣದ ಪೂರ್ಣನಿರ್ಮಲತೆ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ದೃಢವಾದ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಸಾತ್ವಿಕದಾನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ದಮನ, ಭಗವಂತನ, ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಗುರುಜನರ ಪೂಜೆ ಹಾಗೂ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿ ಉತ್ತಮ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ, ವೇದ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪಠನ-ಪಾಠನ, ಭಗವಂತನ ನಾಮ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಕೀರ್ತನೆ, ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಶರೀರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತವಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣದ ಸರಳತೆ ।। 1 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ಅಭಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಷ್ಟದ ವಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಅನಿಷ್ಟದ ಸಂಯೋಗದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಮನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಹೇಡಿತನದ ವಿಕಾರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅದರ ಹೆಸರು ಭಯವಾಗಿದೆ - ಹೇಗೆಂದರೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ನಾಶದ ಭಯ, ಅಪಮಾನದ ಭಯ, ನಿಂದೆಯ ಭಯ, ರೋಗದ ಭಯ, ರಾಜದಂಡನೆಯ ಭಯ, ಭೂತ ಪ್ರೇತಾದಿಗಳ ಭಯ ಮತ್ತು ಮರಣದ ಭಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಇತ್ಯಾದಿ. ಇವೆಲ್ಲದರ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವದ ಹೆಸರು ‘ಅಭಯ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸತ್ವಸಂಶುದ್ಧಿ’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸತ್ತ್ವ’ ಎಂದು ಅಂತಃಕರಣಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ಮಮಕಾರ-ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಮೋಹ-ಮತ್ಸರ ಮೊದಲಾದ ವಿಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಕಲುಷಿತ ಪಾಪಮಯ ಭಾವಗಳು ಇರುತ್ತವೋ ಅವುಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣವು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ನಿರ್ಮಲ, ಪರಿಶುದ್ಧ ವಾಗುವುದೇ ‘ಸತ್ತ್ವಸಂಶುದ್ಧಿ’ (ಅಂತಃಕರಣದ ಸಮ್ಯಕ್ಶುದ್ಧಿ)ಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥ ರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಯಾರು ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವುದಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದಾನಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ದೇಶ, ಕಾಲ ಮತ್ತು ಪಾತ್ರದ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಅನ್ನ, ವಸ, ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಔಷಧಾದಿ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸುವ ಹೆಸರು ‘ದಾನ’ವಾಗಿದೆ (17/20).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದಮಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ವಿಮುಖವಾಗಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು ತನ್ನ ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ‘ದಮ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಜ್ಞಃ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಹಾಗೂ ದೇವತಾ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಮಹಾತ್ಮರು, ಅತಿಥಿ, ತಂದೆ-ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಹಿರಿಯರನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದು; ಹೋಮಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಬಲಿವೈಶ್ವದೇವ ಮಾಡುವುದು ಮುಂತಾದವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ‘ಯಜ್ಞ’ವಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದು; ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ-ವೈರಾಗ್ಯದ ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ತತ್ತ್ವ, ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಅವನ ದಿವ್ಯಲೀಲೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿದೆಯೋ ಆ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಪುರಾಣ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಓದುವುದು-ಓದಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ನಾಮ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಕೀರ್ತನೆಮಾಡುವುದು ಮೊದಲಾದವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯವಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಪಃ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ತನ್ನ ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಾ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತಪಿಸುವುದರ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ‘ತಪ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶಾರೀರಿಕ, ವಾಚಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ತಪದ ನಿರೂಪಣೆಯಿದೆಯೋ ಇಲ್ಲಿ ತಪಃ ಪದದಿಂದ ಅದರ ನಿರ್ದೇಶವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸಾ, ಸತ್ಯ, ಶೌಚ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಜವ ಮೊದಲಾದ ಯಾವ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಪದ ಅಂಗರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಣೆಯಾಗಿದೆಯೋ ಇಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ಆರ್ಜವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ಸರಳತೆಯನ್ನು ‘ಆರ್ಜವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-2)
ಅಹಿಂಸಾ ಸತ್ಯಮಕ್ರೋಧಸ್ತ್ಯಾಗಃ ಶಾಂತಿರಪೈಶುನಮ್ ।
ದಯಾ ಭೂತೇಷ್ವಲೋಲುಪ್ತ್ವಂ ಮಾರ್ದವಂ ಹ್ರೀರಚಾಪಲಮ್ ॥
ಅಹಿಂಸಾ-ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿಯೂ ಕಷ್ಟಕೊಡದಿರುವುದು, ಸತ್ಯಮ್- ಯಥಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯವಾದ ಭಾಷಣ, ಅಕ್ರೋಧಃ - ತನಗೆ ಅಪಕಾರಮಾಡಿದವರ ಮೇಲೆಯೂ ಕೋಪಿಸದಿರುವುದು, ತ್ಯಾಗಃ - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು, ಶಾಂತಿಃ - ಅಂತಃಕರಣದ ಉಪರತಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಚಿತ್ತಚಾಂಚಲ್ಯತೆಯ ಅಭಾವ, ಅಪೈಶುನಮ್ - ಯಾರನ್ನೂ ನಿಂದಿಸದಿರುವುದು, ಭೂತೇಷು ದಯಾ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೇತುರಹಿತವಾದ ದಯೆ, ಅಲೋಲುಪ್ತ್ವಮ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳೊಡನೆ ಸಂಯೋಗವಾದಾಗಲೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗದಿರುವಿಕೆ, ಮಾರ್ದವಮ್ - ಕೋಮಲತೆ, ಹ್ರೀಃ - ಲೋಕ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಲಜ್ಜೆಪಡುವುದು (ಮತ್ತು), ಅಚಾಪಲಮ್ - ವ್ಯರ್ಥವಾದ ಚೇಷ್ಟೆಗಳ ಅಭಾವ ।। 2 ।।
ಮನಸ್ಸು, ಮಾತು ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿಯೂ ಕಷ್ಟಕೊಡದಿರುವುದು, ಯಥಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದು, ತನಗೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡಿದವರ ಮೇಲೆಯೂ ಕೋಪಿಸದಿರುವುದು, ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು, ಅಂತಃಕರಣದ ಉಪರತಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಚಿತ್ತಚಾಂಚಲ್ಯದ ಅಭಾವ, ಯಾರನ್ನೂ ನಿಂದಿಸದಿರುವುದು, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರಣರಹಿತವಾದ ದಯೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳೊಡನೆ ಸಂಯೋಗವಾದಾಗಲೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗದಿರುವಿಕೆ, ಕೋಮಲತೆ, ಲೋಕ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಲಜ್ಜೆ ಮತ್ತು ವ್ಯರ್ಥವಾದ ಚೇಷ್ಟೆಯ ಅಭಾವ ।। 2 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ಅಹಿಂಸಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ಜೀವಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಲೋಭ, ಮೋಹ ಅಥವಾ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅಧಿಕವಾಗಿ, ಮಧ್ಯಮವಾಗಿ ಅಥವಾ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಸ್ವತಃ ಕೊಡುವುದು, ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಕೊಡಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಯಾರು ಯಾರಿಗಾದರೂ ಕಷ್ಟಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸುವುದು ಇವೆಲ್ಲಾ ಹಿಂಸೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನ, ವಾಣೀ, ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ ಮನದಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ಕೆಡುಕನ್ನು ಬಯಸದೆ ಇರುವುದು; ಯಾರನ್ನೂ ಬೈಯ್ಯದಿರುವುದು, ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡದೇ ಇರುವುದು ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಹಾನಿಕಾರಕ ವಚನಗಳನ್ನೂ ಹೇಳದೇ ಇರುವುದು ಹಾಗೂ ಶರೀರದಿಂದ ಹಿಂಸಿಸದೇ ಇರುವುದು, ಕಷ್ಟ ಕೊಡದೇ ಇರುವುದು ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಹಾನಿಯನ್ನೂ ಮಾಡದಿರುವುದು ಮೊದಲಾದವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅಹಿಂಸೆಯ ಪ್ರಕಾರಗಳಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ಸತ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಅನುಭವಿಸಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕಪಟವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯಥಾಸಂಭವ ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಹಿತಕರ ಮಾತನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವುದನ್ನು ‘ಸತ್ಯ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಕ್ರೋಧಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸ್ವಭಾವದೋಷದಿಂದ ಅಥವಾ ಯಾರ ಮೂಲಕವಾಗಲೀ ಅಪಮಾನ, ಅಪಕಾರ, ನಿಂದೆ, ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ದುರ್ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅಥವಾ ಯಾರದ್ದಾದರೂ ಅನೀತಿಯುಕ್ತ ಕಾರ್ಯ ನೋಡಿಕೊಂಡು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಒಂದು ದ್ವೇಷಪೂರ್ಣ ಉತ್ತೇಜನಮಯ ವೃತ್ತಿಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಇದು ಒಳಗಿನ ಕ್ರೋಧವಾಗಿದೆ; ಇದರ ನಂತರ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಉರಿ, ಮುಖದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾಗುತ್ತವೋ ಇದು ಹೆಚ್ಚಾದ ಕ್ರೋಧದ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಆ ಉರಿಯುವ ಮತ್ತು ಉರಿಸುವ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ವೃತ್ತಿಗಳ ಹೆಸರು ‘ಕ್ರೋಧ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ವೃತ್ತಿಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವೇ ‘ಅಕ್ರೋಧ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ತ್ಯಾಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಕೇವಲ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ, ನನಗೆ ಈ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅಥವಾ ನಾನಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಕೈಯ್ಯ ಸೂತ್ರದ ಬೊಂಬೆ ಮಾತ್ರವಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಭಗವಂತನೇ ತನ್ನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಮಾಡಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದಾನೆ, ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಾನು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ-ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದೇ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದೂ ಕೂಡ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮೋನ್ನತಿಯಲ್ಲಿ ವಿರೋಧಿ ವಸ್ತು, ಭಾವ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರದ ತ್ಯಾಗದ ಹೆಸರೂ ಕೂಡ ‘ತ್ಯಾಗ’ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ಶಾಂತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಜಗತ್ತಿನ ಚಿಂತನದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದ ಮೇಲೆ ವಿಕ್ಷೇಪರಹಿತ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಇರುತ್ತದೋ-ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಶಾಂತಿ’ಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಪೈಶುನ’ ಎಂದು ಯಾವುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಬೇರೆಯವರ ದೋಷಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುವುದು ಅಥವಾ ಅವುಗಳನ್ನು ಜನರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಪರರನ್ನು ನಿಂದೆ ಮಾಡುವುದು, ಚಾಡಿ ಹೇಳುವುದು ಪಿಶುಣತೆಯಾಗಿದೆ; ಇದರ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವದ ಹೆಸರು ‘ಅಪೈಶುನ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ದಯೆಯಿಡುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ ದುಃಖಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅದರ ದುಃಖವನ್ನು ಯಾವುದಾದರೂ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥ ಚಿಂತನೆಮಾಡದೆ ನಿವಾರಣೆ ಮಾಡುವುದರ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅದನ್ನು ಸುಖಿ ಯಾಗಿಸುವ ಭಾವಯಾವುದಿದೆಯೋ ಅದಕ್ಕೆ ‘ದಯೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಡದೇ ಇರುವುದು ‘ಅಹಿಂಸೆ’ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಸುಖ ಕೊಡುವ ಭಾವ ‘ದಯೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ದಯೆಯ ಭೇದವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ಅಲೋಲುಪತ್ತ್ವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗವಾದಾಗ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರು ಸುಖಪಡುವುದನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ಆಕರ್ಷಿತವಾಗುವುದು ‘ಲೋಲುಪತೆ’ ಯಾಗಿದೆ. ಸರ್ವಥಾ ಇದರ ಅಭಾವದ ಹೆಸರು ‘ಅಲೋಲುಪತ್ತ್ವ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಾರ್ದವ’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಂತಃಕರಣ, ಮಾತು ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಠೋರತೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಅವುಗಳು ಅತಿಶಯ ಕೋಮಲವಾಗುವುದನ್ನೇ ‘ಮಾರ್ದವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹ್ರೀ’ಎಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ವೇದ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಲೋಕ - ವ್ಯವಹಾರದ ವಿರುದ್ಧ ಆಚರಣೆ ಮಾಡದಿರುವ ನಿಶ್ಚಯವಾದ ಕಾರಣ ಅವುಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಕೋಚವಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ‘ಹ್ರೀ’ ಅಂದರೆ ಲಜ್ಜೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಚಾಪಲ’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕೈ-ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಆಡಿಸುವುದು, ಸುಮ್ಮನೇ ಎಲೆ-ಹುಲ್ಲು ಕೀಳುವುದು, ನೆಲ ಕೆರೆಯುವುದು, ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಹರಟುತ್ತಾ ಇರುವುದು, ತಲೆ-ಬಾಲ ಇಲ್ಲದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸುವುದು ಮೊದಲಾದ ಕೈ-ಕಾಲು, ಮಾತು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ವ್ಯರ್ಥ ಚೇಷ್ಟೆಗಳ ಹೆಸರು ಚಪಲತೆಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಪ್ರಮಾದವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸರ್ವಥಾ ಇದರ ಅಭಾವವನ್ನು ‘ಅಚಾಪಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-3)
ತೇಜಃ ಕ್ಷಮಾ ಧೃತಿಃ ಶೌಚಮದ್ರೋಹೋ ನಾತಿಮಾನಿತಾ ।
ಭವಂತಿ ಸಂಪದಂ ದೈವೀಮಭಿಜಾತಸ್ಯ ಭಾರತ ॥
ತೇಜಃ - ತೇಜಸ್ಸು, ಕ್ಷಮಾ - ಕ್ಷಮೆ, ಧೃತಿಃ - ಧೈರ್ಯ, ಶೌಚಮ್ - ಬಾಹ್ಯಶುದ್ಧಿ (ಹಾಗೂ), ಅದ್ರೋಹಃ - ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ಶತ್ರುಭಾವವಿಲ್ಲದಿರುವುದು (ಮತ್ತು), ನಾತಿಮಾನಿತಾ - ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪೂಜ್ಯತೆಯ ಅಭಿಮಾನದ ಅಭಾವ (ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಾದರೋ), ಭಾರತ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ದೈವೀಮ್, ಸಂಪದಮ್ - ದೈವೀಸಂಪತ್ತನ್ನು, ಅಭಿಜಾತಸ್ಯ - ಪಡೆದು ಉತ್ಪನ್ನರಾದ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಭವಂತಿ - ಆಗಿವೆ ।। 3 ।।
ತೇಜಸ್ಸು, ಕ್ಷಮೆ, ಧೈರ್ಯ, ಬಾಹ್ಯಶುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ಶತ್ರುಭಾವಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಮತ್ತು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪೂಜ್ಯತೆಯ ಅಭಿಮಾನದ ಅಭಾವ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಇವೆಲ್ಲಾ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದು ಜನಿಸಿರುವ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ. ।। 3 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ತೇಜ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಪ್ರಭಾವದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರ ಎದುರಲ್ಲಿ ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಮತ್ತು ನೀಚಪ್ರಕೃತಿಯ ಮನುಷ್ಯರೂ ಕೂಡ ಪ್ರಾಯಶಃ ಅನ್ಯಾಯಾಚಾರಣೆಯಿಂದ ಹಿಂದೆಗೆದು ಅವರ ಮಾತಿನಂತೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೋ ಆ ಶಕ್ತಿವಿಶೇಷದ ಹೆಸರು ‘ತೇಜ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕ್ಷಮೆ’ ಯಾವ ಭಾವದ ಹೆಸರಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ತನಗೆ ಅಪರಾಧ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಶಿಕ್ಷೆ ಕೊಡುವ-ಕೊಡಿಸುವ ಭಾವವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಸೇಡು ತೀರಿಸುವ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅವರ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಅಪರಾಧಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವುದು ಮತ್ತು ಅವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಮರೆತುಬಿಡುವುದು ‘ಕ್ಷಮೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಅಕ್ರೋಧದಲ್ಲಾದರೋ ಕೇವಲ ಕ್ರೋಧದ ಅಭಾವ ಮಾತ್ರವೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕ್ಷಮೆಯಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧದ ನ್ಯಾಯೋಚಿತ ದಂಡಕೊಡುವ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಅಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಕ್ಷಮೆಯ ಪರಸ್ಪರ ಭೇದವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಧೃತಿ’ ಎಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಮಹಾ-ಮಹಾ ಆಪತ್ತು, ಭಯ ಅಥವಾ ದುಃಖ ಬಂದೊದಗಿದಾಗಲೂ ಕೂಡ ವಿಚಲಿತನಾಗದೇ ಇರುವುದು; ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಭಯ ಅಥವಾ ಲೋಭದಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗದೇ ಇರುವುದು ‘ಧೃತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಧೈರ್ಯವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ಶೌಚ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಸತ್ಯತಾಪೂರ್ವಕ ಪವಿತ್ರ ವ್ಯವಹಾರದಿಂದ ದ್ರವ್ಯದ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆ ದ್ರವ್ಯದಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಅನ್ನದಿಂದ ಆಹಾರದ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ವರ್ತನೆಯಿಂದ ಆಚರಣೆಗಳ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜಲ-ಮೃತ್ತಿಕಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ತೊಳೆಯುವ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಶರೀರದ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಬಾಹ್ಯಶೌಚ ಅರ್ಥಾತ್ ಹೊರಗಿನ ಶುದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶೌಚ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಒಳಗಿನ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ‘ಸತ್ತ್ವಸಂಶುದ್ಧಿ’ಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳಿಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅದ್ರೋಹ’ದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ಶತ್ರುತ್ವದ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಕೂಡ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ದ್ವೇಷ ಅಥವಾ ಶತ್ರುತ್ವದ ಭಾವವಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ‘ಅದ್ರೋಹ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನ ಅತಿಮಾನಿತಾ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ತನ್ನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ, ದೊಡ್ಡವ ಅಥವಾ ಪೂಜ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಪೂಜೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇಚ್ಛಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದೆಯೂ ಕೂಡ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳು ದೊರಕಿದಾಗ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವುದು-ಇವು ಅತಿಮಾನಿತೆಯ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವದ ಹೆಸರು ‘ನ ಅತಿಮಾನಿತಾ’ ಎಂದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೈವೀಸಂಪತ್ತು’ ಎಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ದೇವ’ ಭಗವಂತನ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸುವಂತಹ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನರೂಪೀ ಸದ್ಗುಣ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರಗಳ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ದೈವೀಸಂಪತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ದೈವೀಪ್ರಕೃತಿ ಯೆಂದೂ ಇದರ ಹೆಸರೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇವೆಲ್ಲವು ದೈವೀಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ’- ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದವರೆಗೆ ಎರಡೂವರೆ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಾರು ಲಕ್ಷಣಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆ ದೈವೀ ಸಂಪದ್ರೂಪೀ ಸದ್ಗುಣ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರದ್ದೇ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇವೆಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಯಾರಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಇರುತ್ತವೋ ಅಥವಾ ಯಾರು ಸಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೋ ಆ ಪುರುಷನು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ದೈವೀಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣನೆಗೈದು ಈಗ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಆಸುರೀಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಯುಕ್ತರಾದ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ
(ಶ್ಲೋಕ-4)
ದಂಭೋ ದರ್ಪೋಽಭಿಮಾನಶ್ಚ ಕ್ರೋಧಃ ಪಾರುಷ್ಯಮೇವ ಚ ।
ಅಜ್ಞಾನಂ ಚಾಭಿಜಾತಸ್ಯ ಪಾರ್ಥ ಸಂಪದಮಾಸುರೀಮ್ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ದಂಭಃ - ದಂಭವು, ದರ್ಪಃ - ಅಹಂಕಾರವು, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಭಿಮಾನಃ - ಅಭಿಮಾನವು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಕ್ರೋಧಃ - ಕೋಪವು, ಪಾರುಷ್ಯಮ್ - ಕಠೋರತೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಜ್ಞಾನಮ್ - ಅಜ್ಞಾನವು, ಏವ - ಇವೆಲ್ಲವೂ, ಆಸುರೀಮ್ - ಆಸುರೀ, ಸಂಪದಮ್ - ಸಂಪತ್ತನ್ನು, ಅಭಿಜಾತಸ್ಯ - ಪಡೆದು ಜನಿಸಿರುವ ಪುರುಷರ (ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ). ।। 4 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ದಂಭ, ಅಹಂಕಾರ, ಅಭಿಮಾನ, ಕ್ರೋಧ, ಕಠೋರತೆ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನ ಇವೆಲ್ಲಾ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದು ಹುಟ್ಟಿರುವ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ. ।। 4 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ದಂಭ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಾಗಿ, ಧನಾದಿಗಳ ಲೋಭಕ್ಕಾಗಿ ಅಥವಾ ಯಾರ ನ್ನಾದರೂ ಮೋಸಗೊಳಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ, ಭಗವದ್ಭಕ್ತ, ಜ್ಞಾನೀ ಅಥವಾ ಮಹಾತ್ಮಾ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅಥವಾ ತೋರಿಕೆಗೆ ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯ, ದಾನಿಯೆಂದು, ಭಕ್ತಿಯ, ವ್ರತ ಉಪವಾಸಾದಿಗಳ, ಯೋಗಸಾಧನೆಯ ಹಾಗೂ ಯಾವುದಾದರೂ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮಾಡುವ ಆಡಂಬರವನ್ನು ‘ದಂಭ’ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ದರ್ಪ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ವಿದ್ಯಾ, ಧನ, ಕುಟುಂಬ, ಜಾತಿ, ವಯಸ್ಸು, ಬಲ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಹಂಕಾರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ-ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಬೇರೆಯವರನ್ನು ತುಚ್ಛವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವರನ್ನು ಅವಹೇಳನ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ದರ್ಪ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಭಿಮಾನ’ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ತನ್ನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ, ದೊಡ್ಡವನು ಅಥವಾ ಪೂಜ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಪೂಜ್ಯೆತೆ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಹಾಗೂ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳು ದೊರಕಿದಾಗ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವುದು ‘ಅಭಿಮಾನ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ಕ್ರೋಧ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಕೆಟ್ಟ ಅಭ್ಯಾಸದ ಅಥವಾ ಕ್ರೋಧೀ ಮನುಷ್ಯರ ಸಂಗದ ಕಾರಣ ಅಥವಾ ಬೇರೆಯವರ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ತಿರಸ್ಕಾರ, ಅಪಕಾರ, ನಿಂದೆಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಮನಸ್ಸಿನ ವಿರುದ್ಧ ಕಾರ್ಯವಾದಾಗ, ಬೇರೆಯವರಿಂದ ದುರ್ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅಥವಾ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ದ್ವೇಷಯುಕ್ತ ಉತ್ತೇಜನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಯಾವುದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಹಿಂಸೆಯ ಭಾವಗಳು ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತವೋ, ಕಣ್ಣು ಕೆಂಪಾಗುವುದು, ತುಟಿ ನಡುಗುವುದು, ಮುಖದ ಆಕೃತಿ ಭಯಾನಕವಾಗುವುದು, ಬುದ್ಧಿ ನಾಶವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯದ ವಿವೇಕ ಉಳಿಯದಿರುವುದು ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ‘ಉತ್ತೇಜಿತವೃತ್ತಿ’ಯ ಹೆಸರು ‘ಕ್ರೋಧ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪಾರುಷ್ಯ’ ಯಾವುದರ ಹೆಸರಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಕೋಮಲತೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವದ ಅಥವಾ ಕಠೋರತೆಯ ಹೆಸರು ‘ಪಾರುಷ್ಯ’ವಾಗಿದೆ. ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಬೈಯ್ಯುವುದು, ಕಟುವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದು, ವ್ಯಂಗ್ಯಮಾಡುವುದು ಮೊದಲಾದ ಮಾತಿನ ಕಠೋರತೆಯಿದೆಯೋ; ವಿನಯದ ಅಭಾವ, ಶರೀರದ ಕಠೋರತೆ ಇದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಕ್ಷಮೆ ಮತ್ತು ದಯೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಸೇಡು-ಕ್ರೂರತೆಯ ಭಾವವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನ ಕಠೋರತೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಜ್ಞಾನ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸತ್ಯ-ಅಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವುದು ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು’ ಎಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ‘ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮನುಷ್ಯರ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಮನ್ನಿಸದೇ ಇರುವ, ಅದರ ವಿರೋಧೀ ನಾಸ್ತಿಕ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ‘ಅಸುರ’ರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಜನರಲ್ಲಿ ಯಾವ ದುರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರಗಳ ಸಮುದಾಯವಿರುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆಸರೀಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗುಣ ದುರಾಚಾರಗಳ ಸಮುದಾಯ ರೂಪೀ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇವೆಲ್ಲವು ಅಥವಾ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಲಕ್ಷಣ ಯಾರಲ್ಲಿ ಇದೆಯೋ ಅವನನ್ನು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದವನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಆಸುರೀಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣನೆಗೈದು ಈಗ ಭಗವಂತನು ಎರಡೂ ಸಂಪತ್ತುಗಳ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಯುಕ್ತನೆಂದು ಹೇಳಿ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-5)
ದೈವೀ ಸಂಪದ್ವಿಮೋಕ್ಷಾಯ ನಿಬಂಧಾಯಾಸುರೀ ಮತಾ ।
ಮಾ ಶುಚಃ ಸಂಪದಂ ದೈವೀಮಭಿಜಾತೋಽಸಿ ಪಾಂಡವ ॥
ದೈವೀ, ಸಂಪತ್ - ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು, ವಿಮೋಕ್ಷಾಯ - ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ (ಮತ್ತು), ಆಸುರೀ - ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು, ನಿಬಂಧಾಯ - ಬಂಧಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ (ಎಂದು), ಮತಾ - ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ, (ಅತಃ) - ಆದ್ದರಿಂದ, ಪಾಂಡವ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! (ನೀನು),
ಮಾ, ಶುಚಃ - ಶೋಕಪಡಬೇಡ, (ಯತಃ) - ಏಕೆಂದರೆ (ನೀನು), ದೈವೀಮ್, ಸಂಪದಮ್ - ದೈವೀಸಂಪತ್ತನ್ನು,
ಅಭಿಜಾತಃ - ಪಡೆದು ಜನಿಸಿರುವ, ಅಸಿ - ಆಗಿರುವೆ. ।। 5 ।।
ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಬಂಧಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಶೋಕಪಡಬೇಡ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ದೈವೀಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದು ಜನಿಸಿರುವೆ ।। 5 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೈವೀ-ಸಂಪತ್ತು ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ’- ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗಂತನು-ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸಾತ್ವಿಕ ಗುಣ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳ ಸಮುದಾಯರೂಪೀ ಯಾವ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೋ ಅದು ಮನುಷ್ಯ ನನ್ನು ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನನ್ನಾಗಿಸಿ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸು ವಂತಹುದೆಂದು ವೇದ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮರೆಲ್ಲರೂ ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತು ಬಂಧನಕ್ಕಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಯಾವುದರ ವರ್ಣನೆಯು ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮಾಡಿ ದ್ದಾನೋ ಅಂತಹ ದುರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರರೂಪೀ ಯಾವ ರಜೋಮಿಶ್ರಿತ ತಮೋಗುಣ ಪ್ರಧಾನ ಭಾವಗಳ ಸಮುದಾಯವಿದೆಯೋ ಅದೇ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅದು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಸುವಂತಹುದು ಮತ್ತು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ವೇದ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮರೆಲ್ಲರೂ ಈ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನಿಗೆ - ‘ನೀನು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದು ಹುಟ್ಟಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶೋಕಿಸಬೇಡ’ - ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತ-ನೀನು ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದು ಹುಟ್ಟಿರುವೆ, ದೈವೀಸಂಪತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷ್ಮಣಗಳು ನಿನ್ನೊಳಗೆ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿವೆ. ಮತ್ತು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತು ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಶೋಕ ಪಡಬಾರದು.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೂ ಕೂಡ ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ವರ್ಣನೆಯು ತುಂಬಾ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಆಚಾರ - ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಅದರ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-6)
ದ್ವೌ ಭೂತಸರ್ಗೌ ಲೋಕೇಽಸ್ಮಿನ್ದೈವ ಆಸುರ ಏವ ಚ ।
ದೈವೋ ವಿಸ್ತರಶಃ ಪ್ರೋಕ್ತ ಆಸುರಂ ಪಾರ್ಥ ಮೇ ಶೃಣು ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಅಸ್ಮಿನ್ - ಈ, ಲೋಕೇ - ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಭೂತಸರ್ಗೌ - ಭೂತಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ ಎಂದರೆ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯ, ದ್ವೌ ಏವ - ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ (ಒಂದಾದರೋ), ದೈವಃ - ದೈವೀಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳದ್ದು, ಚ - ಮತ್ತು (ಎರಡನೆಯದು), ಆಸುರಃ - ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳದ್ದು (ಅವುಗಳಲ್ಲಿ), ದೈವಃ - ದೈವೀಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳದ್ದಾದರೋ, ವಿಸ್ತರಶಃ- ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಪ್ರೋಕ್ತಃ - ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು (ಈಗ ನೀನು), ಆಸುರಮ್ - ಆಸುರೀ-ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಕೂಡ ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಮೇ - ನನ್ನಿಂದ, ಶೃಣು - ಕೇಳು. ।। 6 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ ಅಂದರೆ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವು ಎರಡೇ ಪ್ರಕಾರ ದ್ದಾಗಿದೆ. ಒಂದಾದರೋ ದೈವೀಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳದ್ದು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಆಸುರೀಪ್ರಕೃತಿಯಳ್ಳದ್ದು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳವರನ್ನು ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈಗ ನೀನು ಆಸುರೀಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವನ್ನೂ ಕೂಡ ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು. ।। 6 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭೂತಸರ್ಗೌ’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯ’ವೆಂದು ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸರ್ಗ’ವೆಂದು ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಭೂತಸರ್ಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಸ್ಮಿನ್ಲೋಕೇ’ ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಭೂತಸರ್ಗೌ’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯ’ವೆಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರವೆಂದು ಹೇಳಿ ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಏವ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿರುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯದ ಅನೇಕ ಭೇದಗಳಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಎರಡೇ ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಭೇದಗಳು ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೇ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಒಂದು ದೈವೀಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳದ್ದು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಆಸುರೀಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳದ್ದು’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾ-ಮನುಷ್ಯರ ಆ ಎರಡು ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರು ಸಾತ್ವಿಕರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರು ದೈವೀಪ್ರಕೃತಿಯವರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಯಾರು ರಜೋಮಿಶ್ರಿತ ತಮಃ ಪ್ರಧಾನರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರು ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯವರಾಗಿದ್ದಾರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ರಾಕ್ಷಸೀ’ ಮತ್ತು ‘ಮೋಹಿನೀ’ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಮುದಾಯದ ಅಂತರ್ಗತವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೈವೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವನ್ನು’ ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ಹೇಳಲಾಯಿತು, ಈಗ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯವರನ್ನೂ ಕೂಡ ಕೇಳು’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೂರರತನಕ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ದೈವೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯದ ಸ್ವಭಾವ, ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮನುಷ್ಯರ ಸ್ವಭಾವ, ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರದ ವರ್ಣನೆಯು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿಯೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನೀನು ಅದನ್ನುಕೂಡ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕೇಳು.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಅದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-7)
ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ಚ ನಿವೃತ್ತಿಂ ಚ ಜನಾ ನ ವಿದುರಾಸುರಾಃ ।
ನ ಶೌಚಂ ನಾಪಿ ಚಾಚಾರೋ ನ ಸತ್ಯಂ ತೇಷು ವಿದ್ಯತೇ ॥
ಆಸುರಾಃ - ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದವರಾದ, ಜನಾಃ - ಮನುಷ್ಯರು, ಪ್ರವೃತ್ತಿಮ್ - ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ನಿವೃತ್ತಿಮ್ - ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು, ಚ - ಕೂಡ, ನ, ವಿದುಃ - ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ (ಆದ್ದರಿಂದ), ತೇಷು - ಅವರಲ್ಲಿ, ನ, ಶೌಚಮ್ - ಬಾಹ್ಯ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಶುದ್ಧಿಯಿರುವುದಿಲ್ಲ, ನ, ಆಚಾರಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆಚರಣೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸತ್ಯಮ್,
ಅಪಿ - ಸತ್ಯಭಾಷಣವೂ ಕೂಡ, ನ, ವಿದ್ಯತೇ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ।। 7 ।।
ಆಸುರೀ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ - ಇವೆರಡನ್ನೂ ಕೂಡ ಅರಿಯರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಯ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಶುದ್ಧಿಯಾಗಲೀ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆಚರಣೆಯಾಗಲೀ ಮತ್ತು ಸತ್ಯಭಾಷಣವಾಗಲೀ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ।। 7 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ’ - ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಕರ್ಮದ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಯಥಾರ್ಥ ಶ್ರೇಯಸ್ಸುಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯರು ಅದರಲ್ಲೇ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಬೇಕು. ಮತ್ತು ಯಾವ ಕರ್ಮದ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಅವನತಿಯಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಅಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗಬೇಕು. ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ-ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರು ಈ ಕರ್ತವ್ಯ- ಅಕರ್ತವ್ಯ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಏನೆಲ್ಲ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬರುತ್ತದೋ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡಲು ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವರಲ್ಲಿ ಶೌಚ, ಆಚಾರ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ’- ಈ ಮಾತಿನಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹೊರಗಿನ ಮತ್ತು ಒಳಗಿನ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ‘ಶೌಚ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ವಿಸ್ತೃತ ವಿವೇಚನೆಯು ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಯಾವುದರಿಂದ ಇಂತಹ ಪವಿತ್ರತೆಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಉತ್ತಮ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ‘ಆಚಾರ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಪಟ ಹಿತವಾದ ಯಥಾರ್ಥ ಮಾತಿಗೆ ಸತ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅದರ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನಿಂದ - ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಒಂದೂ ಕೂಡ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲದೆ ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಅಪವಿತ್ರತೆ, ದುರಾಚಾರ ಮತ್ತು ಮಿಥ್ಯಾ ಭಾಷಣವೇ ಇರುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ನ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ‘ಅಪಿ’ ಇವುಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನುತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದವರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅಪವಿತ್ರತೆಯೇ ಅಲ್ಲ, ಅವರಲ್ಲಿ ಸದಾಚಾರವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸತ್ಯ ಭಾಷಣವೂ ಕೂಡ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದವರಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ, ಶೌಚ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಅವರ ನಾಸ್ತಿಕ ಭಾವದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-8)
ಅಸತ್ಯಮಪ್ರತಿಷ್ಠಂ ತೇ ಜಗದಾಹುರನೀಶ್ವರಮ್ ।
ಅಪರಸ್ಪರಸಂಭೂತಂ ಕಿಮನ್ಯತ್ಕಾಮಹೈತುಕಮ್ ॥
ತೇ - ಆ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯಳ್ಳವರು (ಈ), ಜಗತ್ - ಜಗತ್ತು, ಅಪ್ರತಿಷ್ಠಮ್ - ಆಶ್ರಯರಹಿತ, ಅಸತ್ಯಮ್ - ಸರ್ವಥಾ ಅಸತ್ಯ (ಮತ್ತು), ಅನೀಶ್ವರಮ್ - ದೇವರಿಲ್ಲದೇ, ಅಪರಸ್ವರಸಂಭೂತಮ್ - ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಕೇವಲ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ (ಆದ್ದರಿಂದ), ಕಾಮಹೈತುಕಮ್ - ಕೇವಲ ಕಾಮವೇ ಇವರ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ,
ಅನ್ಯತ್, ಕಿಮ್ - ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನಿದೆ? ಆಹುಃ - ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ।। 8 ।।
ಆ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು - ಈ ಜಗತ್ತು ಆಶ್ರಯರಹಿತವಾದುದು, ಸರ್ವಥಾ ಅಸತ್ಯ ಮತ್ತು ದೇವರಿಲ್ಲದೇ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಕೇವಲ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕಾಮವೇ ಇದರ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೇನಿದೆ? ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ।। 8 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮನುಷ್ಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟಿರುವ ಕಲ್ಪನೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆ ಜನರು-ಈ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಭಗವಂತ ಅಥವಾ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮವೂ ಆಧಾರವಾಗಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಈ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಯಾವುದೇ ನಿತ್ಯ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಅಥವಾ ಸತ್ತ ಬಳಿಕ ಯಾವುದೇ ಜೀವಿಯ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾರೂ ರಚಯಿತಾ, ನಿಯಾಮಕ ಮತ್ತು ಶಾಸಕ ದೇವರೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತು ಕೇವಲ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ಸಂಯೋಗದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕೇವಲ ಕಾಮವೇ ಇದರ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವು ಇಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಇಂತಹ ನಾಸ್ತಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವವರ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆ ಹೇಗಿರುತ್ತವೆ? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮುಂದಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-9)
ಏತಾಂ ದೃಷ್ಟಿಮವಷ್ಟಭ್ಯ ನಷ್ಟಾತ್ಮಾನೋಽಲ್ಪಬುದ್ಧಯಃ ।
ಪ್ರಭವಂತ್ಯುಗ್ರಕರ್ಮಾಣಃ ಕ್ಷಯಾಯ ಜಗತೋಽಹಿತಾಃ ॥
ಏತಾಮ್ - ಈ, ದೃಷ್ಟಿಮ್ - ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಅವಷ್ಟಭ್ಯ - ಅವಲಂಬಿಸಿ, ನಷ್ಟಾತ್ಮಾನಃ - ಯಾರ ಸ್ವಭಾವವು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ (ಹಾಗೂ), ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಯಃ - ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯು ಮಂದವಾಗಿದೆಯೋ (ಅವರು), ಅಹಿತಾಃ - ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಪಕಾರಮಾಡುವ, ಉಗ್ರಕರ್ಮಾಣಃ - ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಮನುಷ್ಯರು (ಕೇವಲ), ಜಗತಃ - ಜಗತ್ತಿನ, ಕ್ಷಯಾಯ- ನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ, ಪ್ರಭವಂತಿ - ಸಮರ್ಥರಾಗುತ್ತಾರೆ. ।। 9 ।।
ಈ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನವನ್ನವಲಂಬಿಸಿ ಯಾರ ಸ್ವಭಾವವು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯು
ಮಂದವಾಗಿದೆಯೋ ಅವರು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಪಕಾರಮಾಡುವ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಮನುಷ್ಯರು; ಕೇವಲ ಜಗತ್ತಿನ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸಮರ್ಥರಾಗುತ್ತಾರೆ. ।। 9 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ’ - ಈ ವಾಕ್ಯಾಂಶದ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರ ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಗಳೂ ಈ ನಾಸ್ತಿಕವಾದದ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ನಡೆಯುತ್ತವೆ, ಇದನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅವರನ್ನು ‘ನಷ್ಟಾತ್ಮಾನಃ’, ‘ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಯಃ’, ‘ಅಹಿತಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಉಗ್ರಕರ್ಮಾಣಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಾಸ್ತಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮನುಷ್ಯನು ಆತ್ಮನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರು ಕೇವಲ ದೇಹವಾದೀ ಅಥವಾ ಭೌತಿಕವಾದಿಗಳೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವು ಭ್ರಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಅವರಿಗೆ ಯಾವ ಸತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಮಂದವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅವರು ಏನೆಲ್ಲ ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇವಲ ಭೋಗ-ಸುಖದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಮನಸ್ಸು ನಿರಂತರ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಹಿತ ಮಾಡುವ ವಿಚಾರವನ್ನೇ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಹಿತವನ್ನೇ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೂ ಮನಸ್ಸು, ಮಾತು, ಶರೀರದಿಂದ ಚರಾಚರ ಜೀವರನ್ನು ಹೆದರಿಸುವ, ದುಃಖಕೊಡುವ ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತಹ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಭಯಾನಕ ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇದರಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವರು ಜಗತ್ತನ್ನು ಕ್ಷಯಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೇ ಸಮರ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದ ಜನರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಮಾತು ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಡಲು ಅಥವಾ ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಜಗತ್ತಿನ ವಿನಾಶ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-10)
ಕಾಮಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ದುಷ್ಪೂರಂ ದಂಭಮಾನಮದಾನ್ವಿತಾಃ ।
ಮೋಹಾದ್ಗೃಹೀತ್ವಾ ಸದ್ಗ್ರಾಹಾನ್ಪ್ರವರ್ತಂತೇಽಶುಚಿವ್ರತಾಃ ॥
ದಂಭಮಾನಮದಾನ್ವಿತಾಃ - ದಂಭ, ಮಾನ ಮತ್ತು ಮದದಿಂದ ಕೂಡಿದವರಾದ ಮನುಷ್ಯರು, ದುಷ್ಪೂರಮ್ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಪೂರ್ಣವಾಗದ, ಕಾಮಮ್ - ಕಾಮನೆಗಳ, ಆಶ್ರಿತ್ಯ- ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು, ಮೋಹಾತ್ - ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಅಸದ್ಗ್ರಾಹಾನ್ - ಮಿಥ್ಯಾ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು, ಗೃಹೀತ್ವಾ - ಗ್ರಹಣಮಾಡಿ (ಮತ್ತು), ಅಶುಚಿವ್ರತಾಃ - ಭ್ರಷ್ಟ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ತಮ್ಮದಾಗಿಸಿಕೊಂಡು (ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ), ಪ್ರವರ್ತಂತೇ - ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ।। 10 ।।
ದಂಭ, ಮಾನ ಮತ್ತು ಮದದಿಂದ ಕೂಡಿದವರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಪೂರ್ಣವಾಗದ ಕಾಮನೆಗಳ ಆಶ್ರಯಪಡೆದು, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮಿಥ್ಯಾ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿಕೊಂಡು ಮತ್ತು ಭ್ರಷ್ಟ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ತಮ್ಮದಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ।। 10 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದಂಭಮಾನಮದಾನ್ವಿತಾಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಮ್ಮಾನ, ಧನ, ಪೂಜ್ಯತೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮೊದಲಾದ ಸ್ವಾರ್ಥಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಎಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ನಟನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಹಾಗೆ ಆಗುವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ‘ದಂಭ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ತನ್ನಲ್ಲಿ ಸನ್ಮಾನ್ಯ ಅಥವಾ ಪೂಜ್ಯನಾಗುವ ಅಭಿಮಾನವಿಡುವುದು ‘ಮಾನ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರೂಪ, ಗುಣ, ಜಾತಿ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ವಿದ್ಯಾ, ಅಂತಸ್ತು, ಧನ, ಸಂತಾನ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಅಮಲಿನಲ್ಲಿರುವುದು ‘ಮದ’ವಾಗಿದೆ. ಆಸುರೀ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರು ಈ ದಂಭ, ಮಾನ ಮತ್ತು ಮದದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದುಷ್ಪೂರಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕಾಮಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜಗತ್ತಿನ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಯಾವ ಇಚ್ಛೆ ಇದೆಯೋ ಅದು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಪೂರ್ತಿಯಾಗಲಾರದು, ಇಂತಹ ಕಾಮನೆಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ದುಷ್ಪೂರಮ್’, ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕಾಮಮ್’, ಪದವಿದೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿಸಲು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೃಢಸಂಕಲ್ಪವಿರಿಸುವುದೇ ಅದರ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮಿಥ್ಯಾಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ವಶವಾಗಿ ಯಾರು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಕಲ್ಪನೆಗೈದು ಅವುಗಳನ್ನು ಹಠಪೂರ್ವಕ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿರುವುದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಶುಚಿವ್ರತಾಃ’ - ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಅವರ ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಇರುವಿಕೆ, ನಡೆ-ನುಡಿ, ವ್ಯವಸಾಯ-ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕೊಟ್ಟು- ಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರ-ವರ್ತನೆ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲಾ ನಿಯಮಗಳೂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧ ಭ್ರಷ್ಟವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರವರ್ತಂತೇ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆ ಜನರು ಅಜ್ಞಾನವಶರಾಗಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವರಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇದರಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-11)
ಚಿಂತಾಮಪರಿಮೇಯಾಂ ಚ ಪ್ರಲಯಾಂತಾಮುಪಾಶ್ರಿತಾಃ ।
ಕಾಮೋಪಭೋಗಪರಮಾ ಏತಾವದಿತಿ ನಿಶ್ಚಿತಾಃ ॥
ಪ್ರಲಯಾಂತಾಮ್ - ಮರಣ ಪರ್ಯಂತವಾಗಿ ಇರುವ, ಅಪರಿಮೇಯಾಮ್ - ಅಸಂಖ್ಯಾತ, ಚಿಂತಾಮ್ - ಚಿಂತೆಗಳ, ಉಪಾಶ್ರಿತಾಃ - ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದವರು, ಕಾಮೋಪಭೋಗಪರಮಾಃ - ವಿಷಯಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾಗಿರುವವರು, ಚ - ಮತ್ತು, ಏತಾವತ್ - ‘ಇಷ್ಟೇ ಸುಖ’, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ನಿಶ್ಚಿತಾಃ - ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ।। 11 ।।
ಹಾಗೂ ಅವರು ಮರಣಪರ್ಯಂತವಾಗಿ ಇರುವ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಚಿಂತೆಗಳ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದವರು, ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತತ್ಪರರಾದವರು ಮತ್ತು ‘ಇಷ್ಟೇ ಸುಖ’ಎಂದು ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ತಿಳಿದವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ।। 11 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವರಿಗೆ ಸಾಯುವವರೆಗೆ ಇರುವ ಅಸಂಖ್ಯ ಚಿಂತೆಗಳ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವವರು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರು ಸುಖ-ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದು ಜೀವನವಿಡೀ ಅಂತ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಕೊನೆಯ ಕ್ಷಣದವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೋ, ಆ ಪ್ರಕಾರದ ಅಸಂಖ್ಯ ಚಿಂತೆಗಳ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆದಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಎಂದೂ ಅವುಗಳ ಗಣನೆ ಅಥವಾ ಮಿತಿಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಷ್ಟು ಅಪಾರವಾಗಿರುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಷಯಗಳ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ‘ಇಷ್ಟೇ ಸುಖವಿದೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವಿಷಯಭೋಗದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತ ಇರುವುದು ಸಾಕು! ಇಷ್ಟೇ ಅವರ ಜೀವನದ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದುದ ರಿಂದ ಅವರ ಜೀವನವು ಇದರ ಪರಾಯಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ಸುಖವಿದೆಯೋ ಅದು ಈ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವಿರುತ್ತದೆ - ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇದರಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-12)
ಆಶಾಪಾಶಶತೈರ್ಬದ್ಧಾಃ ಕಾಮಕ್ರೋಧಪರಾಯಣಾಃ ।
ಈಹಂತೇ ಕಾಮಭೋಗಾರ್ಥಮನ್ಯಾಯೇನಾರ್ಥಸಂಚಯಾನ್ ॥
ಆಶಾಪಾಶಶತೈಃ - ನೂರಾರು ಆಸೆಗಳ ಪಾಶಗಳಲ್ಲಿ, ಬದ್ಧಾಃ-ಬಂಧಿತರಾದ ಮನುಷ್ಯರು, ಕಾಮಕ್ರೋಧ ಪರಾಯಣಾಃ- ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳ ಪರಾಯಣರಾಗಿ, ಕಾಮಭೋಗಾರ್ಥಮ್ - ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿ, ಅನ್ಯಾಯೇನ - ಅನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಅರ್ಥಸಂಚಯಾನ್ - ಧನವೇ ಮುಂತಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ, ಈಹಂತೇ - ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ।। 12 ।।
ನೂರಾರು ಆಸೆಗಳ ಪಾಶಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತರಾದ ಆ ಪುರುಷರು ಕಾಮಕ್ರೋಧಗಳ ಪರಾಯಣರಾಗಿ, ವಿಷಯಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿ, ಅನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಧನವೇ ಮುಂತಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ।। 12 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವರು ಆಸೆಗಳ ನೂರಾರು ಪಾಶಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ’ - ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಮೋಪಭೋಗದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಕಲ್ಪನೆಗಳು ಏಳುತ್ತಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆ ಕಲ್ಪನೆಗಳ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಅವರು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ ನೂರಾರು ಆಸೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಮನಸ್ಸು ಒಮ್ಮೆಯಾವುದೋ ವಿಷಯದ ಆಸೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಇನ್ನಾವುದರಿಂದಲೋ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಮಗದೊಮ್ಮೆ ಮತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿರುತ್ತದೆ; ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಸೆಗಳ ಬಂಧನದಿಂದ ಅವರು ಎಂದೂ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದಲೇ ನೂರಾರು ಆಸೆಗಳ ಪಾಶಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಾಮಕ್ರೋಧಪರಾಯಣಾಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆ ಆಸೆಗಳ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಅವರು ಭಗವಂತನ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ದೇವತೆಯ, ಸತ್ಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಸದ್ವಿಚಾರದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಕೇವಲ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧವನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರನ್ನು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಪರಾಯಣರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿ ಅನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಧನಾದಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಯಾರು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧದ ಅವಲಂಬನೆಯಿಂದ ಅನ್ಯಾಯ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಳ್ಳತನ, ಮೋಸ, ದರೋಡೆ, ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಛಲ, ದಂಭ, ಹೊಡೆದಾಟ, ಕೂಟನೀತಿ, ಜೂಜು, ವಿಶ್ವಾಸಘಾತಕತನ, ವಿಷಪ್ರಯೋಗ, ಸುಳ್ಳು ಮೊಕದ್ದಮೆ ಮತ್ತು ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದು ಮೊದಲಾದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧ ಉಪಾಯಗಳ ಮೂಲಕ ಬೇರೆಯವರ ಧನಾದಿಗಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುವುದಿದೆಯೋ ಇದೇ ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿ ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ಅರ್ಥ ಸಂಚಯ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಹಿಂದಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆಸುರ-ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಮುಂದಿನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ‘ಅಹಂತೆ’, ‘ಮಮತೆ’ಮತ್ತು ‘ಮೋಹ’ದಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ಸಂಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಣೆಗೈಯ್ಯುತ್ತ ಅವರ ದುರ್ಗತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-13)
ಇದಮದ್ಯ ಮಯಾ ಲಬ್ಧಮಿಮಂ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯೇ ಮನೋರಥಮ್ ।
ಇದಮಸ್ತೀದಮಪಿ ಮೇ ಭವಿಷ್ಯತಿ ಪುನರ್ಧನಮ್ ॥
ಮಯಾ - ನಾನು, ಅದ್ಯ - ಈ ದಿನ, ಇದಮ್ - ಇದನ್ನು, ಲಬ್ಧಮ್ - ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ (ಮತ್ತು ಈಗ), ಇಮಮ್ - ಈ, ಮನೋರಥಮ್ - ಮನೋರಥವನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯೇ - ಪಡೆಯುವೆ, ಮೇ - ನನ್ನ ಬಳಿ, ಇದಮ್ - ಇಷ್ಟು, ಧನಮ್ - ಧನವು,
ಅಸ್ತಿ - ಇದೆ (ಮತ್ತು), ಪುನಃ, ಅಪಿ - ಇನ್ನೂ ಕೂಡ, ಇದಮ್ - ಇದು, ಭವಿಷ್ಯತಿ - ಆಗುವುದು. ।। 13 ।।
ನಾನು ಈ ದಿನ ಇದನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಈಗ ಈ ಮನೋರಥವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನು. ನನ್ನ ಬಳಿ ಇಷ್ಟು ಧನವಿದೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಧನಸಂಗ್ರಹವಾಗುವುದೆಂದು ಅವರು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ।। 13 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಮನೋರಥ’ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ಹೆಂಡತಿ, ಪುತ್ರ, ಮನೆ, ಜಮೀನು ಮತ್ತು ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಮನೋವಾಂಛಿತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಚಿಂತನೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ - ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರು ಅಹಂಕಾರಪೂರ್ವಕ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಅಭೀಷ್ಟ ವಸ್ತುವಾದರೋ ನಾನು ನನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥದಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಮನೋವಾಂಛಿತ ವಸ್ತುವನ್ನು ನಾನು ನನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥದಿಂದ ಪಡೆಯುವೆನು. ನನ್ನ ಬಳಿ ಇಷ್ಟು ಧನ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯವಾದರೋ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇದೆ. ಇನ್ನೂ ಪುನಃ ಮತ್ತಷ್ಟು ಆಗುವುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-14)
ಅಸೌ ಮಯಾ ಹತಃ ಶತ್ರುರ್ಹನಿಷ್ಯೇ ಚಾಪರಾನಪಿ ।
ಈಶ್ವರೋಽಹಮಹಂ ಭೋಗೀ ಸಿದ್ಧೋಽಹಂ ಬಲವಾನ್ಸುಖೀ ॥
ಅಸೌ - ಆ, ಶತ್ರುಃ - ಶತ್ರುವು, ಮಯಾ - ನನ್ನ ಮೂಲಕ, ಹತಃ - ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಪರಾನಪಿ - ಇತರ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೂಡ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಹನಿಷ್ಯೆ - ಕೊಲ್ಲುವೆನು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಈಶ್ವರಃ - ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದೇನೆ,
ಭೋಗೀ - ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವವನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಸಿದ್ಧಃ - ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದೇನೆ (ಮತ್ತು), ಬಲವಾನ್ - ಬಲಶಾಲಿ (ಹಾಗೂ), ಸುಖೀ - ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ।। 14 ।।
ಆ ಶತ್ರುವು ನನ್ನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು ಮತ್ತು ಇತರ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೂಡ ನಾನು ಕೊಂದುಹಾಕುವೆನು. ನಾನು ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವವನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಹಾಗೂ ಸುಖಿಯೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ।। 14 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಶತ್ರುವು ನನ್ನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ನಾನು ಕೊಂದು ಹಾಕುವೆನು’ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕಾಮೋಪಭೋಗವನ್ನೇ ಪರಮ ಪುರುಷಾರ್ಥವೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರು ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ ಪರಾಯಣರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ದೇವರು, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವಿಶ್ವಾಸವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾರು ನಮ್ಮ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ತಡೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಬಲ್ಲರು! ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ವಿರೋಧ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಯಾರು ಬದುಕುಳಿಯಬಲ್ಲರು? ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಅಹಂಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಕ್ರೂರವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ - ಅವನು ಯಾರೋ ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವನು, ಬಲವಂತ ಮತ್ತು ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಭಾವಶಾಲೀ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದನು, ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ವೈರವಿರಿಸಿಕೊಂಡ ಕಾರಣ ನೋಡು ನೋಡುತ್ತಲೇ ನಮ್ಮಿಂದ ಯಮಪುರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸಲಾಯಿತು, ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಯಾರಾದರೂ ಬೇರೆಯವರು ನಮ್ಮೊಡನೆ ವಿರೋಧ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅಥವಾ ಮಾಡುವರೋ ಅವರೂ ಕೂಡ ಬೇಕಾದರೆ ಎಷ್ಟೇ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿರಲಿ ಅವರನ್ನೂ ಕೂಡ ನಾವು ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕೊಂದುಹಾಕುವೆವು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನೇ ದೇವರು, ಭೋಗಿ, ಸಿದ್ಧ, ಬಲವಂತ ಮತ್ತು ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಹಂಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಅವರು ದೊಡ್ಡತನದಲ್ಲಿ ಕುರುಡರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಮಗಿಂತ ದೊಡ್ಡವರು ಇನ್ನು ಯಾರಿದ್ದಾರೆ; ನಾವು ಬಯಸಿದವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆವು, ಬದುಕಿಸಬಲ್ಲೆವು, ಬೇಕಾದರೆ ಯಾರನ್ನು ಬೇಕಾದರೂ ಬೇರು ಸಹಿತ ಕಿತ್ತುಬಿಡಬಲ್ಲೆವು, ನೆಡಬಲ್ಲೆವು ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ‘ಓಹೋ! ನಾವು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಎಲ್ಲವೂ ನಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಇದೆ; ನಾವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಐಶ್ವರ್ಯವಂತರು ಯಾರಿದ್ದಾರೆ, ಎಲ್ಲ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಒಡೆಯರು ನಾವೇ ಆಗಿದ್ದೇವೆ. ಎಲ್ಲ ದೇವರ ದೇವರು ಪರಮಪುರುಷನೂ ಕೂಡ ನಾವೇ ಆಗಿದ್ದೇವೆ. ಎಲ್ಲರೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ನಾವು ಕೇವಲ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಒಡೆಯರೇ ಅಲ್ಲ, ಸಮಸ್ತ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಭೋಗವನ್ನೂ ಕೂಡ ಪಡೆಯುತ್ತೇವೆ. ನಾವು ನಮ್ಮ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ವಿಫಲತೆಯ ಅನುಭವವನ್ನು ಎಂದೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ; ನಾವು ಎಲ್ಲಿ ಕೈಯಿಡುತ್ತೇವೋ ಅಲ್ಲಿ ಸಫಲತೆಯು ನಮ್ಮನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಬಂತು. ನಾವು ಸದಾಕಾಲ ಸಫಲ ಜೀವರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಪರಮಸಿದ್ಧ ರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಘಟನೆಗಳು ನಮಗೆ ಮೊದಲೇ ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ನಾವು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದೇವೆ, ಯಾವ ವಿಷಯವೂ ಕೂಡ ನಮ್ಮಿಂದ ಮರೆಯಾಗಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ನಾವು ತುಂಬಾ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದೇವೆ; ನಮ್ಮ ಮನೋಬಲವು ಅಥವಾ ಶಾರೀರಿಕ ಬಲದ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಭಾವವಿದೆ ಎಂದರೆ ಯಾರಾದರೂ ಅದರ ಸಹಾಯ ಪಡೆದರೆ ಅವರು ಆ ಬಲದಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆಯಬಲ್ಲರು. ಇವೆಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ನಾವು ಪರಮಸುಖಿಗಳಾಗಿದ್ದೇವೆ; ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ಸುಖವು ಸದಾಕಾಲ ನಮ್ಮ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರರುವುದು ಎಂದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಗರ್ವದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-15)
ಆಢ್ಯೋಽಭಿಜನವಾನಸ್ಮಿ ಕೋಽನ್ಯೋಽಸ್ತಿ ಸದೃಶೋ ಮಯಾ ।
ಯಕ್ಷ್ಯೇ ದಾಸ್ಯಾಮಿ ಮೋದಿಷ್ಯ ಇತ್ಯಜ್ಞಾನವಿಮೋಹಿತಾಃ ॥
(ಶ್ಲೋಕ-16)
ಅನೇಕಚಿತ್ತವಿಭ್ರಾಂತಾ ಮೋಹಜಾಲಸಮಾವೃತಾಃ ।
ಪ್ರಸಕ್ತಾಃ ಕಾಮಭೋಗೇಷು ಪತಂತಿ ನರಕೇಽಶುಚೌ ॥
(ನಾನು) ಆಢ್ಯಃ - ದೊಡ್ಡ ಶ್ರೀಮಂತ (ಮತ್ತು), ಅಭಿಜನವಾನ್ - ದೊಡ್ಡ ಕುಟುಂಬವುಳ್ಳವನು, ಅಸ್ಮಿ - ಆಗಿದ್ದೇನೆ, ಮಯಾ- ನನ್ನ, ಸದೃಶಃ - ಸಮಾನ, ಅನ್ಯಃ - ಬೇರೆ, ಕಃ - ಯಾರು, ಅಸ್ತಿ - ಇದ್ದಾರೆ (ನಾನು), ಯಕ್ಷ್ಯೇ - ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವೆನು, ದಾಸ್ಯಾಮಿ - ದಾನವನ್ನು ಕೊಡುವೆನು (ಮತ್ತು), ಮೋದಿಷ್ಯೆ - ಆಮೋದ-ಪ್ರಮೋದ ಮಾಡುವೆನು, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಅಜ್ಞಾನವಿಮೋಹಿತಾಃ - ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗಿರುವ (ಹಾಗೂ), ಅನೇಕಚಿತ್ತವಿಭ್ರಾಂತಾಃ - ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮಿತಚಿತ್ತವುಳ್ಳವರು, ಮೋಹಜಾಲಸಮಾವೃತಾಃ - ಮೋಹರೂಪೀ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡಿರುವ (ಮತ್ತು), ಕಾಮಭೋಗೇಷು - ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರಸಕ್ತಾಃ - ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತರು (ಅಸುರ ಜನರು), ಅಶುಚೌ - ಅತಿ ಅಪವಿತ್ರವಾದ, ನರಕೇ - ನರಕದಲ್ಲಿ, ಪತಂತಿ - ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ।। 15-16 ।।
ನಾನು ದೊಡ್ಡ ಶ್ರೀಮಂತ, ದೊಡ್ಡ ಕುಟುಂಬವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಸಮಾನವಾಗಿ ಬೇರೆಯವರು ಯಾರಿದ್ದಾರೆ? ನಾನು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವೆನು; ದಾನವನ್ನು ಕೊಡುವೆನು ಮತ್ತು ಆಮೋದ-ಪ್ರಮೋದ ಮಾಡುವೆನು. - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗಿರುವ ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭ್ರಮಿತ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವರು, ಮೋಹರೂಪೀ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಂಡು ಮತ್ತು ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತರಾದ ಅಸುರರು, ಮಹಾನ್ ಅಪವಿತ್ರ ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ।। 15-16 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ದೊಡ್ಡ ಧನಿಕ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಕುಟುಂಬವುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನಗೆ ಸಮಾನರಾದವರು ಬೇರೆ ಯಾರಿದ್ದಾರೆ?’- ಈ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮನುಷ್ಯರ ಧನ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬಸಂಬಂಧವಾದ ಅಹಂಕಾರದ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಪುರುಷರು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ - ನಮ್ಮ ಧನದ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ, ಮಿತ್ರರ, ಬಾಂಧವರ, ಸಹಯೋಗಿಗಳ, ಅನುಯಾಯಿಗಳ ಮತ್ತು ಜೊತೆಯವರ ಮೇರೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಒಂದು ದನಿಯಿಂದ ಅಸಂಖ್ಯ ಜನರು ನಮ್ಮನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧನಬಲ ಮತ್ತು ಜನಬಲದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಸಮಾನರಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವೆನು, ದಾನ ಕೊಡುವೆನು’ - ಈ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅವನ ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ದಾನ ಸಂಬಂಧೀ ಮಿಥ್ಯಾಭಿಮಾನವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಯಜ್ಞ ಅಥವಾ ದಾನ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ದರ್ಪವನ್ನು ನಡೆಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ದಾನದ ಸೋಗು ಹಾಕಿ ತಮ್ಮ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನಾನು ಅಂತಹ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವೆನು, ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ದಾನ ಮಾಡುವೆನು. ನಮಗೆ ಸಮಾನ ದಾನ ಕೊಡುವವರು ಮತ್ತು ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವವರು ಬೇರೆ ಯಾರಿದ್ದಾರೆ? ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ಆಮೋದ-ಪ್ರಮೋದ ಮಾಡುವೆನು’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅವರ ಸುಖದ ಸಂಬಂಧೀ ಮಿಥ್ಯಾಭಿಮಾನವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಹ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಜನರು ನಾನಾ ತರಹದಿಂದ ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ, ಗರ್ವದಿಂದ ಉಬ್ಬಿ - ಆಹಾ! ಮತ್ತೆ ಎಂತಹ ಗಮ್ಮತ್ತಾಗ ಬಹುದು; ನಾವು ಆನಂದದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನರಾಗಿರುವೆವು, ಮಜಾ ಉಡಾಯಿಸುವೆವು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇತಿ ಅಜ್ಞಾನವಿಮೋಹಿತಾಃ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಆ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಜನರು ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಹೇಳಿರುವ ಅಹಂಕಾರರೂಪೀ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಮೋಹಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನೇಕಚಿತ್ತವಿಭ್ರಾಂತಾಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ-ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರ ಚಿತ್ತವು ಅನೇಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಿಭ್ರಾಂತ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವರು ಯಾವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೋಹಜಾಲಸಮಾವೃತಾಃ’ - ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರ ಭಾವವು - ಹೇಗೆ ಮೀನು ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡು ಬಂಧಿತವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರು ಅವಿವೇಕರೂಪೀ ಮೋಹಜಾಲದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿ ಅದರಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಾಮಭೋಗೇಷು ಪ್ರಸಕ್ತಾಃ’ - ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಆ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮನುಷ್ಯರು ವಿಷಯೋಪಭೋಗವನ್ನೇ ಜೀವನದ ಏಕಮಾತ್ರ ಧ್ಯೇಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಇದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿಯೇ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವರು ಅಪವಿತ್ರ ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಆ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರ ದುರ್ಗತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದ ಸ್ಥಿತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಕಾಮೋಪಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಅವರಿಗೆ ವಿಷ್ಠಾ, ಮೂತ್ರ, ರಕ್ತ, ಕೀವು ಮೊದಲಾದ ಹೊಲಸು ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ದುಃಖದಾಯಕ ಕುಂಭೀಪಾಕ, ರೌರವಾದಿ ಘೋರ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಜನರು ಯಜ್ಞಮಾಡುವೆನು ಎಂಬುದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದನು ; ಆದುದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವರ ಯಜ್ಞದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-17)
ಆತ್ಮಸಂಭಾವಿತಾಃ ಸ್ತಬ್ಧಾ ಧನಮಾನಮದಾನ್ವಿತಾಃ ।
ಯಜಂತೇ ನಾಮಯಜ್ಞೈಸ್ತೇ ದಂಭೇನಾವಿಧಿಪೂರ್ವಕಮ್ ॥
ತೇ - ಅವರು, ಆತ್ಮಸಂಭಾವಿತಾಃ - ತಾವು - ತಮ್ಮನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರು, ಸ್ತಬ್ಧಾಃ - ಅಹಂಕಾರೀ ಪುರುಷರು, ಧನಮಾನಮದಾನ್ವಿತಾಃ - ಧನ ಮತ್ತು ಮಾನದ ಮದದಿಂದ ಕೂಡಿದವರಾಗಿ, ನಾಮಯಜ್ಞೈಃ - ಕೇವಲ ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಯಜ್ಞಗಳ ಮೂಲಕ, ದಂಭೇನ - ಪಾಖಂಡತೆಯಿಂದ, ಅವಿಧಿಪೂರ್ವಕಮ್ - ಶಾಸವಿಧಿರಹಿತವಾದ, ಯಜಂತೇ - ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ।। 17 ।।
ತಾವು - ತಮ್ಮನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠರೆಂದು ತಿಳಿದ ಆ ಅಹಂಕಾರೀ ಪುರುಷರು ಧನ ಮತ್ತು ಮಾನದ ಮದದಿಂದ ಕೂಡಿದವರಾಗಿ ಕೇವಲ ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಯಜ್ಞಗಳ ಮೂಲಕ ಪಾಖಂಡತೆಯಿಂದ ಶಾಸವಿಧಿರಹಿತವಾದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ।। 17 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ- ಯಾರನ್ನು ‘ಆತ್ಮಸಂಭಾವಿತಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ತನ್ನನ್ನು-ತಾನೇ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸನ್ಮಾನ್ಯ, ಉಚ್ಚ ಮತ್ತು ಪೂಜ್ಯರೆಂದು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೋ-ಅವರು ‘ಆತ್ಮ ಸಂಭಾವಿತ’ರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ತಬ್ಧಾಃ’ ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣ ಯಾರ ಜೊತೆಗೂ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆಂದರೆ ಪೂಜನೀಯರ ಜೊತೆಗೂ ಕೂಡ ವಿನಯದ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರು ‘ಸ್ತಬ್ಧ’ರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾರನ್ನು ‘ಧನಮಾನಮದಾನ್ವಿತಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಧನ ಮತ್ತು ಮಾನದ ಮದದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ ಅವರನ್ನು ‘ಧನಮಾನಮದಾನ್ವಿತ’ ರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕೇವಲ ಹೆಸರಿಗಷ್ಟೇ ಯಜ್ಞಗಳ ಮೂಲಕ ಆಡಂಬರಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿರಹಿತವಾಗಿ ಯಜನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ’- ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರು ಯಾವ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅದು ವಿಧಿರಹಿತ, ಕೇವಲ ಹೆಸರಿಗಷ್ಟೇ ಯಜ್ಞವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆ ಜನರು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಪಾಖಂಡರಂತಹ ಜನರಿಗೆ ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಂತಹ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಈ ಯಜ್ಞಗಳು ತಾಮಸವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇದರಿಂದ ‘ಅಧೋ ಗಚ್ಛಂತಿ ತಾಮಸಾಃ’ ಇದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅವರು ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ತಾಮಸ ಯಜ್ಞದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೋಡಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರ ಯಜ್ಞಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಅವರ ದುರ್ಗತಿಯ ಕಾರಣರೂಪೀ ಸ್ವಭಾವದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-18)
ಅಹಂಕಾರಂ ಬಲಂ ದರ್ಪಂ ಕಾಮಂ ಕ್ರೋಧಂ ಚ ಸಂಶ್ರಿತಾಃ ।
ಮಾಮಾತ್ಮಪರದೇಹೇಷು ಪ್ರದ್ವಿಷಂತೋಽಭ್ಯಸೂಯಕಾಃ ॥
ಅಹಂಕಾರಮ್ - ಅಹಂಕಾರ, ಬಲಮ್ - ಬಲ, ದರ್ಪಮ್ - ದರ್ಪ, ಕಾಮಮ್ - ಕಾಮನೆ (ಮತ್ತು), ಕ್ರೋಧಮ್ - ಕ್ರೋಧವೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳ, ಸಂಶ್ರಿತಾಃ - ಪರಾಯಣರು, ಚ - ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಇನ್ನೂ, ಅಭ್ಯ ಸೂಯಕಾಃ - ಇತರರನ್ನು ನಿಂದಿಸುವ ಪುರುಷರು, ಆತ್ಮಪರದೇಹೇಷು - ತನ್ನ ಮತ್ತು ಇತರರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ (ಸ್ಥಿತವಾದ), ಮಾಮ್ - ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾದ ನನ್ನೊಡನೆ, ಪ್ರದ್ವಿಷಂತಃ - ದ್ವೇಷಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ।। 18 ।।
ಅವರು ಅಹಂಕಾರ, ಬಲ, ದರ್ಪ, ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧವೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಪರಾಯಣರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಇನ್ನೂ ಅನಾಚಾರದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದು ಮತ್ತು ಇತರರನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತ ತಮ್ಮ ಮತ್ತು ಇತರರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾಗಿರುವ ನನ್ನೊಡನೆ ದ್ವೇಷ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ।। 18 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಹಂಕಾರ, ಬಲ, ದರ್ಪ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದ ಪರಾಯಣ’-ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಆ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರು ಅಹಂಕಾರದ ಅವಲಂಬನೆಗೈದು-ನಾವೇ ದೇವರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವವರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಬಲಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದೇವೆ. ನಾವು ಮಾಡಲಾರದಂತಹ ಕಾರ್ಯವು ಯಾವುದಿದೆ? ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ತಮ್ಮ ಬಲದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಅವರು ಬೇರೆಯವರೊಂದಿಗೆ ವೈರ ಸಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವರನ್ನು ಗದರಿಸುವುದು, ಹೊಡೆದು-ಬಡಿದು ಹಾಗೂ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿಸಲು ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಬಲದ ಇದಿರು ಯಾರನ್ನೂ ಏನೆಂದೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ದರ್ಪವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅವರು-ನಾವು ದೊಡ್ಡ ಶ್ರೀಮಂತರು ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಕುಟುಂಬಿಗಳು, ನಮಗೆ ಸಮಾನಯಾರಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಜಂಬ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕಾಮದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಅವರು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ದುರಾಚಾರಗಳನ್ನು ಎಸಗುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೂ ಕ್ರೋಧ ಪರಾಯಣರಾಗಿ ಅವರು ಯಾರೇ ಆಗಲಿ ನಮಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೆ ಅಥವಾ ನಮಗೆ ಅನಿಷ್ಠ ಬಗೆದರೆ ನಾವು ಅವರನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡುವೆವು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೇವಲ ಅಹಂಕಾರ, ಬಲ, ದರ್ಪ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಅವುಗಳ ಬಲದಿಂದ ಅವರು ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಎಲ್ಲವೂ ಇವೇ ದೋಷಗಳ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಇವುಗಳನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೇವರು ಧರ್ಮ ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದನ್ನೂ ಆಶ್ರಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಚ’ ಅವ್ಯಯವು ಏಕೆ ಬಂದಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರು ಕೇವಲ ಅಹಂಕಾರ, ಬಲ, ದರ್ಪ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧವನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ದಂಭ, ಲೋಭ, ಮೋಹ, ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಅನೇಕ ದೋಷಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ‘ಚ’ ದಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಭ್ಯಸೂಯಕಾಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಬೇರೆಯವರ ದೋಷಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು, ನೋಡಿ ಅವರನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದು, ಅವರ ಗುಣಗಳನ್ನು ಖಂಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುವುದು ಅಸೂಯೆ ಆಗಿದೆ. ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಪುರುಷರು ಹೀಗೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಬೇರೆಯವರ ಮಾತೇನು! ಅವರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಧು ಸಂತರಲ್ಲಿಯೂ ದೋಷಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ-ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ‘ಅಭ್ಯಸೂಯಕ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮನುಷ್ಯರು ‘ತನ್ನ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಪರಮೇಶ್ವರನೊಂದಿಗೆ ದ್ವೇಷ ಮಾಡುವವರು’ - ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮನುಷ್ಯರು ಬೇರೆಯವರೊಡನೆ ವೈರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಅವರಿಗೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕಷ್ಟಕೊಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಕಷ್ಟ ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೋ ಅದು ನನ್ನೊಡನೆಯೇ ದ್ವೇಷಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಎಲ್ಲರೊಳಗೆ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯ ರೂಪದಿಂದ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನಾನೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಯಾರೊಡನೆಯೋ ವಿರೋಧ ಅಥವಾ ದ್ವೇಷಮಾಡುವುದು, ಯಾರಿಗೋ ಅಹಿತ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಯಾರಿಗಾದರೂ ದುಃಖ ಕೊಡುವುದು ತನ್ನ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನೇ ದ್ವೇಷಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಏಳರಿಂದ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಆಸುರೀ ಸ್ವಭಾವದವರ ದುರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ವರ್ಣನೆಗೈದು ಈಗ ಆ ದುರ್ಗುಣ ದುರಾಚಾರಗಳಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗಲು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅಂತಹ ಜನರ ಘೋರ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಅವರ ದುರ್ಗತಿಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-19)
ತಾನಹಂ ದ್ವಿಷತಃ ಕ್ರೂರಾನ್ಸಂಸಾರೇಷು ನರಾಧಮಾನ್ ।
ಕ್ಷಿಪಾಮ್ಯಜಸ್ರಮಶುಭಾನಾಸುರೀಷ್ವೇವ ಯೋನಿಷು ॥
ತಾನ್ - ಆ, ದ್ವಿಷತಃ - ದ್ವೇಷಮಾಡುವ, ಅಶುಭಾನ್ - ಪಾಪಾಚಾರಿಗಳೂ (ಮತ್ತು), ಕ್ರೂರಾನ್ - ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳಾದ, ನರಾಧಮಾನ್ - ನರಾಧಮರನ್ನು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಸಂಸಾರೇಷು - ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ, ಅಜಸ್ರಮ್ - ಪದೇ ಪದೇ,
ಆಸುರೀಷು - ಆಸುರೀ, ಯೋನಿಷು, ಏವ, - ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿಯೇ, ಕ್ಷಿಪಾಮಿ - ಹಾಕುತ್ತೇನೆ. ।। 19 ।।
ಆ ದ್ವೇಷಮಾಡುವ ಪಾಪಾಚಾರಿಗಳೂ ಮತ್ತು ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳೂ ಆದ ನರಾಧಮರನ್ನು ನಾನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪದೇ ಪದೇ ಆಸುರೀ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಹಾಕುತ್ತೇನೆ. ।। 19 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದ್ವಿಷತಃ’, ‘ಅಶುಭಾನ್’, ‘ಕ್ರೂರಾನ್’ ಮತ್ತು ‘ನರಾಧಮಾನ್’ ಈ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ತಾನ್’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ತಾನ್’ ಪದವು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರ ವರ್ಣನೆಯು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮನುಷ್ಯರ ಬೋಧಕವಾಗಿದೆ. ಅವರ ದುರ್ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳೇ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ, ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆ ಜನರು ಎಲ್ಲರ ಜೊತೆಗೆ ದ್ವೇಷ ಮಾಡುವವರು, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅಶುಭ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಗೈದು ಸಮಾಜವನ್ನು ಭ್ರಷ್ಟವಾಗಿಸುವವರು, ನಿರ್ದಯತೆಯಿಂದ ಅನೇಕ ಕಠೋರವಾದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರು ಮತ್ತು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕೆಡುಕುಂಟುಮಾಡುವ ಅಧಮ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮನುಷ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ಅವರನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ನೀಚಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಕುತ್ತೇನೆ ಎಂಬುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಆಸುರೀ ಯೋನಿಯಿಂದ ಯಾವ ಯೋನಿಗಳ ನಿರ್ದೇಶವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ, ಹಾವು, ಚೇಳು, ಹಂದಿ, ನಾಯಿ ಮತ್ತು ಕಾಗೆ ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟು ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ, ಪತಂಗಗಳಿವೆಯೋ ಇವೆಲ್ಲ ಆಸುರೀ ಯೋನಿಗಳಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಜಸ್ರಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ ಪದದಿಂದ ಯಾವ ತಾತ್ಪರ್ಯವಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಜಸ್ರಮ್’ದಿಂದ - ಅವರು ನಿರಂತರ ಸಾವಿರ-ಲಕ್ಷ ಬಾರಿ ಆಸುರೀ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ‘ಏವ’ ಪದದಿಂದ - ಆ ಜನರು ದೇವ, ಪಿತರ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರ ಯೋನಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಮುಂತಾದ ನೀಚಯೋನಿಗಳನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-20)
ಆಸುರೀಂ ಯೋನಿಮಾಪನ್ನಾ ಮೂಢಾ ಜನ್ಮನಿ ಜನ್ಮನಿ ।
ಮಾಮಪ್ರಾಪ್ಯೈವ ಕೌಂತೇಯ ತತೋ ಯಾಂತ್ಯಧಮಾಂ ಗತಿಮ್ ॥
ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಮೂಢಾಃ - ಆ ಮೂಢರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಅಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳದೆ, ಜನ್ಮನಿ,
ಜನ್ಮನಿ - ಜನ್ಮ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ, ಆಸುರೀಮ್ - ಆಸುರೀ, ಯೋನಿಮ್ - ಯೋನಿಯನ್ನು, ಆಪನ್ನಾಃ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ (ಅನಂತರ), ತತಃ - ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೂಡ, ಅಧಮಾಮ್ - ಅತಿ ನೀಚ, ಗತಿಮ್, ಏವ - ಗತಿಯನ್ನೇ, ಯಾಂತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಘೋರವಾದ ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ।। 20 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಆ ಮೂಢರು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸುರೀ ಯೋನಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಅತಿ ನೀಚ ಗತಿಯನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಅಂದರೆ ಘೋರವಾದ ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ।। 20 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಆಸುರ-ಸ್ವಭಾವದ ಮೂಢ ಪುರುಷರಿಗೆ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾತೇನು! ಉತ್ತಮ ಗತಿಯೂ ಕೂಡ ಸಿಕ್ಕದೇ ಕೇವಲ ಆಸುರೀ ಯೋನಿಯೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಎಂದಾಗ ಭಗವಂತನು ‘ಮಾಮ್ ಅಪ್ರಾಪ್ಯ’‘ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ’ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಿದನು?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗೆ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿಯೂ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಮರೆತು ದೈವ-ಸ್ವಭಾವರೂಪೀ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆಸುರೀ ಸ್ವಭಾವದ ಅವಲಂಬನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮತಾಳುವ ಅವಕಾಶ ದೊರಕಿದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕರುಣಾ ಮೂರ್ತಿ ಭಗವಂತನು ಜೀವಿಯ ಈ ಅವಸ್ಥೆಯ ಕುರಿತು ದಯೆಯಿಂದ-‘ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರ ಪಡೆದು ಆಸುರೀ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಜನ್ಮಸಿದ್ಧ ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗಬೇಡಿ’ ಎಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವರು ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ ಆಸುರ ಯೋನಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ’-ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು-ಸಾವಿರಾರು ಲಕ್ಷ ಬಾರಿ ಅವರು ಆಸುರೀಯೋನಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ, ಅವರಿಗೆ ಉಚ್ಚವಾದ ಯೋನಿಯು ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಅತೀ ಅಧಮ ಗತಿಯನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ’- ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ-ಅವರು ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರು ಸಾವಿರಾರು, ಲಕ್ಷಬಾರಿ ಆಸುರೀ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಮತ್ತೆ ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ನೀಚ, ಮಹಾ ಯಾತನಾಮಯ ಕುಂಭೀಪಾಕ, ಮಹಾರೌರವ, ತಾಮಿಸ್ರ ಮತ್ತು ಅಂಧತಾಮಿಸ್ರ ಮುಂತಾದ ಘೋರ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಆಸುರೀ ಯೋನಿಗಳು ಮತ್ತು ಘೋರ ನರಕಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ಮಾತು ಕೇಳಿದಾಗ ‘ಅವರು ಈ ದುರ್ಗತಿಯಿಂದ ತಪ್ಪಿ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಯಾವ ಉಪಾಯವಿದೆ?’ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲುದು. ಇದರ ಕುರಿತು ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ದುರ್ಗತಿಗಳ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣರೂಪೀ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿಯ ತ್ರಿವಿಧ ದೋಷಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಪರಮಗತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-21)
ತ್ರಿವಿಧಂ ನರಕಸ್ಯೇದಂ ದ್ವಾರಂ ನಾಶನಮಾತ್ಮನಃ ।
ಕಾಮಃ ಕ್ರೋಧಸ್ತಥಾ ಲೋಭಸ್ತಸ್ಮಾದೇತತಯಂ ತ್ಯಜೇತ್ ॥
ಕಾಮಃ - ಕಾಮವು, ಕ್ರೋಧಃ - ಕ್ರೋಧವು, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಲೋಭಃ - ಲೋಭವು, ಇದಮ್ - ಈ, ತ್ರಿವಿಧಮ್- ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ, ನರಕಸ್ಯ - ನರಕದ, ದ್ವಾರಮ್ - ದ್ವಾರಗಳು, ಆತ್ಮನಃ - ಆತ್ಮನನ್ನು, ನಾಶನಮ್ - ನಾಶ ಮಾಡುವವುಗಳಾಗಿವೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನನ್ನು ಅಧೋಗತಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂಥವುಗಳಾಗಿವೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದಕಾರಣ, ಏತತ್ - ಈ, ತ್ರಯಮ್ - ಮೂರನ್ನೂ, ತ್ಯಜೇತ್ - ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ।। 21 ।।
ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಹಾಗೂ ಲೋಭ ಇವು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರವಾದ ನರಕದ ದ್ವಾರಗಳು. ಆತ್ಮನನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನನ್ನು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಮೂರನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ಬಿಡಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭವನ್ನು ನರಕದ ಬಾಗಿಲು ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳೇ ಆದಿ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯ ಹೆಸರು ‘ಕಾಮ’ವಾಗಿದೆ; ಈ ಕಾಮನೆಗೆ
ವಶೀಭೂತರಾಗಿಯೇ ಮನುಷ್ಯರು ಕಳ್ಳತನ, ವ್ಯಭಿಚಾರ ಮತ್ತು ಅಭಕ್ಷ್ಯ ಭೋಜನಾದಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮನಸ್ಸಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದಾಗ ಯಾವ ಉತ್ತೇಜನಾಮಯ ವೃತ್ತಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೋ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಕ್ರೋಧ’ವಾಗಿದೆ; ಕ್ರೋಧದ ಆವೇಶದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರು ಹಿಂಸಾ-ಪ್ರತಿಹಿಂಸಾದಿ ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಧನಾದಿ ವಿಷಯಗಳ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ಲಾಲಸೆಗೆ ‘ಲೋಭ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಲೋಭೀ ಮನುಷ್ಯರು ಉಚಿತವಾದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಧನವ್ಯಯ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅನುಚಿತ ರೂಪದಿಂದಗಳಿಸುವುದರಲ್ಲೂ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲೂ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರ ಮೂಲಕ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಕಳ್ಳತನ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಘಾತವೇ ಮೊದಲಾದ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಪಾಪಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ಪಾಪಗಳ ಫಲವು ತಾಮಿಸ್ರ ಮತ್ತು ಅಂಧತಾಮಿಸ್ರ ಮೊದಲಾದ ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮೂರನ್ನೂ ನರಕದ ದ್ವಾರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭವನ್ನು ಆತ್ಮನ ನಾಶ ಮಾಡುವಂತಹವುಗಳು’ - ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ‘ಆತ್ಮಾ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಜೀವಾತ್ಮನ ನಿರ್ದೇಶವಿದೆ. ಆದರೆ ಜೀವಾತ್ಮನ ನಾಶವು ಎಂದಿಗೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನ ನಾಶದ ಅರ್ಥವು ಜೀವಿಯ ಅಧೋಗತಿಯಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯರು ಎಂದಿನಿಂದ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭಕ್ಕೆ ವಶರಾಗುತ್ತಾರೋ ಅಂದಿನಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮ ವಿಚಾರ, ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಪತನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭದ ಕಾರಣ ಯಾವುದರಿಂದ ಅವರ ಶಾರೀರಿಕ ಪತನವಾಗುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ಕರ್ಮಗಳು ಅವರಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ, ಮನಸ್ಸು ಕೆಟ್ಟ ವಿಚಾರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗುತ್ತದೆ, ಬುದ್ಧಿಯು ಕೆಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಕ್ರಿಯೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ದೂಷಿತವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಫಲ ಸ್ವರೂಪ ಅವರ ವರ್ತಮಾನ ಜೀವನವು ಸುಖ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರತೆಯಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿ ದುಃಖಮಯವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೂ ಸತ್ತ ನಂತರ ಅವರಿಗೆ ಆಸುರೀ ಯೋನಿಗಳ ಮತ್ತು ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ತ್ರಿವಿಧ ದೋಷಗಳನ್ನು ‘ಆತ್ಮನ ನಾಶ ಮಾಡುವಂತಹವುಗಳು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮೂರನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಗಳಿಗೆ ಮೂಲಭೂತ ಮೋಹಜನಿತ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭವೇ ಸಮಸ್ತ ಅಧೋಗತಿಗೂ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ ಎಂದು ಯಾವಾಗ ನಿರ್ಣಯವಾಯಿತೋ ಆಗ ಅವುಗಳನ್ನು ಮಹಾವಿಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತತ್ಕ್ಷಣ ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡಬೇಕು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-22)
ಏತೈರ್ವಿಮುಕ್ತಃ ಕೌಂತೇಯ ತಮೋದ್ವಾರೈಸಿಭಿರ್ನರಃ ।
ಆಚರತ್ಯಾತ್ಮನಃ ಶ್ರೇಯಸ್ತತೋ ಯಾತಿ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್ ॥
ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಏತೈಃ - ಈ, ತ್ರಿಭಿಃ - ಮೂರೂ, ತಮೋದ್ವಾರೈಃ - ನರಕದ ದ್ವಾರಗಳಿಂದ,
ವಿಮುಕ್ತಃ - ಮುಕ್ತನಾದ, ನರಃ - ಪುರುಷನು, ಆತ್ಮನಃ - ತನ್ನ, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ, ಆಚರತಿ - ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ತತಃ - ಇದರಿಂದ (ಅವನು), ಪರಾಮ್ - ಪರಮ, ಗತಿಮ್ - ಗತಿಗೆ, ಯಾತಿ - ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ನನ್ನನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ।। 22 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಈ ಮೂರೂ ನರಕದ ದ್ವಾರಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ಪರಮ ಗತಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ।। 22 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏತೈಃ’ ಮತ್ತು ‘ತ್ರಿಭಿಃ’ ಈ ಎರಡು ಪದಗಳ ಸಹಿತ ‘ತಮೋದ್ವಾರೈಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ‘ನರ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭಗಳನ್ನು ನರಕದ ತ್ರಿವಿಧ ದ್ವಾರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏತೈಃ’ ಮತ್ತು ‘ತ್ರಿಭಿಃ’ ಪದಗಳ ಸಹಿತ ‘ತಮೋದ್ವಾರೈಃ’ ಪದವಿದೆ. ತಾಮಿಸ್ರ ಮತ್ತು ಅಂಧತಾಮಿಸ್ರಾದಿ ನರಕಗಳು ಅಂಧಕಾರ ಮಯವಾಗಿವೆ, ಅಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ದುರಾಚಾರ ಮತ್ತು ದುರ್ಗುಣಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಅವುಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು ಜೀವರಿಗೆ ಮೋಹ ಮತ್ತು ದುಃಖರೂಪೀ ತಮದಿಂದ ಆವರಿಸಿರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವಕ್ಕೆ ‘ತಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭ - ಇವು ಮೂರೂ ಅದರ ದ್ವಾರ ಅರ್ಥಾತ್ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ತಮೋದ್ವಾರಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಮೂರೂ ನರಕದ ದ್ವಾರಗಳಿಂದ ಯಾರು ವಿಮುಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಸರ್ವಥಾ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುವನೋ ಆ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯದೇಹ ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಯಾರು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ‘ನರ’ (ಮನುಷ್ಯ)ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ‘ನರ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭಕ್ಕೆ ವಶರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ಪತನವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದುದರಿಂದ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಶಾಸಪ್ರತಿಪಾದಿತ ಸದ್ಗುಣ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರರೂಪೀ ದೈವೀಸಂಪತ್ತನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಸೇವಿಸುವುದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದರಿಂದ ಅವನು ಪರಮಗತಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭಗಳ ವಿಸ್ತಾರರೂಪೀ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಸರಿಯಾಗಿ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ದೈವೀಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಯಾರು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ದೈವೀಸಂಪತ್ತಿನ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡದೆ ತಮ್ಮ ಮಾನ್ಯತೆಗನುಗುಣವಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೋ ಇಲ್ಲವೋ? ಇದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-23)
ಯಃ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಮುತ್ಸೃಜ್ಯ ವರ್ತತೇ ಕಾಮಕಾರತಃ ।
ನ ಸ ಸಿದ್ಧಿಮವಾಪ್ನೋತಿ ನ ಸುಖಂ ನ ಪರಾಂ ಗತಿಮ್ ॥
ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು, ಉತ್ಸೃಜ್ಯ - ತ್ಯಜಿಸಿ, ಕಾಮಕಾರತಃ - ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮನ ಬಂದಂತೆ, ವರ್ತತೇ - ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆಯೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು, ನ, ಅವಾಪ್ನೋತಿ - ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ನ, ಪರಾಮ್, ಗತಿಮ್ - ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, (ಮತ್ತು), ನ, ಸುಖಮ್ - ಸುಖವನ್ನೂ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ।। 23 ।।
ಯಾವ ಪುರುಷನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮನಬಂದಂತೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಪರಮಗತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸುಖವನ್ನೂ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ।। 23 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದು’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ವೇದ ಮತ್ತು ವೇದಗಳ ಆಧಾರದಂತೆ ರಚಿತ ಸ್ಮೃತಿ, ಪುರಾಣ, ಇತಿಹಾಸಾದಿ ಎಲ್ಲದರ ಹೆಸರು ‘ಶಾಸ್ತ್ರ’ವಾಗಿದೆ. ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಆಚಾರ-ವ್ಯವಹಾರ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಕುರಿತು ಮತ್ತು ದೈವೀಸಂಪತ್ ರೂಪೀ ಕಲ್ಯಾಣಕಾರೀ ಗುಣ-ಆಚರಣೆಗಳ ಸೇವನೆಯ ಜ್ಞಾನ ಈ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನ ಮಾಡಿಸುವಂತಹ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅವಹೇಳನಗೈದು ತಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾರು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛಾವಿಶೇಷಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಆಚರಿಸುವುದಿದೆಯೋ ಇದೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವವನು ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು, ಸುಖವನ್ನು ಮತ್ತು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ’- ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ಒಂದು ವೇಳೆ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಅರ್ಥಾತ್ ಪಾಪಗಳಾಗುವುದರಿಂದ ಅವು ದುರ್ಗತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಒಂದು ವೇಳೆ ತಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರಾದರೂ ಕೂಡ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕಾರಣ ಹಾಗೂ ಶಾಸದ ಅವಹೇಳನೆ ಮಾಡುವುದರ ಕಾರಣ ಅವುಗಳಿಂದ ಕರ್ತೃವಿಗೆ ಯಾವ ಫಲವೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಗತಿಯು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಾದರೋ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ, ಲೌಕಿಕ ಅಣಿಮಾದಿ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಸಿದ್ಧಿಯೂ ಕೂಡ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವೂ ಕೂಡ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇದರಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮಗಳು ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತವೆ,
ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ - ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-24)
ತಸ್ಮಾಚ್ಛಾಸಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ತೇ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ ।
ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಾನೋಕ್ತಂ ಕರ್ಮ ಕರ್ತುಮಿಹಾರ್ಹಸಿ ॥
ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ, ತೇ - ನಿನಗಾಗಿ, ಇಹ - ಈ, ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ - ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ಶಾಸ್ತ್ರಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವೇ, ಪ್ರಮಾಣಮ್ - ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ, (ಏವಮ್) - ಹೀಗೆಂದು, ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತಿಳಿದು (ನೀನು), ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಾನೋಕ್ತಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯತವಾದ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವೇ, ಕರ್ತುಮ್ - ಮಾಡಲು,
ಅರ್ಹಸಿ - ಯೋಗ್ಯನಾಗಿರುವೆ. ।। 24 ।।
ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನಗಾಗಿ ಈ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನೀನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯತ ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿರುವೆ. ।। 24 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವೇ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಏನು ಮಾಡಬಾರದು ಇದರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಶ್ರುತಿ, ವೇದಮೂಲ ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರಾಣ-ಇತಿಹಾಸಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಮನಬಂದಂತೆ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡದೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅರ್ಥಾತ್ ಈ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ವಿಧಾನವಿದೆಯೋ ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಯಾವುದರ ನಿಷೇಧವಿದೆಯೋ ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನೀನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯತ ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯನಾಗಿರುವೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನೀನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಆಚರಿಸಬೇಕು, ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಎಂದೂ ಆಚರಿಸಬಾರದು. ಹಾಗೂ ಆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆಯನ್ನೂ ಕೂಡ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದಲೇ ಮಾಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಶುಭಕರ್ಮಗಳೇ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇದರಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನಸಂವಾದೇ ದೈವಾಸುರಸಂಪದ್ವಿಭಾಗಯೋಗೋ ನಾಮ ಷೋಡಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 16 ॥
॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥
॥ ಅಥ ಸಪ್ತದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಶ್ರದ್ಧಾತ್ರಯವಿಭಾಗಯೋಗವು ॥
ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು— ಈ ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಶ್ರದ್ಧಾಯುಕ್ತ ಪುರುಷರ ನಿಷ್ಠೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿರುವನು. ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಶ್ರದ್ಧೆಗನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ಪುರುಷನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು ಮತ್ತೆ ಪೂಜೆ, ಯಜ್ಞ, ತಪ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾರಹಿತ ಪುರುಷರ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅಸತ್ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತ್ರಿವಿಧ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯು ವಿಭಾಗ ಪೂರ್ವಕ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದರ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಶ್ರದ್ಧಾತ್ರಯವಿಭಾಗಯೋಗ’ವೆಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.
ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ— ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವರ ನಿಷ್ಠೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿರುವನು, ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳನುಸಾರವಾಗಿ ತ್ರಿವಿಧ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಮೂರರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಗನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ಪುರುಷನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದೊಡಗೊಂಡ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮಶಃ ದೇವ, ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ ಮತ್ತು ಭೂತ-ಪ್ರೇತಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಐದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆರರಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವವರ ನಿಂದೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಏಳರಲ್ಲಿ ಆಹಾರ, ಯಜ್ಞ, ತಪ ಮತ್ತು ದಾನದ ಭೇದಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಎಂಟು, ಒಂಭತ್ತು ಮತ್ತು ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಆಹಾರದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹನ್ನೊಂದು, ಹನ್ನೆರಡು ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಯಜ್ಞದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕು, ಹದಿನೈದು ಮತ್ತು ಹದಿನಾರರಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ಶಾರೀರಿಕ, ವಾಚಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ತಪದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಹದಿನೇಳರಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತಪದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಹದಿನೆಂಟು ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ತಪದ ಲಕ್ಷಣಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ದಾನದ ಲಕ್ಷಣಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಓಂ ತತ್ಸತ್’ ಇದರ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ‘ಓಂ’ ಪ್ರಯೋಗದ, ಇಪ್ಪತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ‘ತತ್’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗದ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಾರು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ‘ಸತ್’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ನಿಷ್ಫಲ ಮತ್ತು ಅಸತ್ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಸೇವಿಸಲ್ಪಡುವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಗುಣ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ ನಂತರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧವಾದ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಜೊತೆಗೇ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವದ ಪುರುಷರು ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭವೇ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನ ಪ್ರಧಾನ ಅವಗುಣವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಈ ಮೂರೇ ನರಕಗಳ ದ್ವಾರವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಆತ್ಮಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವವನು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದಾದ ನಂತರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಮನ ಬಂದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಿಂದ ತನಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಕರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗೆ ಆ ತನ್ನ ಕರ್ಮದ ಫಲ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮದಿಂದ ಸುಖ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪರಮಗತಿಯಾದರೋ ಸಿಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರಲು ಯೋಗ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಿಧಾನಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ನೀನು ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ-ಜನರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮನಬಂದಂತೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರ ಕರ್ಮಗಳು ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತವೆ - ಇದಾದರೋ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಕಾರಣ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಕುಳಿತಿರುವಂತಹ ಜನರೂ ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ ಯಜ್ಞ, ಪೂಜಾದಿ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಅವರ ಸ್ಥಿತಿ ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-1)
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಮುತ್ಸೃಜ್ಯ ಯಜಂತೇ ಶ್ರದ್ಧಯಾನ್ವಿತಾಃ ।
ತೇಷಾಂ ನಿಷ್ಠಾ ತು ಕಾ ಕೃಷ್ಣ ಸತ್ತ್ವಮಾಹೋ ರಜಸ್ತಮಃ ॥
ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ!, ಯೇ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು, ಉತ್ಸೃಜ್ಯ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಶ್ರದ್ಧಯಾ - ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ, ಅನ್ವಿತಾಃ - ಕೂಡಿದವರಾಗಿ, ಯಜಂತೇ - ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆಯೋ, ತೇಷಾಮ್ - ಅವರ, ನಿಷ್ಠಾ - ಸ್ಥಿತಿಯು, ತು - ಮತ್ತೆ, ಕಾ - ಎಂತಹುದು?, ಸತ್ವಮ್ - ಸಾತ್ವಿಕವೋ, ಆಹೋ - ಅಥವಾ, ರಜಃ - ರಾಜಸವೋ (ಅಥವಾ), ತಮಃ - ತಾಮಸವೋ? ।। 1 ।।
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು - ಹೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ! ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಯುಕ್ತರಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆಯೋ ಅವರುಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯು ಎಂತಹುದು? ಸಾತ್ವಿಕವೋ, ರಾಜಸವೋ ಅಥವಾ ತಾಮಸವೋ? ।। 1 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇವೆರಡರ ಭಾವವು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಅಂತರವಿದೆಯೇ?
ಉತ್ತರ - ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಅಂತರವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ತ್ಯಾಗದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ಆಗುವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ತ್ಯಾಗದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರದ ಪರಿವೆಯೇ ಇಲ್ಲದವರು ತಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ‘ವರ್ತತೇ ಕಾಮಕಾರತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಜಂತೇ ಶ್ರದ್ಧಯಾನ್ವಿತಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಜನರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇದೆ. ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುವಲ್ಲಿ ಅವಹೇಳನ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಜನರಿಗೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ವಾತಾವರಣದ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯಿಂದ, ಅವಕಾಶದ ಅಭಾವದಿಂದ ಅಥವಾ ಪರಿಶ್ರಮ ಹಾಗೂ ಅಧ್ಯಯನಾದಿಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ಜ್ಞಾನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಈ ಅಜ್ಞತೆಯ ಕಾರಣವೇ ಇವರ ಮೂಲಕ ಅದರ ತ್ಯಾಗವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿಷ್ಠಾ’ ಶಬ್ದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ನಿಷ್ಠಾ’ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತ ಭಗವಂತನು-‘ಈ ಪುರುಷನು ಶ್ರದ್ಧಾಮಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಯಾರ ಶ್ರದ್ಧೆ ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಪುರುಷನಿರುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಇರುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅದರ ಹೆಸರೇ ‘ನಿಷ್ಠೆ’ಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅವನ ನಿಷ್ಠೆಯು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆಯೋ, ರಾಜಸವೋ ಅಥವಾ ತಾಮಸವೋ? ಹೀಗೆ ಕೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ದೈವೀ ಪ್ರಕೃತಿಯವರು ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿ ಯವರು ಹೀಗೆ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ಮನುಷ್ಯರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು. ಇವರಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳ ಜನರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಅವರು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆಸುರೀ ಸ್ವಭಾವ ವುಳ್ಳವರಲ್ಲಿ ತಾಮಸ ಜನರು ಪಾಪಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವವರಾದರೋ ನೀಚಯೋನಿಗಳು ಅಥವಾ ನರಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ತಮೋಮಿಶ್ರಿತ ರಾಜಸ ಜನರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಂತೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಪಾಪಕರ್ಮದ ಫಲವಾದರೋ ಅವರೂ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ದೈವೀ ಮತ್ತು ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮನುಷ್ಯರ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳಾದರೋ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತಿಳಿದು ಬಂತು; ಆದರೆ ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ತ್ಯಾಗವಾದರೂ ಕೂಡ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಪೂಜನಾದಿ ಮಾಡುವವರು ಯಾವ ಸ್ವಭಾವದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ-ದೈವೀ ಸ್ವಭಾವದವರೋ ಅಥವಾ ಆಸುರೀ ಸ್ವಭಾವದವರೋ? ಇದರ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ-ಅಂತಹ ಜನರ ಸ್ಥಿತಿಯು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ರಾಜಸವೋ, ತಾಮಸವೋ? ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರು ದೈವೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರೋ ಅಥವಾ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳವರೋ ಎಂಬುದೇ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲಿನ ವಿವೇಚನೆಯಿಂದ - ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಐದು ಪ್ರಕಾರದ ಮನುಷ್ಯರು ಇರಬಲ್ಲರು ಎಂಬುದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ
(1) ಯಾರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ಪಾಲನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ಇದೆ.
(2) ಯಾರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನಾದರೋ ಕೆಲವು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಲ್ಲ.
(3) ಯಾರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯೇನೋ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅವರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.
(4) ಯಾರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ಪಾಲನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ಇಲ್ಲ.
(5) ಯಾರು ಅವಹೇಳನೆಯಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
ಈ ಐದೂ ಬಗೆಯ ಜನರ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ಅವರ ಗತಿಯು ಏನಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವರ ವರ್ಣನೆಯು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಗೀತೆಯ ಯಾವ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ?
ಉತ್ತರ - (1) ಯಾರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ಇದೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ಪಾಲನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಇಂತಹ ಪುರುಷರು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ - ಒಬ್ಬರಾದರೋ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುವವರು ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯವರು ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವವರು. ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವವರು ದೈವೀಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಸಾತ್ವಿಕ ಪುರುಷರು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಇದರ ವರ್ಣನೆಯು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ, ಹದಿನಾಲ್ಕರಿಂದ ಹದಿನೇಳರ ತನಕ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ ಸತ್ತ್ವಮಿಶ್ರಿತ ರಾಜಸ ಪುರುಷರು ಸಿದ್ಧಿ, ಸುಖ ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಇದರ ವರ್ಣನೆಯು-ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತೆರಡು, ನಲವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇದೆ.
(2) ಯಾವ ಜನರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ಯಾವುದೋ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನಾದರೋ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ-ಆ ಪುರುಷರ ಕರ್ಮಗಳು ಅಸತ್ (ನಿಷ್ಫಲ) ವಾಗುತ್ತವೆ; ಅವರಿಗೆ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಲಾಭವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
(3) ಯಾವ ಜನರು ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನಾದರೋ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇದೆ ಇಂತಹ ಪುರುಷರು ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಭೇದದಿಂದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕರೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ರಾಜಸರೂ ಹಾಗೂ ತಾಮಸರೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ಗತಿಯೂ ಕೂಡ ಇವರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎರಡು, ಮೂರು ಹಾಗೂ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
(4) ಯಾವ ಜನರು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ಇಲ್ಲ; ಇದರಿಂದ ಅವರು ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಪಾಪಮಯ ಜೀವನ ಕಳೆಯುತ್ತಾರೆಯೋ-ಆ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಜನರು ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ನೀಚಯೋನಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು-ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೆರಡರಲ್ಲಿ, ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಏಳರಿಂದ ಹಿಡಿದು ಇಪ್ಪತ್ತರ ತನಕ ಮತ್ತು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದು, ಆರು ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
(5) ಯಾವ ಜನರು ಅವಹೇಳನೆಯಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದು ಎಂದೆನಿಸುತ್ತದೋ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ - ಆ ಯಥೇಚ್ಛಾಚಾರೀ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಯಾರ ಕರ್ಮಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೋ ಆ ತಾಮಸ ಪುರುಷರಿಗಾದರೋ ನರಕಾದಿ ದುರ್ಗತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ವರ್ಣನೆಯು- ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಮತ್ತು ಯಾರ ಕರ್ಮಗಳು ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಿರುತ್ತವೋ ಆ ರಜಃ ಪ್ರಧಾನ ತಾಮಸ ಪುರುಷರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾವ ಫಲವೂ ಕೂಡ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು-ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಯಾವ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೋ ಅವುಗಳ ಫಲವು ತಿರ್ಯಕ್ ಯೋನಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ನೆನಪಿರಲಿ.
ಈ ಐದು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣರೂಪೀ ಯಾವ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಮಾಡಲಾಗಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ— ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-2)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ-
ತ್ರಿವಿಧಾ ಭವತಿ ಶ್ರದ್ಧಾ ದೇಹಿನಾಂ ಸಾ ಸ್ವಭಾವಜಾ ।
ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ರಾಜಸೀ ಚೈವ ತಾಮಸೀ ಚೇತಿ ತಾಂ ಶೃಣು ॥
ದೇಹಿನಾಮ್ - ಮನುಷ್ಯರ (ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಕೇವಲ), ಸ್ವಭಾವಜಾ - ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ, ಸಾ, ಶ್ರದ್ಧಾ - ಆ ಶ್ರದ್ಧೆಯು, ಸಾತ್ವಿಕೀ - ಸಾತ್ವಿಕ, ಚ - ಮತ್ತು, ರಾಜಸೀ - ರಾಜಸ, ಚ - ಹಾಗೂ, ತಾಮಸೀ- ತಾಮಸ, ಇತಿ - ಹೀಗೆ, ತ್ರಿವಿಧಾ ಏವ - ಮೂರೂ ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿಯೇ, ಭವತಿ - ಇರುತ್ತದೆ, ತಾಮ್ - ಅದನ್ನು (ನೀನು),
(ಮತ್ತಃ) - ನನ್ನಿಂದ, ಶೃಣು - ಕೇಳು ।। 2 ।।
ಶ್ರೀ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು - ಮನುಷ್ಯರುಗಳ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಕೇವಲ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಆ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಹಾಗೂ ತಾಮಸ ಹೀಗೆ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು. ।। 2 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೇಹಿನಾಮ್’ ಪದವು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಾ’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಭಾವಜಾ’ ಈ ಪದಗಳು ಎಂತಹ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಸಾ’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಭಾವಜಾ’ ಪದಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ. ಆ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದುದಲ್ಲ, ಸ್ವಭಾವ ದಿಂದಲೇ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದಕ್ಕೆ ‘ಸ್ವಭಾವಜಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾವ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಶ್ರವಣ - ಪಠಣಾದಿ ಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ‘ಶಾಸ್ತ್ರಜಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮಗಳ ಹಾಗೂ ಈ ಜನ್ಮದ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಅದು ‘ಸ್ವಭಾವಜಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ’, ‘ರಾಜಸೀ’, ‘ತಾಮಸೀ’ ಮತ್ತು ತ್ರಿವಿಧದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಇತಿ’ಯ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ‘ಇತಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು-ಈ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ಮತ್ತು ತಾಮಸ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-3)
ಸತ್ತ್ವಾನುರೂಪಾ ಸರ್ವಸ್ಯ ಶ್ರದ್ಧಾ ಭವತಿ ಭಾರತ ।
ಶ್ರದ್ಧಾಮಯೋಯಂ ಪುರುಷೋ ಯೋ ಯಚ್ಛ್ರದ್ಧಃ ಸ ಏವ ಸಃ ॥
ಭಾರತ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಸರ್ವಸ್ಯ - ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರುಗಳ, ಶ್ರದ್ಧಾ - ಶ್ರದ್ಧೆಯು, ಸತ್ವಾನುರೂಪಾ - ಅವರ ಅಂತಃಕರಣಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿ, ಭವತಿ - ಇರುತ್ತದೆ, ಅಯಮ್ ಪುರುಷಃ - ಈ ಪುರುಷನು, ಶ್ರದ್ಧಾಮಯಃ - ಶ್ರದ್ಧಾಮಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ,
(ಅತಃ) - ಆದ್ದರಿಂದ, ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, ಯಚ್ಛ್ರದ್ಧಃ - ಎಂತಹ ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು ಕೂಡ,
ಸಃ ಏವ - ಸ್ವಯಂ ಅದೇ ಸ್ವಭಾವದವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ।। 3 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ಎಲ್ಲಾ ಮನುಷ್ಯರುಗಳ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಅವರವರ ಅಂತಃಕರಣಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಪುರುಷನು ಶ್ರದ್ಧಾಮಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಪುರುಷನು ಎಂತಹ ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳವನೋ ಅವನು ಕೂಡ ಅದೇ ಸ್ವಭಾವದವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ।। 3 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರುಗಳು’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೇಹಾಭಿಮಾನೀ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ‘ದೇಹಿನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಬಂದಿದೆಯೋ ಅವರಿಗಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಸ್ಯ’ ಪದವು ಬಂದಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಇಲ್ಲಿ ದೇಹಾಭಿಮಾನೀ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ-ಯಾರ ಶ್ರದ್ಧೆಯು ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಅವರು ಸ್ವತಃ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾತು ದೇಹಾಭಿಮಾನೀ ಜೀವಿಗಾಗಿಯೇ ಹೊಂದುತ್ತದೆ, ಗುಣಾತೀತ ಜ್ಞಾನಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ‘ಸ್ವಭಾವಜಾ’-ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸತ್ತ್ವಾನುರೂಪಾ’ ಅಂತಃಕರಣದ ಅನುರೂಪೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ-ಹೇಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವವು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದುದರಿಂದ, ಅವನು ಎಂತಹ ಸ್ವಭಾವದವನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳವನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಬೇಕಾದರೆ ‘ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಿ, ಬೇಕಾದರೆ ‘ಅಂತಃಕರಣದ ಅನುರೂಪ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಿ ಮಾತು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪುರುಷನಿಗಾದರೋ ‘ಪರ’ ಅಂದರೆ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ (13/22) ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನೂ ‘ಶ್ರದ್ಧಾಮಯ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?’
ಉತ್ತರ - ಪುರುಷನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪವಾದರೋ ಗುಣಾತೀತವೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಾರು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಬದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಆ ಪುರುಷನ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಗುಣಜನ್ಯ ಭೇದವು ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ’ಯೇ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಪರನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಭೇದದ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನೇ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ಯಾರ ಅಂತಃ ಕರಣದ ಅನುರೂಪವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ರಾಜಸೀ ಅಥವಾ ತಾಮಸೀ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುತ್ತದೋ - ಹಾಗೆಯೇ ಆ ಪುರುಷನ ನಿಷ್ಠೆ ಅಥವಾ ಸ್ಥಿತಿ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರ ಶ್ರದ್ಧೆ ಹೇಗಿರುತ್ತದೋ ಅವನ ಸ್ವರೂಪವು ಅದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಶ್ರದ್ಧಾ, ನಿಷ್ಠಾ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ಏಕತೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ‘ಅವನ ನಿಷ್ಠೆಯು ಎಂತಹುದು’ ಎಂಬ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.
ಸಂಬಂಧ— ಶ್ರದ್ಧೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರ ನಿಷ್ಠೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು; ಇದರಿಂದ-ಯಾರು ಎಂತಹ ನಿಷ್ಠೆಯುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಹೇಗೆ ಗುರುತಿಸುವುದು? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-4)
ಯಜಂತೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾ ದೇವಾನ್ಯಕ್ಷರಕ್ಷಾಂಸಿ ರಾಜಸಾಃ ।
ಪ್ರೇತಾನ್ಭೂತಗಣಾಂಶ್ಚಾನ್ಯೇ ಯಜಂತೇ ತಾಮಸಾ ಜನಾಃ ॥
ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾಃ - ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪುರುಷನು, ದೇವಾನ್ - ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಯಜಂತೇ - ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಾಜಸಾಃ - ರಾಜಸ ಪುರುಷರು, ಯಕ್ಷರಕ್ಷಾಂಸಿ - ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು (ಹಾಗೂ), ಅನ್ಯೇ - ಬೇರೆ, ತಾಮಸಾಃ - ತಾಮಸ,
ಜನಾಃ - ಮನುಷ್ಯರು, ಪ್ರೇತಾನ್ - ಪ್ರೇತ, ಚ - ಮತ್ತು, ಭೂತಗಣಾನ್ - ಭೂತಗಣಗಳನ್ನು,
ಯಜಂತೆ - ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ।। 4 ।।
ಸಾತ್ವಿಕ ಪುರುಷರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಾಜಸ ಪುರುಷರು ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರೇತ ಮತ್ತು ಭೂತಗಣಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ।। 4 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪುರುಷರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ’- ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಕಾರಣದ ಪರಿಚಯ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ನ್ಯಾಯಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ರಾಗಿದ್ದಾರಾದರೆ ಅವರ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವರೂ ಕೂಡ ಸಾತ್ತ್ವಿಕರೇ ಆಗಿರುವರು; ಮತ್ತು ‘ಹೇಗೆ ದೇವರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನ ಆರಾಧಕ’ ಈ ಲೋಕೋಕ್ತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಮನುಷ್ಯರು ಸಾತ್ತ್ವಿಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ-ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ನಿಷ್ಠೆಯುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಇಂದ್ರ, ವರುಣ, ಯಮ, ಅಶ್ವಿನೀ ಕುಮಾರರು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವೇದೇವ ಮೊದಲಾದ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ದೇವತೆಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಇಲ್ಲಿ ದೇವಪೂಜನರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಯು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಅದನ್ನು ಮಾಡುವವರನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕರೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಯಾರು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಪೂರ್ಣ ಸಾತ್ತ್ವಿಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ರಾಜಸ ಪುರುಷರು ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ’-ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹೇಗೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪುರುಷರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಅದೇ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು ರಾಜಸರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ರಾಜಸೀ ನಿಷ್ಠೆಯುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಇದನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯಕ್ಷರಲ್ಲಿ ಕುಬೇರಾದಿ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ರಾಹು-ಕೇತು ಮೊದಲಾದವರನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರೇತ ಮತ್ತು ಭೂತಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ’-ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ - ಭೂತ, ಪ್ರೇತ, ಪಿಶಾಚಿಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು ತಾಮಸೀ ನಿಷ್ಠೆಯುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದಾರೆಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸತ್ತನಂತರ ಯಾರು ಪಾಪ-ಕರ್ಮವಶರಾಗಿ ಭೂತ, ಪ್ರೇತಾದಿಗಳ ವಾಯುಪ್ರಧಾನ ದೇಹವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ ಅವು ಭೂತ-ಪ್ರೇತರೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಜನರ ಗತಿಯು ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಎಂತಹ ಇಷ್ಟವೋ ಅಂತಹ ಗತಿ’ - ಇದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವೇ ಆಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು ದೇವಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸರ ಗತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಭೂತ-ಪ್ರೇತಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವರು ಅವರಂತೆ ರೂಪ, ಗುಣ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಯಾಂತಿ ದೇವವ್ರತಾ ದೇವಾನ್’, ‘ಭೂತಾನಿ ಯಾಂತಿ ಭೂತೇಜ್ಯಾಃ’ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಇದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ತ್ರಿವಿಧ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆಯೊಂದಿಗೆ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವಂತಹ ಅಶ್ರದ್ಧಾಳುಗಳಾದ ಮನುಷ್ಯರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ - ಯಾರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲವೋ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಘೋರ ತಪಾದಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಯಾವ ಶ್ರೇಣಿಯವರು? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-5)
ಅಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತಂ ಘೋರಂ ತಪ್ಯಂತೇ ಯೇ ತಪೋ ಜನಾಃ ।
ದಂಭಾಹಂಕಾರಸಂಯುಕ್ತಾಃ ಕಾಮರಾಗಬಲಾನ್ವಿತಾಃ ॥
ಯೇ ಜನಾಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು, ಅಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ರಹಿತವಾದ (ಕೇವಲ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕಲ್ಪಿತವಾದ), ಘೋರಮ್ - ಘೋರವಾದ, ತಪಃ - ತಪಸ್ಸನ್ನು, ತಪ್ಯಂತೇ - ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೋ (ಹಾಗೂ), ದಂಭಾಹಂಕಾರ ಸುಯುಕ್ತಾಃ- ದಂಭ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದವರಾಗಿ, (ಹಾಗೂ), ಕಾಮರಾಗ ಬಲಾನ್ವಿತಾಃ - ಕಾಮನೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಬಲದ ಅಭಿಮಾನದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದಾರೋ ।। 5 ।।
ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿ ಕೇವಲ ಮನಃಕಲ್ಪಿತವಾದ ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೋ
ಹಾಗೂ ದಂಭ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದವರಾಗಿ ಕಾಮನೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಬಲದ ಅಭಿಮಾನದಿಂದಲೂ
ಕೂಡಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೋ ।। 5 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿರಹಿತವಾದ ಮತ್ತು ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಎಂದು ಎಂತಹ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವ ವಿಧಾನ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಆಡಂಬರದಿಂದ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಕಷ್ಟ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರ ಸ್ವರೂಪವು ತುಂಬಾ ಭಯಾನಕವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಘೋರ ತಪಸ್ಸೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ದಂಭ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದವರು ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧ ಭಯಾನಕ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಜನರು ಮೋಸ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹಾಕಲು ದಂಭವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೂ ಸದಾಕಾಲ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಉಬ್ಬಿ ಹೋಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ದಂಭ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದವರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕಾಮನೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಬಲದ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದವರೆಂದು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅವರಿಗೆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಅವರ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಆ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ನಾವು ಏನನ್ನು ಬಯಸುವೆವೋ ಅದನ್ನೇ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವೆವು; ನಮ್ಮೊಳಗೆ ಅಪಾರ ಬಲವಿದೆ, ನಮ್ಮ ಬಲದ ಇದಿರು ನಮ್ಮ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತಡೆ ಉಂಟುಮಾಡಲು ಯಾರಿಗೆ ಶಕ್ತಿಯಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕಾಮನೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಬಲದ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಯುಕ್ತರಾದವರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-6)
ಕರ್ಶಯಂತಃ ಶರೀರಸ್ಥಂ ಭೂತಗ್ರಾಮಮಚೇತಸಃ ।
ಮಾಂ ಚೈವಾಂತಃಶರೀರಸ್ಥಂ ತಾನ್ವಿದ್ಧ್ಯಾಸುರನಿಶ್ಚಯಾನ್ ॥
ಶರೀರಸ್ಥಮ್ - ಶರೀರ ರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾದ, ಭೂತಗ್ರಾಮಮ್ - ಭೂತಸಮುದಾಯವನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಂತಃಶರೀರಸ್ಥಮ್ - ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ, ಮಾಮ್ - ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು, ಏವ - ಕೂಡ, ಕರ್ಶಯಂತಃ- ಕೃಶಗೊಳಿಸುವವರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ತಾನ್ - ಆ, ಅಚೇತಸಃ - ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು (ನೀನು), ಆಸುರನಿಶ್ಚಯಾನ್ - ಆಸುರೀ ಸ್ವಭಾವದವರೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ. ।। 6 ।।
ಹಾಗೂ ಯಾರು ಶರೀರ ರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾದ ಭೂತ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಕೂಡ ಕೃಶಗೊಳಿಸುವವರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಆ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ನೀನು ಆಸುರೀ ಸ್ವಭಾವದವರೆಂದು ತಿಳಿ. ।। 6 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶರೀರ ರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ ಭೂತ ಸಮುದಾಯದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪಂಚಮಹಾಭೂತ, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳು ಈ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಮೂಹದ ಹೆಸರು ‘ಭೂತಸಮುದಾಯ’ವಾಗಿದೆ. ಇದರ ವರ್ಣನೆಯು ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷೇತ್ರ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಜನರು ಭೂತಸಮುದಾಯವನ್ನು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನೂ ಕೂಡ ಕೃಶ ಮಾಡುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧ ಮನ ಬಂದಂತೆ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭಯಾನಕ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಭೂತಸಮುದಾಯವನ್ನು ಅಂದರೆ ಶರೀರವನ್ನು ಕ್ಷೀಣ ಮತ್ತು ದುರ್ಬಲವಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಅವರು ತಮ್ಮ ಘೋರ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೂ ಕೂಡ ಕ್ಲೇಶ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮರೂಪದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸ್ವತಃ ತಮ್ಮ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಅಥವಾ ಯಾರದ್ದಾದರೂ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ದುಃಖ ಕೊಡುವುದು ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೇ ದುಃಖಕೊಡುವುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಭೂತಸಮುದಾಯಕ್ಕೂ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೂ ಕ್ಲೇಶ ಕೊಡುವವರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಚೇತಸಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ, ಬೋಧಶಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಆವರಣ ದೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೂಢ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಅಚೇತಸಃ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಆಸುರ-ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವರು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಘೋರ ತಾಮಸ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವವರು ದಾಂಭಿಕರು ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರೀ ಮನುಷ್ಯರು ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತಿನವರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ, ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ‘ಆಸುರ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವರು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ತ್ರಿವಿಧ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳವರ ಹಾಗೂ ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವ ಜನರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕದ ಸ್ವೀಕಾರ ಮತ್ತು ರಾಜಸ, ತಾಮಸದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಆಹಾರ, ಯಜ್ಞ, ತಪ ಮತ್ತು ದಾನದ ಭೇದಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-7)
ಆಹಾರಸ್ತ್ವಪಿ ಸರ್ವಸ್ಯ ತ್ರಿವಿಧೋ ಭವತಿ ಪ್ರಿಯಃ ।
ಯಜ್ಞ ಸ್ತಪಸ್ತಥಾ ದಾನಂ ತೇಷಾಂ ಭೇದಮಿಮಂ ಶೃಣು ॥
ಆಹಾರಃ - ಭೋಜನವು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಸರ್ವಸ್ಯ - ಎಲ್ಲರಿಗೂ (ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಗುಣವಾಗಿ), ತ್ರಿವಿಧಃ - ಮೂರು ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಪ್ರಿಯಃ ಭವತಿ - ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ತು - ಮತ್ತು, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ಯಜ್ಞಃ - ಯಜ್ಞವು, ತಪಃ - ತಪಸ್ಸು (ಮತ್ತು), ದಾನಮ್ - ದಾನವೂ ಸಹ ಮೂರು-ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿರುತ್ತವೆ, ತೇಷಾಮ್ - ಅವುಗಳ, ಇಮಮ್ - ಈ (ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾದ), ಭೇದಮ್ - ಭೇದವನ್ನು (ನೀನು ನನ್ನಿಂದ), ಶೃಣು - ಕೇಳು. ।। 7 ।।
ಭೋಜನವು ಕೂಡ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ದಾನವೂ ಸಹ ಮೂರು-ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದಿಂದಿರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ಈ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾದ ಭೇದವನ್ನು ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು. ।। 7 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಪಿ’ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಪಿ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಹೇಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಯು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಭೇದಗಳಿಂದ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿರುತ್ತವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆಹಾರವೂ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಸ್ಯ’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸರ್ವಸ್ಯ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆಹಾರವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕರಣವೂ ಕೂಡ ಮನುಷ್ಯರದ್ದೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆಹಾರಾದಿಗಳ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಏನನ್ನೂ ಕೇಳಿರಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಕೇಳದೆ ಭಗವಂತನು ಆಹಾರಾದಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯನು ಎಂತಹ ಆಹಾರ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ಅನುರೂಪವೇ ಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆಹಾರ ಶುದ್ಧವಾದರೆ ಅದರ ಪರಿಣಾಮರೂಪೀ ಅಂತಃಕರಣವೂ ಕೂಡ ಶುದ್ಧವಾದೀತು. ‘ಆಹಾರ ಶುದ್ಧೌ ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧಿಃ’ (ಛಾಂ.ಉ. - 7/26/2). ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ವಿಚಾರ, ಭಾವ, ಶ್ರದ್ಧಾದಿ ಗುಣಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಶುದ್ಧವಾಗುವವು. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಆಹಾರದ ವಿವೇಚನೆ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ದೇವತಾದಿಗಳ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಜನರು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಆಹಾರ ವನ್ನಾದರೋ ಎಲ್ಲರೂ ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ಯಾವ ಗುಣದ ದೇವತೆ, ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸ ಅಥವಾ ಭೂತ-ಪ್ರೇತಗಳ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಗುಣದವರು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೆಯೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಆಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆಹಾರವು ಯಾರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತದೋ ಅವರು ಅದೇ ಗುಣದವರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಿಯಃ’ ಪದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಸೆಳೆಯಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆಹಾರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಅವನ ಪರಿಚಯವಾಗಬಲ್ಲದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಆಹಾರದ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಆಹಾರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ರಾಜಸ ತಾಮಸದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಸಲೂ ಕೂಡ ಇದರ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ— ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆಹಾರ, ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ದಾನದ ಭೇದಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸಾತ್ವಿಕ ಆಹಾರದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-8)
ಆಯುಃಸತ್ತ್ವಬಲಾರೋಗ್ಯಸುಖಪ್ರೀತಿವಿವರ್ಧನಾಃ ।
ರಸ್ಯಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಸ್ಥಿರಾ ಹೃದ್ಯಾ ಆಹಾರಾಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಪ್ರಿಯಾಃ ॥
ಆಯುಃ ಸತ್ವ ಬಲ - ಆರೋಗ್ಯ-ಸುಖಪ್ರೀತಿ ವಿವರ್ಧನಾಃ - ಆಯಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಬಲ, ಆರೋಗ್ಯ, ಸುಖ ಮತ್ತು
ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ, ರಸ್ಯಾಃ - ರಸಯುಕ್ತ, ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ - ಸ್ನೇಹಯುಕ್ತ (ಮತ್ತು), ಸ್ಥಿರಾಃ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವ (ಹಾಗೂ),
ಹೃದ್ಯಾಃ - ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದಂತಹ, ಆಹಾರಾಃ - ಆಹಾರ ಅಂದರೆ ಭೋಜನ ಮಾಡುವ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಸಾತ್ವಿಕಪ್ರಿಯಾಃ - ಸಾತ್ವಿಕ ಪುರುಷನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ।। 8 ।।
ಆಯಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಬಲ, ಆರೋಗ್ಯ, ಸುಖ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ, ರಸಯುಕ್ತ, ಸ್ನೇಹಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವ ಹಾಗೂ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದಂತಹ ಆಹಾರ ಅರ್ಥಾತ್ ಭೋಜನ ಮಾಡುವ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಸಾತ್ವಿಕ ಪುರುಷನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ।। 8 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆಯುಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಬಲ, ಆರೋಗ್ಯ, ಸುಖ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದೆಂದರೇನು ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತಹ ಆಹಾರವು ಯಾವುವು?
ಉತ್ತರ - (1) ಆಯುವಿನ ಅರ್ಥವು ವಯಸ್ಸು ಅಥವಾ ಜೀವನವಾಗಿದೆ. ಜೀವನದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು ಆಯುವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
(2) ಸತ್ತ್ವದ ಅರ್ಥವು ಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಬುದ್ಧಿಯು ನಿರ್ಮಲ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಮತ್ತು ಯಥಾರ್ಥ ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶಿ ಆಗುವುದೇ ಸತ್ತ್ವದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗಿದೆ.
(3) ಬಲದ ಅರ್ಥವು ಸತ್ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಫಲತೆಯನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ಶಾರೀರಿಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಆಂತರಿಕ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ಶಕ್ತಿಯ ಹೆಚ್ಚಳವೇ ಬಲವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದಾಗಿದೆ.
(4) ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ಶಾರೀರಿಕ ರೋಗಗಳು ನಷ್ಟವಾಗುವುದೇ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
(5) ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷ, ಸಾತ್ವಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿ ಉಂಟಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಮುಖಾದಿ ಶರೀರದ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧಭಾವ ಜನಿತ ಆನಂದದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು ಸುಖವಾಗಿದೆ; ಇದರ ವೃದ್ಧಿಯು ಸುಖದ ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದೆ.
(6) ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಯು ಪ್ರೇಮಭಾವ ಸಂಪನ್ನವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಕರ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದೇ ಪ್ರೀತಿಯು ಹೆಚ್ಚುವುದಾಗಿದೆ.ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಆಯು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಬಲ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತಹ ಯಾವ ಹಾಲು, ತುಪ್ಪ, ತರಕಾರಿ, ಫಲ, ಸಕ್ಕರೆ, ಗೋಧಿ, ರಾಗಿ, ಕಡಲೆ, ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಅಕ್ಕಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಆಹಾರವಾಗಿವೆ. ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಆಹಾರದ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆ ಆಹಾರಗಳು ಹೇಗಿರುತ್ತವೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ರಸ್ಯಾಃ’, ‘ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ’, ‘ಸ್ಥಿರಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಹೃದ್ಯಾಃ’ ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(1) ಹಾಲು, ಸಕ್ಕರೆ ಮೊದಲಾದ ರಸಯುಕ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ‘ರಸ್ಯಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
(2) ಬೆಣ್ಣೆ, ತುಪ್ಪ ಹಾಗೂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ತೆಗೆದಿರುವ ಎಣ್ಣೆ ಮೊದಲಾದ ಸ್ನೇಹಯುಕ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ‘ಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
(3) ಯಾವ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಾರವು ತುಂಬಾ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರಬಲ್ಲದೋ ಅಂತಹ ಓಜಸ್ಸನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುವಂತಹ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ‘ಸ್ಥಿರಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
(4) ಯಾವುದು ಕೊಳಕು, ಅಪವಿತ್ರವಾಗಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ನೋಡಿದೊಡನೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಾತ್ವಿಕ ರುಚಿ ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಹೃದ್ಯಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆಹಾರಾಃ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಕ್ಷ್ಯ, ಭೋಜ್ಯ, ಲೇಹ್ಯ ಮತ್ತು ಚೋಷ್ಯ - ಈ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರದ ತಿನ್ನಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಆಹಾರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೋಡಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ಚತುರ್ವಿಧ ಅನ್ನದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಹಾರದ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನುಕೇಳಲು ಹೇಳಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಾತ್ತ್ವಿಕಪ್ರಿಯಾಃ’ದಿಂದ ಆಹಾರ ತಿನ್ನುವ ಪುರುಷರ ವಿಷಯ ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಪುರುಷನು ಯಾವ ಗುಣದವನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನಿಗೆ ಅದೇ ಗುಣವುಳ್ಳ ಆಹಾರ ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಪುರುಷರ ವಿಷಯ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಆಹಾರದ ಮಾತು ತಾನಾಗಿ ಬಂತು. ಮನುಷ್ಯನ ಭೋಜನವಿಷಯಕ ಪ್ರಿಯತೆಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅವನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಹೇಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಇಂತಹ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪುರುಷರ ಆಹಾರದ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಪುರುಷರ ಆಹಾರದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-9)
ಕಟ್ವಾಮ್ಲಲವಣಾತ್ಯುಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣರೂಕ್ಷವಿದಾಹಿನಃ ।
ಆಹಾರಾ ರಾಜಸಸ್ಯೇಷ್ಟಾ ದುಃಖಶೋಕಾಮಯಪ್ರದಾಃ ॥
ಕಟು-ಆಮ್ಲ-ಲವಣ, ಅತ್ಯುಷ್ಣ-ತೀಕ್ಷ್ಣ-ರೂಕ್ಷ ವಿದಾಹಿನಃ - ಕಹಿ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ತುಂಬಾ ಬಿಸಿ, ಖಾರವಾದ, ಹುರಿದಿರುವ, ಉರಿಯುಂಟುಮಾಡುವ (ಮತ್ತು), ದುಃಖಶೋಕ-ಆಮಯ-ಪ್ರದಾಃ - ದುಃಖ, ಚಿಂತೆ ಹಾಗೂ ರೋಗಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ, ಆಹಾರಾಃ - ಆಹಾರ ಅರ್ಥಾತ್ ಭೋಜನಮಾಡುವ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ರಾಜಸಸ್ಯ - ರಾಜಸ ಪುರುಷನಿಗೆ, ಇಷ್ಟಾಃ - ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ।। 9 ।।
ಕಹಿಯಾದ, ಹುಳಿಯಾದ, ಹೆಚ್ಚು ಉಪ್ಪಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹೆಚ್ಚು ಬಿಸಿ ಮತ್ತು ಖಾರವಾದ, ಹುರಿದಿರುವ, ಉರಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಮತ್ತು ದುಃಖ, ಚಿಂತೆ ಹಾಗೂ ರೋಗಗಳನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಆಹಾರ ಅರ್ಥಾತ್ ಭೋಜನ ಪದಾರ್ಥಗಳು ರಾಜಸ ಪುರುಷನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ।। 9 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಹಿ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು, ತುಂಬಾ ಬಿಸಿ, ಖಾರ, ಹುರಿದ ಮತ್ತು ಉರಿಯುಂಟುಮಾಡುವ ಎಂದು ಎಂತಹ ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಕಹಿಬೇವು, ಹಾಗಲಕಾಯಿ ಮೊದಲಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಕಹಿಯಾಗಿವೆ, ಕೆಲವರು ಕಾಳುಮೆಣಸು, ಕರಟಿಹೋದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕಹಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಶಬ್ದವು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಬಂದಿದೆ, ಕಟುರಸವು ಅದರಲ್ಲೇ ಅಂತರ್ಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಟು’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಕ್ತ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಕಹಿ’ ಎಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹುಣಿಸೆಹಣ್ಣು ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಹುಳಿಯಾಗಿವೆ, ಕ್ಷಾರ ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಉಪ್ಪುಗಳು ಉಪ್ಪಾಗಿವೆ, ತುಂಬಾ ಬಿಸಿ-ಬಿಸಿ ವಸ್ತುಗಳು ಅತಿ ಉಷ್ಣವಾಗಿವೆ. ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಖಾರವಾಗಿವೆ, ಭಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹುರಿದಿರುವ ಅನ್ನವು ಶುಷ್ಕವಾದುದು, ಸಾಸಿವೆ ಮೊದಲಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಉರಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದುಃಖಶೋಕಾಮಯಪ್ರದಾಃ’-ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ತಿನ್ನುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗಂಟಲಲ್ಲಿ ಯಾವ ತೊಂದರೆಯಾಗುತ್ತದೋ, ಹಾಗೂ ನಾಲಿಗೆ, ಕಿರುನಾಲಿಗೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಉರಿಯುವುದು, ಹಲ್ಲು ಮರಗಟ್ಟುವುದು, ಅಗಿಯಲು ಕಷ್ಟವಾಗುವುದು, ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಮೂಗಿನಲ್ಲಿ ನೀರು ಬರುವುದು, ಬಿಕ್ಕಳಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ಯಾವ ಕಷ್ಟಗಳಾಗುತ್ತವೋ ಅವುಗಳನ್ನು ‘ದುಃಖ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ತಿಂದ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪವಾಗುತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕೆ ಶೋಕ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಯಾವ ರೋಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕೆ ‘ಆಮಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕಹಿ, ಹುಳಿ ಮೊದಲಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ಈ ದುಃಖ, ಶೋಕ ಮತ್ತು ರೋಗಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ್ನು ‘ದುಃಖಶೋಕಾಮಯಪ್ರದಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇವುಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇವು ರಾಜಸ ಪುರುಷರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಆಹಾರವು ರಾಜಸವಾಗಿದೆ; ಯಾರಿಗೆ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಆಹಾರ ಪ್ರಿಯ ಅಂದರೆ ರುಚಿಕರವಾಗಿದೆಯೋ ಅವರನ್ನು ರಜೋಗುಣೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
(ಶ್ಲೋಕ-10)
ಯಾತಯಾಮಂ ಗತರಸಂ ಪೂತಿ ಪರ್ಯುಷಿತಂ ಚ ಯತ್ ।
ಉಚ್ಛಿಷ್ಟಮಪಿ ಚಾಮೇಧ್ಯಂ ಭೋಜನಂ ತಾಮಸಪ್ರಿಯಮ್ ॥
ಯತ್ - ಯಾವ, ಭೋಜನಮ್ - ಭೋಜನವು, ಯಾತಯಾಮಮ್ - ಅರ್ಧಬೆಂದಿರುವ, ಗತರಸಮ್ - ರಸರಹಿತವಾದ,
ಪೂತಿ - ದುರ್ಗಂಧಯುಕ್ತವಾದ, ಪರ್ಯುಷಿತಮ್ - ಹಳಸಿದ, ಚ - ಮತ್ತು, ಉಚ್ಛಿಷ್ಟಮ್ - ಎಂಜಲಾದುದು, ಚ - ಹಾಗೂ (ಯಾವುದು), ಅಮೇಧ್ಯಮ್ - ಅಪವಿತ್ರವೂ, ಅಪಿ - ಆಗಿದೆಯೋ, (ತತ್) - ಆ ಭೋಜನವು, ತಾಮಸಪ್ರಿಯಮ್ - ತಾಮಸ ಪುರುಷನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ।। 10 ।।
ಯಾವ ಭೋಜನವು ಅರ್ಧಬೆಂದಿದೆಯೋ, ರಸರಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ದುರ್ಗಂಧಯುಕ್ತವಾದುದೋ, ಹಳಸಿದೆಯೋ, ಎಂಜಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಅಪವಿತ್ರವೂ ಕೂಡ ಆಗಿದೆಯೋ ಆ ಭೋಜನವು ತಾಮಸ ಪುರುಷನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ।।10।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾಮ’ ಎಂದು ಝಾವಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆದುದರಿಂದ ‘ಯಾತಯಾಮಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥವು ‘ಯಾವ ಭೋಜನವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಒಂದು ಯಾಮ ಕಳೆದು ಹೋಗಿದೆಯೋ’ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯದೆ ಅರ್ಧ ಬೆಂದದ್ದು ಎಂದು ಏಕೆ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅರ್ಧ ಬೆಂದ ಭೋಜನವೆಂದು ಯಾವ ಊಟಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪರ್ಯುಷಿತಮ್’ ಅಥವಾ ಹಳಸಿದ ಅನ್ನಕ್ಕೆ ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಯಾತಯಾಮಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒಂದು ಝಾವ ಮೊದಲು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಭೋಜನವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ‘ಹಳಸಿದ’ ಭೋಜನವನ್ನು ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳುವ ಯಾವುದೇ ಸಾರ್ಥಕತೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವಾಗ ಒಂದು ಝಾವ ಮೊದಲು ಮಾಡಿದ ಭೋಜನವೂ ತಾಮಸವಾದಾಗ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಮೊದಲು ಮಾಡಿದ ಅಡಿಗೆ ತಾಮಸವಾಗುವುದು ತಾನೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ? ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಾತ ಯಾಮಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥ ‘ಅರ್ಧ ಬೆಂದದ್ದು’ ಎಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
‘ಅರ್ಧಪಕ್ವವು ಯಾವುದು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೆಂದಿಲ್ಲವೋ ಅಥವಾ ಯಾವುದು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ (ಬೇಯುವುದರಲ್ಲಿ) ಕೊರತೆ ಇದೆಯೋ ಆ ಫಲಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಆ ಖಾದ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.’
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗತರಸಮ್’ ಪದವು ಎಂತಹ ಭೋಜನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಅಗ್ನಿಯೇ ಮೊದಲಾದ ಸಂಯೋಗದಿಂದ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ವಾತಾವರಣ, ಋತು ಕಳೆದುಹೋಗುವುದರ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಯಾವ ರಸಯುಕ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ರಸವು ಒಣಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ (ಹೇಗೆ ಕಿತ್ತಳೆ, ಕಬ್ಬು ಮುಂತಾದವುಗಳ ರಸವು ಒಣಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೋ) ಅದಕ್ಕೆ ‘ಗತರಸಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪೂತಿ’ ಪದವು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಜನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ತಿನ್ನುವ ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳು ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ದುರ್ಗಂಧಯುಕ್ತವಾಗಿವೆಯೋ (ಹೇಗೆ ಈರುಳ್ಳಿ, ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ ಆದಿ) ಅಥವಾ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ದುರ್ಗಂಧ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೋ ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ‘ಪೂತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪರ್ಯುಷಿತಮ್’ ಪದವು ಎಂತಹ ಭೋಜನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ದಿನ ಮಾಡಿರುವ ಭೋಜನ (ಅಡಿಗೆಯನ್ನು) ‘ಪರ್ಯುಷಿತಮ್’ ಅಥವಾ ಹಳಸಿದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ರಾತ್ರಿ ಕಳೆದುಹೋಗುವುದರಿಂದ ಇಂತಹ ಖಾದ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕೃತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ರೋಗಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಮರದಿಂದ ಕಿತ್ತು ತುಂಬಾ ಸಮಯ ಕಳೆದುಹೋದ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ವಿಕಾರ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಫಲಗಳನ್ನೂ ಹಳಸಿದ್ದು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಉಚ್ಛಿಷ್ಟ’ ಎಂತಹ ಭೋಜನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ತಾವು ಅಥವಾ ಬೇರೆಯವರು ಊಟ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಉಳಿದಿರುವ ವಸ್ತುವನ್ನು ‘ಉಚ್ಛಿಷ್ಟ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಮೇಧ್ಯಮ್’ ಪದವು ಯಾವ ಭೋಜನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮಾಂಸ, ಮೊಟ್ಟೆ ಮೊದಲಾದ ಹಿಂಸಾಮಯ ಮತ್ತು ಹೆಂಡ, ಸರಾಯಿ ಮೊದಲಾದ ನಿಷಿದ್ಧ ಮಾದಕ ವಸ್ತುಗಳು ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಅಪವಿತ್ರವಾಗಿವೆಯೋ ಅಥವಾ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಗದೋಷದಿಂದ, ಯಾವುದೇ ಅಪವಿತ್ರ ವಸ್ತು, ಸ್ಥಾನ, ಪಾತ್ರೆ ಅಥವಾ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಅಥವಾ ಅನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಅಸತ್ ಧನದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಕಾರಣ ಅಪವಿತ್ರತೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೋ ಆ ಎಲ್ಲಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ‘ಅಮೇಧ್ಯ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ದೇವರ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿಯೂ ನಿಷಿದ್ಧವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಚ’ ಮತ್ತು ‘ಅಪಿ’ ಈ ಅವ್ಯಯಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇವುಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ - ಯಾವ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ದೋಷಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಇದೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಾದರೋ ತಾಮಸವೇ ಆಗಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲದೆ ಗಾಂಜಾ, ಭಂಗೀ, ಅಫೀಮು, ತಂಬಾಕು, ಸಿಗರೇಟು, ಬೀಡಿ, ಅರ್ಕ, ಆಸವ ಮತ್ತು ಅಪವಿತ್ರ ಔಷಧಿಗಳು ಮೊದಲಾದವುಗಳು ತಮೋಗುಣವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಇಂತಹ ಎಷ್ಟು ತಿನ್ನುವ- ಕುಡಿಯುವ ವಸ್ತುಗಳಿವೆಯೋ ಎಲ್ಲವೂ ತಾಮಸವಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಂತಹ ಭೋಜನವು ತಾಮಸ ಪುರುಷರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಭೋಜನವು ತಾಮಸವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಇಂತಹ ಭೋಜನವನ್ನೇ ಮೆಚ್ಚುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಅವರ ಪರಿಚಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭೋಜನದ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಯಜ್ಞದ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಯಜ್ಞದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-
(ಶ್ಲೋಕ-11)
ಅಫಲಾಕಾಂಕ್ಷಿಭಿರ್ಯಜ್ಞೋ ವಿಧಿದೃಷ್ಟೋ ಯ ಇಜ್ಯತೇ ।
ಯಷ್ಟವ್ಯಮೇವೇತಿ ಮನಃ ಸಮಾಧಾಯ ಸ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಃ ॥
ವಿಧಿದೃಷ್ಟಃ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯತವಾದ, ಯಃ - ಯಾವ, ಯಜ್ಞಃ - ಯಜ್ಞವು, ಯಷ್ಟವ್ಯಮ್, ಏವ - ಮಾಡುವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಸಮಾಧಾಯ - ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅಲಾಕಾಂಕ್ಷಿಭಿಃ- ಫಲವನ್ನು ಬಯಸದ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ, ಇಜ್ಯತೇ - ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆಯೋ, ಸಃ - ಅದು,
ಸಾತ್ತ್ವಿಕಃ - ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ. ।। 11 ।।
ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯತವಾದ ಯಾವ ಯಜ್ಞವು ಮಾಡಲೇಬೇಕಾದ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿಕೊಂಡು ಫಲವನ್ನು ಬಯಸದ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಅದು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ. ।। 11 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಧಿದೃಷ್ಟಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಈ ವಿಶೇಷಣ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ವಿಧಿದೃಷ್ಟಃ’ ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಶ್ರೌತ ಮತ್ತು ಸ್ಮಾರ್ತ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯರೂಪದಿಂದ ವಿಧಿಸಿದೆಯೋ ಆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞವೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿರುದ್ಧ ಮನಬಂದಂತಹ ಯಜ್ಞವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ದೇವತಾದಿಗಳ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ತುಪ್ಪವೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಮೂಲಕ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹವನ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಸಮರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದನ್ನು ‘ಯಜ್ಞ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಾಡಲೇಬೇಕಾದ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ’ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲವಾಗಬಹುದು; ಆದುದರಿಂದ ‘ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾದ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡು ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾವ ಯಜ್ಞವು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆಯೋ ಅವುಗಳನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಲೇಬೇಕು. ಇಂತಹ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯರೂಪೀ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು ಭಗವಂತನ ಆದೇಶದ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಯಾವ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ಯಜ್ಞವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಫಲಾಕಾಂಕ್ಷಿಭಿಃ’ ಪದವು ಎಂತಹ ಕರ್ತೃವಿನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವಂತಹ ಯಾವ ಪುರುಷನೇ ಆಗಲಿ ಆ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು, ಧನ, ಮನೆ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಯಶಸ್ಸು ಅಥವಾ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಅನಿಷ್ಟದ ನಿವೃತ್ತಿರೂಪೀ
ಈ ಲೋಕ-ಪರಲೋಕದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸುಖ ಭೋಗ ಅಥವಾ ದುಃಖ ನಿವೃತ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ - ಅವರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಅಫಲಾಕಾಂಕ್ಷಿಭಿಃ’ ಪದವಿದೆ (6/1). ಅವರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳಿ ಇಲ್ಲಿ-ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಯಜ್ಞವು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಕೂಡ ಪೂರ್ಣ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವದ ಪೂರ್ಣತೆಗೆ ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವು ಪರಮಾವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ರಾಜಸ ಯಜ್ಞದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-12)
ಅಭಿಸಂಧಾಯ ತು ಫಲಂ ದಂಭಾರ್ಥಮಪಿ ಚೈವ ಯತ್ ।
ಇಜ್ಯತೇ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ ತಂ ಯಜ್ಞಂ ವಿದ್ಧಿ ರಾಜಸಮ್ ॥
ತು - ಆದರೆ, ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ !, ದಂಭಾರ್ಥಮ್ ಏವ - ಕೇವಲ ದಂಭಾಚರಣೆಗಾಗಿಯೇ, ಚ - ಅಥವಾ, ಫಲಮ್ - ಫಲವನ್ನು, ಅಪಿ - ಸಹ, ಅಭಿಸಂಧಾಯ - ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಯತ್ - ಯಾವ ಯಜ್ಞವು, ಇಜ್ಯತೇ - ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ತಮ್ - ಆ, ಯಜ್ಞಮ್ - ಯಜ್ಞವನ್ನು (ನೀನು), ರಾಜಸಮ್ - ರಾಜಸವೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ. ।। 12 ।।
ಆದರೆ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಕೇವಲ ದಂಭಾಚರಣೆಗಾಗಿಯೇ ಅಥವಾ ಲವನ್ನು ಕೂಡ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಯಾವ ಯಜ್ಞವು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೀನು ರಾಜಸವೆಂದು ತಿಳಿ. ।। 12 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತು’ ಅವ್ಯಯದ ಪ್ರಯೋಗವು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಇದರ ಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ತು’ ಅವ್ಯಯದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ದಂಭಕ್ಕಾಗಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಜ್ಞ-ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಸ್ಥೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ‘ಯಜ್ಞನಿಷ್ಠ’ನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಯಾವ ಯಜ್ಞವು ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ದಂಭಕ್ಕಾಗಿ ಯಜ್ಞಮಾಡುವುದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಫಲದ ಉದ್ದೇಶವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು, ಧನ, ಮನೆ, ಮಾನ, ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ವಿಜಯ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ, ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸುಖ-ಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಅನಿಷ್ಟದ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಲಾಗುವುದೋ-ಅದು ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಯಜ್ಞಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏವ’, ‘ಅಪಿ’ ಮತ್ತು ‘ಚ’ ಈ ಅವ್ಯಯಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇವುಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಯಾವ ಯಜ್ಞವು ಯಾವುದೇ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅದೂ ರಾಜಸವೇ ಆಗಿದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಯಾವುದು ದಂಭಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದೂ ಕೂಡ ರಾಜಸವಾಗಿದೆ; ಮತ್ತೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡೂ ದೋಷಗಳು ಇರುವುದಾದರೆ ಅದು ‘ರಾಜಸ’ವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಯಾವುದು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ತಾಮಸ ಯಜ್ಞದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಈಗ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ
(ಶ್ಲೋಕ-13)
ವಿಧಿಹೀನಮಸೃಷ್ಟಾನ್ನಂ ಮಂತ್ರಹೀನಮದಕ್ಷಿಣಮ್ ।
ಶ್ರದ್ಧಾವಿರಹಿತಂ ಯಜ್ಞಂ ತಾಮಸಂ ಪರಿಚಕ್ಷತೇ ॥
ವಿಧಿಹೀನಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ರಹಿತವಾದ, ಅಸೃಷ್ಟಾನ್ನಮ್ - ಅನ್ನದಾನರಹಿತವಾದ, ಮಂತ್ರ ಹೀನಮ್ - ಮಂತ್ರಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಅದಕ್ಷಿಣಮ್ - ದಕ್ಷಿಣೆಯಿಲ್ಲದೆ (ಮತ್ತು), ಶ್ರದ್ಧಾವಿರಹಿತಮ್ - ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ,
ಯಜ್ಞಮ್ - ಯಜ್ಞವನ್ನು, ತಾಮಸಮ್ - ತಾಮಸ ಯಜ್ಞವೆಂದು, ಪರಿಚಕ್ಷತೇ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ।। 13 ।।
ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಅನ್ನದಾನರಹಿತವಾದ, ಮಂತ್ರಗಳಿಲ್ಲದ, ದಕ್ಷಿಣೆಯಿಲ್ಲದ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಯಜ್ಞವನ್ನು ತಾಮಸ ಯಜ್ಞವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ।। 13 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಧಿಹೀನಮ್’ ಪದವು ಎಂತಹ ಯಜ್ಞದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಯಜ್ಞವು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಲ್ಲವೋ ಅಥವಾ ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯ ಕೊರತೆ ಇದೆಯೋ, ಯಾವುದು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯನ್ನು ಅವಹೇಳನಗೈದು ಮನಬಂದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ‘ವಿಧಿಹೀನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಸೃಷ್ಟಾನ್ನಮ್’ ಪದವು ಎಂತಹ ಯಜ್ಞದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭೋಜನ ಅಥವಾ ಅನ್ನದಾನಾದಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅನ್ನದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲವೋ, ಅದನ್ನು ‘ಅಸೃಷ್ಟಾನ್ನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಂತ್ರಹೀನಮ್’ ಪದವು ಎಂತಹ ಯಜ್ಞದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಯಜ್ಞವು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರ ಪ್ರಯೋಗ ಆಗಲೇ ಇಲ್ಲವೋ ಅಥವಾ ವಿಧಿವತ್ ಆಗಲಿಲ್ಲವೋ, ಅವಹೇಳನೆಯಿಂದ ಕೊರತೆ ಉಳಿದಿದೆಯೋ - ಆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ‘ಮಂತ್ರಹೀನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅದಕ್ಷಿಣಮ್’ ಪದವು ಎಂತಹ ಯಜ್ಞದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸುವವರಿಗೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ‘ಅದಕ್ಷಿಣ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಿರಹಿತ’ ಯಾವ ಯಜ್ಞವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಯಜ್ಞವು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಮಾನ, ಮದ, ಮೋಹ, ದಂಭ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರಾದಿಗಳ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ‘ಶ್ರದ್ಧಾ ವಿರಹಿತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರು ರೀತಿಯ ಯಜ್ಞಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಈಗ ತಪಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತಪದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಶಾರೀರಿಕ ತಪದ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-14)
ದೇವದ್ವಿಜಗುರುಪ್ರಾಜ್ಞಪೂಜನಂ ಶೌಚಮಾರ್ಜವಮ್ ।
ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮಹಿಂಸಾ ಚ ಶಾರೀರಂ ತಪ ಉಚ್ಯತೇ ॥
ದೇವದ್ವಿಜಗುರುಪ್ರಾಜ್ಞಪೂಜನಮ್ - ದೇವತೆಗಳ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ, ಗುರುಗಳ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಜನರ ಪೂಜೆ, ಶೌಚಮ್ - ಪವಿತ್ರತೆ, ಆರ್ಜವಮ್ - ಸರಳತೆ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮ್ - ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಹಿಂಸಾ - ಅಹಿಂಸೆ (ಇವು), ಶಾರೀರಮ್ - ಶರೀರ ಸಂಬಂಧವಾದ, ತಪಃ - ತಪಸ್ಸೆಂಬುದಾಗಿ, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ।। 14 ।।
ದೇವತೆಗಳ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ, ಗುರುಗಳ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಜನರ ಪೂಜೆ, ಪವಿತ್ರತೆ, ಸರಳತೆ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಅಹಿಂಸೆ - ಇವು ಶರೀರ ಸಂಬಂಧವಾದ ತಪಸ್ಸು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ।। 14 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೇವ’, ‘ದ್ವಿಜ’, ‘ಗುರು’, ‘ಪ್ರಾಜ್ಞ’ - ಈ ಶಬ್ದಗಳು ಯಾವ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಶಿವ, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ದುರ್ಗಾ, ಅಗ್ನಿ, ವರುಣ, ಯಮ, ಇಂದ್ರ ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ದೇವತೆಗಳಿದ್ದಾರೋ - ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರ ಪೂಜೆಯ ವಿಧಾನವಿದೆಯೋ ಅವರೆಲ್ಲರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇವ’ ಶಬ್ದವಿದೆ. ‘ದ್ವಿಜ’ ಶಬ್ದವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವೈಶ್ಯ-ಈ ಮೂರೂ ವರ್ಣಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗಾಗಿಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪೂಜ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ‘ಗುರು’ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಆಚಾರ್ಯ, ವೃದ್ಧರು ಮತ್ತು ತನಗಿಂತ ಯಾರು ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಮತ್ತು ವಯಸ್ಸು ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಹಿರಿಯವರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ‘ಪ್ರಾಜ್ಞ’ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಮಹಾತ್ಮಾ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇವರೆಲ್ಲರ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದು, ಇವರಿಗೆ ವಂದಿಸುವುದು, ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದು, ಇವರ ಕಾಲು ತೊಳೆಯುವುದು, ಇವರಿಗೆ ಗಂಧ, ಪುಷ್ಪ, ಧೂಪ, ದೀಪ, ನೈವೇದ್ಯಾದಿ ಸಮರ್ಪಣೆ ಮಾಡುವುದು, ಇವರ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಸೇವಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಇವರಿಗೆ ಸುಖಕೊಡಲು ಉಚಿತವಾದ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದು ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಪೂಜೆಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶೌಚಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶೌಚದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಶೌಚಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಶಾರೀರಿಕ ಶೌಚದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ವಾಣಿಯ ಶುದ್ಧಿಯ ವರ್ಣನೆಯು ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಶುದ್ಧಿಯ ವರ್ಣನೆ ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಜಲ-ಮೃತ್ತಿಕಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಶರೀರವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರವಾಗಿಡುವುದು ಮತ್ತು ಶರೀರ ಸಂಬಂಧೀ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪವಿತ್ರವಾಗುವುದೇ ‘ಶೌಚ’ ವಾಗಿದೆ (16/3).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆರ್ಜವಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಆರ್ಜವಮ್’ ಪದವು ಸರಳತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶಾರೀರಿಕ ತಪದ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದು ಶರೀರದ ದಿಟ್ಟತನ ಮತ್ತು ಗರ್ವ ಮೊದಲಾದ ವಕ್ರತೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಮತ್ತು ಶಾರೀರಿಕ ಸರಳತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮ್’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಮ್’ ಪದವು ಶರೀರ-ಸಂಬಂಧೀ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಮೈಥುನದ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವೀರ್ಯಧಾರಣ ಮಾಡುವ ಬೋಧಕವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಹಿಂಸಾ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಎಂದೂ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕಷ್ಟಕೊಡದಿರುವುದರ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಹಿಂಸೆ’ಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ‘ಶಾರೀರಿಕ ತಪ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಶರೀರದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಶರೀರದ ವಿಶೇಷ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಮತ್ತು ಇವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರವನ್ನು ಅದರ ಸಮಸ್ತ ದೋಷಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸು ವಂತಹುದಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ‘ಶಾರೀರಿಕ ತಪ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ವಾಣಿಯ ಸಂಬಂಧೀ ತಪದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-15)
ಅನುದ್ವೇಗಕರಂ ವಾಕ್ಯಂ ಸತ್ಯಂ ಪ್ರಿಯಹಿತಂ ಚ ಯತ್ ।
ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಾಭ್ಯಸನಂ ಚೈವ ವಾಙ್ಮಯಂ ತಪ ಉಚ್ಯತೇ ॥
ಯತ್ - ಯಾವುದು, ಅನುದ್ವೇಗಕರಂ - ಉದ್ವೇಗಗೊಳಿಸದಿರುವ, ಪ್ರಿಯಹಿತಮ್ - ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಹಿತಕಾರಕವಾದ,
ಚ - ಹಾಗೂ, ಸತ್ಯಮ್ - ಯಥಾರ್ಥವಾದ, ವಾಕ್ಯಮ್ - ಮಾತಾಗಿದೆಯೋ, ಚ - ಮತ್ತು (ಯಾವುದು), ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ - ಅಭ್ಯಸನಮ್ - ವೇದಶಾಸಗಳ ಪಠಣದ ಮತ್ತು ಪರಮೇಶ್ವರನ ನಾಮ-ಜಪದ ಅಭ್ಯಾಸವಿದೆಯೋ, (ತತ್) ಏವ - ಅದೇ, ವಾಙ್ಮಯಮ್ - ವಾಣಿ ಸಂಬಂಧವಾದ, ತಪಃ - ತಪಸ್ಸೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ।। 15 ।।
ಯಾವುದು ಉದ್ವೇಗಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಪ್ರಿಯವಾಗಿಯೂ, ಹಿತಕರವಾಗಿಯೂ ಮತ್ತು ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಭಾಷಣ ವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾವುದು ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪಠಣದ, ಹಾಗೂ ಪರಮೇಶ್ವರನ ನಾಮ-ಜಪದ ಅಭ್ಯಾಸವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೇ ವಾಣೀ ಸಂಬಂಧವಾದ ತಪಸ್ಸೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ।। 15 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನುದ್ವೇಗಕರಮ್’, ‘ಸತ್ಯಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಿಯ ಹಿತಮ್’ - ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ‘ವಾಕ್ಯಮ್’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ಇವುಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಹಾಗೂ ‘ಚ’ ಅವ್ಯಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಮಾತು ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಉದ್ವೇಗ ಉಂಟುಮಾಡದೆ ಇರುತ್ತದೋ ಹಾಗೂ ನಿಂದೆ, ಚಾಡಿ ಮೊದಲಾದ ದೋಷಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನ್ನು ‘ಅನುದ್ವೇಗಕರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹೇಗೆ ನೋಡಿದ, ಕೇಳಿದ ಮತ್ತು ಅನುಭವಿಸಿದುದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಭಾವವನ್ನು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಯಥಾರ್ಥ ವಚನಗಳನ್ನು ಆಡಲಾಗುವುದೋ ಅದನ್ನು ‘ಸತ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದು ಕೇಳುವವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತದೋ, ಹಾಗೂ ಕಟುವಾದ, ಒರಟಾದ, ಖಾರವಾದ, ವ್ಯಂಗ್ಯವಾದ ಮತ್ತು ಅಪಮಾನಕರವಾದ ಭಾವ ಮೊದಲಾದ ದೋಷಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಪ್ರೇಮಯುಕ್ತ ಸಿಹಿಯಾದ, ಸರಳ ಮತ್ತು ಶಾಂತವಾದ ವಚನಗಳನ್ನು ‘ಪ್ರಿಯ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೂ ಯಾವುದರಿಂದ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹಿತ ವಾಗುವುದೋ, ಯಾವುದು ಹಿಂಸಾ, ದ್ವೇಷ, ಹೊಟ್ಟೆಕಿಚ್ಚು, ವೈರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಶೂನ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮ, ದಯಾ ಹಾಗೂ ಮಂಗಲದಿಂದ ತುಂಬಿರುವುದೋ ಅದಕ್ಕೆ ‘ಹಿತ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
‘ವಾಕ್ಯಮ್’ ಪದದೊಡನೆ ‘ಚ’ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು-ಯಾವ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಉದ್ವೇಗವಾಗ ದಂತಹ, ಸತ್ಯವಾದ, ಪ್ರಿಯವಾದ, ಹಿತಕರವಾದ ಈ ಗುಣಗಳ ಸಮಾವೇಶವಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಶಾಸ್ತ್ರವರ್ಣಿತ ವಾಣೀ ಸಂಬಂಧೀ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ದೋಷಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ-ಅಂತಹ ವಾಕ್ಯದ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯನ್ನು ವಾಚಿಕ ತಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಈ ದೋಷಗಳು ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಸಮಾವೇಶವಾಗುವುದೋ ಅಥವಾ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಗುಣದ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ ಆ ವಾಕ್ಯವು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗ ವಾಚಿಕ (ವಾಣೀ ಸಂಬಂಧೀ) ತಪವಾಗಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಾಭ್ಯಸನಮ್’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಥಾಧಿಕಾರ ವೇದ, ವೇದಾಂಗ, ಸ್ಮೃತಿ, ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಸ್ತೋತ್ರಾದಿಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುವುದು; ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ನಾಮಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಸ್ತುತಿಮಾಡುವುದು ಎಲ್ಲವೂ
‘ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಾಭ್ಯಸನಮ್’ ಪದದಿಂದ ಗೃಹೀತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ವಾಚಿಕ ತಪವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಗುಣಗಳು ವಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸುವಂತಹವುಗಳು ಮತ್ತು ವಾಣಿಯ ಸಮಸ್ತ ದೋಷಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಅಂತಃಕರಣದ ಸಹಿತ ಅದನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವುಗಳನ್ನು ವಾಣೀ ಸಂಬಂಧೀ ತಪ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ಮನಸಂಬಂಧೀ ತಪದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-16)
ಮನಃಪ್ರಸಾದಃ ಸೌಮ್ಯತ್ವಂ ಮೌನಮಾತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹಃ ।
ಭಾವಸಂಶುದ್ಧಿರಿತ್ಯೇತತ್ತಪೋ ಮಾನಸಮುಚ್ಯತೇ ॥
ಮನಃಪ್ರಸಾದಃ - ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಸೌಮ್ಯತ್ವಮ್ - ಶಾಂತಭಾವ, ಮೌನಮ್ - ಭಗವತ್ ಚಿಂತನ ಮಾಡುವ ಸ್ವಭಾವ, ಆತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹಃ - ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಗ್ರಹ (ಮತ್ತು), ಭಾವಸಂಶುದ್ಧಿಃ - ಅಂತಃಕರಣದ ಭಾವಗಳ ಪವಿತ್ರತೆ,
ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾದ, ಏತತ್ - ಇದು, ಮಾನಸಮ್ - ಮನಸ್ಸಂಬಂಧವಾದ, ತಪಃ - ತಪಸ್ಸೆಂದು,
ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ।। 16 ।।
ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಶಾಂತ ಭಾವ, ಭಗವಂತನ ಚಿಂತನಮಾಡುವ ಸ್ವಭಾವ, ಮನದ ನಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ಭಾವಗಳ ಪವಿತ್ರತೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇದು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ತಪವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ।। 16 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮನಃಪ್ರಸಾದಃ’- ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನದ ನಿರ್ಮಲತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ‘ಮನಃಪ್ರಸಾದ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ವಿಷಾದ-ಭಯ, ಚಿಂತಾ-ಶೋಕ, ವ್ಯಾಕುಲತೆ-ಉದ್ವಿಗ್ನತೆ ಮೊದಲಾದ ದೋಷಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ವಿಶುದ್ಧವಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಬೋಧಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗುವುದು ‘ಮನದ ಪ್ರಸಾದ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ಸೌಮ್ಯತ್ವಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ರೂಕ್ಷತೆ, ಹೊಟ್ಟೆಕಿಚ್ಚು, ಹಿಂಸಾ, ಪ್ರತಿಹಿಂಸಾ, ಕ್ರೂರತೆ, ನಿರ್ದಯತೆ ಮೊದಲಾದ ತಾಪದಾಯಕ ದೋಷ ಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಶೂನ್ಯವಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ಸದಾ ಸರ್ವದಾ ಶಾಂತ ಮತ್ತು ಶೀತಲವಾಗಿ ಇರುವುದೇ ‘ಸೌಮ್ಯತ್ವ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೌನಮ್’ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ತತ್ತ್ವ, ಸ್ವರೂಪ, ಲೀಲೆ ಮತ್ತು ನಾಮ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಚಿಂತನದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವುದೇ ‘ಮೌನ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹ’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಂತಃಕರಣದ ಚಂಚಲತೆಯು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗಿ ಅದು ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಾಗುವುದೇ ‘ಆತ್ಮವಿನಿಗ್ರಹ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ಭಾವಸಂಶುದ್ದಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ- ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ-ಮೋಹ, ಮದ-ಮತ್ಸರ, ಈರ್ಷ್ಯೆ-ವೈರ, ಘೃಣಾ-ತಿರಸ್ಕಾರ, ಅಸೂಯೆ-ಅಸಹಿಷ್ಣುತೆ, ಪ್ರಮಾದ, ವ್ಯರ್ಥ ವಿಚಾರ, ಇಷ್ಟವಿರೋಧ ಮತ್ತು ಅನಿಷ್ಟ ಚಿಂತನ ಮೊದಲಾದ ದುರ್ಭಾವಗಳು ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ವಿರೋಧೀ ದಯಾ, ಕ್ಷಮಾ, ಪ್ರೇಮ, ವಿನಯ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಸದ್ಭಾವಗಳು ಸದಾಕಾಲ ವಿಕಸಿತವಾಗಿರುವುದು ‘ಭಾವ ಸಂಶುದ್ಧಿ’ಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇವೆಲ್ಲ ಗುಣಗಳನ್ನು ಮಾನಸ (ಮನಸಂಬಂಧೀ) ತಪವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇವೆಲ್ಲಾ ಗುಣಗಳೂ ಮನಸ್ಸಿನೊಡನೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರಿಸುವಂತಹವುಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಮಸ್ತ ದೋಷ ಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿಸಿ ಪರಮ ಪವಿತ್ರವಾಗಿಸುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಮಾನಸತಪವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತಪದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-17)
ಶ್ರದ್ಧಯಾ ಪರಯಾ ತಪ್ತಂ ತಪಸ್ತತ್ತ್ರಿವಿಧಂ ನರೈಃ ।
ಅಫಲಾಕಾಂಕ್ಷಿಭಿರ್ಯುಕ್ತೈಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಂ ಪರಿಚಕ್ಷತೇ ॥
ಅಫಲಾಕಾಂಕ್ಷಿಭಿಃ - ಫಲವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸದಿರುವ, ಯುಕ್ತೈಃ - ಯೋಗೀ, ನರೈಃ - ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ, ಪರಯಾ - ಪರಮ,
ಶ್ರದ್ಧಯಾ - ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ, ತಪ್ತಮ್ - ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ, ತತ್ - ಆ (ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ), ತ್ರಿವಿಧಮ್ - ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ,
ತಪಃ - ತಪವನ್ನು, ಸಾತ್ತ್ವಿಕಮ್ - ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು, ಪರಿಚಕ್ಷತೇ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ।। 17 ।।
ಫಲವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸದಿರುವ ಯೋಗೀ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ, ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರೂ ಪ್ರಕಾರದ (ಕಾಯಿಕ, ವಾಚಿಕ, ಮಾನಸಿಕ) ತಪವನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ।। 17 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನರೈಃ’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಅಫಲಾಕಾಂಕ್ಷಿಭಿಃ’ ಮತ್ತು ‘ಯುಕ್ತೈಃ’ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸುಖಭೋಗ ಅಥವಾ ದುಃಖದ ನಿವೃತ್ತಿರೂಪೀ ಫಲದ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನನ್ನು ‘ಅಫಲಾಕಾಂಕ್ಷಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಮತ್ತು ಯಾರ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅನಾಸಕ್ತ, ನಿಗೃಹೀತ ಹಾಗೂ ಶುದ್ಧವಾದ ಕಾರಣ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ವಿಚಲಿತನಾಗಲಾರನೋ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ ಅವನನ್ನು ‘ಯುಕ್ತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇವುಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡುತ್ತ ಭಗವಂತನು-ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ತಪಗಳು ಇಂತಹ ನಿಷ್ಕಾಮ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಆಗಲೇ ಅವು ಪೂರ್ಣ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪರಮಶ್ರದ್ಧೆ’ ಎಂತಹ ಶ್ರದ್ಧೆಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ತಪಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ತಪದ ಮಹತ್ವ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪವು ಏನೆಲ್ಲ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದರ ಕುರಿತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ಸಮ್ಮಾನಪೂರ್ವಕ ಪೂರ್ಣವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವುದೇ ‘ಪರಮಶ್ರದ್ಧೆ’ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ವಿಘ್ನಗಳ ಅಥವಾ ಕಷ್ಟಗಳ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಪರಿವೆ ಮಾಡದೆ ಸದಾಕಾಲ ಅವಿಚಲಿತನಾಗಿದ್ದು ಅತ್ಯಂತ ಆದರ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹಪೂರ್ವಕ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ತಪಸ್ಸಿನ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ಅದನ್ನು ಪರಮಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಪಃ’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ತತ್’ ಮತ್ತು ‘ತ್ರಿವಿಧಮ್’ ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು-ಶರೀರ, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಮನ ಸಂಬಂಧೀ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ತಪವೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಬಲ್ಲವು. ಇವುಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಯಾವ ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ ಕಾಯಿಕ, ವಾಚಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ತಪಗಳಿವೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಘೋರಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ತಪಗಳು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಲಾರವು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಜೊತೆಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು, ಹದಿನೈದು ಮತ್ತು ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾಯಿಕ, ವಾಚಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ತಪಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವು ಸ್ವರೂಪದಿಂದಲಾದರೋ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿವೆ; ಆದರೆ ಅವುಗಳು - ಯಾವಾಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೋ ಆಗ ಪೂರ್ಣ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ರಾಜಸ ತಪಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತವೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-18)
ಸತ್ಕಾರಮಾನಪೂಜಾರ್ಥಂ ತಪೋ ದಂಭೇನ ಚೈವ ಯತ್ ।
ಕ್ರಿಯತೇ ತದಿಹ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ರಾಜಸಂ ಚಲಮಧ್ರುವಮ್ ॥
ಯತ್ - ಯಾವ, ತಪಃ - ತಪವು, ಸತ್ಕಾರಮಾನಪೂಜಾರ್ಥಮ್ - ಸತ್ಕಾರ, ಮಾನ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಗೋಸ್ಕರ (ಹಾಗೂ), ಚ, ಏವ - ಬೇರೆ ಯಾವುದೋ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿಯೂ, ಸ್ವಭಾವದಿಂದ, (ವಾ) - ಅಥವಾ, ದಂಭೇನ - ದಂಭದಿಂದ, ಕ್ರಿಯತೇ - ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ತತ್ - ಅದು, ಅಧ್ರುವಮ್ - ಅನಿಶ್ಚಿತ (ಹಾಗೂ), ಚಲಮ್ - ಕ್ಷಣಿಕವಾದ ಫಲವುಳ್ಳ ತಪವನ್ನು, ಇಹ - ಇಲ್ಲಿ, ರಾಜಸಮ್ - ರಾಜಸವೆಂದು, ಪ್ರೋಕ್ತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।। 18 ।।
ಯಾವ ತಪವು ಸತ್ಕಾರ, ಮಾನ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಗೋಸ್ಕರ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ, ಸ್ವಭಾವದಿಂದಾಗಿ ಅಥವಾ ದಂಭದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಆ ಅನಿಶ್ಚಿತ ಹಾಗೂ ಕ್ಷಣಿಕವಾದ ಫಲವುಳ್ಳ ತಪವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ರಾಜಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।। 18 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತಪಃ’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಯತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತಪಃ’ ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಯತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು - ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ವ್ರತ, ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಸಂಯಮ ಮೊದಲಾದ ತಪಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲ ತಪಗಳು ಒಂದು ವೇಳೆ ಸತ್ಕಾರ, ಮಾನ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಗಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರೆ ರಾಜಸ ತಪದ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸತ್ಕಾರ, ಮಾನ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಗಾಗಿ ‘ತಪಸ್ಸು’ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು? ಹಾಗೂ ‘ಚ’ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಿಂದ-ಈ ಮನುಷ್ಯನು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇವನಿಗೆ ಸರಿಸಮಾನ ಯಾರಿದ್ದಾರೆ, ಇವನು ಬಹಳ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಸತ್ಕಾರ’ವಾಗಿದೆ. ಯಾರನ್ನಾದರೂ ತಪಸ್ವೀ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವರ ಸ್ವಾಗತ ಮಾಡುವುದು, ಅವರ ಮುಂದೆ ನಿಂತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದು, ಮಾನಪತ್ರ ಕೊಡುವುದು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಅವರನ್ನು ಆದರಿಸುವುದು ‘ಮಾನ’ವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಆರತಿ ಎತ್ತುವುದು, ಕಾಲು ತೊಳೆಯುವುದು, ಪತ್ರ-ಪುಷ್ಪಾದಿ ಷೋಡಶೋಪಚಾರದಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು, ಅವರ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಇವೆಲ್ಲದರ ಹೆಸರು ‘ಪೂಜೆ’ಯಾಗಿದೆ.ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಲೌಕಿಕ ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ತಪದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಅದೇ ಸತ್ಕಾರ, ಮಾನ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಗಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಚ’ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ-ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೋ ಸ್ವಾರ್ಥ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ತಪಸ್ಸೂ ಕೂಡ ರಾಜಸವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದಂಭ’ದಿಂದ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ತಪದಲ್ಲಿ ವಸ್ತುತಃ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಜನರನ್ನು ಮೋಸಮಾಡಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ತಪಸ್ವಿಯಂತೆ ಸೋಗು ಹಾಕಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಲೌಕಿಕ ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಹೊರಗಿನಿಂದ ತೋರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ‘ದಂಭ’ದಿಂದ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ದಂಭಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ತಪಸ್ಸು ‘ರಾಜಸ’ವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೋ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ರಾಜಸವಾಗುತ್ತದೋ?
ಉತ್ತರ - ಕೇವಲ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ರಾಜಸವಾಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೆ ದಂಭವೂ ಕೂಡ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿಯಾದರೋ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ!
ಪ್ರಶ್ನೆ - ರಾಜಸ ತಪಸ್ಸನ್ನು ‘ಅಧ್ರುವ’ ಮತ್ತು ‘ಚಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅದರ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು, ಆಗದೇ ಇರುವುದು ನಿಶ್ಚಿತವಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ‘ಅಧ್ರುವ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಏನೆಲ್ಲ ಫಲವು ಸಿಗುತ್ತದೋ ಅದೂ ಕೂಡ ಸದಾಕಾಲ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ನಾಶವು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ‘ಚಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಯಾವುದು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ತಾಮಸ ತಪದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಈಗ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ
(ಶ್ಲೋಕ-19)
ಮೂಢಗ್ರಾಹೇಣಾತ್ಮನೋ ಯತ್ಪೀಡಯಾ ಕ್ರಿಯತೇ ತಪಃ ।
ಪರಸ್ಯೋತ್ಸಾದನಾರ್ಥಂ ವಾ ತತ್ತಾಮಸಮುದಾಹೃತಮ್ ॥
ಯತ್ - ಯಾವ, ತಪಃ - ತಪವು, ಮೂಢಗ್ರಾಹೇಣ - ಮೂಢತೆಯಿಂದೊಡಗೊಂಡ ಹಠದಿಂದ, ಆತ್ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದ, ಪೀಡಯಾ - ಪೀಡೆಯ ಸಹಿತವಾಗಿ, ವಾ - ಅಥವಾ, ಪರಸ್ಯ - ಬೇರೊಬ್ಬರಿಗೆ, ಉತ್ಸಾದನಾರ್ಥಮ್- ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಕ್ರಿಯತೇ - ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ತತ್ - ಆ ತಪವು, ತಾಮಸಮ್ - ತಾಮಸವೆಂದು, ಉದಾಹೃತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।। 19 ।।
ಯಾವ ತಪವು ಮೂಢತೆಯಿಂದೊಡಗೊಂಡ, ಹಠದಿಂದ, ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಪೀಡೆಯ ಸಹಿತವಾಗಿ ಅಥವಾ ಬೇರೊಬ್ಬರಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಆ ತಪವು ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।। 19 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತಪಃ’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಯತ್’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ತಪದ ವರ್ಣನೆ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐದನೇ ಮತ್ತು ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದು ಅಶಾಸ್ತ್ರೀಯ, ಮನೋಕಲ್ಪಿತ, ಘೋರ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ತಾಮಸವಾಗಿದೆಯೋ; ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ದಂಭದ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಮರದ ಕೊಂಬೆಗೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ನೇತಾಡುವುದು, ಕಬ್ಬಿಣದ ಮುಳ್ಳುಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಹಾಗೂ ಇದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಘೋರ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಕೆಟ್ಟ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಕಷ್ಟ ಸಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೋ, ಇಲ್ಲಿ ‘ತಾಮಸ ತಪ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಅದರ ನಿರ್ದೇಶನವಿದೆ, ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ತಪ’ದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಯತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೂಢಗ್ರಾಹ’ ಎಂದು ಯಾರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಮೂಲಕ ತಪ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ತಪದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತಪವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದನ್ನು ಮಾಡುವ ಯಾವ ಹಠ ಅಥವಾ ದುರಾಗ್ರಹವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ‘ಮೂಢಗ್ರಾಹ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಆಗ್ರಹದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಶಾರೀರಿಕ, ವಾಚಿಕ ಅಥವಾ ಮಾನಸಿಕ ಕಷ್ಟ ಸಹಿಸುವ ತಾಮಸೀ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮಾಡುವುದೇ ಮೂಢತಾಪೂರ್ಣ ಆಗ್ರಹದಿಂದ ತಪಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆತ್ಮಸಂಬಂಧೀ ಪೀಡೆಯ ಸಹಿತ ತಪ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾ ಶಬ್ದವು ಮನ, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಇವೆಲ್ಲದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇವೆಲ್ಲವುಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸುವ ಯಾವ ಕಷ್ಟವಿದೆಯೋ ಅದಕ್ಕೆ ಆತ್ಮಸಂಬಂಧೀಪೀಡೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮನ, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದಕ್ಕೆ ಅನುಚಿತವಾದ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಯಾವ ಅಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ತಪವು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನೇ ಆತ್ಮಸಂಬಂಧೀ ಪೀಡೆಯ ಸಹಿತ ತಪಮಾಡುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟಮಾಡಲು ತಪಮಾಡುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಬೇರೆಯವರ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲು, ಅವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು, ಅವರ ವಂಶವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಲು ಅಥವಾ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರು ತಮ್ಮ ಮನ, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಶರೀರಕ್ಕೆ ತಾಪ (ದುಃಖ) ಕೊಡುವುದಿದೆಯೋ ಅದೇ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ತಪ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ವಾ’ ಅವ್ಯಯದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ವಾ’ ಅವ್ಯಯದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು-ಯಾವ ತಪಸ್ಸು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಲಕ್ಷಣದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೆ ಅದು ಕೂಡ ತಾಮಸವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ—ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ತಪಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ದಾನದ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ದಾನದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-20)
ದಾತವ್ಯಮಿತಿ ಯದ್ದಾನಂ ದೀಯತೇನುಪಕಾರಿಣೇ ।
ದೇಶೇ ಕಾಲೇ ಚ ಪಾತ್ರೇ ಚ ತದ್ದಾನಂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ॥
ದಾತವ್ಯಮ್ - ದಾನಕೊಡುವುದೇ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಇತಿ - ಇಂತಹ ಭಾವದಿಂದ, ಯತ್ - ಯಾವ, ದಾನಮ್- ದಾನವನ್ನು, ದೇಶೇ - ದೇಶ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಕಾಲೇ - ಕಾಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪಾತ್ರೇ - ಪಾತ್ರನು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ, ಅನುಪಕಾರಿಣೇ- ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡದಿರುವವನಿಗೆ, ದೀಯತೆ - ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ತತ್ - ಆ, ದಾನಮ್ - ದಾನವನ್ನು, ಸಾತ್ವಿಕಮ್- ಸಾತ್ವಿಕವೆಂದು, ಸ್ಮೃತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।। 20 ।।
ದಾನಕೊಡುವುದೇ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾವ ದಾನವು ದೇಶ, ಕಾಲ ಮತ್ತು ಪಾತ್ರನು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವನ್ನು ಬಯಸದೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕೊಡಲಾಗುವುದೋ ಆ ದಾನವನ್ನು ಸಾತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।। 20 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಇತಿ’ ಅವ್ಯಯದ ಜೊತೆಗೆ ‘ದಾತವ್ಯಮ್’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇವುಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಪೂರ್ಣತೆಯಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದ ಪ್ರಧಾನತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾ-ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಅವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ದಾನ ಮಾಡುವುದು-ತನ್ನ ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಬೇರೆಯವರ ಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು ಮನುಷ್ಯನ ಪರಮಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನು ಹೀಗೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಮನುಷ್ಯತ್ವದಿಂದ ಪತನವಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಕಲ್ಯಾಣಮಯ ಆದೇಶವನ್ನು ಅನಾದರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ದಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಯಾವುದೇ ಫಲದ ಅಪೇಕ್ಷೆಯು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಕೊಡಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಆ ದಾನವೇ ಪೂರ್ಣ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇಶ’ ಮತ್ತು ‘ಕಾಲ’ ಶಬ್ದಗಳು ಯಾವ ದೇಶ-ಕಾಲದ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ದೇಶ ಮತ್ತು ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆಯೋ ಆ ವಸ್ತುವಿನ ದಾನದ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಸುಖಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ದೇಶ ಮತ್ತು ಕಾಲ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ - ಯಾವ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಮಯ ದುರ್ಭಿಕ್ಷ ಅಥವಾ ಕ್ಷಾಮ ಉಂಟಾದಾಗ ಬೇಕಾದರೆ ಅದು ತೀರ್ಥಸ್ಥಳ ಅಥವಾ ಪರ್ವಕಾಲ ಆಗದಿರಲಿ ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಜಲ ದಾನಮಾಡಲು ಆ ದೇಶ ಮತ್ತು ಅದೇ ಸಮಯ ಯೋಗ್ಯವಾದ ದೇಶ-ಕಾಲವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಸಾಧಾರಣ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ, ಹರಿದ್ವಾರ, ಮಥುರಾ, ಕಾಶೀ, ಪ್ರಯಾಗ, ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯ ಮೊದಲಾದ ತೀರ್ಥಸ್ಥಾನಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಹಣ, ಪೂರ್ಣಿಮೆ, ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ, ಸಂಕ್ರಾಂತಿ, ಏಕಾದಶೀ ಮುಂತಾದ ಪುಣ್ಯಕಾಲಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ದಾನಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಶಸ್ತವೆಂದು ಮಾನ್ಯವಾಗಿವೆಯೋ ಅವುಗಳಾದರೋ ಯೋಗ್ಯವಾದ ದೇಶ-ಕಾಲಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ದೇಶ ಮತ್ತು ಕಾಲ ಶಬ್ದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪಾತ್ರ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ, ಅವನು ಅಲ್ಲೇ ಮತ್ತು ಅದೇ ಸಮಯ ಆ ವಸ್ತುವಿನ ದಾನಕ್ಕೆ ‘ಪಾತ್ರ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ-ಹಸಿದಿರುವ, ಬಾಯಾರಿದ, ಬಟ್ಟೆಯಿಲ್ಲದ, ದರಿದ್ರ, ರೋಗಿ, ಆರ್ತ, ಅನಾಥ ಮತ್ತು ಭಯಭೀತವಾದ ಪ್ರಾಣೀ ಅನ್ನ, ಜಲ, ವಸ್ತ್ರ, ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯಧನ, ಔಷಧ, ಆಶ್ವಾಸನೆ, ಆಶ್ರಯ ಮತ್ತು ಅಭಯದಾನಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆರ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪಾತ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಜಾತಿ, ದೇಶ ಮತ್ತು ಕಾಲದ ಯಾವುದೇ ಬಂಧನವಿಲ್ಲ. ಅವರ ಆತುರ ದೆಸೆಯೇ ಪಾತ್ರತೆಯ ಪರಿಚಯವಾಗಿದೆ. ಇವರಲ್ಲದೆ ಯಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳ ವಿದ್ವಾನ್, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಉತ್ತಮ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ, ವಾನಪ್ರಸ್ಥ ಮತ್ತು ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಹಾಗೂ ಸೇವಾವ್ರತೀ ಜನರಿದ್ದಾರೋ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವ ವಸ್ತುವನ್ನು ದಾನಕೊಡುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಅವರಾದರೋ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಧನಾದಿ ಎಲ್ಲ ಆವಶ್ಯಕ ವಸ್ತುಗಳ ದಾನಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನುಪಕಾರಿಣೇ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ? ನಮಗೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಏನಾದರೂ ಕೊಡುವುದು ಅನುಚಿತ ಅಥವಾ ರಾಜಸ ದಾನವಾಗಿದೆಯೇ?
ಉತ್ತರ - ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಯಾರ ಉಪಕಾರವಿದೆಯೋ ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಯಥಾಸಾಧ್ಯ ಅವರನ್ನು ಸುಖಪಡಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದಾದರೋ ಮನುಷ್ಯರ ಕರ್ತವ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಕರ್ತವ್ಯವೇ ಅಲ್ಲ ಒಳ್ಳೆಯ ಮನುಷ್ಯನು ಉಪಕಾರಿಯ ಸೇವೆಮಾಡದೆ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ನಿಜವಾದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ತೀರಿಸುವುದಾದರೋ ಅವರ ತಿರಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನಿಜವಾದ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಯಾರೂ ತೀರಿಸಲಾರರು ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಕೇವಲ ಆತ್ಮಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಎಷ್ಟು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅಷ್ಟೂ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೆಂದೇ ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರಾದರೋ ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಬಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೀರಾಮಚರಿತ ಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀರಾಮನು ಭಕ್ತ ಹನೂಮಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-
ಸುನು ಕಪಿ ತೋಹಿ ಸಮಾನ ಉಪಕಾರೀ ನಹಿ ಕೋಉ ಸುರ ನರ ಮುನಿ ತನು ಧಾರಿ
ಪ್ರತಿ ಉಪಕಾರ ಕರೌಂ ಕಾ ತೋರಾ ಸನಮುಖ ಹೋಇ ನ ಸಕತ ಮನ ಮೋರಾ ॥
ಶ್ರೀರಾಮಚರಿತ ಮಾನಸ-
ಕೇಳೈ ಕಪಿ ನಿನ್ನ ಸಮಾನ ಉಪಕಾರಿ ಯಾರಿಹರು ಸುರ ನರ ಮುನಿ ದೇಹಧಾರಿ ॥ ನಾನಿನಗೇನು ಮಾಡೇನು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ನನ್ನ ಮನ ನಿಲ್ಲದು ನಿನ್ನೆದುರು ಪೂರ ॥
ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನನ್ನು ಶ್ರೀಗೋಪೀ ಜನರ ಋಣೀ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಕಾರ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಏನಾದರೂ ಕೊಡುವುದು ಅನುಚಿತ ಅಥವಾ ರಾಜಸವು ಎಂದಿಗೂ ಆಗಲಾರದು; ಆದರೆ ಅದು ‘ದಾನದ’ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಾದರೋ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುವ ಒಂದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಅದನ್ನು ದಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ ಅವರು ವಸ್ತುತಃ ಉಪಕಾರಿಯ ತಿರಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಜನರು ಉಪಕಾರಿಯ ಸೇವೆಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಅವರು ಕೃತಘ್ನರ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ; ಆದುದರಿಂದ ತಮಗೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡುವವರ ಸೇವೆಯಾದರೋ ಮಾಡಲೇಬೇಕು.
ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅನುಪಕಾರಿಗೆ ದಾನಕೊಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ-ದಾನ ಕೊಡುವವನು ದಾನದ ಪಾತ್ರನಿಂದ ಬದಲಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಹ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಯಾರಿಂದಲೂ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೋ ಆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವ ದಾನ ಕೊಡಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಅದೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ವಸ್ತುತಃ ದಾತೃವಿನ ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ನಿಷೇಧ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ರಾಜಸ ದಾನದ ಲಕ್ಷಣ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-21)
ಯತ್ತು ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರಾರ್ಥಂ ಫಲಮುದ್ದಿಶ್ಯ ವಾ ಪುನಃ ।
ದೀಯತೇ ಚ ಪರಿಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ತದ್ದಾನಂ ರಾಜಸಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ॥
ತು - ಆದರೆ, ಯತ್ - ಯಾವ (ದಾನ), ಪರಿಕ್ಲಿಷ್ಟಮ್ - ಕ್ಲೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರಾರ್ಥಮ್- ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರದ ಪ್ರಯೋಜನದಿಂದ, ವಾ - ಅಥವಾ, ಫಲಮ್ - ಫಲವನ್ನು, ಉದ್ದಿಶ್ಯ - ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟು, ಪುನಃ - ಪುನಃ,
ದೀಯತೇ - ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ತತ್ - ಆ, ದಾನಮ್ - ದಾನವು, ರಾಜಸಮ್ - ರಾಜಸವೆಂದು,
ಸ್ಮೃತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।। 21 ।।
ಆದರೆ ಯಾವ ದಾನವು ಕ್ಲೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರದ ಪ್ರಯೋಜನದಿಂದ ಅಥವಾ ಫಲವನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಪುನಃ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಆ ದಾನವು ರಾಜಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।। 21 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತು’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ದಾನದಿಂದ ರಾಜಸ ದಾನದ ಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ತು’ವಿನ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕ್ಲೇಶಪೂರ್ವಕ ದಾನ ಕೊಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರಾದರೂ ಧರಣಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಹಟ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಪುರುಷರು ಒತ್ತಡ ಹಾಕಿದಾಗ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಾದ ಮತ್ತು ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ನಿರುಪಾಯನಾಗಿ ಯಾವ ದಾನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಕ್ಲೇಶಪೂರ್ವಕ ದಾನ ಕೊಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಕೊಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯ ಆಗಾಗ ತನ್ನ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಮುಂದೆ ಎಂದಾದರೂ ಯಾರಿಂದ ಯಾವುದಾದರೂ ಸಣ್ಣ-ದೊಡ್ಡ ಕೆಲಸವಾಗುವ ಸಂಭವ ಅಥವಾ ಆಸೆ ಇದ್ದರೆ ಇಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ದಾನಕೊಡುವುದು ವಸ್ತುತಃ ನಿಜವಾದ ದಾನವಲ್ಲ; ಅದಾದರೋ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುವಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಇಂದು ಸೋಮವತಿ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂತಹ ಪರ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ದಾನದ ಸಂಕಲ್ಪಮಾಡಿ-ಯಾರು ತನ್ನ ಅಥವಾ ಸಂಬಂಧಿಗಳ, ಮಿತ್ರರ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೋ ಹಾಗೂ ಯಾರಿಂದ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಆಸೆ ಇದೆಯೋ ಅಂತಹ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಅಥವಾ ಯಾರಿಂದ ಬದಲಾಗಿ ಯಾವುದಾದರೂ ರೀತಿಯ ಸ್ವಾರ್ಥ-ಸಾಧನೆಯ ಸಂಭವ ಇದೆಯೋ ಅಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸಂಚಾಲಕರಿಗೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಇದೇ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದಾನಕೊಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಫಲದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದಾನಕೊಡುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮಾನ, ಸಮ್ಮಾನ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅಥವಾ ರೋಗಾದಿಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ದಾನ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಕೊಡಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಅದು ಫಲದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದಾನಕೊಡುವುದಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ಜನರಾದರೋ ಒಂದೇ ದಾನದಿಂದ ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಅನೇಕ ಲಾಭಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ —
(ಕ) ಯಾರಿಗೆ ದಾನ ಕೊಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವನು ಉಪಕಾರ ಸ್ಮರಿಸುವವನು ಮತ್ತು ಸಮಯ ಬಂದಾಗ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಇರುವವನು.
(ಖ) ಖ್ಯಾತಿ ಉಂಟಾದೀತು, ಅದರಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಹೆಚ್ಚುವುದು ಮತ್ತು ಸಮ್ಮಾನ ಸಿಗಬಹುದು.
(ಗ) ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಸರು ಅಚ್ಚಾದುದರಿಂದ ಜನರು ತುಂಬಾ ಶ್ರೀಮಂತ ಮನುಷ್ಯ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವರು ಮತ್ತು ಇದರಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಕೆಲವು ರೀತಿಯ ಸವಲತ್ತುಗಳು ಸಿಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಧನ ಗಳಿಸಬಹುದು.
(ಘ) ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಉಂಟಾದುದರಿಂದ ಮಕ್ಕಳ ಸಂಬಂಧಗಳೂ ಕೂಡ ದೊಡ್ಡ ಮನೆತನಗಳಲ್ಲಿ ಆಗ ಬಹುದು, ಅದರಿಂದ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಸ್ವಾರ್ಥಗಳು ಸಾಧಿಸಿಯಾವು.
(ಙ) ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕನುಸಾರ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ದಾನದ ಅನೇಕಪಟ್ಟು ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಫಲವಾದರೋ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದೀತು.
ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ದಾನದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಾ’, ‘ಪುನಃ’ ಮತ್ತು ‘ಚ’ ಈ ಮೂರು ಅವ್ಯಯಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮೂರರ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ- ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರೂ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ದಾನವು ‘ರಾಜಸ’ವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ತಾಮಸ ದಾನದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-22)
ಅದೇಶಕಾಲೇ ಯದ್ದಾನಮಪಾತ್ರೇಭ್ಯಶ್ಚ ದೀಯತೇ ।
ಅಸತ್ಕೃತಮವಜ್ಞಾತಂ ತತ್ತಾಮಸಮುದಾಹೃತಮ್ ॥
ಯತ್ - ಯಾವ, ದಾನಮ್ - ದಾನವು, ಅಸತ್ಕೃತಮ್ - ಸತ್ಕಾರವಿಲ್ಲದೆ, (ವಾ) - ಅಥವಾ, ಅವಜ್ಞಾತಮ್ - ತಿರಸ್ಕಾರ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಅದೇಶಕಾಲೇ - ಅಯೋಗ್ಯವಾದ ದೇಶ-ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಪಾತ್ರೇಭ್ಯಃ - ಕುಪಾತ್ರನಿಗೆ, ದೀಯತೇ- ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ತತ್ - ಆ ದಾನವು, ತಾಮಸಮ್ - ತಾಮಸವೆಂದು, ಉದಾಹೃತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।।22।।
ಯಾವ ದಾನವು ಸತ್ಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಅಥವಾ ತಿರಸ್ಕಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಅಯೋಗ್ಯ ದೇಶ-ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕುಪಾತ್ರನಿಗೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಆ ದಾನವನ್ನು ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।।22।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡದೆ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ದಾನದ ಸ್ವರೂಪವೇನು?
ಉತ್ತರ - ದಾನ ಪಡೆಯಲು ಬಂದಿರುವ ಅಧಿಕಾರೀ ಪುರುಷರನ್ನು ಆದರ ಮಾಡದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಅಭಿವಾದನ, ಕುಶಲಪ್ರಶ್ನೆ, ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತು ಮತ್ತು ಆಸನಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸನ್ಮಾನಮಾಡದೆ ಒರಟುತನದಿಂದ ದಾನ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಸತ್ಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಕೊಡಲ್ಪಡುವ ದಾನವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ತಿರಸ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಕೊಡಲಾಗುವ ದಾನವು ಯಾವುದು?
ಉತ್ತರ - ಬೈದು, ಕಹಿಯಾಗಿ ಮಾತಾಡಿ, ಹೆದರಿಸಿ, ಪುನಃ ಬರದಂತೆ ಕಟ್ಟೆಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಿ, ಅಪಹಾಸ್ಯಮಾಡಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಚನ, ಶರೀರ ಅಥವಾ ಸಂಕೇತದಿಂದ ಅಪಮಾನಗೊಳಿಸಿ ಯಾವ ದಾನ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ತಿರಸ್ಕಾರಪೂರ್ವಕ ಕೊಡುವ ದಾನವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ದಾನಕ್ಕಾಗಿ ಅಯೋಗ್ಯ ದೇಶ-ಕಾಲ ಯಾವುವು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗುವ ದಾನವು ತಾಮಸವೇಕೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ದೇಶ ಮತ್ತು ಕಾಲ ದಾನಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಯುಕ್ತವಲ್ಲವೋ, ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವ ದೇಶಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಾನ ಕೊಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲವೋ ಅಥವಾ ಎಲ್ಲಿ ದಾನ ಕೊಡಲು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ (ಹೇಗೆಂದರೆ - ಮ್ಲೇಂಛರ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಸುವನ್ನು ದಾನಕೊಡುವುದು, ಗ್ರಹಣ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕನ್ಯಾದಾನ ಮಾಡುವುದು ಮುಂತಾದವುಗಳು) ಆ ದೇಶ ಮತ್ತು ಕಾಲ ದಾನಕ್ಕಾಗಿ ಅಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ದಾನವು ದಾತಾನನ್ನು ನರಕಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದು ತಾಮಸವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ದಾನಕ್ಕಾಗಿ ಅಪಾತ್ರರು ಯಾರು ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ದಾನಕೊಡುವುದು ತಾಮಸವೇಕೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ದಾನಕೊಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಯಾರಿಗೆ ದಾನಕೊಡುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧವಾಗಿದೆಯೋ (ಹೇಗೆಂದರೆ - ಧರ್ಮ ಧ್ವಜೀ, (ಧೂರ್ತ) ಪಾಖಂಡೀ, ಕಪಟವೇಷಧಾರೀ, ಹಿಂಸೆ ಮಾಡುವವನು, ಬೇರೆಯವರನ್ನು ನಿಂದಿಸುವವನು, ಬೇರೆಯವರ ಜೀವನವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾದವನು, ತೋರಿಕೆಯ ವಿನಯವನ್ನು ತೋರಿಸುವವನು, ಮದ್ಯ, ಮಾಂಸ ಮುಂತಾದ ಅಭಕ್ಷ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವವನು, ಕಳ್ಳತನ, ವ್ಯಭಿಚಾರ ಮೊದಲಾದ ನೀಚ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನು, ಮೋಸಗಾರ, ಜೂಜುಕೋರ ಮತ್ತು ನಾಸ್ತಿಕ ಮೊದಲಾದವರು) ಇವರೆಲ್ಲರೂ ದಾನಕ್ಕಾಗಿ ಅಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಅವರಿಗೆ ಕೊಡಲಾದ ದಾನವು ವ್ಯರ್ಥ ಮತ್ತು ಕೊಡುವವನನ್ನು ನರಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡುಹೋಗುವಂತಹುದಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದು ತಾಮಸವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹಸಿದ, ಬಾಯಾರಿದ, ಬೆತ್ತಲಾದ ಮತ್ತು ರೋಗಿಗಳಾದ, ಆರ್ತರಾದ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅನ್ನ,ಜಲ, ವಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಔಷಧಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಕೊಡಲು ಯಾವುದೇ ನಿಷೇಧವಿಲ್ಲ ವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಯಜ್ಞ, ತಪ ಮತ್ತು ದಾನ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ನಡೆಸಲು ಯೋಗ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮತ್ತು ರಾಜಸ, ತಾಮಸವನ್ನು ತ್ಯಾಜ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಮೂರು-ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಈಗ ಅವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪ ಏಕೆ ಆಚರಿಸಬೇಕು; ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಅವುಗಳ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವಿದೆ? ಹಾಗೂ ಆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಯಜ್ಞ, ತಪ ಮತ್ತು ದಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಂಗವೈಗುಣ್ಯ ಉಂಟಾಗುವುದೋ ಅದರ ಪೂರ್ತಿಯು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ-ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-23)
ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ನಿರ್ದೇಶೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಸಿವಿಧಃ ಸ್ಮೃತಃ ।
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಸ್ತೇನ ವೇದಾಶ್ಚ ಯಜ್ಞಾಶ್ಚ ವಿಹಿತಾಃ ಪುರಾ ॥
ಓಂ - ಓಂ, ತತ್ - ತತ್, ಸತ್ - ಸತ್, ಇತಿ - ಹೀಗೆ (ಈ), ತ್ರಿವಿಧಃ - ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ, ನಿರ್ದೇಶಃ - ಹೆಸರುಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮಣಃ - ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ, ಸ್ಮೃತಃ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ತೇನ - ಅವನಿಂದಲೇ, ಪುರಾ - ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ - ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಚ - ಮತ್ತು, ವೇದಾಃ - ವೇದಗಳು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಯಜ್ಞಾಃ - ಯಜ್ಞಾದಿಗಳು,
ವಿಹಿತಾಃ - ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ।। 23 ।।
ಓಂ, ತತ್, ಸತ್ - ಹೀಗೆ ಈ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಹೆಸರುಗಳು ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನಬ್ರಹ್ಮನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ. ಅವನಿಂದಲೇ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ವೇದಗಳು ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞಾದಿಗಳು ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ।। 23 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬ್ರಹ್ಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಅನೇಕ ನಾಮಗಳಿವೆ, ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅವನ ಮೂರೇ ನಾಮಗಳ ವರ್ಣನೆ ಏಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮನ ‘ಓಂ’, ‘ತತ್’, ‘ಸತ್’ - ಈ ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞ, ತಪ, ದಾನ ಮೊದಲಾದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ನಾಮಗಳ ವಿಶೇಷ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಮೂರು ನಾಮಗಳದ್ದೇ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತೇನ’ ಪದದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರೂ ನಾಮಗಳ ಗ್ರಹಿಕೆ ಇದೆಯೋ ಅಥವಾ ಯಾವ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಈ ಮೂರೂ ನಾಮಗಳಿವೆಯೋ ಅವನದ್ದೋ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಈ ಮೂರು ನಾಮಗಳಿವೆಯೋ ಅವನದ್ದೇ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತೇನ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಾದರೋ ಯಜ್ಞಸಹಿತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಜೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (3/10) ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮೊದಲಾದವರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಮೂಲಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದಲೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪತಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ವೇದ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಾದಿಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲವೆಡೆ ಇವುಗಳು ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇವೆರಡೂ ಒಂದೇ ಆಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ವೇದ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞ ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಯಾವು-ಯಾವುದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು? ಹಾಗೂ ‘ಪುರಾ’ ಪದವು ಯಾವ ಸಮಯದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣ’ ಶಬ್ದವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಯ, ‘ವೇದ’ ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳ, ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದವು ಯಜ್ಞ, ತಪ, ದಾನ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ಹಾಗೂ ‘ಪುರಾ’ ಪದವು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಕಾಲದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಮೂರು ನಾಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಮತ್ತೆ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಆಯಿತು ಎಂಬ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ - ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತಾ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಧಿಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಭಗವಂತನ ವಾಚಕ ‘ಓಂ’, ‘ತತ್’, ‘ಸತ್’ ಈ ಮೂರು ನಾಮಗಳಿವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಇವುಗಳ ಉಚ್ಚಾರಣಾದಿಗಳಿಂದ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಅಂಗವೈಗುಣ್ಯದ ಪೂರ್ತಿ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ನಾಮಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವುದು ಪರಮ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ‘ಓಂ’, ‘ತತ್’, ‘ಸತ್’ಈ ಮೂರೂ ನಾಮಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಸಂಬಂಧ ಏನಿದೆ? ಇಂತಹ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಮೊದಲು ‘ಓಂ’, ಎಂಬುದರ ಪ್ರಯೋಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-24)
ತಸ್ಮಾದೋಮಿತ್ಯುದಾಹೃತ್ಯ ಯಜ್ಞದಾನತಪಃಕ್ರಿಯಾಃ ।
ಪ್ರವರ್ತಂತೇ ವಿಧಾನೋಕ್ತಾಃ ಸತತಂ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಾಮ್ ॥
ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ, ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಾಮ್ - ವೇದಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ,
ವಿಧಾನೋಕ್ತಾಃ- ಶಾಸವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯತವಾದ, ಯಜ್ಞದಾನತಪಃಕ್ರಿಯಾಃ - ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪೋರೂಪವಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಸತತಮ್- ಸದಾ, ಓಮ್ - ಓಂ, ಇತಿ - ಈ (ಪರಮಾತ್ಮನ ಹೆಸರನ್ನು), ಉದಾಹೃತ್ಯ - ಉಚ್ಚಾರಣೆಮಾಡಿಯೇ, ಪ್ರವರ್ತಂತೇ - ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ।। 24 ।।
ಆದ್ದರಿಂದ ವೇದಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯತವಾದ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪೋರೂಪವಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಸದಾ ಓಂ - ಎಂಬ ಈ ಪರಮಾತ್ಮನ ಹೆಸರನ್ನು ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಮಾಡಿಯೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ. ।। 24 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹೇತುವಾಚಕ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಇಲ್ಲಿ ವೇದವಾದಿಗಳ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸದಾಕಾಲ ಓಂಕಾರದ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡೇ ಆರಂಭಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ - ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ನಾಮದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ ಈ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಆಗಿದೆಯೋ ಅವನ ನಾಮವಾದ ಕಾರಣ ಓಂಕಾರದ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಅಂಗವೈಗುಣ್ಯಗಳು ದೂರವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಅವು ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ಭಗವಂತನ ನಾಮದ ಅಪಾರ ಮಹಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವೇದವಾದಿಗಳು ಅರ್ಥಾತ್ ವೇದೋಕ್ತ ಮಂತ್ರಗಳ ಉಚ್ಚಾರಣೆಪೂರ್ವಕ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರೀ ವಿದ್ವಾನ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವೈಶ್ಯರ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಶಾಸವಿಹಿತ ಶುಭಕರ್ಮಗಳು ಸದಾಕಾಲ ಓಂಕಾರದ ಉಚ್ಚಾರಣೆಪೂರ್ವಕವೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಅವರು ಎಂದೂ ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನ ಪವಿತ್ರ ನಾಮವಾದ ಓಂಕಾರದ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡದೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಹೀಗೇ ಮಾಡಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಓಂಕಾರದ ಪ್ರಯೋಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಪರಮೇಶ್ವರನ ‘ತತ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಪ್ರಯೋಗದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-25)
ತದಿತ್ಯನಭಿಸಂಧಾಯ ಫಲಂ ಯಜ್ಞತಪಃಕ್ರಿಯಾಃ ।
ದಾನಕ್ರಿಯಾಶ್ಚ ವಿವಿಧಾಃ ಕ್ರಿಯಂತೇ ಮೋಕ್ಷಕಾಂಕ್ಷಿಭಿಃ ॥
ತತ್ - ತತ್ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ತತ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುವ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಇದೆಲ್ಲವೂ ಆಗಿದೆ, ಇತಿ - ಈ (ಭಾವದಿಂದ), ಫಲಮ್ - ಫಲವನ್ನು, ಅನಭಿಸಂಧಾಯ - ಬಯಸದೆ, ವಿವಿಧಾಃ - ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ, ಯಜ್ಞತಪಃಕ್ರಿಯಾಃ-ಯಜ್ಞ, ತಪೋರೂಪವಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಚ - ಹಾಗೂ, ದಾನಕ್ರಿಯಾಃ - ದಾನರೂಪವಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಮೋಕ್ಷಕಾಂಕ್ಷಿಭಿಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ, ಕ್ರಿಯಂತೇ - ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ।। 25 ।।
ತತ್ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ತತ್’ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುವ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ಇದೆಲ್ಲವೂ ಆಗಿದೆ - ಎಂಬ ಈ ಭಾವದಿಂದ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸದೆ ನಾನಾಪ್ರಕಾರದ ಯಜ್ಞ ತಪೋರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಹಾಗೂ ದಾನರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ।। 25 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಇತಿ’ ಸಹಿತ ‘ತತ್’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತತ್’ ಪದವು ಪರಮೇಶ್ವರನ ನಾಮವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಸ್ಮರಣೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇತಿ’ಯ ಸಹಿತ ಅದರ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಕಲ್ಯಾಣಕಾಮೀ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಮಯ ಭಗವಂತನ ‘ತತ್’ ಈ ನಾಮದ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಯಾವ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿದೆಯೋ ಎಲ್ಲವೂ ಅವನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನದ್ದೇ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಅವನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರವಾಗಿ, ಅವನಿಗಾಗಿಯೇ ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತ ಮಾತ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ-ಈ ಭಾವದಿಂದ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳು ಫಲವನ್ನು ಬಯಸದೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೆ-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೋಕ್ಷಕಾಮೀ ಸಾಧಕರ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಫಲವನ್ನು ಬಯಸದೆ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು-ಯಾರು ವಿಹಿತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಸಾಧಾರಣ ವೇದವಾದಿಗಳಿದ್ದಾರೋ ಅವರು ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಅಥವಾ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಯಾರು ಕಲ್ಯಾಣಕಾಮೀ ಮನುಷ್ಯರಿದ್ದಾರೋ, ಯಾರಿಗೆ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲವೋ ಅವರು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲಕಾಮನೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸಲು ಕೇವಲ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಗಾಗಿಯೇ ಅವನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಫಲಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ—ಈ ಪ್ರಕಾರ ‘ತತ್’ ನಾಮದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಪರಮೇಶ್ವರನ ‘ಸತ್’ ನಾಮ ಪ್ರಯೋಗದ ಮಾತನ್ನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-26)
ಸದ್ಭಾವೇ ಸಾಧುಭಾವೇ ಚ ಸದಿತ್ಯೇತತ್ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ ।
ಪ್ರಶಸ್ತೇ ಕರ್ಮಣಿ ತಥಾ ಸಚ್ಛಬ್ಧಃ ಪಾರ್ಥ ಯುಜ್ಯತೇ ॥
ಸತ್ - ‘ಸತ್’, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರದ, ಏತತ್ - ಈ (ಪರಮಾತ್ಮನ ಹೆಸರು), ಸದ್ಭಾವೇ - ಸತ್ಯಭಾವದಲ್ಲಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಾಧುಭಾವೇ - ಶ್ರೇಷ್ಠಭಾವದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ - ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ!, ಪ್ರಶಸ್ತೇ - ಉತ್ತಮವಾದ, ಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ (ಸಹ), ಸತ್ - ‘ಸತ್’, ಶಬ್ದಃ - ಶಬ್ದದ, ಯುಜ್ಯತೇ - ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ।। 26 ।।
‘ಸತ್’ ಎಂಬುದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಹೆಸರು ಸತ್ಯಭಾವದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠಭಾವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ
ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ! ಉತ್ತಮವಾದ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ‘ಸತ್’ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ।। 26 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸದ್ಭಾವ’ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಅದರಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ‘ಸತ್’ ನಾಮದ ಪ್ರಯೋಗವು ಏಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಸದ್ಭಾವ’ ನಿತ್ಯ ಭಾವದ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಸದಾಕಾಲವಿರುತ್ತದೋ ಆ ಅವಿನಾಶೀ ತತ್ತ್ವದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ‘ಸತ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಾಧುಭಾವ’ ಯಾವ ಭಾವದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ‘ಸತ್’ ನಾಮದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಅಂತಃಕರಣದ ಯಾವ ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠಭಾವವಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಾಧುಭಾವ’ವಿದೆ. ಅದು ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ‘ಸತ್’ ನಾಮದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅದನ್ನು ಸದ್ಭಾವವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಶಸ್ತ ಕರ್ಮ’ ಯಾವ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ‘ಸತ್’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಶುಭಕರ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಪ್ರಶಸ್ತ-ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ‘ಸತ್’ ಎಂಬ ನಾಮದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅದನ್ನು ‘ಸತ್ ಕರ್ಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-27)
ಯಜ್ಞೇ ತಪಸಿ ದಾನೇ ಚ ಸ್ಥಿತಿಃ ಸದಿತಿ ಚೋಚ್ಯತೇ ।
ಕರ್ಮ ಚೈವ ತದರ್ಥೀಯಂ ಸದಿತ್ಯೇವಾಭಿಧೀಯತೇ ॥
ಚ - ಹಾಗೂ, ಯಜ್ಞೇ - ಯಜ್ಞ, ತಪಸಿ - ತಪ, ಚ - ಮತ್ತು, ದಾನೇ - ದಾನದಲ್ಲಿ, (ಯಾ) - ಯಾವ, ಸ್ಥಿತಿಃ - ಸ್ಥಿತಿಯು ಇದೆಯೋ, (ಸಾ) - ಅದೂ, ಏವ - ಕೂಡ, ಸತ್ - ‘ಸತ್’, ಇತಿ - ಎಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ತದರ್ಥೀಯಮ್- ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವು, ಏವ - ನಿಶ್ಚಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಸತ್- ಸತ್, ಇತಿ - ಎಂದು, ಅಭಿಧೀಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ।। 27 ।।
ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ದಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಕೂಡ ‘ಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮವು ನಿಶ್ಚಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ‘ಸತ್’ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ।। 27 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಜ್ಞ, ತಪ ಮತ್ತು ದಾನದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯಜ್ಞದ, ತಪಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ದಾನದ ಗ್ರಹಿಕೆ ಇದೆ ಹಾಗೂ ‘ಸ್ಥಿತಿ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವ ಭಾವದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದು ‘ಸತ್’ ಆಗಿದೆ-ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಜ್ಞ, ತಪ ಮತ್ತು ದಾನದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಯಜ್ಞದ, ತಪಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ದಾನದ ನಿರ್ದೇಶ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಆಸ್ತಿಕ ಬುದ್ಧಿಯಿದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ನಿಷ್ಠೆ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೋ, ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥಿತಿ’ ಶಬ್ದವಿದೆ; ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ‘ಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತದರ್ಥೀಯಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವು ಯಾವ ಕರ್ಮದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ‘ಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಅವನಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೋ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃವಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸ್ವಾರ್ಥ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ-ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತದರ್ಥೀಯಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವಿದೆ. ಇಂತಹ ಕರ್ಮವು ಕರ್ತೃವಿನ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಶುದ್ಧವಾಗಿಸಿ ಅವನಿಗೆ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ‘ಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏವ’ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಏವ’ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ - ಇಂತಹ ಕರ್ಮವು ‘ಸತ್’ ಆಗಿದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ - ಇಂತಹ ಕರ್ಮವೇ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ‘ಸತ್’ವಾಗಿದೆ, ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಅನಿತ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ಅವುಗಳನ್ನು ‘ಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲಾದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ - ಯಾವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅವುಗಳ ಫಲವು ಏನಾಗುತ್ತದೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-28)
ಅಶ್ರದ್ಧಯಾ ಹುತಂ ದತ್ತಂ ತಪಸ್ತಪ್ತಂ ಕೃತಂ ಚ ಯತ್ ।
ಅಸದಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಪಾರ್ಥ ನ ಚ ತತ್ಪ್ರೇತ್ಯ ನೋ ಇಹ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಅಶ್ರದ್ಧಯಾ - ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಲಾದ, ಹುತಮ್ - ಹವನವು, ದತ್ತಮ್ - ಕೊಡಲಾದ ದಾನ (ಹಾಗೂ), ತಪ್ತಮ್ - ತಪಿಸಲಾದ, ತಪಃ - ತಪವು, ಚ - ಮತ್ತು, ಯತ್ - ಯಾವುದಾದರೂ, ಕೃತಮ್- ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಶುಭಕರ್ಮವಿದೆಯೋ, (ತತ್) - ಆ ಸಮಸ್ತವು, ಅಸತ್ - ‘ಅಸತ್ತು’, ಇತಿ - ಎಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ (ಆದ್ದರಿಂದ), ತತ್ - ಅದು, ಇಹ ನೋ - ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ (ಲಾಭದಾಯಕವಲ್ಲ), ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರೇತ್ಯ ನ - ಸತ್ತನಂತರವೂ ಲಾಭದಾಯಕವಲ್ಲ. ।। 28 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಲಾದ ಹವನವು, ಕೊಡಲಾದ ದಾನ ಹಾಗೂ ತಪಿಸಿದ ತಪವು ಮತ್ತು ಯಾವುದಾದರೂ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ ಆ ಸಮಸ್ತವು ‘ಅಸತ್ತು’ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಾಗಲೀ, ಸತ್ತನಂತರವೇ ಆಗಲಿ ಲಾಭದಾಯಕವಲ್ಲ. ।। 28 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಹವನ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸನ್ನು ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ‘ಅಸತ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಮತ್ತು ಅವು ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲಾಭಪ್ರದವಲ್ಲ; ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹವನ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಶುಭಕರ್ಮಗಳು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಿದಾಗಲೇ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಫಲ ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥವಾಗುತ್ತವೆ. ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಿದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳು ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ಅವಕ್ಕೆ ‘ಅಸತ್’ ಮತ್ತು ಅವು ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಲಾಭಪ್ರದವಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯತ್’ ಎಂಬುದರ ಸಹಿತ ‘ಕೃತಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒಂದು ವೇಳೆ ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮವೆಂದೂ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಯಾವ ಹಾನಿಯಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲವೂ ಕೂಡ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಮಹಾಪುರುಷರು ಮತ್ತು ದೇವರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಶ್ರದ್ಧೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಸಿಗುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯರೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅವುಗಳ ದುಃಖರೂಪೀ ಫಲವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತ್ಕೃತಮ್’ದಿಂದ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಗೃಹಿಕೆ ಇಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪರೂಪೀ ಶುಭ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಬಂದಿರುವ ‘ಯತ್ಕೃತಮ್’ ಪದವು ಅದೇ ಜಾತಿಯ ಕ್ರಿಯೆಯ ವಾಚಕವಾಗಬಲ್ಲುದು. ಆದುದರಿಂದ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಈ ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಲಾಭಪ್ರದವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದರಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದೂ ಕೂಡ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಸರ್ವಥಾ ದುಃಖದ ಹೇತುವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳು ಹೇಗೆ ಲಾಭಪ್ರದವಾಗಬಲ್ಲವು? ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಲಾದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳದ್ದೇ ಪ್ರಸಂಗವಾಗಿದೆ, ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳದ್ದಲ್ಲ.
ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ
ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನಸಂವಾದೇ ಶ್ರದ್ಧಾತ್ರಯವಿಭಾಗಯೋಗೋ ನಾಮ ಸಪ್ತದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 17 ॥
॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥
॥ ಅಥ ಅಷ್ಟಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಮೋಕ್ಷಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗವು ॥
ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು—ಜನ್ಮಮರಣರೂಪೀ ಸಂಸಾರದ ಬಂಧನದಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಪರಮಾನಂದ ರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಹೆಸರು ಮೋಕ್ಷವಾಗಿದೆ; ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಸಮಸ್ತ ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ಸಾರ ಸಂಗ್ರಹಗೈದು ಮೋಕ್ಷದ ಉಪಾಯಭೂತ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವನ್ನು ಸಂನ್ಯಾಸದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ತ್ಯಾಗದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಅಂಗ-ಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳ ಸಹಿತ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಹಾಗೂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮೋಕ್ಷರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಸರ್ವ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂನ್ಯಾಸ ಅಂದರೆ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿ ಉಪದೇಶದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ (18/66), ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಮೋಕ್ಷಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗ’ ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.
ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ—ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಎರಡು ಮತ್ತು ಮೂರರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಐದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತ್ಯಾಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಕೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡದೇ ಇರುವ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಹಾಗೂ ಆರರಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಬೇರೆಯವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿಂದ ಉತ್ತಮವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಏಳು, ಎಂಟು ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ತಾಮಸ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಹತ್ತರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡರಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗೀ ಪುರುಷರ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ತ್ಯಾಗದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಬಳಿಕ ಹದಿನೈದರವರೆಗೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಾಂಖ್ಯ (ಸಂನ್ಯಾಸ)ದ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೇಳಲು ಹೇಳಿ ಸಾಂಖ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಷ್ಠಾನಾದಿ ಐದು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತು ಹದಿನಾರರಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ಆತ್ಮನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವರನ್ನು ನಿಂದೆಗೈದು, ಹದಿನೇಳರಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಹದಿನೆಂಟರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಪ್ರೇರಣೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಿ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃವಿನ ತ್ರಿವಿಧ ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇಪ್ಪತ್ತರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟರವರೆಗೆ ಕ್ರಮಶಃ ಅವುಗಳ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಭೇದಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯ ತ್ರಿವಿಧ ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಮಾಡಿ ಮೂವತ್ತರಿಂದ ಮೂವತ್ತೈದರತನಕ ಕ್ರಮಶಃ ಅವುಗಳ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಭೇದಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಮೂವತ್ತಾರರಿಂದ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತರತನಕ ಸುಖದ-ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಈ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ನಲವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಪ್ರಸಂಗದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ತ್ರಿಗುಣಮಯವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದಾದ ನಂತರ ನಲವತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ನಲವತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ, ನಲವತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ, ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ವೈಶ್ಯರ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ನಲವತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯಿಂದ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ನಲವತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತೆ ನಲವತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವುಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ನಿಷೇಧ ಮಾಡಿದೆ. ಅನಂತರ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಪುನಃ ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತ ಸಂನ್ಯಾಸದಿಂದ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಐವತ್ತರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಪರಾನಿಷ್ಠೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಐವತ್ತೊಂದರಿಂದ ಐವತ್ತೈದರತನಕ ಫಲಸಹಿತ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ನಂತರ ಐವತ್ತಾರರಿಂದ ಐವತ್ತೆಂಟರತನಕ ಭಕ್ತಿ ಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮಹತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಫಲವನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅದರದ್ದೇ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಮಾನ್ಯಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಹಾನಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅರವತ್ತರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರಬಲತೆಯ ಕಾರಣ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಿ ಅರವತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅರವತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಎಲ್ಲರ ನಿಯಂತಾ, ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮೀ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅರವತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಆ ವಿಷಯದ ಉಪಸಂಹಾರವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿ ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಸಮಸ್ತ ಗೀತೆಯ ಸಾರರೂಪೀ ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಹಾಗೂ ಅರವತ್ತೈದು ಮತ್ತು ಅರವತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಶರಣಾಗತಿರೂಪೀ ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಫಲಸಹಿತ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಬರಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಅರವತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ಚತುರ್ವಿಧ ಅನಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡಬಾರದೆಂದು ಹೇಳಿ ಅರವತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅರವತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯ ಪ್ರಚಾರದ, ಎಪ್ಪತ್ತರಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯ ಅಧ್ಯಯನದ ಮತ್ತು ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಶ್ರವಣದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರತೆಯೊಂದಿಗೆ ಗೀತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮತ್ತು ಮೋಹ ನಾಶವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ, ಎಪ್ಪತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಮೋಹನಾಶ ಹಾಗೂ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಸಂಶಯರಹಿತನಾಗಿರುವುದರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅದಾದ ನಂತರ ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರಿಂದ ಎಪ್ಪತ್ತೇಳರತನಕ ಸಂಜಯನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಸಂವಾದರೂಪೀ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಉಪದೇಶದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೊಗಳಿ, ಅದರ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ರೂಪದ ಸ್ಮೃತಿಯಿಂದ ತಾನು ಪದೇ-ಪದೇ ವಿಸ್ಮಿತ ಮತ್ತು ಹರ್ಷಿತನಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನು ಯಾವ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೋ ಅದರ ವಿಜಯಾದಿಗಳು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ - ಎಂಬುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ—ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಂಗವಶಾತ್ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರ ಕರ್ತವ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಅನಂತರ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗೆ ಕೆಲವೆಡೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅನೇಕ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಈ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ಉಪದೇಶಗಳ ಸಾರವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಮುಂದೆ ಸಂನ್ಯಾಸ ಅಂದರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗ ಅಂದರೆ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-1)
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ಸಂನ್ಯಾಸಸ್ಯ ಮಹಾಬಾಹೋ ತತ್ತ್ವಮಿಚ್ಛಾಮಿ ವೇದಿತುಮ್ ।
ತ್ಯಾಗಸ್ಯ ಚ ಹೃಷೀಕೇಶ ಪೃಥಕ್ಕೇಶಿನಿಷೂದನ ॥
ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ!, ಹೃಷೀಕೇಶ - ಹೇ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯೇ!, ಕೇಶಿನಿಸೂದನ - ಹೇ ವಾಸುದೇವನೇ! (ನಾನು), ಸನ್ಯಾಸಸ್ಯ - ಸಂನ್ಯಾಸ, ಚ - ಮತ್ತು, ತ್ಯಾಗಸ್ಯ - ತ್ಯಾಗದ, ತತ್ತ್ವಮ್ - ತತ್ತ್ವವನ್ನು, ಪೃಥಕ್ - ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ, ವೇದಿತುಮ್ - ತಿಳಿಯಲು, ಇಚ್ಛಾಮಿ - ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ।। 1 ।।
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ಹೇ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯೇ! ಹೇ ವಾಸುದೇವನೇ! ನಾನು ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ।। 1 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಬಾಹೋ’ ‘ಹೃಷಿಕೇಶ’ ಮತ್ತು ‘ಕೇಶಿನಿಷೂದನ’-ಈ ಮೂರು ಸಂಬೋಧನೆಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಸಂಬೋಧನೆಗಳಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ನೀನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮೀ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ದೋಷಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತಹ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿರುವೆ. ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಏನೆಲ್ಲ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ಕುರಿತು ಲಕ್ಷ್ಯಕೊಟ್ಟು ನೀನು ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ನಾನು ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಅರಿಯುವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿಸು. ಮತ್ತು ನನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದೇಹಗಳು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗಲಿ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ಸಂನ್ಯಾಸದ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’ ಅರ್ಜುನನ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನಿಂದ ಅರ್ಜುನನು - ಸಂನ್ಯಾಸ (ಜ್ಞಾನಯೋಗ)ದ ಸ್ವರೂಪವೇನು, ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವ-ಯಾವ ಭಾವಗಳು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳು ಸಹಾಯಕ ಮತ್ತು ಯಾವ-ಯಾವುದು ಬಾಧಕವಾಗಿವೆ, ಉಪಾಸನಾಸಹಿತ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಪ್ರಕಾರತ್ಯಾಗ (ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗರೂಪೀಕರ್ಮಯೋಗ)ದ ಸ್ವರೂಪವೇನು; ಕೇವಲ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಏನು ಮಾಡುವುದು ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಏನು ಮಾಡುವುದು ಇದಕ್ಕೆ ಬಾಧಕವಾಗಿದೆ; ಭಕ್ತಿಮಿಶ್ರಿತ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಯಾವುದಿದೆ, ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನವಾದ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಯಾವುದು ಹಾಗೂ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಭಕ್ತಿಮಿಶ್ರಿತ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ? - ಇವೆಲ್ಲಾ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯಲು ನಾನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಈ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳ ಬೇರೆ- ಬೇರೆ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕೂಡ ನಾನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಕೃಪೆಗೈದು ನನಗೆ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದರ ಮಿಶ್ರಣವಾಗದಂತೆ ಮತ್ತು ಎರಡರ ಭೇದಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನನ್ನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿಯೇ ತಿಳಿಸು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವ- ಯಾವ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಂತೆಂತಹ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿಮೂರರಿಂದ ಹದಿನೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸಂನ್ಯಾಸ (ಜ್ಞಾನಯೋಗ)ದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರಿಂದ ನಲವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ, ಅವು ಇವುಗಳ ಸಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿವೆ. ಮತ್ತು ರಾಜಸ, ತಾಮಸಗಳು ಇವುಗಳ ವಿರೋಧಿಗಳಾಗಿವೆ. ಐವತ್ತರಿಂದ ಐವತ್ತೈದರತನಕ ಉಪಾಸನಾ ಸಹಿತ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಹದಿನೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ (ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗರೂಪೀ) ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕೇವಲ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯ ಪ್ರಣಾಲಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ನಲವತ್ತೇಳು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯು ಈ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ ಮತ್ತು ಏಳು ಮತ್ತು ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ತಾಮಸ, ರಾಜಸ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಇದರಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ನಲವತ್ತೈದನೇ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಮಿಶ್ರಿತ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮತ್ತು ಐವತ್ತಾರರಿಂದ ಅರವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ನಲವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದು ಭಕ್ತಿಮಿಶ್ರಿತ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ರೀತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದೆ ಮತ್ತು ಐವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ರೀತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದಾಗ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಮೊದಲು ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಬೇರೆ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಮತಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-2)
ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ
ಕಾಮ್ಯಾನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ನ್ಯಾಸಂ ಸಂನ್ಯಾಸಂ ಕವಯೋ ವಿದುಃ ।
ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಂ ಪ್ರಾಹುಸ್ತ್ಯಾಗಂ ವಿಚಕ್ಷಣಾಃ ॥
ಕವಯಃ - ಎಷ್ಟೋ ಮಂದಿ ಪಂಡಿತಜನರು, ಕಾಮ್ಯಾನಾಮ್, ಕರ್ಮಣಾಮ್ - ಕಾಮ್ಯ, ಕರ್ಮಗಳ, ನ್ಯಾಸಮ್ - ತ್ಯಾಗವನ್ನು, ಸನ್ನ್ಯಾಸಮ್ - ಸಂನ್ಯಾಸ (ಎಂದು), ವಿದುಃ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ (ಹಾಗೂ ಬೇರೆ), ವಿಚಕ್ಷಣಾಃ - ವಿಚಾರಕುಶಲ ಪುರುಷರು, ಸರ್ವಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಮ್ - ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲತ್ಯಾಗವನ್ನು, ತ್ಯಾಗಮ್ - ತ್ಯಾಗ ಎಂದು, ಪ್ರಾಹುಃ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ।।2।।
ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು— ಎಷ್ಟೋ ಪಂಡಿತಜನರು ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸಂನ್ಯಾಸವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಇತರ ವಿಚಾರಶೀಲರಾದ ಪುರುಷರು ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲತ್ಯಾಗವನ್ನು ತ್ಯಾಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ।।2।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮ’ ಎಂಬುದು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ಹೆಸರಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಎಷ್ಟೋ ಪಂಡಿತಜನರು ಅವುಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು ಹಣ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಪ್ರಿಯ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ರೋಗ ಸಂಕಟಾದಿ ಅಪ್ರಿಯದ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಹಾಗೂ ಉಪಾಸನಾದಿ ಯಾವ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಿಸಿವೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಇಂತಹ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕು, ಆದರೆ ಹೇಳಿದ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಯಾವ ಹಾನಿಯೂ ಇಲ್ಲವೆಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ- ಇಂತಹ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಹೆಸರು ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮವಾಗಿದೆ.
‘ಎಷ್ಟೋ ಪಂಡಿತ ಜನರು ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸಂನ್ಯಾಸವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ’-ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಎಷ್ಟೋ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಮತದಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದೇ ಸಂನ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ-ಯಾರು ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ ವಿಧಿವತ್ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೋ ಅವರೇ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಕರ್ಮ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದ ತ್ಯಾಗ ಎಂದರೇನು? ಹಾಗೂ ‘ಕೆಲವು ವಿಚಾರ ಕುಶಲ ಪುರುಷರು ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ‘ತ್ಯಾಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ದೇವರ ಭಕ್ತಿ, ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ, ತಾಯಿ- ತಂದೆ, ಗುರುಜನರ ಸೇವೆ, ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪ ಹಾಗೂ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಶರೀರಸಂಬಂಧೀ ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಎಷ್ಟೋ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಯಾವ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಶಾಸವು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾವುದು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ನೀತಿ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ-ಆ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಕರ್ಮ’ ಶಬ್ದವಿದೆ. ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನದಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು, ಧನ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಸುಖ ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟೇ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದು, ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರ ಫಲದ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸದೇ ಇರುವುದೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
‘ಕೆಲವು ವಿಚಾರ ಕುಶಲ ಪುರುಷರು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗವನ್ನೇ ತ್ಯಾಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ’ ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು-ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯ ವಸ್ತುವಿನ ವಿವೇಚನೆಗೈದು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಪುರುಷರು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ತ್ಯಾಗವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾವದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-3)
ತ್ಯಾಜ್ಯಂ ದೋಷವದಿತ್ಯೇಕೇ ಕರ್ಮ ಪ್ರಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ ।
ಯಜ್ಞದಾನತಪಃಕರ್ಮ ನ ತ್ಯಾಜ್ಯಮಿತಿ ಚಾಪರೇ ॥
ಏಕೇ - ಕೆಲವರು, ಮನೀಷಿಣಃ - ವಿದ್ವಾಂಸರು, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮಮಾತ್ರ, ದೋಷವತ್ - ದೋಷಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ (ಆದ್ದರಿಂದ), ತ್ಯಾಜ್ಯಮ್ - ತ್ಯಜಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ, ಇತಿ - ಹೀಗೆ, ಪ್ರಾಹುಃ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಪರೆ - ಬೇರೆ ವಿದ್ವಾಂಸರು, ಯಜ್ಞದಾನತಪಃಕರ್ಮ - ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ಮತ್ತು ತಪರೂಪವಾದ ಕರ್ಮ, ನ, ತ್ಯಾಜ್ಯಮ್ - ತ್ಯಜಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ,
ಇತಿ - ಹೀಗೆ, (ಆಹುಃ) - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ।। 3 ।।
ಕೆಲವರು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳು ದೋಷಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ ಆದ್ದರಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಇತರ ವಿದ್ವಾಂಸರು - ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪರೂಪವಾದ ಕರ್ಮಗಳು ತ್ಯಜಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ।। 3 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರು-ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳೂ ದೋಷಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ-ಆರಂಭ (ಕ್ರಿಯೆ) ಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರು ಪಾಪದ ಸಂಬಂಧ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ದೋಷವಾಗಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನೂ ಕೂಡ ಮುಂದೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ‘ಸರ್ವಾರಂಭಾ ಹಿ ದೋಷೇಣ ಧೂಮೇನಾಗ್ನಿರಿವಾವೃತಾಃ’ (18/48) ‘ಆರಂಭ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳು ಹೊಗೆಯಿಂದಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ದೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ.’ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಷ್ಟೋ ವಿದ್ವಾಂಸರು- ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನಿತ್ಯ-ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಕಾಮ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡಬೇಕಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬೇರೆ ವಿದ್ವಾಂಸರು-‘ಯಜ್ಞ ದಾನ ಮತ್ತು ತಪರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಈ ವಾಕ್ಯದ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅನೇಕ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ದೋಷಯುಕ್ತವಲ್ಲ. ಆ ಕರ್ಮಗಳ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅವಶ್ಯಂಭಾವೀ ಹಿಂಸಾದಿ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅವು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಪಾಪಗಳಲ್ಲ; ಅಲ್ಲದೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಹಿತವಾದ ಕಾರಣ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳು ಬದಲಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವಂತಹುಗಳಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯರು ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬೇಕು, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಬಾರದು, ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಮತಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ತ್ಯಾಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ -
(ಶ್ಲೋಕ-4)
ನಿಶ್ಚಯಂ ಶೃಣು ಮೇ ತತ್ರ ತ್ಯಾಗೇ ಭರತಸತ್ತಮ ।
ತ್ಯಾಗೋ ಹಿ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ ತ್ರಿವಿಧಃ ಸಂಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ ॥
ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ - ಹೇ ಪುರುಷ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಭರತಸತ್ತಮ - ಅರ್ಜುನಾ!, ತತ್ರ - ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗ - ಈ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು, ತ್ಯಾಗೇ - ತ್ಯಾಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ (ನೀನು), ಮೇ - ನನ್ನ, ನಿಶ್ಚಯಮ್ - ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು, ಶೃಣು - ಕೇಳು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ,
ತ್ಯಾಗಃ - ತ್ಯಾಗವು (ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ - ಭೇದದಿಂದ), ತ್ರಿವಿಧಃ - ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ್ದೆಂದು,
ಸಂಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।। 4 ।।
ಹೇ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅರ್ಜುನಾ! ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗ - ಈ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ತ್ಯಾಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಕೇಳು; ಏಕೆಂದರೆ ತ್ಯಾಗವು ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಎಂಬ ಭೇದದಿಂದ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ್ದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।। 4 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಭರತಸತ್ತಮ’ ಮತ್ತು ‘ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ’ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಭರತವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನೋ ಅವನನ್ನು ‘ಭರತಸತ್ತಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಯಾರುಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಸಿಂಹದಂತೆ ವೀರನೋ ಅವನನ್ನು ‘ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಎರಡು ಸಂಬೋಧನೆ ಗಳಿಂದ-ನೀನು ಭರತವಂಶೀಯರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಮತ್ತು ವೀರಪುರುಷನಾಗಿರುವೆ, ಆದುದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಾಗುವ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ತ್ಯಾಗಗಳಲ್ಲಿನ ತಾಮಸ ಮತ್ತು ರಾಜಸ ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತತ್ರ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತತ್ರ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎರಡೂ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ತ್ಯಾಗ’ ಮತ್ತು ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವು ಹೀಗಿದೆ-ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗ ಇವೆರಡರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿದ್ದನು, ಅವೆರಡರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ತ್ಯಾಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಜುನನು ಎರಡರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಲು ಕೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಅದರ ಕುರಿತು ಯಾವುದೇ ಪ್ರತಿವಾದ ಮಾಡದೆ ತ್ಯಾಗದ ವಿಷಯವನ್ನೇ ಹೇಳುವ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಇದರಿಂದ-ಸಂನ್ಯಾಸದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ ಹೇಳುವನು ಎಂಬ ಮಾತು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತ್ಯಾಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಕೇಳು’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ನೀನು ಯಾವ ಎರಡು ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದೆ, ಅವುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ನಾನು ಬೇರೆಯವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು. ಈಗ ನಾನು ನಿನಗೆ ನನ್ನ ವಿಚಾರದಂತೆ ಅವೆರಡರಲ್ಲಿನ ತ್ಯಾಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತೇನೆ, ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಸಾವಧಾನ ವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಕೇಳು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತ್ಯಾಗ (ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಭೇದದಿಂದ)ವು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ್ದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ಆದರವನ್ನು ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಮತವು ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗದ ಮೂರು ಭೇದಗಳು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸುವೆನು ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ತ್ಯಾಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕೇಳಲು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಆ ತ್ಯಾಗದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-5)
ಯಜ್ಞದಾನತಪಃಕರ್ಮ ನ ತ್ಯಾಜ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಮೇವ ತತ್ ।
ಯಜ್ಞೋ ದಾನಂ ತಪಶ್ಚೈವ ಪಾವನಾನಿ ಮನೀಷಿಣಾಮ್ ॥
ಯಜ್ಞದಾನತಪಃಕರ್ಮ - ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪರೂಪವಾದ ಕರ್ಮ, ನ, ತ್ಯಾಜ್ಯಮ್ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದಲ್ಲ, (ಅಲ್ಲದೆ), ತತ್ - ಅದಾದರೋ, ಕಾರ್ಯಮ್ ಏವ - ಅವಶ್ಯವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ; (ಏಕೆಂದರೆ), ಯಜ್ಞಃ - ಯಜ್ಞ,
ದಾನಮ್ - ದಾನ, ಚ - ಮತ್ತು, ತಪಃ, ಏವ - ತಪ ಈ ಮೂರೂ ಕರ್ಮಗಳು, ಮನೀಷಿ ಣಾಮ್ - ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪುರುಷರನ್ನು,
ಪಾವನಾನಿ - ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವುದಾಗಿವೆ. ।। 5 ।।
ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪರೂಪವಾದ ಕರ್ಮ ತ್ಯಜಿಸಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದಲ್ಲ. ಅದಲ್ಲದೆ ಅದಾದರೋ ಅವಶ್ಯವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ಮತ್ತು ತಪ - ಈ ಮೂರೂ ಕರ್ಮಗಳೇ ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ಪುರುಷರನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವುದಾಗಿವೆ. ।। 5 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲದೆ ಅವು ಅವಶ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿವೆ. ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಅವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಶಾಸಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರ ಯಾರಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮದ ವಿಧಾನವಿದೆಯೋ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಯಜ್ಞಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ, ದಾನ ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ತಪಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವರು ಅದನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಬಾರದು, ಅಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಾಜ್ಞೆಯ ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಲಾಭವಾದರೋ ದೂರ ಉಳಿಯಿತು, ಬದಲಿಗೆ ದೋಷವೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಮನುಷ್ಯರು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಇದರ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮನೀಷಿಣಾಮ್’ ಪದವು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸು - ಇವೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಅವನನ್ನು ಪವಿತ್ರವಾಗಿ ಮಾಡುವಂತಹುಗಳಾಗಿವೆ’- ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರ ಯಾರಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳು ಕರ್ತವ್ಯರೂಪದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಅಂಗ-ಉಪಾಂಗಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮುಮುಕ್ಷುಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮನೀಷಿಣಾಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಅವರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸುಗಳಂತಹ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧಕಾರಕವಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಪವಿತ್ರಮಾಡುವಂತಹುಗಳಾಗುತ್ತವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪರೂಪೀಕರ್ಮಗಳು ಮನೀಷಿ ಪುರುಷರನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-6)
ಏತಾನ್ಯಪಿ ತು ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಫಲಾನಿ ಚ ।
ಕರ್ತವ್ಯಾನೀತಿ ಮೇ ಪಾರ್ಥ ನಿಶ್ಚಿತಂ ಮತಮುತ್ತಮಮ್ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೆ!, ಏತಾನಿ - ಈ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪೋರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ತು - ಹಾಗೂ,
(ಅನ್ಯಾನಿ) ಅಪಿ - ಬೇರೆಯೂ ಕೂಡ, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಸಂಗಮ್ - ಆಸಕ್ತಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಫಲಾನಿ - ಫಲಗಳನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಜಿಸಿ (ಅವಶ್ಯವಾಗಿ), ಕರ್ತವ್ಯಾನಿ - ಮಾಡಬೇಕು, ಇತಿ - ಇದು, ಮೇ - ನನ್ನ,
ನಿಶ್ಚಿತಮ್- ನಿಶ್ಚಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಉತ್ತಮಮ್ - ಉತ್ತಮವಾದ, ಮತಮ್ - ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ।। 6 ।।
ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ಪಾರ್ಥನೆ ! ಈ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪೋರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯೂ ಕೂಡ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲಗಳ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು; ಇದು ನನ್ನ ನಿಶ್ಚಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಉತ್ತಮವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ।। 6 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏತಾನಿ’ ಪದವು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಮತ್ತು ‘ಅಪಿ’ ಈ ಅವ್ಯಯ ಪದಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಏತಾನಿ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪೋರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅದರೊಂದಿಗೆ ‘ತು’ ಮತ್ತು ‘ಅಪಿ’ ಈ ಎರಡು ಅವ್ಯಯ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು-ಅವುಗಳಲ್ಲದೆ ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ಗುರುಜನರ ಸೇವೆ, ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಸಂಬಂಧೀ ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇವೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಮಾಡಬೇಕು’- ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗ ರೂಪೀ ಫಲದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದರಿಂದ - ಮುಮುಕ್ಷು ಪುರುಷರು ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದು ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿರುವ ಉತ್ತಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು? ಹಾಗೂ ಮೊದಲು ಯಾವುದು ವಿದ್ವಾಂಸರ ಮತವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದನೋ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆ ಏನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಇದು ನಾನು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿರುವ ಉತ್ತಮ ಮತವಾಗಿದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಇದರ ಹೆಸರು ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಕರ್ಮಗಳೊಡನೆ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ವಿದ್ವಾಂಸರ ಮತಾನುಸಾರ ಯಾವ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಸಂನ್ಯಾಸದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಬೇರೆ ನಿತ್ಯ- ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಉಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅವು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದ ಮೇಲೆಯೂ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಉಳಿಯುವುದರಿಂದ ಅವು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗಬಲ್ಲವು. ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದೋಷಯುಕ್ತವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮ ಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಟ್ಟರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನು ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ದೋಷಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪೋರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವಾಗಲೂ ಕೂಡ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅವು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬಲ್ಲವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಹೇಳಿರುವ ಲಕ್ಷಣವುಳ್ಳ ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾಗಲಾರನು. ಭಗವಂತನ ಹೇಳಿಕೆಯಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಡುವುದೇ ಪೂರ್ಣ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಕರ್ಮ ಬಂಧನವು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮವು ಸ್ವರೂಪತಃ ಬಂಧನಕಾರಕವಲ್ಲ; ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲದ ಸಂಬಂಧವೇ ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿರುವ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ—ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಸುನಿಶ್ಚಿತ ಮತವನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಶಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ತಾಮಸ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಈ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ತ್ಯಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗವೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ; ಬೇರೆ ಎರಡೂ ತ್ಯಾಗಗಳು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗಗಳಲ್ಲ, ಆದುದರಿಂದ ಅವು ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ - ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಮತದ ಏಕವಾಕ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ತ್ಯಾಗಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಮೊದಲಿಗೆ ಕೆಳದರ್ಜೆಯ ತಾಮಸ ತ್ಯಾಗದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-7)
ನಿಯತಸ್ಯ ತು ಸಂನ್ಯಾಸಃ ಕರ್ಮಣೋ ನೋಪಪದ್ಯತೇ ।
ಮೋಹಾತ್ತಸ್ಯ ಪರಿತ್ಯಾಗಸ್ತಾಮಸಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ ॥
ತು-ಆದರೆ, ನಿಯತಸ್ಯ - ನಿಯತವಾದ, ಕರ್ಮಣಃ-ಕರ್ಮವು, ಸಂನ್ಯಾಸಃ-ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಜಿಸುವುದು, ನ,
ಉಪಪದ್ಯತೇ - ಉಚಿತವಾದುದಲ್ಲ (ಆದ್ದರಿಂದ), ಮೋಹಾತ್ - ಮೋಹದ ಕಾರಣ, ತಸ್ಯ - ಅದರ,
ಪರಿತ್ಯಾಗಃ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುವುದು, ತಾಮಸಃ - ತಾಮಸ ತ್ಯಾಗವೆಂದು, ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।। 7 ।।
(ನಿಷಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನಾದರೋ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.) ಆದರೆ ನಿಯತ ಕರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಉಚಿತವಾದುದಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೋಹದ ಕಾರಣ ಅದನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುವುದು ತಾಮಸ ತ್ಯಾಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।। 7 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿಯತಸ್ಯ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮಣಃ’ ಪದವು ಯಾವ ಕರ್ಮದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅದರ ತ್ಯಾಗವು ಏಕೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ, ಅಧ್ಯಯನ, ಅಧ್ಯಾಪನ, ಉಪದೇಶ, ಯುದ್ಧ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ, ಪಶುಪಾಲನೆ, ಕೃಷಿ, ವ್ಯಾಪಾರ, ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮೊದಲಾದ ಯಾವ-ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿವೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಅವು ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ಇಂತಹ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿರುವ ಕಾರಣ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಪರಂಪರೆಯು ತುಂಡಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವಿಪ್ಲವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ (3/23, 24). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೋಹದ ಕಾರಣ ಅದನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದು ತಾಮಸ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ - ಯಾರಾದರು ತಮ್ಮ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಾನಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮರೆತು ಮುಕ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅಂತಹ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ-ಅವರ ಆ ತ್ಯಾಗವು ಮೋಹಪೂರ್ವಕವಾದ ಕಾರಣ ತಾಮಸ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮೋಹದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (14/13, 17) ಹಾಗೂ ತಾಮಸ ಮನುಷ್ಯರ ಅಧೋಗತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (14/18). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ತ್ಯಾಗವು-ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಅಂತಹುದು ತ್ಯಾಗವಲ್ಲ. ಇದಾದರೋ ಪ್ರತ್ಯವಾಯಕ್ಕೆ (ಪಾಪಕ್ಕೆ) ಹೇತುವಾಗುವುದರಿಂದ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಅಧೋಗತಿಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ತಾಮಸ ತ್ಯಾಗದ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಗೈದು ಈಗ ರಾಜಸ ತ್ಯಾಗದ ಲಕ್ಷಣ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-8)
ದುಃಖಮಿತ್ಯೇವ ಯತ್ಕರ್ಮ ಕಾಯಕ್ಲೇಶಭಯಾತ್ತ್ಯಜೇತ್ ।
ಸ ಕೃತ್ವಾ ರಾಜಸಂ ತ್ಯಾಗಂ ನೈವ ತ್ಯಾಗಫಲಂ ಲಭೇತ್ ॥
ಯತ್ - ಯಾವ (ಎಲ್ಲ), ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವಿವೆಯೋ, (ತತ್) - ಅವೆಲ್ಲವೂ, ದುಃಖಮ್, ಏವ - ದುಃಖರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ,
ಇತಿ - ಹೀಗೆ (ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾರಾದರೂ), ಕಾಯಕ್ಲೇಶಭಯಾತ್ - ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ಲೇಶದ ಭಯದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು, ತ್ಯಜೇತ್ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೆ, ಸಃ - ಅವನು (ಇಂತಹ), ರಾಜಸಮ್ - ರಾಜಸವಾದ, ತ್ಯಾಗಮ್ - ತ್ಯಾಗವನ್ನು, ಕೃತ್ವಾ - ಮಾಡಿ, ತ್ಯಾಗಲಮ್ - ತ್ಯಾಗದ ಫಲವನ್ನು, ನ, ಏವ, ಲಭೇತ್ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ।। 8 ।।
ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಕರ್ಮವಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ದುಃಖರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ಲೇಶದ ಭಯದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದ್ದೇ ಆದರೆ, ಅವನು ಇಂತಹ ರಾಜಸವಾದ ತ್ಯಾಗವನ್ನುಮಾಡಿ, ತ್ಯಾಗದ ಫಲವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ।। 8 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯತ್’ ಪದದ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ದುಃಖರೂಪೀ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ಲೇಶದ ಭಯದಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತ್’ ಪದದ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವಿದೆ. ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶರೀರಕ್ಕೆ ಪರಿಶ್ರಮವಾಗುತ್ತದೆ; ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಘ್ನಗಳು ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ತುಂಬಾ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಶರೀರದ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ವ್ರತ, ಉಪವಾಸಾದಿಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ಕಷ್ಟ ಸಹಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ನಿಯಮಗಳ ಪಾಲನೆಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ-ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದುಃಖರೂಪೀ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ಪಾರಾಗಲು ಹಾಗೂ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಯಾವುದು ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು ಮೊದಲಾದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದಿದೆಯೋ - ಇದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ದುಃಖ ರೂಪಗಳೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ಲೇಶದ ಭಯದಿಂದ ಅವುಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನು ಇಂತಹ ರಾಜಸ ತ್ಯಾಗಗೈದು ತ್ಯಾಗದ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾವನೆಯಿಂದ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಯಾವ ಸಂನ್ಯಾಸ ಪಡೆಯುವುದಿದೆಯೋ ಅದು ರಾಜಸ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದು ರಜೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಂತಹ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ವಾಸ್ತವಿಕ ತ್ಯಾಗದ ಫಲವಾದ ಸಮಸ್ತಕರ್ಮಬಂಧನಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ರಾಜಸ ತ್ಯಾಗವು ಹೆಸರಿಗಷ್ಟೇ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ, ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಸಾಧಕರು ಇಂತಹ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ತ್ಯಾಗದ ಫಲವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಂತು ದೂರ ಉಳಿಯಿತು, ಬದಲಿಗೆ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರುವ ಪಾಪಗಳು ತಟ್ಟಬಲ್ಲವು ಎಂಬುದೇ ಇದರ ಭಾವವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ—ಈಗ ಉತ್ತಮ ಶ್ರೇಣಿಯ ಸಾತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-9)
ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯೇವ ಯತ್ಕರ್ಮ ನಿಯತಂ ಕ್ರಿಯತೇರ್ಜುನ ।
ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಫಲಂ ಚೈವ ಸ ತ್ಯಾಗಃ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೋ ಮತಃ ॥
ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಯತ್ - ಯಾವ, ನಿಯತಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವು,
ಕಾರ್ಯಮ್, ಏವ - ಮಾಡಲೇಬೇಕು, ಇತಿ - ಈ ಕರ್ತವ್ಯ ಭಾವದಿಂದ, ಸಂಗಮ್ - ಆಸಕ್ತಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಫಲಮ್ - ಫಲವನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಕ್ರಿಯತೇ - ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಸಃ , ಏವ - ಅದೇ, ಸಾತ್ವಿಕಃ - ಸಾತ್ವಿಕವಾದ,
ತ್ಯಾಗಃ - ತ್ಯಾಗವೆಂದು, ಮತಃ - ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ।। 9 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ ! ಯಾವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ ಕರ್ಮವು ಮಾಡಲೇಬೇಕು ಎಂಬ ಕರ್ತವ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ - ಅದೇ ಸಾತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ।। 9 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಯತಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಂತೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವ-ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದರ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯು ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಯತಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ನಿಷಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮಗಳು ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನೂ ಕೂಡ ಇದರಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು, ಇವುಗಳನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದು ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾವದಿಂದ ಭಾವಿತನಾಗಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸಿ ಉತ್ಸಾಹಪೂರ್ವಕ ವಿಧಿವತ್ ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಏಕೆಂದರೆ ಇದಾದರೋ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ!
ಉತ್ತರ - ಈ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗವೆಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಅವಶ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪೀ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಡುವುದೇ ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ; ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯನ್ನೂ ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಯಾವುದೇ ಭಾವದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಕುಳಿತಿರುವುದು ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ತ್ಯಾಗದ ಪರಿಣಾಮವು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಬೇಕು; ಮತ್ತು ಈ ಪರಿಣಾಮವು ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗಬಲ್ಲದು - ಕೇವಲ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ—ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ನಿಷಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಬಿಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಭಾವವಿರುತ್ತದೆ? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗೀ ಪುರುಷನ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-10)
ನ ದ್ವೇಷ್ಟ್ಯಕುಶಲಂ ಕರ್ಮ ಕುಶಲೇ ನಾನುಷಜ್ಜತೇ ।
ತ್ಯಾಗೀ ಸತ್ತ್ವಸಮಾವಿಷ್ಟೋ ಮೇಧಾವೀ ಛಿನ್ನಸಂಶಯಃ ॥
ಅಕುಶಲಮ್ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಅಕುಶಲವಾದ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವನ್ನಾದರೋ, ನ, ದ್ವೇಷ್ಟಿ - ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ಕುಶಲೇ - ಕುಶಲ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ನ, ಅನುಷಜ್ಜತೇ - ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅಂತಹ, ಸತ್ತ್ವಸಮಾವಿಷ್ಟಃ - ಶುದ್ಧವಾದ ಸತ್ವಗುಣದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಪುರುಷನು, ಛಿನ್ನಸಂಶಯಃ - ಸಂಶಯರಹಿತ, ಮೇಧಾವೀ - ಬುದ್ಧಿವಂತ (ಮತ್ತು), ತ್ಯಾಗೀ - ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ।। 10 ।।
ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಅಕುಶಲ ಕರ್ಮವನ್ನಾದರೋ ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕುಶಲ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅಂತಹ ಶುದ್ಧವಾದ ಸತ್ತ್ವಗುಣದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಪುರುಷನು, ಸಂಶಯರಹಿತ, ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮತ್ತು ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ।। 10 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಕುಶಲಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗೀ ಪುರುಷನು ಅವುಗಳನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ’- ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಕುಶಲಮ್’ ವಿಶೇಷದೊಂದಿಗೆ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ನಿಷೇಧ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾಪ ಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪಾಪಕರ್ಮವಾದರೋ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ನೀಚಯೋನಿಗಳಿಗೂ ಮತ್ತು ನರಕಕ್ಕೂ ತಳ್ಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಫಲಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ದೊರಕಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡೂ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದರಿಂದ ‘ಅಕುಶಲ’ ಎಂದು ಕರೆಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ‘ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗಿಯು ಅವುಗಳನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವು-ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗಿಯಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋದ ಕಾರಣ ಅವನು ನಿಷಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದು ದ್ವೇಷ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅಕುಶಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಮನುಷ್ಯನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಈ ಭಾವದಿಂದ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕುಶಲೇ’ ಪದವು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗಿಯು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ
ನಾಗುವುದಿಲ್ಲ,’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಕುಶಲೇ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ನಿತ್ಯ-ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು ಮೊದಲಾದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾನುಕೂಲ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮಗಳು ಮನುಷ್ಯನು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಸಂಚಿತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಗೈದು ಅವನನ್ನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥವಾಗಿವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವು ಕುಶಲವೆಂದು ಕರೆಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗಿಯು ಆ ಕುಶಲ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ-ಅವನು ಯಾವ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಧಿವತ್ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನು ಆಸಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಮನುಷ್ಯನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ-ಈ ಭಾವದಿಂದ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನು ಶುದ್ಧ ಸತ್ತ್ವಗುಣದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಶಯರಹಿತ, ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮತ್ತು ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಶುದ್ಧ ಸತ್ತ್ವಗುಣದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಶಯರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅಂದರೆ
ಅವನು - ಈ ಕರ್ಮಯೋಗರೂಪೀ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗವೇ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪೂರ್ಣಸಾಧನವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನೇ ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗಿಯನ್ನು ಅಂದರೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯನ್ನು ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಇದರ ಕುರಿತು - ನಿಷಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮಗಳಂತೆ ಬೇರೆ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಬಲ್ಲನು, ಮತ್ತೆ ಕೇವಲ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವವನಿಗೇ ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗೀ ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-11)
ನ ಹಿ ದೇಹಭೃತಾ ಶಕ್ಯಂ ತ್ಯಕ್ತುಂ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಶೇಷತಃ ।
ಯಸ್ತು ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗೀ ಸ ತ್ಯಾಗೀತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ॥
ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ದೇಹಭೃತಾ - ಶರೀರಧಾರಿಯಾದ ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನ ಮೂಲಕ, ಅಶೇಷತಃ - ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳು, ತ್ಯಕ್ತುಮ್ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಲ್ಪಡುವುದು, ನ, ಶಕ್ಯಮ್ - ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ,
(ತಸ್ಮಾತ್) - ಆದ ಕಾರಣ, ಯಃ - ಯಾರು, ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗೀ - ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದ್ದಾನೋ, ಸಃ, ತು - ಅವನೇ, ತ್ಯಾಗೀ - ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇತಿ - ಎಂದು, ಅಭಿಧೀಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ।। 11 ।।
ಏಕೆಂದರೆ ಶರೀರಧಾರಿಯಾದ ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನ ಮೂಲಕ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳೆಲ್ಲಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲ್ಪಡುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದಕಾರಣ ಯಾರು ಕರ್ಮಫಲ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನೇ ತ್ಯಾಗೀಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.।।11।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇಹಭೃತಾ’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅವನ ಮೂಲಕ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಶಕ್ಯವಲ್ಲ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ದೇಹಧಾರಣ-ಪೋಷಣವು ಮಾಡುವಂತಹ ಸಮಸ್ತ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇಹಭೃತಾ’ ಪದವಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶರೀರಧಾರಿಯಾದ ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದು ಶಕ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಯಾವ ದೇಹಧಾರೀ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು (3/5) ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಶರೀರದ ನಿರ್ವಾಹವೂ ಆಗಲಾರದು (3/8) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿರಲಿ, ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನು ಜೀವಂತವಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ತಿಂಡಿ-ತೀರ್ಥ, ನಿದ್ರಿಸುವುದು- ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದು, ಓಡಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಾತನಾಡುವುದು ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದಾದರು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲೇಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಸಂಭವವಿಲ್ಲ, ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗೀ’ ಪದವು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಯಾರು ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನೇ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ’ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವಂತಹ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಫಲತ್ಯಾಗೀ’ ಪದವಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಯಾರು ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನೇ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ-ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರಿಗೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಯಾರೂ ಇರಲಾರರು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರು ನಿಷಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸಿ ಯಥಾವಶ್ಯಕ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೂ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ನಿಜವಾದ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಬಾಹ್ಯವಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಂಯಮಗೈದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ತ್ಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅಹಂಕಾರ, ಮಮಕಾರ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಗಳು ಇರುತ್ತಿದ್ದು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವನೂ ಕೂಡ ತ್ಯಾಗಿಯಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ—ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿರುವನೇ ತ್ಯಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸದೆಯೂ ಕೂಡ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮವು ತನ್ನ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡದೆ ನಾಶವಾಗಲಾರವು-
ಹೇಗೆ ಬಿತ್ತಿದ ಬೀಜವು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಮೊಳೆತು ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಕೂಡ ಯಾವುದಾದರೂ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕೇವಲ ಕರ್ಮಫಲ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತ್ಯಾಗೀ ಅಂದರೆ ‘ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ರಹಿತ’ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲನು? ಎಂದು ಇದನ್ನು ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-12)
ಅನಿಷ್ಟಮಿಷ್ಟಂ ಮಿಶ್ರಂ ಚ ತ್ರಿವಿಧಂ ಕರ್ಮಣಃ ಫಲಮ್ ।
ಭವತ್ಯತ್ಯಾಗಿನಾಂ ಪ್ರೇತ್ಯ ನ ತು ಸಂನ್ಯಾಸಿನಾಂ ಕ್ವಚಿತ್ ॥
ಅತ್ಯಾಗಿನಾಮ್ - ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರ, ಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ, ಇಷ್ಟಮ್ - ಒಳ್ಳೆಯ, ಅನಿಷ್ಟಮ್ - ಕೆಟ್ಟ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಿಶ್ರಮ್ - ಮಿಶ್ರವಾದ, (ಇತಿ) - ಹೀಗೆ, ತ್ರಿವಿಧಮ್ - ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ, ಫಲಮ್ - ಫಲಗಳು, ಪ್ರೇತ್ಯ - ಮರಣಾನಂತರ (ಅವಶ್ಯವಾಗಿ), ಭವತಿ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ತು - ಆದರೆ, ಸಂನ್ಯಾಸಿ ನಾಮ್- ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುವ ಮನುಷ್ಯರ (ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳು), ಕ್ವಚಿತ್ - ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ, ನ - ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ।।12।।
ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಒಳ್ಳೆಯ, ಕೆಟ್ಟ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರವಾದ ಹೀಗೆ ಮೂರೂ ವಿಧವಾದ ಫಲಗಳು ಮರಣಾನಂತರ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆದರೆ, ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುವ ಮನುಷ್ಯರ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ।।12।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅತ್ಯಾಗಿನಾಮ್’ ಪದವು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅವರ ಕರ್ಮಗಳ ಒಳ್ಳೆಯ, ಕೆಟ್ಟ ಮತ್ತು ಎರಡೂ ಮಿಶ್ರವಾದ-ಈ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಫಲಗಳೇನು? ಮತ್ತು ಅವು ಸತ್ತನಂತರ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ತಮ್ಮ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಿಲ್ಲವೋ; ಯಾರು ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛಾಪೂರ್ವಕ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನಿದ್ದಾನೋ- ಇಂತಹ ಸರ್ವಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಾಕೃತ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅತ್ಯಾಗಿನಾಮ್’ ಪದವಿದೆ.ಅವರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಯಾವ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಇಷ್ಟ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಫಲವಿದೆಯೋ, ಅದು ಒಳ್ಳೆಯ ಫಲವಾಗಿದೆ; ಹಾಗೂ ಅವರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಯಾವ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ, ಪತಂಗ ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷಾದಿ ತಿರ್ಯಕ್ ಯೋನಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅಥವಾ ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ದುಃಖಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಫಲವಿದೆಯೋ ಅದು ಕೆಟ್ಟ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರು ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇಷ್ಟ ಭೋಗಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅನಿಷ್ಟ ಭೋಗಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಿದೆಯೋ ಅದು ಮಿಶ್ರಫಲವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಫಲಗಳಾಗಿವೆ.
‘ಈ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಫಲಗಳು ಆ ಜನರಿಗೆ ಸತ್ತ ನಂತರ ಅವಶ್ಯಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೆ’ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಲ್ಲಿ - ಆ ಪುರುಷರ ಕರ್ಮಗಳು ತಮ್ಮ ಫಲಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸದೆ ನಷ್ಟವಾಗಲಾರವು, ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಶುಭಾಶುಭ ಫಲಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತ ಇರುತ್ತವೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರು ಸಂಸಾರಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ತಿರುಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರೇತ್ಯ’ ಪದದಿಂದ-ಅವರ ಕರ್ಮ ಫಲಗಳು ಸತ್ತನಂತರ ಸಿಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಹಾಗಾದರೆ ಜೀವಿಸಿರುವಾಗ ಅವರ ಕರ್ಮ ಫಲಗಳು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲವೇ?
ಉತ್ತರ - ವರ್ತಮಾನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಾಯಶಃ ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಭೋಗವನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ವರ್ತಮಾನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಭೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಫಲಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ- ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರೇತ್ಯ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಸತ್ತನಂತರ ಫಲ ಭೋಗಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತು’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡದವರಿಗಿಂತ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಮತ್ತು ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಅವ್ಯಯದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಂನ್ಯಾಸಿನಾಮ್’ ಪದವು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಎಂದೂ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಯಾರು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿರುವರೋ, ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಯಾರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ; ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗಾಗಿ ‘ಸಂನ್ಯಾಸಿ’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗೀ’ ಎರಡೂ ಪದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಅನಾಮಯ ಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂನ್ಯಾಸಿನಾಮ್’ ಪದವಿದೆ.
ಆದುದರಿಂದ ‘ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳ ಕರ್ಮಫಲಗಳು ಎಂದೂ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ - ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ತ್ಯಾಗೀ ಮನುಷ್ಯನು ಎಷ್ಟು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವು ಹುರಿದ ಬೀಜದಂತೆ ಆಗುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಫಲವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೂ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಜ್ಞಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪೂರ್ವಸಂಚಿತ ಸಮಸ್ತ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ (4/23) ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರಿಂದ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಗಳ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಫಲಗಳು ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ಜೀವಿಸಿರುವಾಗ ಅಥವಾ ಸತ್ತನಂತರ ಎಂದೂ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರು ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತಾರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಎರಡು ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕನುಸಾರ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ತ್ಯಾಗದ ಅಂದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದನು; ಈಗ ಸಂನ್ಯಾಸದ ಅಂದರೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಸಾಂಖ್ಯ-ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರ ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಐದು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-13)
ಪಂಚೈತಾನಿ ಮಹಾಬಾಹೋ ಕಾರಣಾನಿ ನಿಬೋಧ ಮೇ ।
ಸಾಂಖ್ಯೇ ಕೃತಾಂತೇ ಪ್ರೋಕ್ತಾನಿ ಸಿದ್ಧಯೇ ಸರ್ವಕರ್ಮಣಾಮ್ ॥
ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ !, ಸರ್ವಕರ್ಮಣಾಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳ, ಸಿದ್ಧಯೇ - ಸಿದ್ಧಿಗೆ, ಏತಾನಿ - ಈ, ಪಂಚ - ಐದು, ಕಾರಣಾನಿ - ಕಾರಣಗಳು, ಕೃತಾಂತೇ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸಲು ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ, ಸಾಂಖ್ಯೇ - ಸಾಂಖ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ, ಪ್ರೋಕ್ತಾನಿ - ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, (ತಾನಿ) - ಅವುಗಳನ್ನು (ನೀನು), ಮೇ - ನನ್ನಿಂದ,
ನಿಬೋಧ- ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೋ. ।। 13 ।।
ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಗೆ ಈ ಐದು ಕಾರಣಗಳು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಸಾಂಖ್ಯಶಾಸದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೋ. ।। 13 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಕರ್ಮಣಾಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಿದ್ಧಿ ಅಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸರ್ವಕರ್ಮಣಾಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಮತ್ತು ನಿಷಿದ್ಧ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವು ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು ಅಂದರೆ ಅದು ನೆರವೇರುವುದೇ ಅವುಗಳ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕೃತಾಂತೇ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಸಾಂಖ್ಯೇ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ‘ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಗೆ ಈ ಐದು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ತಿಳಿ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಕೃತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಕರ್ಮಗಳದ್ದಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಮಾಪ್ತಿ ಮಾಡುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಕೃತಾಂತ’ವಾಗಿದೆ. ‘ಸಾಂಖ್ಯ’ದ ಅರ್ಥವು ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ (ಸಮ್ಯಕ್ಖ್ಯಾಯತೇ ಜ್ಞಾಯತೇ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಅನೇನ ಇತಿ ಸಾಂಖ್ಯಂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಮ್) ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನಾ ರೂಪೀ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೃತಾಂತೇ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಸಾಂಖ್ಯೇ’ ಪದವು ಆ ಶಾಸ್ತ್ರದ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುವ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನಿಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಅಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಗಳ ಅಭಾವಗೊಳಿಸುವ ರೀತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಸಾಂಖ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಯ ಐದು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಸಾಂಖ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಅವುಗಳನ್ನು ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿ’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಆತ್ಮನ ಅಕರ್ತೃತ್ವ ಸಿದ್ಧ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುವಂತಹ ಶಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಯ ಯಾವ ಐದು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ - ಯಾವ ಐದರ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೋ ಅವುಗಳನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ನೀನು ಗಮನವಿಟ್ಟು ಕೇಳು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ಆ ಐದು ಕಾರಣಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-14)
ಅಧಿಷ್ಠಾನಂ ತಥಾ ಕರ್ತಾ ಕರಣಂ ಚ ಪೃಥಗ್ವಿಧಮ್ ।
ವಿವಿಧಾಶ್ಚ ಪೃಥಕ್ಚೇಷ್ಟಾ ದೈವಂ ಚೈವಾತ್ರ ಪಂಚಮಮ್ ॥
ಅತ್ರ - ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, ಅಧಿಷ್ಠಾನಮ್ - ಅಧಿಷ್ಠಾನ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕರ್ತಾ - ಕರ್ತಾ,
ಚ - ಮತ್ತು, ಪೃಥಗ್ವಿಧಮ್ - ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನಪ್ರಕಾರದ, ಕರಣಮ್ - ಕರಣಗಳು, ಚ - ಹಾಗೂ, ವಿವಿಧಾಃ - ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ, ಪೃಥಕ್ - ಬೇರೆ-ಬೇರೆ, ಚೇಷ್ಟಾಃ - ಕ್ರಿಯೆಗಳು (ಮತ್ತು), ತಥಾ, ಏವ - ಹಾಗೆಯೇ, ಪಂಚಮಮ್ - ಐದನೆಯ ಕಾರಣ,
ದೈವಮ್ - ದೈವವಾಗಿದೆ. ।। 14 ।।
ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಷ್ಠಾನ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃವು, ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರದ ಕರಣಗಳು ಹಾಗೂ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ, ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ಐದನೆಯ ಕಾರಣವು ದೈವವಾಗಿದೆ. ।। 14 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಧಿಷ್ಠಾನಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಧಿಷ್ಠಾನಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕರಣ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯ ಆಧಾರರೂಪೀ ಶರೀರದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಗೌಣರೂಪದಿಂದ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತದ್ವಿಷಯಕ ಕ್ರಿಯೆಯ ಆಧಾರರೂಪೀ ಭೂಮಿ ಆದಿಯ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ತಾ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ತಾ’ ಪದವು ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಪುರುಷನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇವನನ್ನೇ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಭೋಕ್ತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಹಂಕಾರ ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪೃಥಗ್ವಿಧಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕರಣಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರಗಳು ಒಳಗಿನ ಕರಣಗಳಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇವು ಹತ್ತು ಹೊರಗಿನ ಕರಣಗಳಾಗಿವೆ; ಇವಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಯಾವ-ಯಾವ ಸ್ರುವಾದಿ ಉಪಕರಣಗಳು ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತವೋ ಅವೆಲ್ಲವು ಬಾಹ್ಯ ಕರಣಗಳ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ದ್ವಾರ ಅಥವಾ ಸಹಾಯಕವಾಗಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪೃಥಗ್ವಿಧಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕರಣಮ್’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿವಿಧಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಪೃಥಕ್’ ಈ ಎರಡು ಪದಗಳ ಸಹಿತ ‘ಚೇಷ್ಟಾಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಒಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಮಾಡುವುದು, ಕೈ-ಕಾಲು ಮೊದಲಾದ ಅಂಗಗಳ ಸಂಚಾಲನೆ, ಶ್ವಾಸಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುವುದು, ಅಂಗಗಳನ್ನು ಮುದುರಿಸುವುದು ಚಾಚುವುದು, ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚುವುದು ತೆರೆಯುವುದು, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದು ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟು ಚಟುವಟಿಕೆಗಳರೂಪೀ ಚೇಷ್ಟೆಗಳಿವೆಯೋ
ಆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭಿನ್ನ- ಭಿನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಚೇಷ್ಟೆಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿವಿಧಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಪೃಥಕ್’ ಇವೆರಡು ಪದಗಳ ಸಹಿತ ‘ಚೇಷ್ಟಾಃ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ದೈವಮ್’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ‘ಪಂಚಮಮ್’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ದೈವಮ್’ ಪದವಿದೆ, ಪ್ರಾರಬ್ಧವೂ ಇದರ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ. ಅನೇಕ ಜನರು ಇದನ್ನು ‘ಅದೃಷ್ಟ’ವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ಪಂಚಮಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ‘ಪಂಚ’ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪೂರ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಐದು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ದೈವಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಐದನೇ ಕಾರಣವು ದೈವವಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-15)
ಶರೀರವಾಙ್ಮನೋಭಿರ್ಯತ್ಕರ್ಮ ಪ್ರಾರಭತೇ ನರಃ ।
ನ್ಯಾಯ್ಯಂ ವಾ ವಿಪರೀತಂ ವಾ ಪಂಚೈತೇ ತಸ್ಯ ಹೇತವಃ ॥
ನರಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಶರೀರವಾಙ್ಮನೋಭಿಃ - ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ, ನ್ಯಾಯ್ಯಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲವಾದ, ವಾ - ಅಥವಾ, ವಿಪರೀತಮ್, ವಾ - ವಿಪರೀತವಾಗಿಯಾಗಲಿ, ಯತ್, ಕರ್ಮ - ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ,
ಪ್ರಾರಭತೇ - ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ತಸ್ಯ - ಅದಕ್ಕೆ, ಏತೇ, ಪಂಚ - ಈ ಐದೂ, ಹೇತವಃ - ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ. ।। 15 ।।
ಮನುಷ್ಯನು ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲವಾಗಲೀ ಅಥವಾ ವಿಪರೀತವಾಗಲೀ, ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದಕ್ಕೆ ಈ ಐದೂ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ. ।। 15 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನರಃ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ನರಃ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು - ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಜೀವನು ಪಾಪ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯರೂಪೀ ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಬೇರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಭೋಗ ಯೋನಿಗಳಾಗಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹೊಸ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶರೀರವಾಙ್ಮಮನೋಭಿಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಶರೀರ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಯಾವುದನ್ನು, ‘ವಾಕ್’ನಿಂದ ಯಾವುದನ್ನು ಮತ್ತು ‘ಮನಸ್’ನಿಂದ ಯಾವುದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು? ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಶರೀರ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ವಾಣಿಯಲ್ಲದೆ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರ ವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು, ‘ವಾಕ್’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವು ಮಾತು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು ಮತ್ತು ‘ಮನಸ್’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮನುಷ್ಯನು ಎಷ್ಟೇ ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪರೂಪೀ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರರು ಕಾಯಿಕ, ವಾಚಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರು ಭೇದಗಳಿಂದ ವಿಭಾಗಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಸಮಸ್ತ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನ್ಯಾಯ್ಯಮ್’ ಪದವು ಯಾವ ಕರ್ಮದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಭೇದದಿಂದ ಯಾರಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆಯೋ - ಆ ನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ, ವಿದ್ಯಾಧ್ಯಯನ, ಯುದ್ಧ, ಕೃಷಿ, ಗೋರಕ್ಷಾ, ವ್ಯಾಪಾರ, ಸೇವಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಸಮುದಾಯದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ನ್ಯಾಯ್ಯಮ್’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಪರೀತಮ್’ ಪದವು ಯಾವ ಕರ್ಮದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಭೇದದಿಂದ ಯಾರಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಶಾಸಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳು ನೀತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿವೆಯೋ-ಅಂತಹ ಅಸತ್ಯಮಾತು, ಕಳ್ಳತನ, ವ್ಯಭಿಚಾರ, ಹಿಂಸೆ, ಮದ್ಯಪಾನ, ಅಭಕ್ಷ್ಯ ಭಕ್ಷಣ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಪರೀತಮ್’ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯತ್’ ಪದದ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮ’ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅದಕ್ಕೆ ಈ ಐದೂ ಕಾರಣಗಳಿವೆ’- ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಯತ್’ ಪದದ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಎಷ್ಟು ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಪರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಫಲವು ಜೀವಿಗೆ ಈ ಜನ್ಮ ಹಾಗೂ ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೋ-ಆ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ‘ಅದಕ್ಕೆ ಈ ಐದೂ ಕಾರಣಗಳಿವೆ’ ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ-ಈ ಐದರ ಸಂಯೋಗವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗಲಾರವು; ಎಷ್ಟು ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ ಈ ಐದರ ಸಂಯೋಗದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಇರದಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕರ್ಮ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕರ್ಮವೇ ಅಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹದಿನೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಯ ಅಧಿಷ್ಠಾನಾದಿ ಐದು ಕಾರಣಗಳ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ, ಆತ್ಮನು ಸರ್ವಥಾ ಶುದ್ಧ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ-ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಮೊದಲು ಆತ್ಮನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವರ ನಿಂದೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-16)
ತತ್ರೈವಂ ಸತಿ ಕರ್ತಾರಮಾತ್ಮಾನಂ ಕೇವಲಂ ತು ಯಃ ।
ಪಶ್ಯತ್ಯಕೃತಬುದ್ಧಿತ್ವಾನ್ನ ಸ ಪಶ್ಯತಿ ದುರ್ಮತಿಃ ॥
ತು - ಆದರೆ, ಏವಮ್ - ಹೀಗೆ, ಸತಿ - ಇದ್ದರೂ ಸಹ, ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ಅಕೃತಬುದ್ಧಿತ್ವಾತ್ - ಅಶುದ್ಧಬುದ್ಧಿಯಾದ ಕಾರಣದಿಂದ, ತತ್ರ - ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಂದರೆ ಕರ್ಮಗಳಾಗುವುದರಲ್ಲಿ, ಕೇವಲಮ್ - ನಿರ್ವಿಕಾರ ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪೀ, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ಆತ್ಮನನ್ನು, ಕರ್ತಾರಮ್ - ಕರ್ತಾನೆಂದು, ಪಶ್ಯತಿ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಸಃ, ದುರ್ಮತಿಃ - ಅವನ
ಆ ಮಲಿನ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನಿಯು, ನ, ಪಶ್ಯತಿ - ಯಥಾರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ।। 16 ।।
ಆದರೆ, ಹೀಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಅಶುದ್ಧಬುದ್ಧಿಯವನಾದ ಕಾರಣ ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಎಂದರೆ ಕರ್ಮಗಳಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಶುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪೀ ಆತ್ಮನನ್ನು ಕರ್ತಾನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಆ ಮಲಿನ ಬುದ್ಧಿಯವನಾದ ಅಜ್ಞಾನಿಯು ಯಥಾರ್ಥವನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ।। 16 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಸತಿ’ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಏವಮ್’ ಸಹಿತ ‘ಸತಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅಧಿಷ್ಠಾನಾದಿಗಳೇ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ, ಆತ್ಮನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಸಂಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಜನರು ಮೂರ್ಖತೆಗೆ ವಶರಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಎಷ್ಟು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ!
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಕೃತಬುದ್ಧಿತ್ವಾತ್’ - ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸತ್ಸಂಗ ಮತ್ತು ಸತ್ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಭ್ಯಾಸದ ಮೂಲಕ ಹಾಗೂ ವಿವೇಕ ವಿಚಾರ ಮತ್ತು ಶಮದಮಾದಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಾಧನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯು ಶುದ್ಧವಾಗಿಲ್ಲವೋ - ಇಂತಹ ಪ್ರಾಕೃತ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ‘ಅಕೃತಬುದ್ಧಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಕೃತಬುದ್ಧಿತ್ವಾತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಆತ್ಮನನ್ನು ಕರ್ತಾ
ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಉಂಟಾಗದಿದ್ದರೂ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅಜ್ಞಾನವಶನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಆತ್ಮನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆತ್ಮಾನಮ್’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಕೇವಲಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಕೇವಲಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಆತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವು ‘ಕೇವಲ’ಅಂದರೆ ಸರ್ವಥಾ ಶುದ್ಧ; ನಿರ್ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಅಸಂಗವಾಗಿದೆ. ಶ್ರುತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ‘ಅಸಂಗೋ ಹ್ಯಯಂ ಪುರುಷಃ’ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉ. 4/3/15-16) ‘ಈ ಆತ್ಮನು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಗನಾಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಆದುದರಿಂದ ಅಸಂಗ ಆತ್ಮನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕರ್ಮಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸೇರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಅತ್ಯಂತ ವಿಪರೀತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಃ’ ದ ಜೊತೆಗೆ ‘ದುರ್ಮತಿಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು - ಅವನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆತ್ಮನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಮನುಷ್ಯನ ಬುದ್ಧಿಯು ದೂಷಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ಶಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ-ಈ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ದುರ್ಮತಿಃ’ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಅವನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಯಾರು ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವಂತೆ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಟವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅಕರ್ತನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಅದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಮನುಷ್ಯನು ಅಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ (3/27). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ತಿಳಿದಿರುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ, ತಪ್ಪಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಐದು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಅಧಿಷ್ಠಾನಾದಿ ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳಾದರೋ ಪ್ರಕೃತಿಜನಿತವೇ ಆಗಿವೆ, ಆದರೆ ‘ಕರ್ತಾ’ರೂಪೀ ಐದನೇ ಕಾರಣ ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ’ ಪುರುಷನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನು ಕರ್ತಾ ಅಲ್ಲ, ಸಂಗರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ - ಆತ್ಮನು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ, ಶುದ್ಧ, ಬುದ್ಧ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಗನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ, ಪ್ರಕೃತಿಜನಿತ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅನಾದಿಸಿದ್ಧ ಅವಿದ್ಯೆಯ ಕಾರಣ ಅಸಂಗನಾದ ಆತ್ಮನ ಸಂಬಂಧವೂ ಕೂಡ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಆದಂತೆ ಇದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಸಂಪಾದಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಥ್ಯಾ ಅಭಿಮಾನ ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಸ್ವಯಂ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಆಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ತಾ ಆಗಿರುವ ಪುರುಷನ ಹೆಸರು ‘ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಪುರುಷ’ನೆಂದಾಗಿದೆ; ಅವನು ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ಣವಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತೃವೆಂದಾದಾಗ ಅವುಗಳ ಸಂಜ್ಞೆ ‘ಕರ್ಮ’ವೆಂದಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವು ಫಲಕೊಡುವಂತಹುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಪುರುಷನು ಒಳ್ಳೆಯ - ಕೆಟ್ಟಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಭೋಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ (13/21). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಯ ಐದು ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಾರಣ ಯಾವ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನ ಕೇವಲ ಅಂದರೆ ಸಂಗರಹಿತ ಶುದ್ಧಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅಕರ್ತಾ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪದ ಲಕ್ಷ್ಯಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಆತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳ ‘ಕರ್ತಾ’ರೂಪೀ ಐದನೇ ಕಾರಣ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಕಾರಣ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ಮಸಂಜ್ಞೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಆತ್ಮನು ಸರ್ವಥಾ ಶುದ್ಧ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ-ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ‘ಕರ್ತಾ’ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವರ ನಿಂದೆ ಮಾಡಿ ಈಗ ಆತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನನ್ನು ಅಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವವರ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-17)
ಯಸ್ಯ ನಾಹಂಕೃತೋ ಭಾವೋ ಬುದ್ಧಿರ್ಯಸ್ಯ ನ ಲಿಪ್ಯತೇ ।
ಹತ್ವಾಪಿ ಸ ಇಮಾಂಲ್ಲೋಕಾನ್ನ ಹಂತಿ ನ ನಿಬಧ್ಯತೇ ॥
ಯಸ್ಯ - ಯಾವ ಪುರುಷನ (ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ), ಅಹಂಕೃತಃ - ‘ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ।’ (ಇಂತಹ), ಭಾವಃ - ಭಾವವು,
ನ - ಇಲ್ಲವೋ (ಹಾಗೂ), ಯಸ್ಯ - ಯಾರ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು (ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ),
ನ, ಲಿಪ್ಯತೇ - ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸಃ - ಆ ಪುರುಷನು, ಇಮಾನ್ - ಈ, ಲೋಕಾನ್ - ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನು, ಹತ್ವಾ - ಕೊಂದು, ಅಪಿ - ಕೂಡ (ವಾಸ್ತವವಾಗಿ), ನ, ಹಂತಿ - ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ನ, ನಿಬದ್ಧ್ಯತೇ - ಪಾಪದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ।। 17 ।।
ಯಾವ ಪುರುಷನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ಎನ್ನುವ ಭಾವ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೂ ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಪುರುಷರು ಈ ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಸಹ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲುವುದೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪಾಪದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ।। 17 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಸ್ಯ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಭಾವವು ಇಲ್ಲದಿರುವು ದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಸ್ಯ’ ಪದವು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಟವೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೇಹಾಭಿಮಾನವು ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವ ವಾಗುವುದಿದೆಯೋ ಅಂದರೆ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುವ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ‘ಇಂತಹ ಕರ್ಮ ನಾನು ಮಾಡಿದೆ’ ಇದು ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾವವು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ‘ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’ ಈ ಭಾವವು ಇಲ್ಲದಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬುದ್ಧಿಯು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳದೆ ಇರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಹೆಂಡತೀ, ಮಕ್ಕಳು, ಧನ, ಮನೆ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಸ್ವರ್ಗಸುಖ ಮೊದಲಾದ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳು ಅಭಾವವಾಗುವುದು; ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ ಅಥವಾ ಅದರ ಫಲದಿಂದ ಯಾವುದೇ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಕ್ಷಣಿಕ, ನಾಶವುಳ್ಳವು ಮತ್ತು ಕಲ್ಪಿತವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಕಾರಣ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಸಂಗ್ರಹಿತವಾಗದೇ ಇರುವುದೇ ಬುದ್ಧಿಯು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳದಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆ ಪುರುಷನು ಈ ಎಲ್ಲ ಜನರನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಡ ಕಾರಣ ಯಾರ ಅಜ್ಞಾನ ಜನಿತ ಅಹಂಭಾವವು ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ; ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋದ ಕಾರಣ ಅವನ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಫಲದಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಪುರುಷನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಯಾವ ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥ ಪ್ರಾರಬ್ಧಾನುಸಾರ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೋ ಅವೆಲ್ಲವು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಹಿತವನ್ನೇ ಮಾಡುವಂತಹವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅಂಹತೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿಯ ಅಭಾವವಾದ ಮೇಲೆ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆಯ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಹೇಗೆ ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಜಲ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾರಬ್ಧವಶದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯ ಮೃತ್ಯುವಾಗಿ ಹೋದರೆ ಆ ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಜಲ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಆ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವರಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವು ಆ ಕರ್ಮದಿಂದ ಬಂಧಿತರೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ - ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮಹಾಪುರುಷರು ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸ್ವಧರ್ಮ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಸಮಯ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮೊದಲಾದ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಗೈದು ಅವುಗಳ ಕರ್ತಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರಲ್ಲಾದರೋ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ! ಆದರೆ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದಂತೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವಕಾಶ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಮೇಲೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಹಾರರೂಪೀ-ಕ್ರೂರ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಕರ್ತೃವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಬಂಧನ ರಹಿತನಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇದರಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಹೇಗೆ ಭಗವಂತನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರ ಮೊದಲಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅದರ ಕರ್ತೃವು ಅಲ್ಲ (4/13) ಮತ್ತು ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ (4/14; 9/9) - ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗೂ ಸಹ ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಆಗುತ್ತಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಅವನ ಅಂತಃಕರಣವು ಅತ್ಯಂತ ಶುದ್ಧ ಹಾಗೂ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಕಾರಣ ಅವನ ಮನ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಕಳ್ಳತನ, ವ್ಯಭಿಚಾರ, ಮಿಥ್ಯಾಭಾಷಣ, ಹಿಂಸೆ, ಕಪಟ, ದಂಭ ಮೊದಲಾದ ಪಾಪ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ; ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲವೇ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಸ್ವಭಾವವೇ ಹೀಗೆ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಂನ್ಯಾಸ (ಜ್ಞಾನಯೋಗ)ದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆತ್ಮನ ಅಕರ್ತೃತ್ವದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಿ ಈಗ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ಮದ ಅಂಗ-ಪ್ರತ್ಯಂಗವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಪ್ರೇರಣೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-18)
ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಪರಿಜ್ಞಾತಾ ತ್ರಿವಿಧಾ ಕರ್ಮಚೋದನಾ ।
ಕರಣಂ ಕರ್ಮ ಕರ್ತೇತಿ ತ್ರಿವಿಧಃ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹಃ ॥
ಪರಿಜ್ಞಾತಾ - ಜ್ಞಾತಾ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನ (ಮತ್ತು), ಜ್ಞೇಯಮ್ - ಜ್ಞೇಯ, ತ್ರಿವಿಧಾ - ಇವು, ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ, ಕರ್ಮಚೋದನಾ - ಕರ್ಮ-ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ಕರ್ತಾ - ಕರ್ತಾ, ಕರಣಮ್ - ಕರಣ (ಹಾಗೂ), ಕರ್ಮ - ಕ್ರಿಯೆ,
ಇತಿ - ಈ, ತ್ರಿವಿಧಃ - ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ, ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹಃ - ಕರ್ಮಸಂಗ್ರವಾಗಿದೆ. ।। 18 ।।
ಜ್ಞಾತಾ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜ್ಞೇಯ ಇವು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತಾ, ಕರಣ ಹಾಗೂ ಕ್ರಿಯೆ ಇವು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ. ।। 18 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜ್ಞಾತಾ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜ್ಞೇಯ-ಈ ಮೂರೂ ಪದಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾವ-ಯಾವ ತತ್ತ್ವಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ‘ಇದು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮ ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುವವನನ್ನು ‘ಜ್ಞಾತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅವನು ಯಾವ ವೃತ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ವಸ್ತುವಿನ ಸ್ವರೂಪದ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಸ್ವರೂಪದ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಜ್ಞೇಯ’ವಾಗಿದೆ. ‘ಇದು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿದೆ’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ-ಈ ಮೂರರ ಸಂಯೋಗದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಈ ಮೂರರ ಸಂಬಂಧವೇ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವಾಗ ಅಧಿಕಾರೀ ಮನುಷ್ಯನು ಜ್ಞಾನ ವೃತ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಇಂತಿಂತಹ ವಸ್ತುಗಳ ಮೂಲಕ ಇಂತಹ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇಂತಹ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ತಾ, ಕರಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ-ಈ ಮೂರು ಪದಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾವ-ಯಾವ ತತ್ತ್ವಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ‘ಇದು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ತಿಳಿಯುವುದು, ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುವುದು, ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥ ಪುರುಷನಿಗೆ ‘ಕರ್ತಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅವನ ಯಾವ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಕರಣ’ ಪದವಿದೆ ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮ’ಪದವಿದೆ. ‘ಇವು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ’ ಈ ಮಾತಿನಿದ-ಈ ಮೂರರ ಸಂಯೋಗದಿಂದಲೇ ಕರ್ಮದ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಯಂ ಕರ್ತಾ ಆಗಿ ತನ್ನ ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಯಾವುದೆ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ-ಆಗ ಕರ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವು ಆಗಲಾರದು. ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮದ ಸಿದ್ಧಿಯ ಅಧಿಷ್ಠಾನಾದಿ ಐದು ಕಾರಣಗಳು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಅಧಿಷ್ಠಾನ ಮತ್ತು ದೈವವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ಮೂರಕ್ಕೆ ‘ಕರ್ಮ ಸಂಗ್ರಹ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಐದರಲ್ಲಿಯೂ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಕರ್ಮ-ಚೋದನಾ (ಕರ್ಮಪ್ರೇರಣೆ) ಮತ್ತು ಕರ್ಮ-ಸಂಗ್ರಹದ ನಿರೂಪಣೆಗೈದು ಈಗ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿರೋಧಿ ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮ-ಪ್ರೇರಣೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿರುವ ಜ್ಞಾನ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿನ ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃವಿನ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತ್ರಿವಿಧ ಭೇದಗಳನ್ನು ಕ್ರಮದಿಂದ ಹೇಳುವ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-19)
ಜ್ಞಾನಂ ಕರ್ಮ ಚ ಕರ್ತಾ ಚ ತ್ರಿಧೈವ ಗುಣಭೇದತಃ ।
ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ ಗುಣಸಂಖ್ಯಾನೇ ಯಥಾವಚ್ಛೃ ತಾನ್ಯಪಿ ॥
ಗುಣ ಸಂಖ್ಯಾನೇ - ಗುಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವಂತಹ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಕರ್ತಾ - ಕರ್ತೃ, ಗುಣಭೇದತಃ - ಗುಣಗಳ ಭೇದದಿಂದ, ತ್ರಿಧಾ, ಏವ - ಮೂರು-ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೇ, ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗಿವೆ, ತಾನಿ - ಅವುಗಳನ್ನು, ಅಪಿ - ಕೂಡ (ನೀನು ನನ್ನಿಂದ), ಯಥಾವತ್ - ಚೆನ್ನಾಗಿ,
ಶೃಣು - ಕೇಳು. ।। 19 ।।
ಗುಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವಂತಹ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ, ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ತಾ ಗುಣಗಳ ಭೇದದಿಂದ ಮೂರು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ಅದನ್ನೂ ಸಹ ನೀನೂ ನನ್ನಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳು. ।। 19 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗುಣಸಂಖ್ಯಾನೇ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಭೇದಗಳಿಂದ ಮೂರು- ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹೇಳಲಾದ ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃವನ್ನು ಕೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವ, ರಜ ಮತ್ತು ತಮ ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಭೇದಗಳ ಗಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಶಾಸ್ತ್ರದ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಗುಣಸಂಖ್ಯಾನೇ’ ಪದವಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಗುಣಗಳ ಭೇದದಿಂದ ಮೂರು-ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃವನ್ನು ಕೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಆ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆದರ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಹೇಳಲ್ಪಡುವ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಧ್ಯಾನಪೂರ್ವಕ ಕೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಜ್ಞಾತಾ ಮತ್ತು ಕರ್ತಾ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಲ್ಲವೆಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿರಲಿ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾತಾನ ಭೇದಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಕರಣದ ಭೇದಗಳನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಜ್ಞೇಯದ ಭೇದಗಳನ್ನು ಸುಖದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೇಳುವನು, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಆರು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿನ ಮೂರರದ್ದೇ ಭೇದಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳುವ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃವಿನ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಭೇದಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಶಃ ಹೇಳುವ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ-ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-20)
ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಯೇನೈಕಂ ಭಾವಮವ್ಯಯಮೀಕ್ಷತೇ ।
ಅವಿಭಕ್ತಂ ವಿಭಕ್ತೇಷು ತಜ್ಜ್ಞಾನಂ ವಿದ್ಧಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಮ್ ॥
ಯೇನ - ಯಾವ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು, ವಿಭಕ್ತೇಷು - ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ, ಸರ್ವಭೂತೇಷು - ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ, ಏಕಮ್ - ಒಂದು, ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶಿಯಾದ, ಭಾವಮ್ - ಪರಮಾತ್ಮಭಾವವನ್ನು, ಅವಿಭಕ್ತಮ್ - ವಿಭಾಗರಹಿತ (ಸಮಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತ), ಈಕ್ಷತೇ - ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ತತ್, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಸಾತ್ವಿಕಮ್ - ಸಾತ್ವಿಕವೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ. ।।20।।
ಯಾವ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಪರಮಾತ್ಮಭಾವವನ್ನು ವಿಭಾಗರಹಿತವಾಗಿ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀನು ಸಾತ್ವಿಕವೆಂದು ತಿಳಿ. ।।20।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯೇನ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದರ ಮೂಲಕ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮ ಭಾವವನ್ನು ವಿಭಾಗ ರಹಿತವಾಗಿ ನೋಡುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಯೇನ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅನುಭವದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಆಕಾಶ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮನುಷ್ಯನು, ಘಟ, ಮನೆ, ಗುಹೆ, ಸ್ವರ್ಗ, ಪಾತಾಳ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳ ಸಹಿತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಆಕಾಶ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಅನುಭವದ ಮೂಲಕ ಯಾರು ಒಂದೇ ಅದ್ವಿತೀಯ, ಅವಿನಾಶೀ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮ ಭಾವವನ್ನು ವಿಭಾಗರಹಿತ ಸಮಭಾವದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ-ಅರ್ಥಾತ್ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನನ್ನು ಏಕೈಕ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಅಭಿನ್ನವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿದೆಯೋ-ಇದೇ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮಭಾವವನ್ನು ವಿಭಾಗರಹಿತ ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ತಿಳಿ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಇಂತಹ ಯಾವ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಅನುಭವವಿದೆಯೋ-ಅದೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನ ಅಂದರೆ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಇದನ್ನೇ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಬೇಕು. ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಎಷ್ಟೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಜ್ಞಾನಗಳಿವೆಯೋ ಅವು ಹೆಸರಿಗಷ್ಟೇ ಜ್ಞಾನವಾಗಿವೆ-ವಾಸ್ತವಿಕವಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ರಾಜಸ ಜ್ಞಾನದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-21)
ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ತು ಯಜ್ಜ್ಞಾನಂ ನಾನಾಭಾವಾನ್ಪೃಥಗ್ವಿಧಾನ್ ।
ವೇತ್ತಿ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ತಜ್ಜ್ಞಾನಂ ವಿದ್ಧಿ ರಾಜಸಮ್ ॥
ತು - ಆದರೆ, ಯತ್ - ಯಾವ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು, ಸರ್ವೇಷು - ಸಮಸ್ತವಾದ, ಭೂತೇಷು - ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ, ಪೃಥಗ್ವಿಧಾನ್ - ಭಿನ್ನಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರದ, ನಾನಾಭಾವಾನ್ - ನಾನಾ ಭಾವಗಳನ್ನು, ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ - ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ, ವೇತ್ತಿ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ತತ್ - ಆ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವನ್ನು (ನೀನು),
ರಾಜಸಮ್- ರಾಜಸವೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿದುಕೋ ।। 21 ।।
ಆದರೆ ಯಾವ ಜ್ಞಾನ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರದ, ನಾನಾ ಭಾವಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀನು ರಾಜಸವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೋ ॥ 21 ॥
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರದ ನಾನಾ ಭಾವಗಳನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಕೀಟ, ಪತಂಗ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಮನುಷ್ಯ, ರಾಕ್ಷಸ ಮತ್ತು ದೇವತೆ ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ಅವುಗಳ ಶರೀರದ ಆಕೃತಿಯ ಭೇದದಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವದ ಭೇದದಿಂದ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರದ ಅನೇಕ ಮತ್ತು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅದು ಅನೇಕವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಸ್ಪರ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿದೆಯೋ - ಇದೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರದ ನಾನಾ ಭಾವಗಳನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀನು ರಾಜಸವೆಂದು ತಿಳಿ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದ ಯಾವ ಅನುಭವವಿದೆಯೋ, ಅದು ರಾಜಸ ಜ್ಞಾನ ವಾಗಿದೆ-ಅರ್ಥಾತ್ ಹೆಸರಿಗಷ್ಟೇ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ, ವಾಸ್ತವಿಕ ಜ್ಞಾನವಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಆಕಾಶದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಘಟ,ಮಠ ಮೊದಲಾದುವುಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ತುಂಡು-ತುಂಡಾದ ಆಕಾಶವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಸುಗಂಧ-ದುರ್ಗಂಧಾದಿಗಳಿಂದ ಅದರ ಸಂಬಂಧ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಒಂದರಿಂದ ಮತ್ತೊಂದನ್ನು ವಿಲಕ್ಷಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ; ಅದು ಅವನ ಈ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯು ಭ್ರಮೆಯಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಆತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾದ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಆತ್ಮರನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೂ ಸಹ ಭ್ರಮೆಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ತಾಮಸ ಜ್ಞಾನದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-22)
ಯತ್ತು ಕೃತ್ಸ್ನವದೇಕಸ್ಮಿನ್ಕಾರ್ಯೇ ಸಕ್ತಮಹೈತುಕಮ್ ।
ಅತತ್ತ್ವಾರ್ಥವದಲ್ಪಂ ಚ ತತ್ತಾಮಸಮುದಾಹೃತಮ್ ॥
ತು - ಆದರೆ, ಯತ್ - ಯಾವ ಜ್ಞಾನವು, ಏಕಸ್ಮಿನ್ - ಒಂದು, ಕಾರ್ಯೇ - ಕಾರ್ಯರೂಪವಾದ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ, ಕೃತ್ಸ್ನವತ್ - ಸಂಪೂರ್ಣದಂತೆ, ಸಕ್ತಮ್ - ಆಸಕ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ಚ - ಹಾಗೂ (ಯಾವ), ಅಹೈತುಕಮ್ - ಯುಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದ, ಅತತ್ತ್ವಾರ್ಥವತ್- ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಅರ್ಥರಹಿತ (ಮತ್ತು), ಅಲ್ಪಮ್ - ತುಚ್ಛವಾಗಿದೆಯೋ, ತತ್ - ಅದನ್ನು, ತಾಮಸಮ್ - ತಾಮಸವೆಂದು, ಉದಾಹೃತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।। 23 ।।
ಆದರೆ ಯಾವ ಜ್ಞಾನವು ಒಂದು ಕಾರ್ಯರೂಪವಾದ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣದಂತೆ ಆಸಕ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯುಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದ, ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಅರ್ಥರಹಿತ ಮತ್ತು ತುಚ್ಛವಾಗಿದೆಯೋ - ಅದನ್ನು ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।। 23 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಮತ್ತು ರಾಜಸ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತಲೂ ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ನಿಕೃಷ್ಟ ವೆಂದು ತೋರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಅವ್ಯಯದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾವ ಜ್ಞಾನವು ಒಂದೇ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣದಂತೆ ಆಸಕ್ತವಾಗಿದೆ’- ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ತಾಮಸ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಧಾನ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯಾವ ವಿಪರೀತ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಶರೀರವನ್ನೇ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಆ ಕ್ಷಣಭಂಗುರ, ನಾಶವುಳ್ಳ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಸ್ವದಂತೆ ಆಸಕ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಅದರ ಸುಖದಿಂದ ಸುಖೀ ಮತ್ತು ಅದರ ದುಃಖದಿಂದ ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೂ ಅದರ ನಾಶದಿಂದಲೇ ಸರ್ವನಾಶವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಆತ್ಮನನ್ನು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನ ಅಥವಾ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ - ಆ ಜ್ಞಾನವು ವಾಸ್ತವ ವಾಗಿ ಜ್ಞಾನವಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಕೂಡ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ವಿಪರೀತ ಜ್ಞಾನವು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾನವೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ‘ಅಹೈತುಕಮ್’ ಅಂದರೆ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಲ್ಲದುದು’-ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಪ್ರಕಾರದ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯು ವಿವೇಕಶೀಲ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗ ಜಡಶರೀರದ ಮತ್ತು ಚೇತನನಾದ ಆತ್ಮನ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿವೇಕವಿರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನವು ಇರಲಾರದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಅರ್ಥದಿಂದ ರಹಿತ ಮತ್ತು ಅಲ್ಪ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದನ್ನು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಅರ್ಥದಿಂದ ರಹಿತ ಮತ್ತು ಅಲ್ಪ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಈ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಯಾವ ಮಾತು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಅದು ಯಥಾರ್ಥವಾದುದಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಇದು ವಸ್ತುವಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವಂತ ಹುದಲ್ಲ, ವಿಪರ್ಯಯ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತುಂಬಾ ತುಚ್ಛವಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಜ್ಞಾನವು ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಯಾವುದು ವಿಪರ್ಯಯ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ತಾಮಸವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅತ್ಯಂತ ತಮೋಗುಣೀ ಮನುಷ್ಯರ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಾಗಿದೆ; ಆ ಜನರ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯು ಹೀಗೆಯೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯವು ಅಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ಮದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-23)
ನಿಯತಂ ಸಂಗರಹಿತಮರಾಗದ್ವೇಷತಃ ಕೃತಮ್ ।
ಅಫಲಪ್ರೇಪ್ಸುನಾ ಕರ್ಮ ಯತ್ತತ್ಸಾತ್ತ್ವಿಕಮುಚ್ಯತೇ ॥
ಯತ್ - ಯಾವ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವು, ನಿಯತಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ (ಮತ್ತು), ಸಂಗರಹಿತಮ್- ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ (ಹಾಗೂ), ಅಫಲಪ್ರೇಪ್ಸುನಾ - ಫಲವನ್ನು ಬಯಸದ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ, ಅರಾಗದ್ವೇಷತಃ - ರಾಗ-ದ್ವೇಷರಹಿತವಾಗಿ, ಕೃತಮ್ - ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ತತ್ - ಅದು, ಸಾತ್ತ್ವಿಕಮ್- ಸಾತ್ತ್ವಿಕ (ಎಂದು), ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ।। 23 ।।
ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸದೆ ಇರುವ ಪುರುಷನ ಮೂಲಕ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ-ರಹಿತವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ।। 23 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿಯತಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ನಿಯತಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಅವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಹಾಗೂ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಮತ್ತು ಶರೀರನಿರ್ವಾಹದ ಎಲ್ಲ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಯತಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವಿದೆ; ಹಾಗೂ ನಿಯತಮ್ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ-ಕೇವಲ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ನಿತ್ಯನೈಮಿತ್ತಿಕ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಬಲ್ಲವು, ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮ ಮತ್ತು ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಲಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಂಗರಹಿತಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಗ’ವೆಂಬ ಹೆಸರು ಆಸಕ್ತಿಯದಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಆಸಕ್ತಿಯ ಅಭಾವವನ್ನು ‘ಅರಾಗ ದ್ವೇಷತಃ’ ಪದದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಆ ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧ ಜೋಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆಯೋ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಸಂಗ’ವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಮತ್ತು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಸಂಗವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲದೆ ಮತ್ತು ದೇಹಾಭಿಮಾನವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೋ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಂಗರಹಿತ ಕರ್ಮಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸಂಗರಹಿತಮ್’ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಸಂಗರಹಿತವಾಗುವುದರಿಂದಲೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸಂಜ್ಞೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಫಲಪ್ರೇಪ್ಸುನಾ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಎಂತಹ ಕರ್ಮಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಎಷ್ಟು ಭೋಗಗಳಿವೆಯೋ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ಅಭಾವವಾದಕಾರಣ ಯಾರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚನ್ಮಾತ್ರವೂ ಆ ಭೋಗಗಳ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ ಉಳಿದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರು ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ-ಅಂತಹ ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿರಹಿತ ಪುರುಷನ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಅಫಲಪ್ರೇಪ್ಸುನಾ’ ಪದವಿದೆ. ಇಂತಹ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃವಿನ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರ ಅನುಷ್ಠಾನ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೋ
ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಲಾದ ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಕರ್ಮವನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ-ಯಾವ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಮಸ್ತ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತವೋ ಅದೇ ಕರ್ಮವು ಪೂರ್ಣ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಭಾವದ ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೆ ಅದರ ಸಾತ್ತ್ವಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟು ಕೊರತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಸತ್ತ್ವಗುಣದಿಂದ ಮತ್ತು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೂ ಜ್ಞಾನ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆಮಾಡಿ ಕರ್ಮಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬೀಳಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನೂ ಇದರಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಭೇದವೇನಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ಮದ ಲಕ್ಷಣಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ‘ಸಂಗರಹಿತಮ್’ ಪದದಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನದ ಮತ್ತು ‘ಅರಾಗದ್ವೇಷತಃ’ ಪದದಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಅಭಾವವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಹೆಸರೂ ಕೂಡ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ತ್ಯಾಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಾವದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ. ಇದೇ ಇವೆರಡರ ಭೇದವಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡರ ಫಲವೂ ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭೇದವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಅನುಷ್ಠಾನದ ಪ್ರಕಾರ ಭೇದವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ರಾಜಸ ಕರ್ಮದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-24)
ಯತ್ತು ಕಾಮೇಪ್ಸುನಾ ಕರ್ಮ ಸಾಹಂಕಾರೇಣ ವಾ ಪುನಃ ।
ಕ್ರಿಯತೇ ಬಹುಲಾಯಾಸಂ ತದ್ರಾಜಸಮುದಾಹೃತಮ್ ॥
ತು - ಆದರೆ, ಯತ್ - ಯಾವ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವು, ಬಹುಲಾಯಾಸಮ್ - ಬಹಳ ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆಯೋ,
ಪುನಃ - ಹಾಗೂ, ಕಾಮೇಪ್ಸುನಾ - ಭೋಗಗಳನ್ನು ಬಯಸುವ ಪುರುಷನ ಮೂಲಕ, ವಾ - ಅಥವಾ, ಸಾಹಂಕಾರೇಣ - ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುರುಷನ ಮೂಲಕ, ಕ್ರಿಯತೇ - ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ತತ್ - ಆ ಕರ್ಮವು, ರಾಜಸಮ್ - ರಾಜಸವೆಂದು, ಉದಾಹೃತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।। 24 ।।
ಆದರೆ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಬಹಳ ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಬಯಸುವ ಪುರುಷನ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುರುಷನ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಆ ಕರ್ಮವು ರಾಜಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬಹುಲಾಯಾಸಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ಈ ವಿಶೇಷಣ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅನೇಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವಿಧಾನವಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರವಿರುವ ಕಾರಣ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಭಾರರೂಪೀ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತುಂಬಾ ಪರಿಶ್ರಮ ಮತ್ತು ದುಃಖದೊಂದಿಗೆ ಪೂರ್ಣಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಇಂತಹ ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬಹುಲಾಯಾಸಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವಿದೆ. ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ರಾಜಸ ಕರ್ಮಗಳ ಭೇದವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತೃವಿನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಪರಿಶ್ರಮ ಅಥವಾ ಕ್ಲೇಶದ ಬೋಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ಆಯಾಸದಿಂದೊಡ ಗೂಡು ವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ರಾಜಸ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತೃವಿನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅವನು ಶರೀರದ ಪರಿಶ್ರಮ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳಿಂದ ಸ್ವಯಂ ದುಃಖಿ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮದ ಬೋಧ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತೃವಿನ ಮೂಲಕ ಕೇವಲ ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಕರ್ಮಗಳೇ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಸ್ತಾರವಾಗು ವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ರಾಜಸ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತೃವು ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಪ್ರತಿದಿನವು ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಸ್ತಾರ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಸ್ತಾರ ತುಂಬಾ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣ ದಿಂದಲೂ ‘ಬಹುಲಾಯಾಸಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ತುಂಬಾ ಪರಿಶ್ರಮವುಳ್ಳ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ರಾಜಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಾಮೇಪ್ಸುನಾ’ ಪದವು ಎಂತಹ ಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿರುವ ಕಾರಣ ಯಾರು ನಿರಂತರ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯನ್ನಿಡುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೂ ಯಾರು ಮಾಡುವುದೆಲ್ಲವನ್ನು-ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು, ಧನ, ಮನೆ, ಮಾನ, ಸಮ್ಮಾನ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮೊದಲಾದ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ-ಇಂತಹ ಸ್ವಾರ್ಥ ಪರಾಯಣ ಪುರುಷನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮೇಪ್ಸುನಾ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಾ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ವಾ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು-ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೋ ಅವೂ ಕೂಡ ರಾಜಸವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲವೋ ಆದರೂ ಯಾವುದು ಅಹಂಕಾರಪೂರ್ವಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೋ ಅವೂ ರಾಜಸವಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರ ಎರಡೂ ಇವೆಯೋ ಅವನ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳು ರಾಜಸವಾಗಿವೆ ಇದರಲ್ಲಿ
ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ; ಆದರೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಒಂದು ದೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುರುಷನ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳೂ ರಾಜಸವೇ ಆಗಿವೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಾಹಂಕಾರೇಣ’ ಪದವು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನವಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮವನ್ನು ಅಹಂಕಾರ ಪೂರ್ವಕ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೂ ನಾನು ಇಂತಹ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನು, ನನಗೆ ಸಮಾನರಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾರಿದ್ದಾರೆ? ನಾನು ಇದನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲೆ, ಅದನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲೆ ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಾವಗಳನ್ನು ಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವವನ ಮತ್ತು ವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವವನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಾಹಂ ಕಾರೇಣ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ರಾಜಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ-ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳು ರಾಜಸವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ರಾಜಸ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ದುಃಖ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (14/16) ಹಾಗೂ ರಜೋಗುಣವು ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಗದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. (14/7). ಆದುದರಿಂದ ಮುಕ್ತಿಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಇಂತಹ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ತಾಮಸ ಕರ್ಮದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-25)
ಅನುಬಂಧಂ ಕ್ಷಯಂ ಹಿಂಸಾಮನವೇಕ್ಷ್ಯ ಚ ಪೌರುಷಮ್ ।
ಮೋಹಾದಾರಭ್ಯತೇ ಕರ್ಮ ಯತ್ತತ್ತಾಮಸಮುಚ್ಯತೇ ॥
ಯತ್ - ಯಾವ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವು, ಅನುಬಂಧಮ್ - ಪರಿಣಾಮ, ಕ್ಷಯಮ್ - ಹಾನಿ, ಹಿಂಸಾಮ್ - ಹಿಂಸೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪೌರುಷಮ್ - ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು, ಅನವೇಕ್ಷ್ಯ - ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆ, ಮೋಹಾತ್ - ಕೇವಲ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಆರಭ್ಯತೇ - ಆರಂಭಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆಯೋ, ತತ್ - (ಆ ಕರ್ಮವು), ತಾಮಸಮ್ - ತಾಮಸವೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಪರಿಣಾಮ, ಹಾನಿ, ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ವಿಚಾರಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆಯೋ ಅದನ್ನು ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ।। 25 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪರಿಣಾಮ, ಹಾನಿ, ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಮೋಹದಿಂದ ಕರ್ಮದ ಆರಂಭ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದ ಪ್ರಾರಂಭ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ-ಇಂತಹ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅದರ ಮುಂದಿನ ಪರಿಣಾಮವು ಎಂತಹ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅಥವಾ ಎಂತಹ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದುಃಖಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು ಎಂದು ಯೋಚಿಸುವುದೇ ಇದು ಅದರ ಅನುಬಂಧದ ಅಂದರೆ ಪರಿಣಾಮದ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಇಂತಹ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ಧನವನ್ನು ಖರ್ಚುಮಾಡಬೇಕಾಗಬಹುದು, ಇಷ್ಟು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕಾಗಬಹುದು, ಇಷ್ಟು ಸಮಯ ಬೇಕಾಗಬಹುದು ಇಷ್ಟು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಹಾನಿಯಾಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಪ್ರಕಾರದ ಬೇರೆ ಹಾನಿಗಳೂ ಆಗಬಹುದು ಎಂದು ಯಾರು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೋ ಇದೇ ಕ್ಷಯದ ಆದರೆ ಹಾನಿಯನ್ನು ವಿಚಾರಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಕರ್ಮ-ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಎಂತಹ ಪ್ರಕಾರದ ಕಷ್ಟವಾಗಬಹುದು, ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜೀವನ ಹಾಳಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಯಾರು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೋ ಇದೇ ಹಿಂಸೆಯ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಇಂತಹ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟು ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಇದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂದು ಯಾರು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೋ-ಇದೇ ಪೌರುಷದ ಅಂದರೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿಯಿಂದ ಪರಿಣಾಮ, ಹಾನಿ, ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಪೌರುಷ-ಈ ನಾಲ್ಕರ ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿನ ಯಾವುದಾದರೊಂದರ ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆಯೇ ‘ಏನಾಗುವುದೋ ಅದನ್ನು ನೋಡಲಾಗುವುದು’ ಎಂದು ಈ ಪ್ರಕಾರದ ದುಸ್ಸಾಹಸದಿಂದ ಹಾಗೂ ಅಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದ ಆರಂಭಮಾಡುವುದೇ - ಪರಿಣಾಮ, ಹಾನಿ, ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಪೌರುಷದ ಮೊದಲಾದುವುಗಳ ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಮೋಹದಿಂದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆ ಕರ್ಮವು ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ-ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯೋಚಿಸದೆ, ತಿಳಿಯದೆ ಯಾವ ಕರ್ಮದ ಆರಂಭವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ಕರ್ಮವು ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದ್ದು ಮೋಹದಿಂದ ಆರಂಭ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾರಣ ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ತಾಮಸ ಕರ್ಮದ ಫಲವು ಅಜ್ಞಾನ ಅಂದರೆ ಹಂದಿ, ನಾಯಿ, ವೃಕ್ಷ ಮೊದಲಾದ ಜ್ಞಾನರಹಿತ ಯೋನಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅಥವಾ ನರಕಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (14/18) ; ಆದುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯರು ಎಂದಿಗೂ ಇಂತಹ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ತೃವಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-26)
ಮುಕ್ತಸಂಗೋಽನಹಂವಾದೀ ಧೃತ್ಯುತ್ಸಾಹಸಮನ್ವಿತಃ ।
ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋರ್ನಿರ್ವಿಕಾರಃ ಕರ್ತಾ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಉಚ್ಯತೇ ॥
ಕರ್ತಾ - ಯಾವ ಕರ್ತನು, ಮುಕ್ತಸಂಗಃ - ಸಂಗರಹಿತ, ಅನಹಂವಾದೀ - ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಚನವನ್ನು ಆಡದಿರುವ, ಧೃತ್ಯುತ್ಸಾಹ, ಸಮನ್ವಿತಃ - ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕೂಡಿ (ಹಾಗೂ), ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೂಃ - ಕಾರ್ಯವು ಸಿದ್ಧವಾಗವುದು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧವಾಗದಿರುವುದರಲ್ಲಿ, ನಿರ್ವಿಕಾರಃ - ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ (ಅವನು),
ಸಾತ್ತ್ವಿಕಃ - ಸಾತ್ವಿಕನೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ।। 26 ।।
ಯಾವ ಕರ್ತನು ಸಂಗರಹಿತನಾಗಿ, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಚನವನ್ನು ಆಡದೆ, ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕೂಡಿ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯವು ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಆಗದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ।। 26 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ‘ಮುಕ್ತಸಂಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ-ಅರ್ಥಾತ್ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು, ಧನ, ಮನೆ ಮೊದಲಾದ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ-ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ‘ಮುಕ್ತಸಂಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಹಂವಾದೀ ’ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನುಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರ ಈ ಅನಾತ್ಮ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಯಾರು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನ ಪಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳವರಂತೆ ನಾನು ಇಂತಹ ಮನೋರಥವನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ, ಇಂತಹುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವೆನು, ನಾನೇ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಭೋಗಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಯಾರಿದ್ದಾರೆ, ನಾನು ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವೆನು, ದಾನ ಕೊಡುವೆನು (16/13,14,15) ಇತ್ಯಾದಿ ಅಹಂಕಾರದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುವವನಲ್ಲವೋ, ಆದರೆ ಸರಳಭಾವದಿಂದ ಅಭಿಮಾನ ಶೂನ್ಯ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುವವನೋ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ‘ಅನಹಂವಾದಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಧೃತ್ಯುತ್ಸಾಹಸಮನ್ವಿತಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಧೃತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಉತ್ಸಾಹ’ ಶಬ್ದಗಳು ಯಾವ ಭಾವಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಈ ಪದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನರೂಪೀ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾದ ತೊಂದರೆಗಳು ಇದಿರಾದರೂ ಕೂಡ ವಿಚಲಿತನಾಗದೆ ಇರುವುದೇ ‘ಧೃತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಸಫಲತೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗದಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ಒಂದು ವೇಳೆ ನನಗೆ ಫಲದ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬೇಸರಪಡದಿರುವುದು, ಆದರೆ ಹೇಗೆ ಯಾರಾದರೂ ಸಫಲತೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವವನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲಗಳನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಸುಕನಾಗಿರುವುದು ‘ಉತ್ಸಾಹ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮನುಷ್ಯನು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ವಿಘ್ನಗಳು ಎದುರಾದರೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕಠಿಣತೆಗಳನ್ನು ದಾಟಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ ನಿರ್ವಿಕಾರಃ’ ಈ ವಿಶೇಷಣವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ಅವರು ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟಫಲದ ಸಾಧನವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ, ಅದು ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದರಿಂದ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಹರ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಘ್ನವುಂಟಾಗಿ ಅದು ಅರ್ಧದಲ್ಲೇ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರೆ ಅವರಿಗೆ ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟ ವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದೇ ರೀತಿ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನಗಳು ಇದಿರಾದಾಗಲೂ ಶೋಕಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಇದೇ ರೀತಿ ಯಾರಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ-ಇಂತಹ ಸಮತಾಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ ನಿರ್ವಿಕಾರಃ’ ಈ ವಿಶೇಷಣವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಂತಹ ಕರ್ತೃವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ-ಯಾವ ಕರ್ತೃವಿನಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಮಸ್ತ ಭಾವಗಳ ಸಮಾವೇಶವಿದೆಯೋ ಅವನೇ ಪೂರ್ಣ ಸಾತ್ತ್ವಿಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವದ ಕೊರತೆ ಇದೆಯೋ ಅಷ್ಟೇ ಅವನ ಸಾತ್ತ್ವಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಇದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವವು ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ತೃವೇ ಆಗಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ರಾಜಸ ಕರ್ತೃವಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-27)
ರಾಗೀ ಕರ್ಮಫಲಪ್ರೇಪ್ಸುರ್ಲುಬ್ಧೋ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕೋಶುಚಿಃ ।
ಹರ್ಷಶೋಕಾನ್ವಿತಃ ಕರ್ತಾ ರಾಜಸಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ ॥
ಕರ್ತಾ - ಯಾವ ಕರ್ತೃವು, ರಾಗೀ - ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ, ಕರ್ಮಫಲಪ್ರೇಪ್ಸುಃ - ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸುವವನು (ಮತ್ತು), ಲುಬ್ಧಃ - ಲೋಭಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ (ಹಾಗೂ), ಹಿಂಸಾತ್ಮಕಃ - ಇತರರಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಡುವ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಅಶುಚಿಃ - ಅಶುದ್ಧಾಚಾರಿಯೂ (ಮತ್ತು), ಹರ್ಷಶೋಕಾನ್ವಿತಃ - ಹರ್ಷ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೋ (ಅವನು), ರಾಸಜಃ - ರಾಜಸವೆಂದು, ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ।।27।।
ಯಾವ ಕರ್ತೃವು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ, ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸುವವನೂ ಮತ್ತು ಲೋಭಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೂ ಇತರರಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಡುವ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಅಶುದ್ಧಾಚಾರಿಯೂ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ-ಶೋಕಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನು ರಾಜಸನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।।27।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ರಾಗೀ’ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲರೂಪೀ ಈ ಲೋಕದ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಇದೆಯೋ-ಅರ್ಥಾತ್ ಏನೆಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಆಸಕ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ-ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ‘ರಾಗೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮಫಲಪ್ರೇಪ್ಸುಃ’ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು, ಮನೆ, ಧನ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮೊದಲಾದ ಈ ಲೋಕದ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೂ ಏನೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಇಂತಹ ಸ್ವಾರ್ಥಪರಾಯಣ ಪುರುಷನ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಕರ್ಮಫಲಪ್ರೇಪ್ಸುಃ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಲುಬ್ಧಃ’ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಧನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ಯಾರು ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಅವಕಾಶದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಗನುಸಾರವಾದ ಧನದ ವ್ಯಯ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ನ್ಯಾಯ-ಅನ್ಯಾಯದ ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆ ಸದಾ ಧನಸಂಗ್ರಹದ ಲಾಲಸೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತಾನೋ, ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆಂದರೆ ಬೇರೆಯರ ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಕಬಳಿಸಲೂ ಕೂಡ ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅಂತಹ ಲೋಭೀ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಲುಬ್ಧಃ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹಿಂಸಾತ್ಮಕಃ’ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದಾದರೂ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಡುವುದೇ ಯಾರ ಸ್ವಭಾವವೋ, ಯಾರು ತನ್ನ ಅಭಿಲಾಶೆಯ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಕಷ್ಟದ ಪರಿವೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಮಾಡದೆ ತನ್ನ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಹಾಗೂ ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೋ ಅಂತಹ ಹಿಂಸಾ ಪರಾಯಣ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಿಂಸ್ಮಾತ್ಮಕಃ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಶುಚಿಃ’ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರಲ್ಲಿ ಶೌಚಾಚಾರ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರದ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರು ಶಾಸವಿಧಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಜಲ-ಮೃತ್ತಿಕಾದಿಗಳಿಂದ ಶರೀರ ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರಾದಿಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧವಾಗಿಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ವರ್ತನೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಆಚರಣೆಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಶುದ್ಧವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆದರೆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಶೌಚಾಚಾರ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೋ ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಶುಚಿಃ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹರ್ಷಶೋಕಾನ್ವಿತಃ’ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಇರುವ ಕಾರಣ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಘಟನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರು ಒಮ್ಮೆ ಹರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಶೋಕಪಡುತ್ತಾನೆ- ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಶೋಕ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಹರ್ಷಶೋಕಾನ್ವಿತಃ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಕರ್ತೃವು ರಾಜಸನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ-ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಮಸ್ತ ಭಾವಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಎಷ್ಟೇ ಭಾವಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನು ‘ರಾಜಸ’ ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜಸ ಕರ್ತೃವು ಪದೇ-ಪದೇ ನಾನಾ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ ಮತ್ತು ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಅವನು ಸಂಸಾರ ಚಕ್ರದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ‘ರಾಜಸ ಕರ್ತಾ’ ಆಗಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ತಾಮಸ ಕರ್ತೃವಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-28)
ಅಯುಕ್ತಃ ಪ್ರಾಕೃತಃ ಸ್ತಬ್ಧಃ ಶಠೋ ನೈಷ್ಕೃತಿಕೋಽಲಸಃ ।
ವಿಷಾದೀ ದೀರ್ಘಸೂತ್ರೀ ಚ ಕರ್ತಾ ತಾಮಸ ಉಚ್ಯತೇ ॥
ಕರ್ತಾ - ಯಾವ ಕರ್ತೃವು, ಅಯುಕ್ತಃ - ಅಯುಕ್ತನೂ, ಪ್ರಾಕೃತಃ - ಶಿಕ್ಷಣರಹಿತನೂ, ಸ್ತಬ್ಧಃ - ಅಹಂಕಾರಿಯೂ,
ಶಠಃ - ಧೂರ್ತನೂ ಮತ್ತು, ನೈಷ್ಕೃತಿಕಃ - ಇತರರ ಜೀವನವನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸುವವನೂ (ಹಾಗೂ),
ವಿಷಾದೀ - ಶೋಕಿಸುವವನೂ, ಅಲಸಃ - ಸೋಮಾರಿಯೂ, ಚ - ಮತ್ತು, ದೀರ್ಘಸೂತ್ರೀ - ದೀರ್ಘಸೂತ್ರಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೋ (ಅವನನ್ನು), ತಾಮಸಃ - ತಾಮಸನೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ।। 28 ।।
ಯಾವ ಕರ್ತೃವು ಅಯುಕ್ತನೂ, ಶಿಕ್ಷಣರಹಿತನೂ, ಅಹಂಕಾರಿಯೂ, ಧೂರ್ತನೂ ಮತ್ತು ಇತರರ ಜೀವನವನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸುವವನೂ ಹಾಗೂ ಶೋಕಿಸುವವನೂ, ಸೋಮಾರಿಯೂ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಸೂತ್ರಿಯೂ (ಕೆಲಸವನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮಾಡುವವನು) ಆಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನನ್ನು ತಾಮಸನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ।। 28 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಯುಕ್ತಃ’ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲದೆ ಯಾರು ಸ್ವಯಂ ಅವುಗಳ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೂ ಯಾರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾ ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿಕತೆಯ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ ಇಂತಹ ಪುರುಷನ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಅಯುಕ್ತಃ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಾಕೃತಃ’ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಶಿಕ್ಷಣ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರ ಸ್ವಭಾವವು ಬಾಲಿಶವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರಿಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಯಾವುದೇ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲವೋ (16/7) ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸುಧಾರಿಸಿಲ್ಲವೋ ಇಂತಹ ಸಂಸ್ಕಾರರಹಿತ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಮೂರ್ಖನ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಪ್ರಾಕೃತಃ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ತಬ್ಧಃ’ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಸ್ವಭಾವವು ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರಲ್ಲಿ ವಿನಯದ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ, ಯಾರು ಸದಾಕಾಲ ಅಹಂಕಾರದಲ್ಲೇ ಮತ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ-ತನ್ನ ಮುಂದೆ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ತುಚ್ಛವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೋ- ಅಂತಹ ಅಹಂಕಾರೀ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಸ್ತಬ್ಧಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶಠಃ’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಮೋಸಗೊಳಿಸುವ ವಂಚಕನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ದ್ವೇಷವನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಕೊಂಡು ಗುಪ್ತ ಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅಪಕಾರ ಮಾಡುವವನಿದ್ದಾನೋ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ಪಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾನೋ-ಅಂತಹ ಧೂರ್ತ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಶಠಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನೈಷ್ಕೃತಿಕಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಜೀವನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಬೇರೆಯವರ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆಯನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡುವುದೇ ಯಾರ ಸ್ವಭಾವವೋ-ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ನೈಷ್ಕೃತಿಕಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಲಸಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಮಲಗಿಕೊಂಡೇ ಇರುವುದು ಯಾರ ಸ್ವಭಾವವೋ, ಯಾವುದೇ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಅಥವಾ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯವು ತುಂಬಿರುತ್ತದೋ-ಅಂತಹ ಸೋಮಾರಿ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಅಲಸಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾರನ್ನು ‘ವಿಷಾದೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಶೋಕ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೋ, ಯಾರ ಚಿಂತೆಗಳು ಎಂದಿಗೂ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ (16/11) ಅಂತಹ ಚಿಂತಾಪರಾಯಣ ಪುರುಷನನ್ನು ‘ವಿಷಾದೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾರನ್ನು ‘ದೀರ್ಘಸೂತ್ರೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಯಾವುದಾದರು ಕಾರ್ಯದ ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡಿ ಅನೇಕ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಅದನ್ನು ಮುಗಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಇಂದು ಮಾಡಿದರಾಯಿತು, ನಾಳೆ ಮಾಡಿದರಾಯಿತು ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ತುಂಬಾ ಸಮಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಆದರೂ ಕೂಡ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ತಿಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ- ಇಂತಹ ಶಿಥಿಲ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ‘ದೀರ್ಘಸೂತ್ರೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಕರ್ತೃವು ತಾಮಸನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ’- ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ-ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿಶೇಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಎಲ್ಲ ಅವಗುಣಗಳು ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಮಸ್ತ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಂಡಬರುತ್ತವೋ ಅಥವಾ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೋ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇದ್ದರೆ ಅವನನ್ನು ತಾಮಸ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ತಾಮಸೀ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅಧೋಗತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (14/18). ಅವರು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ, ಪತಂಗ ಮೊದಲಾದ ನೀಚಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ (14/15) ಆದುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ತಾಮಸೀ ಕರ್ತೃವಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಯಾವ ಅಂಶವೂ ಇರಲು ಬಿಡಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿರೋಧಿ ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಭಾವಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ-ಪ್ರೇರಣಾ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿನ ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ತಾನ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾದಿ ಮೂರು-ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಕ್ರಮದಿಂದ ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಈಗ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ತ್ರಿವಿಧ ಭೇದಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಶಃ ಹೇಳಲು ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-29)
ಬುದ್ಧೇರ್ಭೇದಂ ಧೃತೇಶ್ಚೈವ ಗುಣತಸಿವಿಧಂ ಶೃಣು ।
ಪ್ರೋಚ್ಯಮಾನಮಶೇಷೇಣ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಧನಂಜಯ ॥
ಧನಂಜಯ - ಹೇ ಧನಂಜಯ! (ಈಗ ನೀನು), ಬುದ್ಧೇಃ - ಬುದ್ಧಿಯ, ಚ - ಮತ್ತು, ಧೃತೇಃ - ಧೃತಿಯ, ತ್ರಿವಿಧಮ್-ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ, ಭೇದಮ್ - ಭೇದಗಳನ್ನು, ಏವ - ಕೂಡ, ಗುಣತಃ - ಗುಣಗಳಿಗನುಸಾರವಾಗಿ, (ಮಯಾ) - ನನ್ನ ಮೂಲಕ, ಅಶೇಷೇಣ - ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ - ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಪ್ರೋಚ್ಯಮಾನಮ್ - ಹೇಳಲ್ಪಡುವುದನ್ನು,
ಶೃಣು - ಕೇಳು. ।। 29 ।।
ಹೇ ಧನಂಜಯನೇ! ಈಗ ನೀನು ಬುದ್ಧಿಯ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಗುಣಗಳಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುವುದನ್ನು ಕೇಳು. ।। 29 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಮತ್ತು ‘ಧೃತಿ’ ಯಾವ ತತ್ತ್ವಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಗುಣಗಳನುಸಾರ ಮೂರು-ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕ ಕೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿ’ಶಬ್ದವು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುವಂತಹ ಶಕ್ತಿವಿಶೇಷದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಅಂತಃಕರಣವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಪ್ಪತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಜ್ಞಾನದ ಮೂರು ಭೇದಗಳು
ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಜ್ಞಾನ ಅಂದರೆ ಬುದ್ಧಿಯ ವೃತ್ತಿವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಬುದ್ಧಿಯು ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ವೆಂಬ ಶಬ್ದವು ಕರ್ಮಪ್ರೇರಣೆಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಗ್ರಹಿಕೆ ‘ಕರಣ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರ್ಮ-ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಜ್ಞಾನದ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಭೇದವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕರಣಗಳ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭೇದಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಧಾನ ‘ಕರಣ’ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
‘ಧೃತಿ’ ಶಬ್ದವು ಧಾರಣೆ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿವಿಶೇಷದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ಇದೂ ಕೂಡ ಬುದ್ಧಿಯ ವೃತ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಅಥವಾ ಭಾವವನ್ನು ಇದೇ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ದೃಢತಾಪೂರ್ವಕ ಧಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದು ‘ಕರಣ’ದ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಆಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ತೃವಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ‘ಧೃತಿ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದ ‘ಧೃತಿ’ಯು ಕೇವಲ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವ ಅವಕಾಶ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅಂತಹ ಮಾತಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೂ ಕೂಡ ಮೂರು ಭೇದಗಳು ಇವೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ಧೃತಿ’ಯ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳನುಸಾರವಾಗಿ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯ ಮೂರು-ಮೂರು ಭೇದಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಭಾಗ ಪೂರ್ವಕ ಕೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು - ನಾನು ನಿನಗೆ ಬುದ್ಧಿ ತತ್ತ್ವದ ಮತ್ತು ಧೃತಿ ತತ್ತ್ವದ ಲಕ್ಷಣ-ಯಾವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿವೆಯೋ ಅದನ್ನು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಮತ್ತು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಧೃತಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ರಾಜಸ, ತಾಮಸದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಈ ಎರಡೂ ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಮಸ್ತ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸಾವಧಾನದಿಂದ ಕೇಳು.
ಸಂಬಂಧ— ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಮೂರು-ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಶಃ ಹೇಳುವುದರ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೋ, ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಬುದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-30)
ಪ್ರವೃತ್ತಿಂ ಚ ನಿವೃತ್ತಿಂ ಚ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯೇ ಭಯಾಭಯೇ ।
ಬಂಧಂ ಮೋಕ್ಷಂ ಚ ಯಾ ವೇತ್ತಿ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಾ ಪಾರ್ಥ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ!, ಯಾ - ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯು, ಪ್ರವೃತ್ತಿಮ್ - ಪ್ರವೃತ್ತಿಮಾರ್ಗವನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ನಿವೃತ್ತಿಮ್ - ನಿವೃತ್ತಿ ಮಾರ್ಗವನ್ನು, ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯೇ - ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು, ಭಯಾಭಯೇ - ಭಯ ಮತ್ತು ಅಭಯವನ್ನು,
ಚ - ಹಾಗೂ, ಬಂಧಮ್ - ಬಂಧನವನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮೋಕ್ಷಮ್ - ಮೋಕ್ಷವನ್ನು, ವೇತ್ತಿ - ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆಯೋ, ಸಾ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಆ ಬುದ್ಧಿಯು, ಸಾತ್ವಿಕೀ - ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ. ।। 30 ।।
ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ ! ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯು ಪ್ರವೃತ್ತಿಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ನಿವೃತ್ತಿ ಮಾರ್ಗವನ್ನು, ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು, ಭಯ ಮತ್ತು ಅಭಯವನ್ನು ಹಾಗೂ ಬಂಧನವನ್ನು ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆಯೋ ಆ ಬುದ್ಧಿಯು ಸಾತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ. ।। 30 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ- ‘ಪ್ರವೃತ್ತಿಮಾರ್ಗ’ವೆಂದು ಯಾವ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಗೃಹಸ್ಥ, ವಾನಪ್ರಸ್ಥ ಮೊದಲಾದ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿದ್ದು ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅವನ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮೊದಲಾದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಶರೀರಸಂಬಂಧೀ ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಯಾವ ಮಾರ್ಗವಿದೆಯೋ ಅದು ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ. ರಾಜಾ ಜನಕ, ಅಂಬರೀಷ, ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಮುಂತಾದವರಂತೆ ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದೇ-ಅದನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ನಿವೃತ್ತಿಮಾರ್ಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಒಳ-ಹೊರಗಿನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸಿ ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಜಂಜಾಟಗಳಿಂದ ವಿರಕ್ತನಾಗಿ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕ ಶಮ, ದಮ, ತಿತಿಕ್ಷಾ ಮೊದಲಾದ ಸಾಧನಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿರಂತರ ಶ್ರವಣ, ಮನನ, ನಿದಿಧ್ಯಾಸನ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಭಜನ, ಸ್ಮರಣ, ಕೀರ್ತನಾದಿಗಳಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವುದು- ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಯಾವ ಮಾರ್ಗವಿದೆಯೋ ಅದರ ಹೆಸರು ನಿವೃತ್ತಿಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಶ್ರೀಸನಕಾದಿಗಳು, ನಾರದರು, ಋಷಭದೇವರು, ಮತ್ತು ಶುಕದೇವರಂತೆ ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದರಂತೆ ನಡೆಯುವುದೇ ಅದನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ತವ್ಯ’ ಎಂದರೇನು ಮತ್ತು ‘ಅಕರ್ತವ್ಯ’ವೆಂದರೇನು? ಹಾಗೂ ಇವೆರಡನ್ನೂ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವು ದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಹಾಗೂ ದೇಶಕಾಲಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವ ಸಮಯ ಯಾವ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆಯೋ-ಅದೇ ಅವನಿಗಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಯಾವ ಸಮಯ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವ ಕಾರ್ಯದ ತ್ಯಾಗವು ಉಚಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಅವನಿಗೆ ಅಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು-ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯವು ಎದುರಾದಾಗ ಇದು ನನಗೆ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಅಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಈ ಮಾತಿನ ಯಥಾರ್ಥ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ಭಯ’ ಮತ್ತು ‘ಅಭಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ಇವೆರಡನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವು ದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ದುಃಖಪ್ರದ ವಸ್ತುಗಳು ಅಥವಾ ಘಟನೆಗಳು ಉಪಸ್ಥಿತವಾದಾಗ ಅಥವಾ ಅವುಗಳು ಬರುವ ಅನುಮಾನವಾದಾಗ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಒಂದು ವ್ಯಾಕುಲತೆ ತುಂಬಿದ ನಡುಕ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ಭಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಯಾವ ಭಯದ ಅಭಾವದ ವೃತ್ತಿ ಇದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ಅಭಯವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವೆರಡರ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದರೆ-ಅರ್ಥಾತ್ ಭಯವೆಂದರೇನು ಮತ್ತು ಅಭಯವೆಂದರೇನು ಹಾಗೂ ಯಾವ-ಯಾವ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಅದರ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ಅಭಯ ಅವಸ್ಥೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬಹುದೋ-ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಹೋಗುವುದೇ ಭಯ ಮತ್ತು ಅಭಯ ಇವೆರಡನ್ನೂ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬಂಧನ’ ಮತ್ತು ‘ಮೋಕ್ಷ’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಯಾವ ಜೀವಿಯು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ನಿರಂತರ ಪರವಶನಾಗಿ ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯುವಿನ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವುದಿದೆಯೋ ಇದೇ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಸತ್ಸಂಗದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಯೋಗಾದಿ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಶುಭಾ-ಶುಭ ಕರ್ಮಬಂಧನವು ಕಡಿದುಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಜೀವಿಯು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಮೋಕ್ಷವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬಂಧನ’ ಮತ್ತು ‘ಮೋಕ್ಷ’ವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಬಂಧನವೆಂದರೇನು, ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಜೀವಿಯ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಯಾವ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಪುನಃ ಇವನ ಬಂಧನವು ದೃಢವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೋ-ಇವೆಲ್ಲಾ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಬಂಧನವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು, ಹಾಗೂ ಯಾವ-ಯಾವ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯನು ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು ಇವೆಲ್ಲಾ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಬುದ್ಧಿಯು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ’- ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಬಲ್ಲುದೋ ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಂದ ತಪ್ಪಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಸಂಶಯವೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಎಂದು ಯಾವ ಮಾತಿನ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಲು ಅಗತ್ಯ ಬೀಳುತ್ತದೋ ಆಗ ಅದರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ ಆ ಬುದ್ಧಿಯು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ. ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಬುದ್ಧಿಯು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿ ಪರಮಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ರಾಜಸ ಬುದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-31)
ಯಯಾ ಧರ್ಮಮಧರ್ಮಂ ಚ ಕಾರ್ಯಂ ಚಾಕಾರ್ಯಮೇವ ಚ ।
ಅಯಥಾವತ್ಪ್ರಜಾನಾತಿ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಾ ಪಾರ್ಥ ರಾಜಸೀ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ ! (ಮನುಷ್ಯನು), ಯಯಾ - ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ, ಧರ್ಮಮ್ - ಧರ್ಮವನ್ನೂ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಧರ್ಮಮ್ - ಅಧರ್ಮವನ್ನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಕಾರ್ಯಮ್ - ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಕಾರ್ಯಮ್, ಏವ - ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಕೂಡ, ಅಯಥಾವತ್, ಪ್ರಜಾನಾತಿ - ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ, - ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸಾ - ಆ, ಬುದ್ಧಿಃ- ಬುದ್ಧಿಯು,
ರಾಜಸೀ - ರಾಜಸವಾಗಿದೆ. ।। 31 ।।
ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ! ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮವನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಕೂಡ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಬುದ್ಧಿಯು ರಾಜಸವಾಗಿದೆ. ।। 31 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ಧರ್ಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ‘ಅಧರ್ಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಇವೆರಡನ್ನೂ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಹಿಂಸೆ, ಸತ್ಯ, ದಯೆ, ಶಾಂತಿ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಶಮ, ದಮ, ತಿತಿಕ್ಷಾ ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನ-ಅಧ್ಯಾಪನ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ, ಕೃಷಿ, ಪಶುಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಸೇವೆ ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟು ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ-ಯಾವುದರ ಆಚರಣೆಗಳ ಫಲವು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸುಖ-ಭೋಗಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾವುವು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಹಿತದ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲದರ ಹೆಸರು ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ.* ಮತ್ತು ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಕಳ್ಳತನ, ವ್ಯಭಿಚಾರ, ಹಿಂಸೆ, ದಂಭ, ಅಭಕ್ಷಭಕ್ಷಣ ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟು ಪಾಪಕರ್ಮವಿವೆಯೋ ಅವುಗಳ ಫಲವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ದುಃಖವೆಂದು ಹೇಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲದರ ಹೆಸರು ಅಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಧರ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಅಧರ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ-ಇದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಕುಂಠಿತವಾಗುವುದು, ಅಥವಾ ಸಂಶಯಯುಕ್ತವಾಗುವುದು ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಅವೆರಡನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವುದಾಗಿದೆ.
* ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಮಹಿಮೆ ಅಪಾರವಾಗಿದೆ. ಬೃಹದ್ಧರ್ಮಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ ಈ ವಿಶ್ವದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹ ವೃಷಭರೂಪೀ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಕಾಲುಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕೂ ಕಾಲುಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ. ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು, ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮತ್ತು ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕಾಲು ಉಳಿದಿರುತ್ತದೆ.
ಸತ್ಯ, ದಯೆ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಅಹಿಂಸೆ ಇವು ಧರ್ಮದ ನಾಲ್ಕು ಕಾಲುಗಳಾಗಿವೆ.
‘ಸತ್ಯಂ ದಯಾ ತಥಾ ಶಾಂತಿರಹಿಂಸಾ ಚೇತಿ ಕೀರ್ತಿತಾ । ಧರ್ಮಸ್ಯಾವಯವಾಸ್ತಾತ ಚತ್ವಾರಃ ಪೂರ್ಣತಾಂ ಗತಾಃ ॥’
ಇದರಲ್ಲಿ ಸತ್ಯದ ಹನ್ನೆರಡು ಭೇದಗಳು ಇಂತಿವೆ -
‘ಅಮಿಥ್ಯಾವಚನಂ ಸತ್ಯಂ ಸ್ವೀಕಾರಪ್ರತಿಪಾಲನಮ್ । ಪ್ರಿಯವಾಕ್ಯಂ ಗುರೋಃ ಸೇವಾ ದೃಢಂ ಚೈವ ವ್ರತಂ ಕೃತಮ್ ॥
ಆಸ್ತಿಕ್ಯಂ ಸಾಧುಸಂಘಶ್ಚ ಪಿತುರ್ಮಾತುಃ ಪ್ರಿಯಂಕರಃ । ಶುಚಿತ್ತ್ವಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ಚೈವ ಹ್ರೀರಸಂಚಯ ಏವ ಚ ॥’
ಸುಳ್ಳು ಹೇಳದೇ ಇರುವುದು, ಸ್ವೀಕರಿಸಿದವರನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು, ಪ್ರಿಯವಚನಗಳನ್ನಾಡುವುದು, ಗುರುಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು, ನಿಯಮಗಳನ್ನು ದೃಢತೆಯಿಂದ ಪಾಲಿಸುವುದು, ಆಸ್ತಿಕತೆ, ಸಾಧುಸಂಗ, ತಾಯಿ-ತಂದೆಯ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯ, ಬಾಹ್ಯ ಶೌಚ, ಆಂತರಶೌಚ, ಲಜ್ಜಾ ಮತ್ತು ಅಪರಿಗ್ರಹ ಇವು ಸತ್ಯದ ಹನ್ನೆರಡು ಭೇದಗಳು.
ದಯೆಯ ಆರು ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ -
‘ಪರೋಪಕಾರೋ ದಾನಂ ಚ ಸರ್ವದಾ ಸ್ಮಿತಭಾಷಣಮ್ । ವಿನಯೋ ನ್ಯೂನತಾಭಾವಸ್ವೀಕಾರಃ ಸಮತಾಮತಿಃ ॥’
ಪರೋಪಕಾರ, ದಾನ, ಸದಾಕಾಲ ನಗುತ್ತ ಮಾತಾಡುವುದು, ವಿನಮ್ರತೆ, ತನ್ನನ್ನು ಚಿಕ್ಕವನಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಸಮಬುದ್ಧಿ ಇವು ದಯೆಯೆ ಆರು ಪ್ರಕಾರಗಳು.
ಶಾಂತಿಯ ಮೂವತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳಿವೆ -
‘ಅನಸೂಯಾಲ್ಪಸಂತೋಷ ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ಸಂಯಮಃ । ಅಸಂಗಮೋ ವೌನಮೇವಂ ದೇವಪೂಜಾವಿಧೌ ಮತಿಃ ॥
ಅಕುತಶ್ಚಿದ್ಭಯತ್ವಂ ಚ ಗಾಂಭೀರ್ಯಂ ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತತಾ । ಅರೂಕ್ಷಭಾವಃ ಸರ್ವತ್ರ ನಿಃಸ್ಪೃಹತ್ವಂ ದೃಢಾ ಮತಿಃ ॥
ವಿವರ್ಜನಂ ಹ್ಯಕಾರ್ಯಾಣಾಂ ಸಮಃ ಪೂಜಾಪಮಾನಯೋಃ । ಶ್ಲಾಘಾ ಪರಗುಣೇಸ್ತೇಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಧೃತಿಃ ಕ್ಷಮಾ॥
ಆತಿಥ್ಯಂ ಚ ಜಪೋ ಹೋಮಸ್ತೀರ್ಥಸೇವಾರ್ಯಸೇವನಮ್ । ಅಮತ್ಸರೋ ಬಂಧಮೋಕ್ಷಜ್ಞಾನಂ ಸಂನ್ಯಾಸಭಾವನಾ॥
ಸಹಿಷ್ಣುತಾ ಸುದುಃಖೇಷು ಅಕಾರ್ಪಣ್ಯಮಮೂರ್ಖತಾ ’।
ಯಾರಲ್ಲಿಯೂ ದೋಷಗಳನ್ನು ನೋಡದಿರುವುದು, ಸ್ವಲ್ಪದರಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡುವುದು, ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮ, ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನಾಸಕ್ತಿ, ವೌನ, ದೇವಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಮನತೊಡಗಿಸುವುದು, ನಿರ್ಭಯತೆ, ಗಂಭೀರತೆ, ಚಿತ್ತದ ಸ್ಥಿರತೆ, ಒರಟುತನದ ಅಭಾವ, ಸರ್ವತ್ರ ನಿಃಸ್ಪೃಹತೆ, ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾಬುದ್ಧಿ, ಮಾಡಬಾರದ ಕಾರ್ಯಗಳ ತ್ಯಾಗ, ಮಾನಾಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಮತೆ, ಬೇರೆಯವರ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಮೆಚ್ಚುಗೆ, ಕಳ್ಳತನದ ಅಭಾವ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಧೈರ್ಯ, ಕ್ಷಮೆ, ಅತಿಥಿ ಸತ್ಕಾರ, ಜಪ, ಹೋಮ, ತೀರ್ಥಸೇವನೆ, ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರ ಸೇವೆ, ಮತ್ಸರಹೀನತೆ, ಬಂಧಮೋಕ್ಷದ ಜ್ಞಾನ, ಸಂನ್ಯಾಸಭಾವನೆ, ಅತಿಯಾದ ದುಃಖದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹಿಷ್ಣುತೆ, ಕೃಪಣತೆಯ ಅಭಾವ ಮತ್ತು ಮೂರ್ಖತೆಯ ಅಭಾವ ಇವು ಶಾಂತಿಯ ಮೂವತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳು.
ಅಹಿಂಸೆಯ ಏಳು ಭಾವಗಳಿವೆ -
ಅಹಿಂಸಾ ತ್ವಾಸನಜಯಃ ಪರಪೀಡಾವಿವರ್ಜನಮ್ । ಶ್ರದ್ಧಾ ಚಾತಿಥ್ಯಸೇವಾ ಚ ಶಾಂತರೂಪಪ್ರದರ್ಶನಮ್॥
ಆತ್ಮೀಯತಾ ಚ ಸರ್ವತ್ರ ಆತ್ಮಬುದ್ಧಿಃ ಪರಾತ್ಮಸು ।
ಆಸನ ಜಯ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಮನ, ವಾಣೀ-ಶರೀರದಿಂದ ದುಃಖಕೊಡದಿರುವುದು, ಶ್ರದ್ಧಾ, ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ, ಶಾಂತಭಾವದ ಪ್ರದರ್ಶನ, ಸರ್ವತ್ರ ಆತ್ಮೀಯತೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿಯೂ ಆತ್ಮಬುದ್ಧಿ ಇವು ಅಹಿಂಸೆಯ ಏಳು ಪ್ರಕಾರಗಳು.
ಇದು ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಈ ಧರ್ಮದ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಆಚರಣೆಯು ಪರಮ ಲಾಭದಾಯಕ ಮತ್ತು ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪರೀತ ಆಚರಣೆಯು ಮಹಾನ್ ಹಾನಿಕಾರಕವಾಗಿದೆ.
‘ಯಥಾ ಸ್ವಲ್ಪಮಧರ್ಮಂ ಹಿ ಜನಯೇತ್ ತು ಮಹಾಭಯಮ್ । ಸ್ವಲ್ಪಮಪ್ಯಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ತ್ರಾಯತೇ ಮಹತೋ ಭಯಾತ್ ॥’
(ಬೃಹದ್ಧರ್ಮ ಪುರಾಣ -ಪೂರ್ವಖಂಡ 1/47)
‘ಹೇಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಅಧರ್ಮದ ಆಚರಣೆಯು ಮಹಾಭಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದಾಗಿದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಈ ಧರ್ಮದ ಆಚರಣೆಯು ಮಹಾನ್ ಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.’
ಈ ಚತುಷ್ಪಾದ ಧರ್ಮದ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾನುಸಾರ ಧರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಾರ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಅಕಾರ್ಯ’ ಯಾವುದರ ಹೆಸರಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ- ಅಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ಭೇದವೇನಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಪ್ರಕೃತಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗೂ ದೇಶ ಮತ್ತು ಕಾಲಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕರ್ಮವಿದೆಯೋ ಅದು ಕಾರ್ಯ (ಕರ್ತವ್ಯ)ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾರಿಗೆ ಶಾಸದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದಿರಲು-ನಿಷಿದ್ಧವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅಲ್ಲದೆ ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡದೆ ಇರುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಅಕಾರ್ಯ (ಅಕರ್ತವ್ಯ)ವಾಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಪಾಪಕರ್ಮವಾದರೋ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಕಾರ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಶುಭಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಕೆಲವರಿಗಾಗಿ ಕೆಲವು ಕರ್ಮಗಳು ಕಾರ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವರಿಗೆ ಕೆಲವು ಅಕಾರ್ಯವಾಗಬಹುದು. ಹೇಗೆಂದರೆ ಶೂದ್ರನಿಗಾಗಿ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞ, ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಅಕಾರ್ಯವಾಗಿವೆ; ಸಂನ್ಯಾಸಿಗೆ ವಿವೇಕ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಶಮ, ದಮಾದಿಗಳ ಸಾಧನೆಗಳು ಕಾರ್ಯವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞ, ದಾನಾದಿಗಳ ಆಚರಣೆ ಅಕಾರ್ಯವಾಗಿವೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಯಜ್ಞಮಾಡುವುದು- ಮಾಡಿಸುವುದು, ದಾನ ಕೊಡುವುದು-ಪಡೆಯುವುದು, ವೇದ ಓದುವುದು-ಓದಿಸುವುದು ಕಾರ್ಯವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ನೌಕರೀ ಮಾಡುವುದು ಅಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ; ವೈಶ್ಯರಿಗಾಗಿ ಕೃಷಿ, ಗೋರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯಾದಿಗಳು ಕಾರ್ಯವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ದಾನ ಪಡೆಯುವುದು ಅಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮಗಳು ಕಾರ್ಯವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಮುಮುಕ್ಷುವಿಗೆ ಅಕಾರ್ಯವಾಗಿವೆ; ವಿರಕ್ತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಸಂನ್ಯಾಸ ಗ್ರಹಣ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭೋಗಾಸಕ್ತರಿಗೆ ಅಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ-ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಧರ್ಮವಾಗಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಅದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧರ್ಮವು ಕಾರ್ಯವೂ ಆಗಬಲ್ಲುದು, ಅಕಾರ್ಯವೂ ಆಗಬಲ್ಲುದು. ಇದೇ ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯ-ಅಕಾರ್ಯದ ಭೇದವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲು ಅಥವಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಅವಕಾಶ ಬಂದಾಗ ‘ಇಂತಹ ಕರ್ಮ ನನಗೆ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಅಕರ್ತವ್ಯವೋ, ನಾನು ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು ಇದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯು ಕಿಂಕರ್ತ ವ್ಯವಿಮೂಢವಾಗುವುದೋ ಅಥವಾ ಸಂಶಯಯುಕ್ತವಾಗುವುದೋ’-ಇದೇ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಬುದ್ಧಿಯು ರಾಜಸವಾಗಿದೆ’ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ-ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮದ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ಸರಿಯಾದ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಲಾರನೋ, ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯು ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಸರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದು ರಜೋಗುಣದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ವಿವೇಕದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ, ವಿಕ್ಷಿಪ್ತ ಮತ್ತು ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದು ರಾಜಸವಾಗಿದೆ. ರಾಜಸ ಭಾವದ ಫಲವು ದುಃಖವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಪುರುಷನು ಸತ್ಸಂಗ, ಸದ್ಗ್ರಂಥಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಸದ್ ವಿಚಾರಗಳ ಪೋಷಣೆಯ ಮೂಲಕ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ರಾಜಸ ಭಾವಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸಾತ್ವಿಕ ಭಾವಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ತಾಮಸ ಬುದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-32)
ಅಧರ್ಮಂ ಧರ್ಮಮಿತಿ ಯಾ ಮನ್ಯತೇ ತಮಸಾವೃತಾ ।
ಸರ್ವಾರ್ಥಾನ್ವಿಪರೀತಾಂಶ್ಚ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಾ ಪಾರ್ಥ ತಾಮಸೀ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ತಮಸಾ - ತಮೋಗುಣದಿಂದ, ಆವೃತಾ - ಆವರಿಸಿರುವ, ಯಾ - ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯು,
ಅಧರ್ಮಮ್ - ಅಧರ್ಮವನ್ನು (ಕೂಡ), ಧರ್ಮಮ್ - ‘ಇದು ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ’, ಇತಿ - ಹೀಗೆ, ಮನ್ಯತೇ - ತಿಳಿಯುತ್ತದೆಯೋ,
ಚ - ಹಾಗೂ (ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ, ಅನ್ಯ), ಸರ್ವಾರ್ಥಾನ್ - ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಹ, ವಿಪರೀತಾನ್ - ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, (ಮನ್ಯತೇ) - ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆಯೋ, ಸಾ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಆ ಬುದ್ಧಿಯು, ತಾಮಸೀ - ತಾಮಸವಾಗಿದೆ. ।। 32 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯು ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಕೂಡ ‘ಇದು ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆಯೋ, ಹಾಗೂ ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಅನ್ಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಹ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆಯೋ
ಆ ಬುದ್ಧಿಯು ತಾಮಸೀಯಾಗಿದೆ. ।। 32 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದು ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ಅಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ನಿಂದೆ, ದೇವತೆಗಳ ನಿಂದನೆ, ವೇದನಿಂದೆ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿರೋಧ, ತಂದೆ-ತಾಯಿ- ಗುರು ಮೊದಲಾದವರ ಅಪಮಾನ, ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ಆಚರಣೆ, ಅಸಂತೋಷ, ದಂಭ, ಕಪಟ, ವ್ಯಭಿಚಾರ, ಅಸತ್ಯಭಾಷಣ, ಪರಪೀಡನೆ, ಅಭಕ್ಷ್ಯಭೋಜನ, ಯಥೇಚ್ಛಾಚಾರ ಮತ್ತು ಪರ-ಸತ್ತ್ವಾಪಹರಣ ಮೊದಲಾದ ನಿಷಿದ್ಧ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಧೃತಿ, ಕ್ಷಮಾ, ಮನೋನಿಗ್ರಹ, ಅಸ್ತೇಯ, ಶೌಚ, ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಗ್ರಹ, ಧೀ, ವಿದ್ಯಾ, ಸತ್ಯ, ಅಕ್ರೋಧ, ಈಶ್ವರ ಪೂಜೆ, ದೇವೋಪಾಸನೆ, ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಷ್ಠಾನ, ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಆಚರಣೆ, ಮಾತಾ-ಪಿತಾದಿ ಗುರುಜನರ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ, ಸರಳತೆ, ಬ್ರಹ್ಮ ಚರ್ಯ, ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭೋಜನ, ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಪರೋಪಕಾರ ಮೊದಲಾದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದು ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ಅಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ವಿಪರೀತವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆಯೇ ಅಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು, ದುಃಖವನ್ನು ಸುಖವೆಂದು, ಅನಿತ್ಯವನ್ನು ನಿತ್ಯವೆಂದು, ಅಶುದ್ಧವನ್ನು ಶುದ್ಧವೆಂದು ಮತ್ತು ಹಾನಿಯನ್ನು ಲಾಭವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟು ವಿಪರೀತ ಜ್ಞಾನವಿದೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಬೇರೆ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ವಿಪರೀತವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಬುದ್ಧಿಯು ತಾಮಸವಾಗಿದೆ’- ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಕಾರಣ ಬುದ್ಧಿಯ ವಿವೇಕಶಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಲುಪ್ತವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಿರುಗು-ಮುರುಗು ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಬುದ್ಧಿಯು ತಾಮಸವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಬುದ್ಧಿಯು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಪರೀತ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ‘ಧೃತಿ’ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-33)
ಧೃತ್ಯಾ ಯಯಾ ಧಾರಯತೇ ಮನಃಪ್ರಾಣೇಂದ್ರಿಯಕ್ರಿಯಾಃ ।
ಯೋಗೇನಾವ್ಯಭಿಚಾರಿಣ್ಯಾ ಧೃತಿಃ ಸಾ ಪಾರ್ಥ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ!, ಯಯಾ - ಯಾವ, ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣ್ಯಾ - ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ, ಧೃತ್ಯಾ - ಧಾರಣ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ (ಮನುಷ್ಯನು), ಯೋಗೇನ - ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಮೂಲಕ, ಮನಃಪ್ರಾಣೇಂದ್ರಿಯಕ್ರಿಯಾಃ - ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು, ಧಾರಯತೇ - ಧಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆಯೋ, ಸಾ, ಧೃತಿಃ - ಆ ಧೃತಿಯು,
ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ - ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ. ।।33।।
ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ! ಯಾವ ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣಿಯಾದ ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಧಾರಣೆಮಾಡುತ್ತಾನೆಯೋ ಆ ಧೃತಿಯು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ. ।।33।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣ್ಯಾ’ ವಿಶೇಷಣದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಧೃತ್ಯಾ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯು ಭಾವ ಅಥವಾ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಧಾರಣೆ ಮಾಡುವ-ಅದನ್ನು ದೃಢತಾಪೂರ್ವಕ ಸ್ಥಿರವಾಗಿಡುವ ಯಾವ ಶಕ್ತಿವಿಶೇಷವಿದೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆ ಭಾವನೆ ಅಥವಾ ವೃತ್ತಿಯು ವಿಚಲಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಲ್ಲದೆ ಚಿರಕಾಲದವರೆಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೋ, ಆ ಶಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ಧೃತಿ’ ಆಗಿದೆ; ಆದರೂ ಇದರ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಂದ ನಾನಾ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಧಾರಣ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇದರ ವ್ಯಭಿಚಾರದೋಷವು ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಯಾವಾಗ ಇದರ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಒಂದು ಅಚಲ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನೋ ಆಗ ಇದು ‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ’ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಒಂದೇ ಉದ್ದೇಶವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಧೃತಿಯದಾಗಿರುತ್ತದೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣೀ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದನ್ನು ‘ಅವ್ಯಭಿಚಾರಿಣ್ಯಾ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಧೃತ್ಯಾ’ ಪದವಿದೆ. ಇಂತಹ ಧಾರಣ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಯಾರು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಅಚಲರೂಪದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತಡೆದಿಡುವುದೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಧೃತಿಯಿಂದ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಧಾರಣ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಧೃತಿಯು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ-ಯಾವ ಧೃತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಒಂದೇ ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರು ತ್ತದೋ, ಯಾವುದು ತನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದ ಎಂದೂ ವಿಚಲಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಉದ್ದೇಶಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಮತ್ತು ಚಂಚಲಗೊಳಿಸದೆ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಇಂತಹ ಧೃತಿಯನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಹುಬೇಗನೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ರಾಜಸ ಧೃತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-34)
ಯಯಾ ತು ಧರ್ಮಕಾಮಾರ್ಥಾನ್ಧೃತ್ಯಾ ಧಾರಯತೇಽರ್ಜುನ ।
ಪ್ರಸಂಗೇನ ಫಲಾಕಾಂಕ್ಷೀ ಧೃತಿಃ ಸಾ ಪಾರ್ಥ ರಾಜಸೀ ॥
ತು - ಆದರೆ, ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾಪುತ್ರ, ಅರ್ಜುನ - ಅರ್ಜುನಾ!, ಫಲಾಕಾಂಕ್ಷೀ - ಫಲವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು,
ಯಯಾ - ಯಾವ, ಧೃತ್ಯಾ - ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ, ಪ್ರಸಂಗೇನ - ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ, ಧರ್ಮಕಾಮಾರ್ಥಾನ್ - ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮಗಳನ್ನು, ಧಾರಯತೇ - ಧಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಸಾ, ಧೃತಿಃ - ಆ ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯು, ರಾಜಸೀ - ರಾಜಸಿಯಾಗಿದೆ. ।। 34 ।।
ಆದರೆ ಹೇ ಪೃಥಾಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನಾ! ಫಲದ ಇಚ್ಚೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮಗಳನ್ನು ಧಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆ ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯು ರಾಜಸಿಯಾಗಿದೆ. ।। 34 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಫಲಾಕಾಂಕ್ಷಿ’ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮ ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಧಾರಣ ಮಾಡುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಫಲಾಕಾಂಕ್ಷಿ’ ಪದವು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುವ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ತನ್ನ ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಇದೇ ಅವನು ಧೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಧರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾರು ಧನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುವಂತಹ ಭೋಗಗಳನ್ನೇ ಜೀವನದ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನಾಗಿಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ದೃಢತಾಪೂರ್ವಕ ಅವುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿಡುವುದಿದೆಯೋ ಇದೇ ಅವನು ಧೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಂತಹ ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯು ರಾಜಸವಾಗಿದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ-ಯಾವ ಧೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ಮೋಕ್ಷದ ಸಾಧನೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಕೊಡದೆ ಕೇವಲ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮ ಈ ಮೂರನ್ನೇ ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೋ ಆ ಧೃತಿಯು ರಜೋಗುಣದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸುವ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಜಸವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ರಜೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯವೇ ಆಗಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಧೃತಿಯು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ರಾಜಸಿಯಾಗಿಸದೆ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ತಾಮಸ ಧೃತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-35)
ಯಯಾ ಸ್ವಪ್ನಂ ಭಯಂ ಶೋಕಂ ವಿಷಾದಂ ಮದಮೇವ ಚ ।
ನ ವಿಮುಂಚತಿ ದುರ್ಮೇಧಾ ಧೃತಿಃ ಸಾ ಪಾರ್ಥ ತಾಮಸೀ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ!, ದುರ್ಮೇಧಾಃ - ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು, ಯಯಾ - ಯಾವ, (ಧೃತ್ಯಾ) - ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ, ಸ್ವಪ್ನಮ್ - ನಿದ್ರೆ, ಭಯಮ್ - ಭಯ, ಶೋಕಮ್ - ಚಿಂತೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ವಿಷಾದಮ್ - ದುಃಖವನ್ನು (ಹಾಗೂ), ಮದಮ್, ಏವ - ಉನ್ಮತ್ತತೆಯನ್ನು ಕೂಡ, ನ, ವಿಮುಂಚತಿ - ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಧಾರಣೆ ಮಾಡಿರುತ್ತಾನೆಯೋ, ಸಾ, ಧೃತಿಃ - ಆ ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯು, ತಾಮಸೀ - ತಾಮಸಿಯಾಗಿದೆ. ।। 35 ।।
ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ!, ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ನಿದ್ರೆ, ಭಯ, ಚಿಂತೆ ಮತ್ತು
ದುಃಖವನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಉನ್ಮತ್ತತೆಯನ್ನು ಕೂಡ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಧಾರಣೆಮಾಡಿರುತ್ತಾನೆಯೋ ಆ ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯು ತಾಮಸಿಯಾಗಿದೆ. ।। 35 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದುರ್ಮೇಧಾಃ’ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಮಂದ ಮತ್ತು ಮಲಿನವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟಮಾಡುವುದೇ ಮುಂತಾದ ಭಾವಗಳು ತುಂಬಿರುತ್ತವೋ-ಇಂತಹ ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ದುರ್ಮೇಧಾಃ’ ಪದವಿದೆ; ಇದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಗೈದು-ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ತಾಮಸ ‘ಧೃತಿಯು’ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸ್ವಪ್ನ, ಭಯ, ಶೋಕ, ವಿಷಾದ ಮತ್ತು ಮದ ಶಬ್ದಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾವ-ಯಾವ ಭಾವಗಳ ವಾಚಕ ವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಧೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಇವುಗಳನ್ನು ಬಿಡದಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಧಾರಣಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಿದ್ರಾ ಮತ್ತು ತಂದ್ರಾ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತಮಸಾಚ್ಛನ್ನ, ಬಾಹ್ಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿಸಿ ಮತ್ತು ವೌಢ್ಯಗೊಳಿಸುವಂತಹ ಯಾವ ಭಾವಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಹೆಸರು ‘ಸ್ವಪ್ನ’ವಾಗಿದೆ; ಧನ ಮೊದಲಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳ ನಾಶದ, ಮೃತ್ಯುವಿನ, ದುಃಖ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ, ಸುಖನಾಶದ, ಅಥವಾ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಇಷ್ಟಗಳ ನಾಶ ಮತ್ತು ಅನಿಷ್ಟಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಒಂದು ವ್ಯಾಕುಲತೆ ಮತ್ತು ಗಾಬರಿ ತುಂಬಿದ ವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ-ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಭಯ’ವಾಗಿದೆ; ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಗುವ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ದುಶ್ಚಿಂತೆಗಳ ಹೆಸರು ‘ಶೋಕ’ವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂತಾಪ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ‘ವಿಷಾದ’ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಶೋಕದ್ದೇ ಸ್ಥೂಲಭಾವವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಯಾವ ಧನ, ಜನ ಮತ್ತು ಬಲ ಮೊದಲಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ - ವಿವೇಕ, ಭವಿಷ್ಯದ ವಿಚಾರ ಮತ್ತು ದೂರದರ್ಶಿತ್ವದಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಉನ್ಮತ್ತವೃತ್ತಿ ಇದೆಯೋ ಅದನ್ನು ‘ಮದ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇದಕ್ಕೆ ಗರ್ವ, ಅಹಂಕಾರ, ಉನ್ಮತ್ತತೆ ಮುಂತಾದ ಹೆಸರುಗಳಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಪ್ರಮಾದ ಮೊದಲಾದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ತಾಮಸ ಭಾವಗಳನ್ನು ಯಾರು ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ದೂರವಾಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡದೆ ಇವುಗಳಲ್ಲೇ ಮುಳುಗಿರುತ್ತಾರೋ ಇದೇ ಧೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಇವುಗಳನ್ನು ಬಿಡದಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಧಾರಣೆಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯು ತಾಮಸಿಯಾಗಿದೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ-ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ತಾಮಸ ಭಾವಗಳನ್ನು ಯಾವ ಧೃತಿಯ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಬಿಡಲಾರನೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವ ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಭಾವಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಧಾರಣೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಇರುತ್ತವೋ ಆ ಧೃತಿಯು ತಾಮಸಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಧೃತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅನರ್ಥಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಬೇಗನೇ ಮತ್ತು ಸರ್ವಭಾವದಿಂದ ಇದನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮೊದಲಾದ ಮೂರು-ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಶಃ ಹೇಳಿ ಈಗ ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆ ಸುಖವೂ ಕೂಡ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾ ಮೊದಲು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-36)
ಸುಖಂ ತ್ವಿದಾನೀಂ ತ್ರಿವಿಧಂ ಶೃಣು ಮೇ ಭರತರ್ಷಭ ।
ಅಭ್ಯಾಸಾದ್ರಮತೇ ಯತ್ರ ದುಃಖಾಂತಂ ಚ ನಿಗಚ್ಛತಿ ॥
(ಶ್ಲೋಕ-37)
ಯತ್ತದಗ್ರೇ ವಿಷಮಿವ ಪರಿಣಾಮೇಽಮೃತೋಪಮಮ್ ।
ತತ್ಸುಖಂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಂ ಪ್ರೋಕ್ತಮಾತ್ಮಬುದ್ಧಿಪ್ರಸಾದಜಮ್ ॥
ಭರತರ್ಷಭ - ಹೇ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ !, ಇದಾನೀಮ್ - ಈಗ, ತ್ರಿವಿಧಮ್ - ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ, ಸುಖಮ್ - ಸುಖವನ್ನು, ತು - ಕೂಡ, ಮೇ - ನನ್ನಿಂದ, ಶೃಣು - ಕೇಳು, ಯತ್ರ - ಯಾವ ಸುಖದಲ್ಲಿ (ಸಾಧಕ ಮನುಷ್ಯನು), ಅಭ್ಯಾಸಾತ್ - ಭಜನೆ, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಸೇವೆ ಮೊದಲಾದ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ, ರಮತೇ - ರಮಿಸುತ್ತಾನೆಯೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ದುಃಖಾಂತಮ್ - ದುಃಖದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು, ನಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆಯೋ, ಯತ್ - ಯಾವ (ಇಂತಹ ಸುಖವಿದೆಯೋ), ತತ್ - ಅದು,
ಅಗ್ರೇ - ಆರಂಭಕಾಲದಲ್ಲಿ, ವಿಷಮ್, ಇವ - ವಿಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ (ಯಾದರೂ), ಪರಿಣಾಮೇ- ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ, ಅಮೃತೋಪಮಮ್ - ಅಮೃತಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ, ತತ್ - ಆ, ಆತ್ಮಬುದ್ಧಿಃ ಪ್ರಸಾದಜಮ್ - ಪರಮಾತ್ಮ ವಿಷಯಕ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ, ಸುಖಮ್ - ಸುಖವು, ಸಾತ್ವಿಕಮ್ - ಸಾತ್ವಿಕವೆಂದು, ಪ್ರೋಕ್ತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।।36 - 37।।
ಹೇ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಈಗ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಸುಖವನ್ನು ಕೂಡ ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು. ಯಾವ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಭಜನೆ, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಸೇವೆ ಮೊದಲಾದ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ರಮಿಸುತ್ತಾನೋ, ಮತ್ತು ಯಾವುದರಿಂದ ದುಃಖದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆಯೋ, ಯಾವ ಇಂತಹ ಸುಖವಿದೆಯೋ ಅದು ಆರಂಭಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ತೋರಿದರೂ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಅಮೃತಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ವಿಷಯಕವಾದ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖವನ್ನು ಸಾತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।।36 - 37।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈಗ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ಸುಖವನ್ನೂ ಕೂಡ ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು’- ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ನಾನು ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ, ಕರ್ತಾ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧೃತಿಯ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದೆನೋ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ನಿನಗೆ ಸುಖದ ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಅದನ್ನು ನೀನು ಎಚ್ಚರದೊಂದಿಗೆ ಕೇಳು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯತ್ರ’ ಪದವು ಯಾವ ಸುಖದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಸುಖ ಪ್ರಶಾಂತ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಯೋಗಿಗೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೋ (6/27) ಅದೇ ಉತ್ತಮ ಸುಖದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತ್ರ’ ಪದವಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವಾಗ ಅದು ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗ-ಸುಖಗಳನ್ನು ಕ್ಷಣಿಕವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತೊಡೆದು ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಈ ಸುಖದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ; (5/21) ಸಾಧನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಇದರ ಅನುಭವವಾಗಲಾರದು-ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ’ಎಂಬ ಈ ಸುಖದ ಲಕ್ಷಣ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾವುದರಿಂದ ದುಃಖಗಳ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಯಾವ ಸುಖದಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ, ಆಧಿದೈವಿಕ ಮತ್ತು ಆಧಿಭೌತಿಕ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ದುಃಖಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೋ, ಯಾವ ಸುಖದ ಅನುಭವದ ಫಲವು ನಿರತಿಶಯ ಸುಖಸ್ವರೂಪೀ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ (5/21, 24; 6/28) ಅದೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಗ್ರೇ’ ಪದವು ಯಾವ ಸಮಯದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವು ವಿಷದಂತೆ ಕಂಡು ಬರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಸಮಯ ಮನುಷ್ಯನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅದನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯವಾದ ವಿವೇಕ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಶಮ, ದಮ ಮತ್ತು ತಿತಿಕ್ಷಾ ಮೊದಲಾದ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೋ-ಆ ಸಮಯದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಗ್ರೇ’ ಪದವಿದೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬಾಲಕನು ತನ್ನ ಮನೆಯವರಿಂದ ವಿದ್ಯೆಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ-ಆದರೆ ಅದರ ಮಹತ್ತ್ವದ ಯಥಾರ್ಥ ಅನುಭವವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಪ್ರಾರಂಭಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಆಟಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರಲು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಪ್ರದ ಮತ್ತು ಕಠಿಣವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೂ ಸಹ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸಂಯಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವಿವೇಕ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಶಮ, ದಮ ಮತ್ತು ತಿತಿಕ್ಷಾ ಮೊದಲಾದ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರಲು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರಮಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ಕಷ್ಟಪ್ರದವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಆರಂಭಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖವು ವಿಷದಂತೆ ಕಂಡುಬರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಸುಖವು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಅಮೃತದಂತೆ ಇದೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ-ಯಾವಾಗ ಸಾತ್ವಿಕ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಾಧಕನಿಗೆ
ಆ ಧ್ಯಾನಜನಿತ ಸುಖದ ಅನುಭವವಾಗಲು ತೊಡಗುತ್ತದೋ, ಆಗ ಅದು ಅವನಿಗೆ ಅಮೃತದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ; ಆಗ ಅವನ ಮುಂದೆ ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ಸುಖ-ಭೋಗಗಳು ತುಚ್ಛವಾಗಿ, ತಿರಸ್ಕೃತವಾಗಿ ಮತ್ತು ದುಃಖರೂಪಿಯಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅದು ಪರಮಾತ್ಮ ವಿಷಯಕ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ’- ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವುದರ ಫಲಸ್ವರೂಪ ಅಂತಃಕರಣವು ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಮೇಲೆ ಈ ಸುಖದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಸುಖವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ‘ಆ ಸುಖವು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿದೆ’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ-ಇದೇ ಸುಖವು ಉತ್ತಮ ಸುಖವಾಗಿದೆ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಸುಖಗಳು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಸುಖಗಳೇ ಅಲ್ಲ. ಅವುಗಳಾದರೋ ಹೆಸರಿಗಷ್ಟೇ ಸುಖಗಳಾಗಿವೆ, ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ದುಃಖರೂಪವೇ ಆಗಿವೆ; ಆದುದರಿಂದ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವಂತಹ ಪುರುಷನು ರಾಜಸ-ತಾಮಸ ಸುಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳದೆ ನಿರಂತರ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಸುಖದಲ್ಲೇ ರಮಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ರಾಜಸ ಸುಖದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-38)
ವಿಷಯೇಂದ್ರಿಯಸಂಯೋಗಾದ್ಯತ್ತದಗ್ರೇಽಮೃತೋಪಮಮ್ ।
ಪರಿಣಾಮೇ ವಿಷಮಿವ ತತ್ಸುಖಂ ರಾಜಸಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ॥
ಯತ್ - ಯಾವ, ಸುಖಮ್ - ಸುಖವು, ವಿಷಯೇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯೋಗಾತ್ (ಭವತಿ) - ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ತತ್ - ಅದು, ಅಗ್ರೇ - ಮೊದಲು - ಭೋಗಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಅಮೃತೋಪಮಮ್ - ಅಮೃತಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ತೋರಿದರೂ ಸಹ, ಪರಿಣಾಮೇ - ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ, ವಿಷಮ್, ಇವ - ವಿಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ, (ಅತಃ)- ಆದ್ದರಿಂದ, ತತ್ - ಆ ಸುಖವು, ರಾಜಸಮ್ - ರಾಜಸವೆಂದು, ಸ್ಮೃತಮ್ - ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ।। 38 ।।
ಯಾವ ಸುಖವು ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಅದು ಮೊದಲು ಭೋಗಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಮೃತಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ತೋರಿದರೂ ಸಹ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ವಿಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸುಖವು ರಾಜಸವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ।। 38 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಗ್ರೇ’ ಪದವು ಯಾವ ಸಮಯದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖವು ಅಮೃತದಂತೆ ಕಂಡುಬರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜಸ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದ ಸೇವನೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೋ-ಆ ಸಮಯದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಗ್ರೇ’ ಪದವಿದೆ. ಈ ಸುಖದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ-ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮನುಷ್ಯನು ಮನಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನಿಗೆ ಆ ಸುಖದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಅವು ಅವನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತವೆ-ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅದರ ಮುಂದೆ ಯಾವುದೇ ಅದೃಷ್ಟ ಸುಖವನ್ನು ಏನೆಂದೂ ಪರಿಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಆ ಸುಖವು ಭೋಗಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಮೃತದಂತೆ ಕಂಡುಬರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ರಾಜಸ ಸುಖವು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ವಿಷದಂತೆ ಇದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ರಾಜಸ ಸುಖ ಭೋಗವು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ವಿಷದಂತೆ ದುಃಖಪ್ರದವಾಗಿದೆ; ಈ ರಾಜಸ ಸುಖವು ತೋರಿಕೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಸುಖವಾಗಿದೆ, ವಸ್ತುತಃ ಸುಖವಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಆಸಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಸುಖಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ಸೇವನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪುನಃ ಅದೇ ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆಪಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿವಶನಾಗಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಆ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಅವನು ಕೀಟ, ಪತಂಗ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಮೊದಲಾದ ನೀಚಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಕಷ್ಟಮಯ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಭೀಷಣ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚಿರುವುದರಿಂದ ಪುನಃ ಅವುಗಳು ದೊರೆಯದೇ ಇದ್ದಾಗ ಅಭಾವದ ದುಃಖಾನುಭವವು ಆಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ವಿಯೋಗ ಉಂಟಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆಯವರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ತನಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸುಖ-ಸಂಪತ್ತು ಇರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಈರ್ಷಾ, ಜ್ವಾಲೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭೋಗದ ನಂತರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಬಲ, ವೀರ್ಯ, ಬುದ್ಧಿ, ತೇಜ ಹಾಗೂ ಶಕ್ತಿಯ ನಾಶದಿಂದ, ಬಳಲಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಮಹಾ ಕಷ್ಟಗಳ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಇನ್ನೂ ಸಹ ಅನೇಕ ದುಃಖಪ್ರದ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಈ ಕ್ಷಣಿಕ ಸುಖವು ವಸ್ತುತಃ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದುಃಖರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೂ ಹೇಗೆ ರೋಗೀ ಮನುಷ್ಯನು ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ರುಚಿಯ ಲೋಭದಿಂದ ಪರಿಣಾಮದ ವಿಚಾರ ಮಾಡದೆ ಕುಪಥ್ಯವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ರೋಗವು ಉಲ್ಬಣಿಸುವುದರಿಂದ ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಅಥವಾ ಸತ್ತು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಅಥವಾ ಹೇಗೆ ಪತಂಗ (ದೀಪದಹುಳು) ಕಣ್ಣುಗಳ ವಿಷಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾದ ಕಾರಣ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕ ಸುಖಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ದೀಪದ ಜ್ಯೋತಿಯೊಂದಿಗೆ ಡಿಕ್ಕಿಹೊಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಸುಖವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸುಟ್ಟು ಕಷ್ಟ ಭೋಗಿಸಿ ಸತ್ತುಹೋಗುತ್ತದೋ-ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಮೂರ್ಖತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಪರಿಣಾಮದ ವಿಚಾರಮಾಡದೆ ಸುಖ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಾನಾ ಭೀಷಣ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಸುಖವು ರಾಜಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ-ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣವುಳ್ಳ ಯಾವ ತೋರಿಕೆ ಮಾತ್ರದ ಕ್ಷಣಿಕ ಸುಖವಿದೆಯೋ ಅದು ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಸುಖರೂಪಿಯಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆಸಕ್ತಿಯು ರಜೋಗುಣದ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅದು ರಾಜಸವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ (14/7). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವವರು ಇಂತಹ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಮೋಸ ಹೋಗಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈಗ ತಾಮಸ ಸುಖದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-39)
ಯದಗ್ರೇ ಚಾನುಬಂಧೇ ಚ ಸುಖಂ ಮೋಹನಮಾತ್ಮನಃ ।
ನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಪ್ರಮಾದೋತ್ಥಂ ತತ್ತಾಮಸಮುದಾಹೃತಮ್ ॥
ಯತ್ - ಯಾವ, ಸುಖಮ್ - ಸುಖವು, ಅಗ್ರೇ - ಭೋಗಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಅನುಬಂಧೇ - ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ, ಚ - ಕೂಡ, ಆತ್ಮನಃ - ಆತ್ಮನನ್ನು, ಮೋಹನಮ್ - ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತದೆಯೋ, ತತ್ - ಅದನ್ನು, ನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಪ್ರಮಾದೋತ್ಥಮ್ - ನಿದ್ರೆ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದದಿಂದ ಉಂಟಾದ (ಸುಖವು), ತಾಮಸಮ್-ತಾಮಸವೆಂದು, ಉದಾಹೃತಮ್ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।।39।।
ಯಾವ ಸುಖವು ಭೋಗಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಆತ್ಮನನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಆ ನಿದ್ರಾ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಸುಖವನ್ನು ತಾಮಸವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ।। 39 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ನಿದ್ರಾ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದಜನಿತ ಸುಖವು ಯಾವುದು ಮತ್ತು ಅದು ಭೋಗಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ಹೇಗೆ ಮೋಹಿಸುವುದಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ನಿದ್ರೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಯು ನಿಂತು ಹೋದ ಕಾರಣ ಬಳಲಿಕೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದುಃಖದ ಅಭಾವವಾಗುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸಿಗುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಸುಖವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ನಿದ್ರಾಜನಿತ ಸುಖವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಸುಖವು ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತು ನಿದ್ದೆ ಇರುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟೇ ಹೊತ್ತು ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ನಿರಂತರವಾಗಿ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ-ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶದ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವ ಶಕ್ತಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಸುಖವು ಭೋಗಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ಅಂದರೆ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಇವುಗಳ ಅಭಿಮಾನೀ ಪುರುಷನನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಈ ಸುಖದ ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅಜ್ಞಾನಮಯ ವೃಕ್ಷ, ಪರ್ವತ ಮೊದಲಾದ ಜಡಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಇದು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿಯೂ ಆತ್ಮನನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಸುಮ್ಮನೆ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿರುವ ಸಮಯ ಯಾವ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಆಲಸ್ಯಜನಿತ ಸುಖವಾಗಿದೆ. ಅದು ಕೂಡ ನಿದ್ರಾಜನಿತ ಸುಖದಂತೆ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಅಭಾವಗೈದು ಭೋಗಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಮೋಹಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಮೋಹ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಜಡಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳಿಸುವಂತಹುದರಿಂದ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿಯೂ ಮೋಹಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಮನೋರಂಜನೆಗಾಗಿ ಆಸಕ್ತಿ ವಶದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ವ್ಯರ್ಥ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನವಶನಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ಅವಹೇಳನಮಾಡಿ ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರ ಹೆಸರು ಪ್ರಮಾದವಾಗಿದೆ. ವ್ಯರ್ಥಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರತಾದ ಕಾರಣ ಮೂರ್ಖತೆಯ ವಶದಿಂದ ಯಾವ ಸುಖದ ಪ್ರತೀತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಪ್ರಮಾದ ಜನಿತ ಸುಖವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಮನೋರಂಜನೆಯ ವ್ಯರ್ಥಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ಯಾವುದೇ ಜ್ಞಾನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯು ಮೋಹದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ವಿವೇಕಶಕ್ತಿಯು ಆಚ್ಛಾದಿತವಾಗುವುದರಿಂದಲೇ ಕರ್ತವ್ಯದ ಅವಹೇಳನವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಪ್ರಮಾದಜನಿತ ಸುಖವು ಭೋಗ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುವಂತಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವ್ಯರ್ಥ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿವಶನಾಗಿ ಆಗುವ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಹಿಂಸೆ ಮೊದಲಾದ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಹಂದಿ-ನಾಯಿ ಮೊದಲಾದ ನೀಚ ಯೋನಿಗಳ ಮತ್ತು ನರಕಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಇದು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿಯೂ ಆತ್ಮನನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಸುಖವು ತಾಮಸವಾಗಿದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ-ನಿದ್ರಾ, ಪ್ರಮಾದ ಮತ್ತು ಆಲಸ್ಯ ಈ ಮೂರೂ ತಮೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯಗಳಾಗಿವೆ (14/17); ಆದುದರಿಂದ ಇವುಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಸುಖವು ತಾಮಸವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಈ ನಿದ್ರಾ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖಬುದ್ಧಿ ಉಂಟುಮಾಡಿಸಿಯೇ ಈ ತಮೋಗುಣವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ (14/8) ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಕ್ಷಣಿಕ, ಮೋಹಕಾರಕ ಮತ್ತು ತೋರಿಕೆಗೆ ಮಾತ್ರವಾಗಿರುವ ತಾಮಸ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿರಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ವರ್ಣಿತವಾದ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಹೀಗೆ ಮೂರು-ಮೂರು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವವು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-40)
ನ ತದಸ್ತಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ವಾ ದಿವಿ ದೇವೇಷು ವಾ ಪುನಃ ।
ಸತ್ತ್ವಂ ಪ್ರಕೃತಿಜೈರ್ಮುಕ್ತಂ ಯದೇಭಿಃ ಸ್ಯಾತ್ತ್ರಿಭಿರ್ಗುಣೈಃ ॥
ಪೃಥಿವ್ಯಾಮ್ - ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ, ವಾ - ಅಥವಾ, ದಿವಿ - ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ವಾ - ಅಥವಾ, ದೇವೇಷು - ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ, ಪುನಃ ಹಾಗೂ ಇವಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೆಲ್ಲಿಯೂ, ಯತ್ - ಯಾವುದು, ಪ್ರಕೃತಿಜೈಃ - ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ, ಏಭಿಃ - ಈ, ತ್ರಿಭಿಃ - ಮೂರೂ, ಗುಣೈಃ - ಗುಣಗಳಿಂದ, ಮುಕ್ತಮ್, ಸ್ಯಾತ್ - ರಹಿತವಾಗಿರುವಂತಹ, ತತ್ ಸತ್ವಮ್ - ಆ ಸತ್ವವು,
ನ ಅಸ್ತಿ - ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ. ।। 40 ।।
ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇವಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೆಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಯಾವ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿರುವಂತಹ ಸತ್ವವು ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ. ।। 40 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪೃಥಿವ್ಯಾಮ್’ ‘ದಿವಿ’ ಮತ್ತು ‘ದೇವೇಷು’ ಪದಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ‘ಪುನಃ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಪೃಥಿವ್ಯಾಮ್’ ಪದವು ಪೃಥ್ವೀ ಲೋಕದ, ಅದರ ಕೆಳಗಿನ ಸಮಸ್ತ ಪಾತಾಳಾದಿ ಲೋಕಗಳ ಮತ್ತು ಆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಸ್ಥಾವರ ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಾಗೂ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ‘ದಿವಿ’ ಪದವು ಪೃಥ್ವಿಯಿಂದ ಮೇಲೆ ಅಂತರಿಕ್ಷಲೋಕದ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ‘ದೇವೇಷು’ ಪದವು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳು ಅಥವಾ ಯಾವೆಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿದ್ದಾರೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಪುನಃ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸತ್ತ್ವಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಯಾವುದೇ ಸತ್ತ್ವವು
ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿಲ್ಲ, ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸತ್ತ್ವಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ವಸ್ತುಮಾತ್ರದ ಅಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ‘ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಯಾವ ಸತ್ತ್ವವು ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿಲ್ಲ’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ-ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಜನಿತ ಸತ್ತ್ವ, ರಜ ಮತ್ತು ತಮ-ಈ ಮೂರೇ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿ ಜನಿತ ಗುಣಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ನಾನಾ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ (13/21). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪೃಥ್ವೀಲೋಕ, ಅಂತರಿಕ್ಷ ಲೋಕ ಹಾಗೂ ದೇವಲೋಕದ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತ ಅಥವಾ ಅತೀತವಾದಂತಹ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಇಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಸಮಸ್ತ ಜಡವರ್ಗವಾದರೋ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯವಾದುದರಿಂದ ಗುಣಮಯವೇ ಆಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆ ಗುಣಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಸಂಬಂಧವಿದೆ, ಇದರಿಂದ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕೂಡ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿಯೇ ಇವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸೃಷ್ಟಿಯೊಳಗೆ ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷರೂ ಇದ್ದಾರೆ, ಮತ್ತೆ ‘ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು?
ಉತ್ತರ - ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಒಳಗೆ ಇದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಸೃಷ್ಟಿಯಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಅಥವಾ ಶರೀರದೊಳಗೆ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಇಲ್ಲ; ಅವನಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ನಿತ್ಯಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಗಣನೆಯು ಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮೊದ ಲಾದವುಗಳ ಸಂಘಾತರೂಪೀ ಶರೀರವು-ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಾಣಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಆಪತ್ತು ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಸಂಘಾತವಾದರೋ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನೆಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಯೊಳಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯು ಅಥವಾ ಪದಾರ್ಥವು ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿಲ್ಲ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ತೊಂದರೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದನು; ಆದುದರಿಂದ ಎರಡರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಮತಕ್ಕನುಸಾರ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅನಂತರ ಹದಿಮೂರರಿಂದ ಹದಿನೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸಂನ್ಯಾಸ (ಸಾಂಖ್ಯ)ದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನಿರೂಪಣೆಗೈದು ಸಂನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾದ ಸತ್ತ್ವಗುಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಮತ್ತು ಅದರ ವಿರೋಧಿಯಾದ ರಜ ಮತ್ತು ತಮ ಗುಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಹದಿನೆಂಟರಿಂದ ನಲವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಗುಣಗಳನುಸಾರ ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ತಾ ಮೊದಲಾದ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಭೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆ ವಿಷಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು.
ಅಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗವು ಉಚಿತವಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು (18/7) ಆದರೂ ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲದ ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ (18/9), ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ-ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದು ಕರ್ಮನಿಯತವಾಗಿದೆ
ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ಸಂಕ್ಷೇಪದಲ್ಲಿ ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ವರೂಪ, ತ್ಯಾಗದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿತ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಸಹಯೋಗ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವು ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪುನಃ ಅದೇ ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನಿಯತಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-41)
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕ್ಷತ್ರಿಯವಿಶಾಂ ಶೂದ್ರಾಣಾಂ ಚ ಪರಂತಪ ।
ಕರ್ಮಾಣಿ ಪ್ರವಿಭಕ್ತಾನಿ ಸ್ವಭಾವಪ್ರಭವೈರ್ಗುಣೈಃ ॥
ಪರಂತಪ - ಹೇ ಪರಂತಪನೆ!, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ - ಕ್ಷತ್ರಿಯ - ವಿಶಾಮ್ - ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವೈಶ್ಯರ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಶೂದ್ರಾಣಾಮ್ - ಶೂದ್ರರ, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ಮಗಳು, ಸ್ವಭಾವಪ್ರಭವೈಃ - ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ, ಗುಣೈಃ - ಗುಣಗಳ ಅನುಸಾರವಾಗಿ, ಪ್ರವಿಭಕ್ತಾನಿ - ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ।। 41 ।।
ಹೇ ಪರಂತಪನೆ! ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವೈಶ್ಯರ ಹಾಗೂ ಶೂದ್ರರ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಗುಣಗಳ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ।। 41 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕ್ಷತ್ರಿಯವಿಶಾಮ್’ ಈ ಪದದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವೈಶ್ಯ-ಈ ಮೂರು ಶಬ್ದಗಳ ಸಮಾಸ ಮಾಡುವುದರ ಹಾಗೂ ‘ಶೂದ್ರಾಣಾಮ್’ ಪದದಿಂದ ಶೂದ್ರರನ್ನು ಬೇರೆ ಮಾಡಿ ಹೇಳಿರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವೈಶ್ಯರು ಈ ಮೂವರೇ ದ್ವಿಜರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮೂವರಿಗೇ ಯಜ್ಞೋಪವೀತ ಧಾರಣಪೂರ್ವಕ ವೇದಾಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಾದಿ ವೈದಿಕ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ; ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವೈಶ್ಯರು ಈ ಮೂರು ಶಬ್ದಗಳ ಸಮಾಸ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಶೂದ್ರರು ದ್ವಿಜರಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಯಜ್ಞೋಪವೀತ ಧಾರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ವೇದಾಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಾದಿ ವೈದಿಕ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವು ಇಲ್ಲ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಶೂದ್ರಾಣಾಮ್’ ಪದದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಬೇರೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗುಣೈಃ’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಸ್ವಭಾವ ಪ್ರಭವೈಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಭಾವವೇನು ಮತ್ತು ‘ಆ ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಭಾಗಮಾಡಲಾಗಿದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು ?
ಉತ್ತರ - ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳ ಯಾವ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿವೆಯೋ ಅವುಗಳ ಹೆಸರು ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ; ಆ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುರೂಪವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವ, ರಜ ಮತ್ತು ತಮ ಈ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಗುಣೈಃ’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಸ್ವಭಾವ-ಪ್ರಭವೈಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ‘ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಭಾಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವು-ಆ ಗುಣವೃತ್ತಿಗಳ ಅನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಗುಣಗಳ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದಲೇ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಭಾಗಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಯಾರ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸತ್ತ್ವಗುಣವೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೋ ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳು ಶಮ-ದಮಾದಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯಾರ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಮಿಶ್ರಿತ ರಜೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೋ ಅವನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳು ಶೂರ-ವೀರತ್ವ, ತೇಜ ಮೊದಲಾದುವುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯಾರ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ತಮೋಮಿಶ್ರಿತ ರಜೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೋ ಅವನು ವೈಶ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳು ಕೃಷಿ, ಗೋರಕ್ಷಣೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಯಾರ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ರಜೋಮಿಶ್ರಿತ ತಮೋಗುಣವು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಅವನು ಶೂದ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳು ಮೂರೂ ವರ್ಣಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗನುಸಾರ ಮೊದಲು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-42)
ಶಮೋ ದಮಸ್ತಪಃ ಶೌಚಂ ಕ್ಷಾಂತಿರಾರ್ಜವಮೇವ ಚ ।
ಜ್ಞಾನಂ ವಿಜ್ಞಾನಮಾಸ್ತಿಕ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮ ಸ್ವಭಾವಜಮ್ ॥
ಶಮಃ - ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದು, ದಮಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ದಮನ ಮಾಡುವುದು, ತಪಃ - ಧರ್ಮಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದು, ಶೌಚಮ್ - ಹೊರಗೊಳಗಿಂದ ಶುದ್ಧವಾಗಿರುವುದು, ಕ್ಷಾಂತಿಃ - ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುವುದು, ಆರ್ಜವಮ್ - ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ಸರಳವಾಗಿರಿಸುವುದು, ಆಸ್ತಿಕ್ಯಮ್- ವೇದ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ದೇವರು ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಡುವುದು, ಜ್ಞಾನಮ್ - ವೇದ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಧ್ಯಯನ - ಅಧ್ಯಾಪನ ಮಾಡುವುದು, ಚ - ಮತ್ತು, ವಿಜ್ಞಾನಮ್ ಏವ - ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವುದು (ಇವೆಲ್ಲವೂ), ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮ, ಸ್ವಭಾವಜಮ್ - ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ।। 42 ।।
ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದು; ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ದಮನಮಾಡುವುದು; ಧರ್ಮಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದು; ಹೊರಗೊಳಗಿಂದ ಶುದ್ಧನಾಗಿರುವುದು; ಬೇರೆಯವರ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುವುದು; ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ಸರಳವಾಗಿರಿಸುವುದು; ವೇದ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ದೇವರು ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಡುವುದು; ವೇದಶಾಸಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಾಪನಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಅನುಭವ ಪಡೆಯುವುದು - ಇವೆಲ್ಲವೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ।। 42 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ಶಮ’ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ತನ್ನ ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ವಿಕ್ಷೇಪರಹಿತ-ಶಾಂತವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಹಾಗೂ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಡುವುದು ‘ಶಮ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ದಮ’ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಹಾಗೂ ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದೇ ‘ದಮ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಪ’ದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಏನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು?
ಉತ್ತರ - ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಸಹಿಸುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ ಅಹಿಂಸಾದಿ ಮಹಾವ್ರತಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸು ವುದು, ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸರಳವಾಗಿರುವುದು, ಏಕಾದಶೀ ಮೊದಲಾದ ವ್ರತ ಉಪವಾಸ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುವುದು ಇವೆಲ್ಲವೂ ‘ತಪ’ದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ಶೌಚ’ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶೌಚ’ದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೊರಗಿನ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅವೆರಡರ ಹೆಸರೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶೌಚ’ವಾಗಿದೆ. ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಇದೇ ಶುದ್ಧಿಯ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಪವಿತ್ರವಾಗಿಡುವುದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಅಶುದ್ಧಿಯು ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಲು ಬಿಡದಿರುವುದೇ ‘ಶೌಚ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ಕ್ಷಾಂತಿ’ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಬೇರೆಯವರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಕ್ಷಾಂತಿ’ಯಾಗಿದೆ; ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾಂತಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಈ ಭಾವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.*
* ಒಮ್ಮೆ ಗಾಧಿಪುತ್ರ ಮಹಾರಾಜ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಅವನ ಜೊತೆಗೆ ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡ ಸೇನೆ ಇತ್ತು. ನಂದಿನೀ ಎಂಬ ಕಾಮಧೇನು ಹಸುವಿನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ವಸಿಷ್ಠರು ಸೇನಾಸಮೇತ ರಾಜನಿಗೆ ತರ-ತರಹದ ಭೋಜನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿ, ರತ್ನ ಹಾಗೂ ವಸ್ತ್ರಾಭೂಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಮನಸ್ಸು ಹಸುವಿಗಾಗಿ ಆಕರ್ಷಿತವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವನು ವಸಿಷ್ಠರಲ್ಲಿ ಗೋವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ವಸಿಷ್ಠರು ಹೇಳಿದರು-ಈ ಗೋವನ್ನು ನಾನು ದೇವತೆ, ಅತಿಥಿ, ಪಿತೃಗಣ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಮೀಸಲಿರಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ಕೊಡಲಾರೆನು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ತನ್ನ ಜನಬಲ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಬಲದ ಗರ್ವವಿತ್ತು, ಅವನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ನಂದಿನಿಯನ್ನು ಕೊಂಡುಹೋಗಲು ಬಯಸಿದನು. ನಂದಿನಿಯು ಅಳುತ್ತ ಹೇಳಿತು ಭಗವನ್! ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ನಿರ್ದಯೀ ಸಿಪಾಹಿಗಳು ನನ್ನನ್ನು ತುಂಬಾ ಕ್ರೂರತೆಯಿಂದ ಚಾವಟಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ದೊಣ್ಣೆಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾ ಇದ್ದಾರೆ. ನೀವು ಇವರ ಅತ್ಯಾಚಾರವನ್ನು ಹೇಗೆ ಉಪೇಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಿರಿ ? ವಸಿಷ್ಠರು ಹೇಳಿದರು
ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಣಾಂ ಬಲಂ ತೇಜೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಂ ಕ್ಷಮಾ ಬಲಮ್ । ಕ್ಷಮಾ ಮಾಂ ಭಜತೇ ಯಸ್ಮಾದ್ಗಮ್ಯತಾಂ ಯದಿ ರೋಚತೇ ॥
(ಮಹಾ - ಆದಿ - 175/28)
‘ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಬಲವು ತೇಜವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಬಲವು ಕ್ಷಮೆಯು, ನಾನು ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಬಿಡಲಾರೆ, ನಿನಗೆ ಇಚ್ಛೆ ಇದ್ದರೆ ಹೊರಟುಹೋಗು.’ ನಂದಿನೀ ಎಂದಿತು ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀವು ತ್ಯಾಗಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಯಾರೂ ಕೊಂಡು ಹೋಗಲಾರರು. ವಸಿಷ್ಠರು ಹೇಳಿದರು ನಾನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ನೀನು ಇರುವುದಾದರೆ ಇದ್ದುಬಿಡು.
ಆಗ ನಂದಿನಿಯು ರೌದ್ರರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದಳು, ಅವಳ ಬಾಲದಿಂದ ಬೆಂಕಿಯ ಮಳೆ ಸುರಿಯತೊಡಗಿತು; ಇದಾದ ನಂತರ ಅದರ ಬಾಲದಿಂದ ಅನೇಕ ಮ್ಲೆಂಛ ಜಾತಿಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾದುವು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಸೇನೆಯು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಯಿತು. ನಂದಿನಿಯ ಸೇನೆಯು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಓರ್ವ ಸಿಪಾಯಿಯನ್ನೂ ಕೊಂದಿಲ್ಲ, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಭಯದಿಂದ ಓಡಿಹೋದರು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವರು ಯಾರೂ ಕಂಡುಬರಲಿಲ್ಲ, ಆಗ ಅವನಿಗೆ ತುಂಬಾ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವನು ಹೇಳಿದನು-
‘ಧಿಗ್ಬಲಂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಬಲಂ ಬ್ರಹ್ಮತೇಜೋಬಲಂ ಬಲಮ್ ’ (ಮಹಾ - ಆದಿ - 175/44) ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಬಲಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ, ನಿಜವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ತೇಜದ ಬಲವೇ ಬಲವಾಗಿದೆ.’ ಇದಾದನಂತರ ಶಾಪವಶದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನಾದ ರಾಜಾ ಕಲ್ಮಾಷಪಾದನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ವಸಿಷ್ಠರ ಎಲ್ಲ ಪುತ್ರರನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು. ಆದರೂ ಕೂಡ ವಸಿಷ್ಠರು ಅವನ ಮೇಲೆ ಸೇಡುತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ.
ವಾಲ್ಮೀಕೀ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ ಅನಂತರ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಹಾನ್ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ತೊಡಗಿದನು ಮತ್ತು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಅವನ ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸಿನ ಪ್ರತಾಪದಿಂದ ಕ್ರಮಶಃ ರಾಜರ್ಷಿ ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಯ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯಾದನು. ದೇವತೆಗಳ ಒತ್ತಾಯದಿಂದ ಕ್ಷಮಾಶೀಲ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರೂ ಕೂಡ ಅವರನ್ನು ‘ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ’ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ
‘ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೋಪಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯಮುತ್ತಮಮ್ । ಪೂಜಯಾಮಾಸ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಂ ವಸಿಷ್ಠಂ ಜಪತಾಂ ವರಮ್ ॥’
(ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣ - 1/65/27)
ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೂ ಕೂಡ ಉತ್ತಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪದವನ್ನು ಪಡೆದು ಮಂತ್ರ-ಜಪ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಶ್ರೀವಸಿಷ್ಠರ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆರ್ಜವಮ್’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ಸರಳವಾಗಿಡುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ - ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ದುರಾಗ್ರಹ ಮತ್ತು ವಕ್ರತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು; ಹೇಗೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾವವಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕಟಮಾಡುವುದು; ಇದಲ್ಲದೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಕ್ರತೆ ಇರಿಸದಿರುವುದು ಇವೆಲ್ಲವು ಆರ್ಜವದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆಸ್ತಿಕ್ಯಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಆಸ್ತಿಕ್ಯಮ್’ ಪದವು ಆಸ್ತಿಕತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ವೇದ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ದೇವರು ಮತ್ತು ಪರಲೋಕ ಇವೆಲ್ಲದರ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವುದು; ವೇದ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮರ ವಚನಗಳನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಒಪ್ಪುವುದು ಮತ್ತು ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ದೃಢ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವುದು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆಸ್ತಿಕತೆಯ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ’ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ - ಅಧ್ಯಾಪನ ಮಾಡುವುದರ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದರ ಹೆಸರು ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಜ್ಞಾನಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಮತ್ತು ಮಹಾಪುರುಷರಿಂದ ಕೇಳಿರುವ ಸಾಧನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಹೆಸರು ‘ವಿಜ್ಞಾನ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇವೆಲ್ಲವುಗಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಅವರ ಸ್ವಭಾವವು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ವಾಗುತ್ತದೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಕಠಿಣತೆಯಾಗು ವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕವಾದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾದಿ ಬೇರೆ ವರ್ಣದವರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಅವುಗಳಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆದರೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಅವರಿಗಾಗಿ ಅವು ಪ್ರಯತ್ನ ಸಾಧ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮನುಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಕರ್ಮವು ಸ್ವಯಂ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿಸುವುದು, ಹಾಗೂ ಸ್ವಯಂ ದಾನ ಪಡೆಯುವುದು, ಸ್ವಯಂ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ದಾನ ಪಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ದಾನ ಕೊಡುವುದು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆರನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.* ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಶಮ, ದಮ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಾಮಾನ್ಯಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಕರ್ಮಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
* ಅಧ್ಯಾಪನಮಧ್ಯಯನಂ ಯಜನಂ ಯಾಜನಂ ತಥಾ । ದಾನಂ ಪ್ರತಿಗ್ರಹಂ ಚೈವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಮಕಲ್ಪಯತ್ ॥ (ಮನುಸ್ಮೃತಿ 1/88)
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಕರ್ಮಗಳು ಕೇವಲ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವಾಗಿವೆ; ಈ ಕಾರಣ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸ್ವಭಾವದೊಂದಿಗೆ ಇವುಗಳ ವಿಶೇಷ ಸಂಬಂಧವಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಗಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರಮಾಡಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ಮನುಸ್ಮೃತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವುಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-43)
ಶೌರ್ಯಂ ತೇಜೋ ಧೃತಿರ್ದಾಕ್ಷ್ಯಂ ಯುದ್ಧೇ ಚಾಪ್ಯಪಲಾಯನಮ್ ।
ದಾನಮೀಶ್ವರಭಾವಶ್ಚ ಕ್ಷಾತ್ರಂ ಕರ್ಮ ಸ್ವಭಾವಜಮ್ ॥
ಶೌರ್ಯಮ್ - ಶೂರತ್ವ, ತೇಜಃ - ತೇಜವು, ಧೃತಿಃ - ಧೈರ್ಯವು, ದಾಕ್ಷ್ಯಮ್ - ದಕ್ಷತೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯುದ್ಧೇ ಅಪಿ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಕಟ ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ, ಅಪಲಾಯನಮ್ - ಓಡಿಹೋಗದಿರುವುದು, ದಾನಮ್ - ದಾನವನ್ನು ಕೊಡುವುದು,
ಚ - ಮತ್ತು, ಈಶ್ವರಭಾವಃ - ಸ್ವಾಮಿಭಾವ (ಇವೆಲ್ಲವೂ), ಕ್ಷಾತ್ರಮ್ - ಕ್ಷತ್ರಿಯನ, ಸ್ವಭಾವಜಮ್- ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ,
ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ।। 43 ।।
ಶೌರ್ಯ, ವೀರತೆ, ತೇಜ, ಧೈರ್ಯ, ದಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಕಟ ಉಂಟಾದರೂ ಓಡಿಹೋಗದಿರುವುದು, ದಾನವನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಮತ್ತು ಸ್ವಾಮಿಭಾವ ಹೀಗೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ।। 43 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ಶೂರ-ವೀರತೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ಶತ್ರುವನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತವಾಗಿ ಎದುರಿಸಲು ಭಯಪಡದೇ ಇರುವುದು ಹಾಗೂ ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸದಾ ಕಾಲ ಉತ್ಸಾಹಿತನಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾಹಸಪೂರ್ವಕ ಗಂಭೀರತೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ‘ಶೂರ-ವೀರತೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಭೀಷ್ಮ ಪಿತಾಮಹರ ಜೀವನ ಇದಕ್ಕೆ ಜ್ವಲಂತ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.*
* ಬಾಲ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಚಿತ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದುವು. ಅವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕ್ಷತ್ರಿಯಶತ್ರು ಭಗವಾನ್ ಪರಶುರಾಮರಿಂದ ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿತಿದ್ದರು. ಯಾವ ಸಮಯ ಪರಶುರಾಮರು ಕಾಶಿರಾಜನ ಕನ್ಯೆ ಅಂಬೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಭೀಷ್ಮರ ಮೇಲೆ ತುಂಬಾ ಒತ್ತಡ ಹಾಕಿದರೋ ಆಗ ಅವರು ನಮ್ರತೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಸತ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು; ಆದರೆ ಯಾವಾಗ ಪರಶುರಾಮರು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಒಪ್ಪದಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತು ತುಂಬಾ ಗದರಿಸಿದಾಗ ಅವರು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟರು
ನ ಭಯಾನ್ನಾಪ್ಯನುಕ್ರೋಶಾನ್ನಾರ್ಥಲೋಭಾನ್ನ ಕಾಮ್ಯಯಾ । ಕ್ಷಾತ್ರಂ ಧರ್ಮಮಹಂ ಜಹ್ಯಾಮಿತಿ ಮೇ ವ್ರತಮಾಹಿತಮ್ ॥
ಯಚ್ಚಾಪಿ ಕತ್ಥಸೇ ರಾಮ ಬಹುಶಃ ಪರಿವತ್ಸರೇ ನಿರ್ಜಿತಾಃ । ಕ್ಷತ್ರಿಯಾ ಲೋಕೇ ಮಯೈಕೇನೇತಿ ತ್ಛುಣು ॥
ನ ತದಾ ಜಾತವಾನ್ ಭೀಷ್ಮಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯೋ ವಾಪಿ ಮದ್ವಿಧಃ । ಪಶ್ಚಾಜ್ಜಾತಾನಿ ತೇಜಾಂಸಿ ತೃಣೇಷು ಜ್ವಲಿಂತಂ ತ್ವಯಾ ॥
ವ್ಯಪನೇಷ್ಯಾಮಿ ತೇ ದರ್ಪಂ ಯುದ್ಧೇ ರಾಮ ನ ಸಂಶಯಃ ।
(ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ-178)
ಭಯ, ದಯಾ, ಧನದ ಲೋಭ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ನಾನು ಎಂದೂ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಾರೆನು. ಇದು ನಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ವ್ರತವಾಗಿದೆ. ಹೇ ಪರಶುರಾಮರೇ ! ನೀವು ಜನರ ಮುಂದೆ - ನಾನು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾಗಿಯೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ (ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಬಾರಿ) ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ತುಂಬಾ ಜಂಬಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವಿರಿ. ಅದರ ಕುರಿತು ಕೇಳಿರಿ - ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ ಅಥವಾ ಭೀಷ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಯಾವ ಕ್ಷತ್ರಿಯನೂ ಹುಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ನೀವು ಸಾಮಾನ್ಯರ ಮೇಲೆಯೇ ತಮ್ಮ ಪ್ರತಾಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದೀರಿ! ಕ್ಷತ್ರಿಯರಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ವಿಗಳಾದರೋ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಟರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಹೇ ಪರಶುರಾಮರೇ ! ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಚೂರಾಗಿಸಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ.
ಪರಶುರಾಮರು ಕುಪಿತರಾದರು, ಯುದ್ಧವು ಹತ್ತಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಅವ್ಯಾಹತ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರುದಿನಗಳವರೆಗೆ ಭಯಾನಕ ಯುದ್ಧ ಆಗುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು, ಆದರೆ ಪರಶುರಾಮರಿಂದ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಸೋಲಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ನಾರದಾದಿ ದೇವರ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮ ಜನನೀ ಗಂಗೆಯು ಪ್ರಕಟರಾಗಿ ಮಧ್ಯೆ ಪ್ರವೇಶಮಾಡಿದಾಗ ಹಾಗೂ ಪರಶುರಾಮರು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಬಿಟ್ಟಾಗಲೇ ಯುದ್ಧ ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಭೀಷ್ಮರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬೆನ್ನು ತೋರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮೊದಲು ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಿಲ್ಲ. (ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ-185).
ಮಹಾಭಾರತದ ಹದಿನೆಂಟು ದಿನಗಳ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಒಬ್ಬಂಟಿಗರಾದ ಭೀಷ್ಮರೇ ಕೌರವಪಕ್ಷದ ಸೇನಾಪತಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಉಳಿದ ಎಂಟು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಬದಲಾದರು.
ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರ ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಭೀಷ್ಮರು ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ‘ನಾನು ಕೃಷ್ಣನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಹಿಡಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಈ ಕಥೆಯು ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸೂರದಾಸರು ಭೀಷ್ಮಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ತುಂಬಾ ಸುಂದರವಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ
ಆಜ ಜೋ ಹರಿಹಿ ನ ಸಸ್ತ್ರ ಗಹಾಊಂ ತೌ ಲಾಜೌ ಗಂಗಾ ಜನನೀ ಕೋ, ಸಾಂತನು ಸುತ ನ ಕಹಾಂಊಂ ॥
ಸ್ಯಂದನ ಖಂಡಿ ಮಹಾರಥ ಖಂಡೌ, ಕಪಿಧ್ವಜ ಸಹಿತ ಡುಲಾಊಂ । ಇತೀ ನ ಕರೌ೦ ಸಪಥ ಮೋಹಿ ಹರಿ ಕೀ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಗತಿಹಿ ನ ಪಾಊಂ । ಪಾಂಡವದಲ ಸನಮುಖ ಹ್ವೈ ಧಾಊಂ, ಸರಿತಾ ರುಧಿರ ಬಹಾಊಂ । ಸೂರದಾಸ ರನಭೂಮಿ ವಿಜಯ ಬಿನ, ಜಿಯತ ನ ಪೀಠ ದಿಖಾಊಂ ॥
ಏನೇ ಇರಲಿ; ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದೆ ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಮೂರನೇ ದಿನ ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರು ಯಾವಾಗ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಚಂಡ ಸಂಗ್ರಾಮಗೈದರೋ ಆಗ ಭಗವಂತನು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಕುದುರೆಗಳ ವಾಘೆಯನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟು, ಸೂರ್ಯನ ಸಮಾನವಾದ ಪ್ರಭಾಯುಕ್ತ ತನ್ನ ಚಕ್ರವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತ ರಥದಿಂದ ನೆಗೆದನು.ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹಾಹಾಕಾರಗೈದರು. ಭಗವಂತನು ಪ್ರಳಯದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಭೀಷ್ಮರತ್ತ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿದನು. ಚಕ್ರವನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ತನ್ನತ್ತ ಬರುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಭೀಷ್ಮರು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕೂಡ ಹೆದರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವಿಚಲಿತ ಭಾವದಿಂದ ತನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನ ನಾರಾಚವನ್ನು ಧ್ವನಿಗೈದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಹೇ ದೇವ ದೇವಾ ! ಹೇ ಜಗನ್ನಿವಾಸ ! ಹೇ ಮಾಧವ ! ಹೇ ಚಕ್ರಪಾಣಿ ! ಆಗಮಿಸಬೇಕು, ನಾನು ನಿನಗೆ ಪ್ರಣಾಮಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಹೇ ಎಲ್ಲರ ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲನೇ ! ನನ್ನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥದಿಂದ ಕೆಡಹಿಬಿಡು. ಹೇ ಕೃಷ್ಣ ! ಇಂದು ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಸಾಯುವುದರಿಂದ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಶ್ರೇಯಸ್ಸುಂಟಾಗುವುದು. ಹೇ ಯದುನಾಥ ! ನೀನು ಸ್ವಯಂ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಓಡಿಬಂದೆ, ಇದರಿಂದ ನನ್ನ ಗೌರವವವು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು.
ಅರ್ಜುನನು ಓಡಿಹೋಗಿ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಭಗವಂತನ ಕಾಲು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು ಮತ್ತು ಹೇಗೋ ಅವನನ್ನು ಮರಳಿ ಕರಕೊಂಡು ಬಂದನು (ಮಹಾ - ಭೀಷ್ಮ - 59).
ಯುದ್ಧದ ಒಂಭತ್ತನೇ ದಿನದ ಮಾತು, ಭಗವಂತನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಭೀಷ್ಮರು ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಳಯದಂತೆ ಕೋಲಾಹಲ ಎಬ್ಬಿಸಿದರು. ಭಗವಂತನು ಕುದುರೆಗಳ ಲಗಾಮನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಚಾವಟಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಭೀಷ್ಮರ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದನು. ಭಗವಂತನ ತೇಜದಿಂದ ಹೆಜ್ಜೆ-ಹೆಜ್ಜೆಗೆ ಪೃಥ್ವಿಯು ನಡುಗಿದಂತಾಯಿತು, ಕೌರವ ಪಕ್ಷದ ವೀರರು ಗಾಬರಿಗೊಂಡರು ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮರು ಸತ್ತರು ! ಭೀಷ್ಮರು ಸತ್ತರು ! ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ಕೂಗಿಕೊಂಡರು. ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಎರಗುವ ಸಿಂಹದಂತೆ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಭೀಷ್ಮರು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ವಿಚಲಿತರಾಗದೆ ಅವರು ಧನುಷ್ಠಂಕಾರಗೈದು ಹೇಳಿದರು
ಏಹ್ಯೇಹಿ ಪುಂಡರೀಕಾಕ್ಷ ದೇವದೇವ ನಮೋಽಸ್ತು ತೇ । ಮಾಮದ್ಯ ಸಾತ್ತ್ವತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪಾತಯಸ್ವ ಮಹಾಹವೇ॥
ತ್ವಯಾ ಹಿ ದೇವ ಸಂಗ್ರಾಮೇ ಹತಸ್ಯಾಪಿ ಮಮಾನಘ । ಶ್ರೇಯ ಏವ ಪರಂ ಕೃಷ್ಣ ಲೋಕೇ ಭವತಿ ಸರ್ವತಃ॥
ಸಂಭಾವಿತೋಽಸ್ಮಿ ಗೋವಿಂದ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯೇನಾದ್ಯ ಸಂಯುಗೇ । ಪ್ರಹರಸ್ವ ಯಥೇಷ್ಟಂ ವೈ ದಾಸೋಽಸ್ಮಿ ತವ ಚಾನಘ॥
(ಮಹಾ - ಭೀಷ್ಮ - 106-64 - 66)
ಹೇ ಪುಂಡರೀಕಾಕ್ಷ ! ಹೇ ದೇವಾದೇವಾ ! ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರಗಳು. ಹೇ ಯಾದವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ! ಬಾ, ಬಾ, ಇಂದು ಈ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ವಧಿಸಿ ನನಗೆ ವೀರಗತಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸು. ಹೇ ಅನಘ ! ಹೇ ದೇವ ದೇವ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ! ಇಂದು ನಿನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಸಾಯುವುದರಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಉಂಟಾಗುವುದು. ಹೇ ಗೋವಿಂದ ! ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಈ ವ್ಯವಹಾರದ ಮೂಲಕ ಇಂದು ನಾನು ತ್ರಿಭುವನಗಳಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾಗಿಹೋದೆನು. ಹೇ ಪಾಪರಹಿತನೇ ! ನಾನು ನಿನ್ನ ದಾಸನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನೀನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಜೋರಾಗಿ ಪ್ರಹಾರಮಾಡಿಬಿಡು.
ಅರ್ಜುನನು ಓಡಿಹೋಗಿ ಭಗವಂತನ ಕೈಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ತಡೆಯದೆ ಅವನನ್ನು ತಳ್ಳಿ ಮುಂದುವರಿದನು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಸತ್ಯದ ಶಪಥಮಾಡಿ, ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆನೆಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿದಾಗ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು.
ಹತ್ತು ದಿನ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಭೀಷ್ಮರು ಮೃತ್ಯುವಿನ ವಿಚಾರ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ವಸುಗಳು ಭೀಷ್ಮರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು ಹೇ ತಾತ ! ‘ನೀನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುವುದೇ ನಮಗೆ ಮೆಚ್ಚಿಗೆಯಾಗಿದೆ.’ ಇದಾದನಂತರ ಶಿಖಂಡಿಯ ಇದಿರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡದಿರುವ ಕಾರಣ ಬಾಲಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಭೀಷ್ಮರು ಅರ್ಜುನನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಶರಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟರು. ಬೀಳುವಾಗ ಭೀಷ್ಮರು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ದಕ್ಷಿಣಾಯನದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಗಂಗಾಮಾತೆಯು ಮಹರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಹಂಸರೂಪದಿಂದ ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿದಳು. ಭೀಷ್ಮರು ಹೇಳಿದರು ನಾನು ಉತ್ತರಾಯಣಕ್ಕೆ ಸೂರ್ಯನು ಬರುವವರೆಗೆ ಜೀವಿತವಾಗಿದ್ದು ಮತ್ತೆ ಉಪಯುಕ್ತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗಮಾಡುವೆನು. ಭೀಷ್ಮರ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನ ಬಾಣಗಳು ನಾಟದೇ ಇರುವಂತಹ ಜಾಗವು ಎರಡಂಗುಲವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ (ಮಹಾ-ಭೀಷ್ಮ-119) ಕೇವಲ ಅವರ ತಲೆಮಾತ್ರ ಕೆಳಗೆ ನೇತಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ದಿಂಬು ಕೇಳಿದರು. ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಉತ್ತಮವಾದ ಕೋಮಲ ತಲೆದಿಂಬು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಓಡಿಬಂದರು. ಆಗ ಭೀಷ್ಮರು ನಗುತ್ತಾ ಹೇಳಿದರು-ವೀರರೇ! ಈ ದಿಂಬುಗಳು ವೀರಶಯ್ಯೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು-ಮಗೂ! ನನಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ದಿಂಬನ್ನು ಕೊಡು. ಅರ್ಜುನನು ಮೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ತಲೆಯ ಕೆಳಗಡೆ ನೆಟ್ಟು ಅವರ ತಲೆ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ಆ ಬಾಣಗಳು ತಲೆದಿಂಬಿನ ಕೆಲಸ ಪೂರೈಸಿದವು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭೀಷ್ಮರು ತುಂಬಾ ಪ್ರಸನ್ನರಾದರು.
‘ಏವಮೇವ ಮಹಾಬಾಹೋ ಧರ್ಮೇಷು ಪರಿತಿಷ್ಠತಾ ಸ್ವಪ್ತವ್ಯಂ ಕ್ಷತ್ರಿಯೇಣಾಜೌ ಶರತಲ್ಪಗತೇನ ವೈ॥’
(ಮಹಾ-ಭೀಷ್ಮ-120/49)
ಹೇ ಮಹಾಬಾಹೋ ! ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದೃಢತಾಪೂರ್ವಕ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಸಮಯ ಶರಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮಲಗಬೇಕು.
ಭೀಷ್ಮರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ಶರಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದರು. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕೀಳುವ ಕುಶಲ ಶಸ್ತ್ರವೈದ್ಯರನ್ನು ಕರೆಸಲಾಯಿತು, ಆಗ ಭೀಷ್ಮರು ಹೇಳಿದರು - ನನಗೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಪರಮಗತಿಯು ಸಿಕ್ಕಿಬಿಟ್ಟಿದೆ, ಈಗ ಈ ಚಿಕಿತ್ಸಕರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ ? (ಮಹಾ-ಭೀಷ್ಮ-120).
ಗಾಯಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಭೀಷ್ಮರಿಗೆ ತುಂಬಾ ನೋವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ತಣ್ಣೀರನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಜನರು ಬಿಂದಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ತಣ್ಣೀರನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಓಡಿಬಂದರು. ಭೀಷ್ಮರು ಹೇಳಿದರು - ನಾನು ಶರಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವೆನು ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಯಣದ ದಾರಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನೀವೆಲ್ಲ ನನಗಾಗಿ ಇದೇನನ್ನು ತಂದಿರುವಿರಿ ? ಕೊನೆಗೆ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳಿದರು-ಮಗೂ! ನನ್ನ ಬಾಯಿ ಒಣಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ನೀನು ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ! ನೀರು ಕುಡಿಸು ! ಅರ್ಜುನನು ರಥವನ್ನಡರಿ ಗಾಂಡೀವಕ್ಕೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ ಭೀಷ್ಮರ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿ ಪರ್ಜನ್ಯಾಸ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ತತ್ಕ್ಷಣ ಅಲ್ಲಿಂದ ಅಮೃತದಂತೆ ಸುಗಂಧಿತ, ಉತ್ತಮ ಜಲಧಾರೆ ಹೊರಟಿತು ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮರ ಬಾಯಲ್ಲಿ ಬೀಳತೊಡಗಿತು. ಭೀಷ್ಮರು ಆ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿದು ತೃಪ್ತರಾದರು (ಮಹಾ-ಭೀಷ್ಮ-121).
ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧ ಮುಗಿದನಂತರ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಭೀಷ್ಮರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಎಲ್ಲ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಬ್ರಹ್ಮವೇತ್ತರು, ಋಷಿ-ಮುನಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಭೀಷ್ಮರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಣಾಮಗೈದು - ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಭೀಷ್ಮರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು - ಉತ್ತರಾಯಣ ಬರುವುದರಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ತಡವಿದೆ; ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ನೀವು ಧರ್ಮಶಾಸದ ಯಾವ ಜ್ಞಾನ ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದಿರೋ, ಅದನ್ನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನ ಶೋಕವನ್ನು ದೂರಮಾಡಿರಿ. ಭೀಷ್ಮರು ಹೇಳಿದರು-ಪ್ರಭುವೇ! ನನ್ನ ಶರೀರವು ಬಾಣಗಳ ಗಾಯದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಚಂಚಲವಾಗಿದೆ, ಮಾತಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ, ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಮೂರ್ಛೆ ಬರುತ್ತಾ ಇದೆ, ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ಬದುಕಿದ್ದೇನೆ; ಮತ್ತೆ ಜಗದ್ಗುರುವಾದ ನಿನ್ನ ಎದಿರು, ಶಿಷ್ಯನಾದ ನಾನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಏನಾದರೂ ಹೇಳಿದರೆ ಅದೂ ಕೂಡ ಅವಿನಯವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ನನ್ನಿಂದ ಮಾತಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಕ್ಷಮಿಸು. ಪ್ರೇಮತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಗದ್ಗದಿತನಾಗಿ ಹೇಳಿದನು-ಭೀಷ್ಮರೇ! ನಿಮ್ಮ ಗ್ಲಾನಿ, ಮೂರ್ಛೇ ದಾಹ, ವ್ಯಥಾ, ಕ್ಷುಧಾಕ್ಲೇಶ ಮತ್ತು ಮೋಹ-ಎಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಈಗಲೇ ನಷ್ಟವಾಗುವವು; ನಿಮ್ಮ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಜ್ಞಾನದ ಸ್ಫುರಣೆ ಉಂಟಾದೀತು; ನಿಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಆಗಿ ಹೋಗುವುದು, ನಿಮ್ಮ ಮನುಸ್ಸು ಸದಾಕಾಲ ಸತ್ತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು; ನೀವು ಧರ್ಮ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ವಿದ್ಯೆಯ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವಿರೋ ಅದನ್ನೆ ನಿಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯು ಒದಗಿಸಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಪುನಃ ಹೇಳಿದನು-ನಾನು ಸ್ವಯಂ ಉಪದೇಶಮಾಡದೆ, ನನ್ನ ಭಕ್ತನ ಯಶ-ಕೀರ್ತಿ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಲಿ ಎಂಬುದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಭಗವತ್ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಭೀಷ್ಮರ ಶರೀರದ ಎಲ್ಲ ವೇದನೆಗಳು ಆಗಲೇ ನಷ್ಟವಾದವು; ಅವರ ಅಂತಃಕರಣ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು, ಬುದ್ಧಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಜಾಗ್ರತವಾಯಿತು. ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಅನುಭವ, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಭಗವದ್ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅಗಾಧ ಜ್ಞಾನೀ ಭೀಷ್ಮರು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಹತ್ತುದಿನಗಳವರೆಗೆ ರಣದಲ್ಲಿ ತರುಣ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಹೋರಾಡಿದ್ದರೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಧರ್ಮದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಶೋಕ-ಸಂತಪ್ತ ಹೃದಯವನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಿದರು (ಮಹಾ-ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಅನುಶಾಸನಪರ್ವ).
ಐವತ್ತೆಂಟು ದಿನಗಳು ಶರಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದನಂತರ ಸೂರ್ಯನು ಉತ್ತರಾಯಣಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಭೀಷ್ಮರು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಅವರು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದರು - ಹೇ ಭಗವನ್ ! ಹೇ ದೇವ ದೇವೇಶನೇ ! ಹೇ ಸುರಾಸುರರ ಮೂಲಕ ವಂದಿತನೇ ! ಹೇ ತ್ರಿಮಿಕ್ರಮನೇ !ಹೇ ಶಂಖ - ಚಕ್ರಗದಾಧಾರಿಯೇ ! ನಾನು ನಿನಗೆ ವಂದಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹೇ ವಾಸುದೇವನೇ ! ಹಿರಣ್ಯಾತ್ಮನೂ! ಪರಮಪುರುಷನೂ ! ಸವಿತೃವೂ ! ವಿರಾಟ್ಪುರುಷನೂ, ಜೀವರೂಪನೂ ! ಅಣುರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನೂ ! ಮತ್ತು ಸನಾತನನೂ ನೀನೇ ಆಗಿರುವೆ. ಹೇ ಪುಂಡರಿಕಾಕ್ಷ ! ಹೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ! ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸು. ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ ! ಹೇ ವೈಕುಂಠ ! ಹೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮಾ ! ಈಗ ನನಗೆ ಹೋಗಲು ಅಪ್ಪಣೆಯನ್ನು ಕೊಡು. ನಾನು ಮಂದಬುದ್ಧಿಯವನಾದ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ತುಂಬಾ ತಿಳಿಸಿ ಹೇಳಿದ್ದೆ
‘ಯತಃ ಕೃಷ್ಣಸ್ತತೋ ಧರ್ಮೋ ಯತೋ ಧರ್ಮಸ್ತತೋ ಜಯಃ’
ಎಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲೇ ಧರ್ಮವಿದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲೇ ವಿಜಯವಿದೆ; ಆದರೆ ಆ ಮೂರ್ಖನು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ನೀನೇ ಪುರಾಣ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದೀಯೇ, ನಾರಾಯಣನಾದ ನೀನೇ ಅವತರಿಸಿರುವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿತಿದ್ದೇನೆ.
‘ಸ ಮಾಂ ತ್ವಮನುಜಾನೀಹಿ ಕೃಷ್ಣ ಮೋಕ್ಷ್ಯೇ ಕಲೇವರಮ್ ತ್ವಯಾಹಂ ಸಮನುಜ್ಞಾತೋ ಗಚ್ಛೇಯಂ ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್ ॥’
(ಮಹಾ-ಅನು-167/45)
ಹೇ ಕೃಷ್ಣ! ‘ನಾನು ಶರೀರ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವಂತೆ ನೀನು ನನಗೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡು. ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ನಾನು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನು!’
ಭಗವಂತನು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನಿತ್ತನು, ಆಗ ಭೀಷ್ಮರು ಯೋಗದ ಮೂಲಕ ವಾಯುವನ್ನು ತಡೆದು ಕ್ರಮಶಃ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿಸತೊಡಗಿದರು. ಪ್ರಾಣವಾಯುವು ಯಾವ ಅಂಗವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತೋ ಆ ಅಂಗದ ಬಾಣಗಳು ಆಗಲೇ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದು - ಗಾಯಗಳು ತುಂಬಿರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮರ ಶರೀರದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಬಾಣಗಳು ಉದುರಿದವು, ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಗಾಯವೂ ಕೂಡ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣವು ಬ್ರಹ್ಮರಂಧ್ರವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋಯಿತು. ಬ್ರಹ್ಮರಂಧ್ರದಿಂದ ಹೊರಟ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ-ನೋಡುತ್ತ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಗುವುದನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ನೋಡಿದರು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ತೇಜಸ್ಸು ಯಾವುದರ ಹೆಸರಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆಯವರ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯಿಂದ ಎಂದೂ ವಿಮುಖನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ; ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಜನರು ಅನ್ಯಾಯದ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಹೆದರುತ್ತಾರೋ ಆ ಶಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು ತೇಜಸ್ಸಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಪ್ರತಾಪ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ಧೈರ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಸಂಕಟಗಳು ಉಪಸ್ಥಿತವಾದರೂ ಯುದ್ಧಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಭಾರೀ ಏಟು ತಗುಲಿದರೂ, ತನ್ನ ಪುತ್ರ-ಪೌತ್ರರು ಸತ್ತುಹೋದಾಗ, ಸರ್ವಸ್ವ ನಾಶವಾದಾಗ ಅಥವಾ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ವಿಪತ್ತುಗಳು ಬಂದು ಒದಗಿದರೂ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗದಿರುವುದು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ವಿಚಲಿತನಾಗದೆ ನ್ಯಾಯಾನುಕೂಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಲಗ್ನನಾಗಿರುವುದು-ಇದರ ಹೆಸರು ‘ಧೈರ್ಯ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದಕ್ಷತೆ’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪರಸ್ಪರ ಜಗಳಮಾಡುವವರ ನ್ಯಾಯ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಮಿತ್ರ-ಶತ್ರು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಸ್ಥರಲ್ಲಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವುದು ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ‘ಕುಶಲತೆ’ ಇದೆಯೋ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ದಕ್ಷತೆ’ಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಓಡದೇ ಇರುವುದು ಎಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಸಂಕಟವು ಒದಗಿದಾಗಲೂ ಕೂಡ ಬೆನ್ನು ತೋರಿಸದೆ ಇರುವುದು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ಎದುರಿಸಿ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳ ಪರಿವೆ ಇಲ್ಲದೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲುವುದೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಓಡದೇ ಇರುವುದಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ವೀರಬಾಲಕ ಅಭಿಮನ್ಯುವು ಆರು ಮಂದಿ ಮಹಾರಥಿಕರೊಂದಿಗೆ ಓರ್ವನೇ ಯುದ್ಧಮಾಡಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೆತ್ತನು ಆದರೆ ಶಸವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಿಲ್ಲ (ಮಹಾ-ದ್ರೋಣ-49/22) ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ವೀರರಜಪೂತರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತು ಹೋದರೂ ಶತ್ರುವಿಗೆ ಬೆನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬಂಟಿಗರಾಗಿ ಸಾವಿರಾರು ಸೈನಿಕರೊಡನೆ ಹೋರಾಡಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತೆರುತ್ತಿದ್ದರು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದಾನ ಕೊಡುವುದು’ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ತನ್ನ ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಉದಾರತೆಯಿಂದ ಯಥಾವಶ್ಯಕ ಯೋಗ್ಯಪಾತ್ರರಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು ದಾನ ಕೊಡುವು ದಾಗಿದೆ (17/20).
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ಈಶ್ವರಭಾವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಶಾಸನದ ಮೂಲಕ ಜನರನ್ನು ಅನ್ಯಾಯದ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ತಡೆದು ಸದಾಚಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಿಸುವುದು, ದುರಾಚಾರಿಗಳನ್ನು ದಂಡಿಸುವುದು, ಜನರಿಂದ ತನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯ ಮೂಲಕ ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಯ ಹಿತವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಪುತ್ರರಂತೆ ಅವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವುದು-ಇವೇ ‘ಈಶ್ವರಭಾವ’ವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ- ‘ಇವೆಲ್ಲವು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಮಿಶ್ರಿತ ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಕಠಿಣತೆಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಈ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಯಾವುದು ಧೃತಿ, ದಾನ ಮೊದಲಾದ ಸಾಮಾನ್ಯಧರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಧಿಕಾರವಿರುವ ಕಾರಣ ಅವು ಬೇರೆ ವರ್ಣದವರಿಗಾಗಿ ಅಧರ್ಮ ಅಥವಾ ಪರಧರ್ಮಗಳಲ್ಲ; ಆದರೆ ಇವು ಅವರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇವು ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಸಾಧ್ಯವಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮನುಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಪ್ರಜೆಯ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವುದು, ದಾನ ಕೊಡುವುದು, ಯಜ್ಞಮಾಡುವುದು, ವೇದಗಳ ಅಧ್ಯಾಯನಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗದೇ ಇರುವುದು ಇವನ್ನು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಕರ್ಮಗಳೆಂದು ಸಂಕ್ಷೇಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.* ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಬೇರೆಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿವೆ; ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
* ಪ್ರಜಾನಾಂ ರಕ್ಷಣಂ ದಾನಮಿಜ್ಯಾಧ್ಯಯನಮೇವ ಚ । ವಿಷಯೇಷ್ವಪ್ರಸಕ್ತಿಶ್ಚ ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ ಸಮಾಸತಃ ॥
(ಮನುಸ್ಮೃತಿ-1/89)
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಸ್ವಭಾವದೊಂದಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಂಬಂಧವಿರುವಂತಹ ಕರ್ಮಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಮನುಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿನ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಸ್ವಭಾವದೊಂದಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಂಬಂಧವುಳ್ಳ ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ, ದಾನ-ಇವೆರಡು ಕರ್ಮಗಳನ್ನಾದರೋ ಇಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅವರ ಬೇರೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವಲ್ಲದೆ ಯಾವ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕರ್ಮಗಳು ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಬೇರೆಡೆ ಕರ್ತವ್ಯ ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅವನ್ನೂ ಕೂಡ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-44)
ಕೃಷಿಗೌರಕ್ಷ್ಯವಾಣಿಜ್ಯಂ ವೈಶ್ಯಕರ್ಮ ಸ್ವಭಾವಜಮ್ ।
ಪರಿಚರ್ಯಾತ್ಮಕಂ ಕರ್ಮ ಶೂದ್ರಸ್ಯಾಪಿ ಸ್ವಭಾವಜಮ್ ॥
ಕೃಷಿಗೌರಕ್ಷ್ಯ, ವಾಣಿಜ್ಯಮ್ - ಕೃಷಿ, ಗೋಪಾಲನೆ, ಮತ್ತು ಕ್ರಯ - ವಿಕ್ರಯರೂಪವಾದ ಸತ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ (ಇವು), ವೈಶ್ಯಕರ್ಮ ಸ್ವಭಾವಜಮ್ - ವೈಶ್ಯರಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ (ಹಾಗೂ), ಶೂದ್ರಸ್ಯ, ಅಪಿ-ಶೂದ್ರನಿಗೂ ಕೂಡ, ಪರಿಚರ್ಯಾತ್ಮಕಮ್- ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು, ಸ್ವಭಾವಜಮ್ - ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ. ।। 44 ।।
ಕೃಷಿ, ಗೋಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಯ-ವಿಕ್ರಯರೂಪವಾದ ಸತ್ಯವ್ಯವಹಾರ - ಇವು ವೈಶ್ಯರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ಹಾಗೂ ಶೂದ್ರನಿಗೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ. ।। 44 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕೃಷಿ’ ಅಂದರೆ ವ್ಯವಸಾಯ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ನ್ಯಾಯಾನುಕೂಲ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತಿ, ಗೋದಿ, ರಾಗಿ, ಕಡಲೆ, ಹೆಸರು, ಭತ್ತ, ಜೋಳ, ಉದ್ದು, ಅರಸಿನ, ಧನಿಯಾ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಖಾದ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು, ಹತ್ತಿ, ಮತ್ತು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ದೇವತಾ, ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಪಶು ಮೊದಲಾದವರ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವಂತಹ ಬೇರೆ ಪವಿತ್ರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವುದರ ಹೆಸರು ‘ಕೃಷಿ’ಯಾಗಿದೆ, ಅಂದರೆ ವ್ಯವಸಾಯ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ಗೋ ಪಾಲನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ನಂದಾದಿ ಗೋಪರಂತೆ ಗೋವುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಕುವುದು; ಅವುಗಳನ್ನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮೇಯಿಸುವುದು, ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಯಥಾವಶ್ಯಕ ಮೇವು ಕೊಡುವುದು, ನೀರು ಕುಡಿಸುವುದು, ಹಾಗೂ ಹುಲಿಯೇ ಮುಂತಾದ ಹಿಂಸಕ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು; ಅವುಗಳಿಂದ ಹಾಲು, ಮೊಸರು, ತುಪ್ಪ ಮೊದಲಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿ ಆ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಜನರ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದು ಮತ್ತು ಅದರ ವಿನಿಮಯದಿಂದ ದೊರೆತ ಧನದಿಂದ ತಮ್ಮ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದ ಸಹಿತ ಆ ಗೋವುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ಸಾಕುವುದು ‘ಗೌರಕ್ಷ’ ಅಂದರೆ ಗೋಪಾಲನೆ ಯಾಗಿದೆ. ಪಶುಗಳಲ್ಲಿ ಗೋವು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರಿಗೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಉಪಕಾರಿ ಪಶುವೂ ಕೂಡ ಗೋವೇ ಆಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಶುಪಾಲನಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡದೆ ಅದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ‘ಗೌರಕ್ಷ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರ ಉಪಯೋಗೀ ಎಮ್ಮೆ, ಒಂಟೆ, ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ಆನೆ ಮೊದಲಾದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪಶುಗಳ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದೂ ಕೂಡ ವೈಶ್ಯರ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಗೋಪಾಲನೆಯು ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಗಿಂತ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಾಣಿಜ್ಯ’ ಅಂದರೆ ಕ್ರಯ-ವಿಕ್ರಯ ರೂಪೀ ಸತ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯರ ಮತ್ತು ದೇವತಾ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಮೊದಲಾದ ಬೇರೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬರುವಂತಹ ಸಮಸ್ತ ಪವಿತ್ರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಧರ್ಮಾನುಕೂಲವಾಗಿ ಖರೀದಿಸುವುದು ಮತ್ತ ಮಾರುವುದು ಹಾಗೂ ಆವಶ್ಯಕತಾನುಸಾರ ಅವುಗಳನ್ನು ಒಂದು ಜಾಗದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಜಾಗಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸಿ ಜನರ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ತಿಮಾಡುವುದು ‘ವಾಣಿಜ್ಯ’ ಅಂದರೆ ಕ್ರಯ-ವಿಕ್ರಯ ರೂಪೀ ವ್ಯವಹಾರವಾಗಿದೆ. ವಾಣಿಜ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಮಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸುವುದರಲ್ಲಿ- ಮಾರುವುದರಲ್ಲಿ ಅಳತೆ-ತೂಕ ಮತ್ತು ಎಣಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಕೊಡುವುದು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚುಪಡೆಯುವುದು; ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸಿ ಅಥವಾ ಒಂದು ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ವಸ್ತುವನ್ನು ಬೆರೆಸಿ, ಒಳ್ಳೆಯದರ ಬದಲಿಗೆ ಕೆಟ್ಟದನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಅಥವಾ ಕೆಟ್ಟದರ ಬದಲು ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು; ಲಾಭ, ಕಮಿಶನ್ ಮತ್ತು ದಲಾಲಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚೈಯಿಸಿ ಅದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆಕೊಡುವುದು; ಈ ರೀತಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಕಳ್ಳತನ ಮತ್ತು ಒತ್ತಾಯದ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಅನ್ಯಾಯಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಬೇರೆಯವರ ಸ್ವತ್ತನ್ನು ಎತ್ತಿಹಾಕುವುದು-ಇವೆಲ್ಲವೂ ವಾಣಿಜ್ಯದ ದೋಷಗಳಾಗಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲ ದೋಷಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಯಾವ ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತ ಪವಿತ್ರ ವಸ್ತಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮಾರುವುದು-ಇದೇ ಕ್ರಯ ವಿಕ್ರಯ ರೂಪೀ ಸತ್ಯ ವ್ಯವಹಾರವಾಗಿದೆ. ತುಲಾಧಾರನು ಈ ವ್ಯವಹಾರದಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದನು.*
* ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ತುಲಾಧಾರನೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಓರ್ವ ವೈಶ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರಿಯಿದ್ದನು. ಅವನು ಮಹಾ ತಪಸ್ವೀ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದನು. ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಸತ್ಯದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಕ್ರಯ ವಿಕ್ರಯರೂಪೀ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು.
ಜಾಜಲಿ ಹೆಸರಿನ ಓರ್ವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸಮುದ್ರತಟದಲ್ಲಿ ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಜಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಗೂಡುಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದವು; ಇದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ತಪಸ್ಸಿನ ಬಗ್ಗೆ ಗರ್ವ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆಗ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಳಿ ಬಂತು-‘ಹೇ ಜಾಜಲಿ ! ನೀನು ತುಲಾಧಾರನಂತೆ ಧಾರ್ಮಿಕನಲ್ಲ, ಅವರು ನಿನ್ನಂತೆ ಗರ್ವಪಡುವುದಿಲ್ಲ’. ಜಾಜಲಿ ಕಾಶಿಗೆ ಬಂದು ನೋಡಿದರು-ತುಲಾಧಾರನು ಫಲಗಳು, ಮೂಲಗಳು, ಮಸಾಲೆಸಾಮಾನು, ತುಪ್ಪ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಮಾರುತ್ತಿದ್ದನು. ತುಲಾಧಾರನು ಸ್ವಾಗತ, ಸತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಪ್ರಣಾಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಜಾಜಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೇಳಿದನು - ‘ನೀವು ಸಮುದ್ರ ತೀರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ್ದೀರಿ. ನಿಮ್ಮ ತಲೆಯ ಜಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮೊಟ್ಟೆಯಿಟ್ಟು ಮರಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದವು, ಇದರಿಂದ ನಿಮಗೆ ಗರ್ವ ಉಂಟಾಯಿತು ಮತ್ತು ಈಗ ನೀವು ಆಕಾಶವಾಣಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವಿರಿ. ಹೇಳಿರಿ ! ನಾನು ನಿಮಗೆ ಏನು ಸೇವೆ ಮಾಡಲಿ? ತುಲಾಧಾರನ ಇಂತಹ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೋಡಿ ಜಾಜಲಿಗೆ ತುಂಬಾ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಯಿತು. ಜಾಜಲಿಯು ತುಲಾಧಾರನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದನು, ಆಗ ಅವನು ಧರ್ಮದ ಬಹಳ ಸುಂದರ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಜಾಜಲಿಯು ತುಲಾಧಾರನ ಮುಖದಿಂದ ಧರ್ಮದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡು ತುಂಬಾ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡನು. ಮಹಾಭಾರತ ಶಾಂತಿಪರ್ವದಲ್ಲಿ 261 ರಿಂದ 264 ಅಧ್ಯಾಯಗಳವರೆಗೆ ಇದರ ಸುಂದರ ಕಥೆ ಇದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇವು ವೈಶ್ಯರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಿವೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ವೈಶ್ಯರ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ತಮೋಮಿಶ್ರಿತ ರಜೋಗುಣ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಸ್ವಭಾವವು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕಠಿಣತೆ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮನುಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲದೆ ಯಜ್ಞ, ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ದಾನ ಹಾಗೂ ಬಡ್ಡಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು - ಇವು ನಾಲ್ಕು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವೈಶ್ಯರಿಗಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ;* ಇಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ವರ್ಣನೆ ಏಕೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ವೈಶ್ಯರ ಸ್ವಭಾವದೊಂದಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಂಬಂಧವಿರುವಂತಹ ಕರ್ಮಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಯಜ್ಞಾದಿ ಶುಭಕರ್ಮಗಳು ದ್ವಿಜಮಾತ್ರರ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಅವರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬಡ್ಡಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ವೈಶ್ಯರ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಕರ್ಮಗಳಿಗಿಂತ ಕೆಳಗಿನದೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದನ್ನೂ ಕೂಡ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಶಮ, ದಮಾದಿ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಯಾವ ಮುಕ್ತಿಯ ಸಾಧನಗಳಿವೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಧಿಕಾರವಿರುವ ಕಾರಣ ಅವು ವೈಶ್ಯರ ಸ್ವಧರ್ಮದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವೈಶ್ಯರಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಗಣನೆ ಮಾಡಿಲ್ಲ.
* ಪಶೂನಾಂ ರಕ್ಷಣಂ ದಾನಮಿಜ್ಯಾಧ್ಯಯನಮೇವ ಚ । ವಣಿಕ್ಪಥಂ ಕುಸೀದಂ ಚ ವೈಶ್ಯಸ್ಯ ಕೃಷಿಮೇವ ಚ ॥
(ಮನುಸ್ಮೃತಿ - 1/90)
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪರಿಚರ್ಯಾತ್ಮಕಮ್’ ಅಂದರೆ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ದ್ವಿಜಾತಿ ವರ್ಣದವರ ಅರ್ಥಾತ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವೈಶ್ಯರ ದಾಸ್ಯವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಇರುವುದು; ಅವರ ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು; ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನೀರು ತುಂಬುವುದು, ಸ್ನಾನಮಾಡಿಸುವುದು, ಅವರ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಡುವುದು, ದೈನಿಕ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದು, ಅವರ ಪಶುಗಳನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು, ಅವರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಬಟ್ಟೆ ತೊಳೆಯುವುದು, ಕ್ಷೌರಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಮುಂತಾದ ಎಷ್ಟು ಸೇವಾ ಕಾರ್ಯಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡಿ ಅವರನ್ನೂ ಸಂತುಷ್ಟವಾಗಿ ಇಡುವುದು ಅಥವಾ ಎಲ್ಲರ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವಂತಹ ಶಿಲ್ಪಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ ಅವುಗಳಿಂದ ಅವರ ಸೇವೆ ಮಾಡಿ ತಮ್ಮ ಜೀವನ ನಡೆಸುವುದು-ಇವೆಲ್ಲವೂ ‘ಪರಿಚರ್ಯಾತ್ಮಕಮ್’ ಅಂದರೆ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣದವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದು ಶೂದ್ರರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು? ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಶೂದ್ರರ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ರಜೋಮಿಶ್ರಿತ ತಮೋಗುಣವು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸೇವೆಯ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕರ್ಮಗಳು ಅವರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಆದುದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕಠಿಣತೆ ಅನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ಯ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಹೇಗೆ ಬೇರೆ ವರ್ಣದವರಿಗಾಗಿ ಅವರಿಗನುಕೂಲ ಬೇರೆ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೋ, ಇದೇ ರೀತಿ ಶೂದ್ರರಿಗಾಗಿಯೂ ಸೇವಾರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಜೊತೆಗೆ-ಶೂದ್ರರಿಗೆ ಕೇವಲ ಸೇವಾರೂಪೀ ಒಂದೇ ಕರ್ಮವು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ.* ಮತ್ತು ಅದೇ ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಇದರ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಸರಳವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.+
* ‘ಏಕಮೇವ ತು ಶೂದ್ರಸ್ಯ ಪ್ರಭುಃ ಕರ್ಮ ಸಮಾದಿಶತ್ ಏತೇಷಾಮೇವ ವರ್ಣಾನಾಂ ಶುಶ್ರೂಷಾಮನಸೂಯಯಾ ॥’
(ಮನುಸ್ಮೃತಿ - 1/91)
ಭಗವಂತನು ಶೂದ್ರರಿಗೆ ‘ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ದ್ವಿಜ ವರ್ಣದವರ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು’ ಕೇವಲ ಒಂದೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.
+ ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ‘ವರ್ಣ ವಿಭಾಗವು ಉಚ್ಚ ವರ್ಣೀಯ ಅಧಿಕಾರಾರೂಢ ಜನರ ಸ್ವಾರ್ಥಪೂರ್ಣ ರಚನೆಯಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಗಮನಕೊಟ್ಟು ನೋಡಿದಾಗ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ - ಸಮಾಜರೂಪೀ ಶರೀರದ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ವರ್ಣಧರ್ಮವು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಮನುಷ್ಯರ ರಚನೆ ಅಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ. ವರ್ಣಧರ್ಮವು ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕ ರಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನೇ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ - ‘ಚಾತುರ್ವಣ್ಯಂ ಮಯಾ ಸೃಷ್ಟಂ ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಶಃ ’ (4/13)
ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ವಿಭಾಗದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರ)ಗಳು ನನ್ನ ಮೂಲಕವೇ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಭಾರತದ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ಪ್ರಾಪ್ತ ತ್ರಿಕಾಲಜ್ಞ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕ ನಿರ್ಮಿತ ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರೂಪದಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಇದೇ ಸತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಸಮಾಜ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ, ಶಾಂತ, ಶೀಲಮಯ, ಸುಖೀ, ಕರ್ಮ ಪ್ರವಣ (ದಕ್ಷ) ಸ್ವಾರ್ಥದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶೂನ್ಯ ಶ್ರೇಯಃಪ್ರದ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷಿತಗೊಳಿಸಿದರು. ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಗಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರ ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗವು ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗ ಉಳಿಯಿತು ಮತ್ತು ಉಳಿದುಕೊಂಡಿವೆ. ಆದರೂ ಈ ಋಷಿಗಳ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅವು ಯಾವ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಳಿದವೋ ಹಾಗೆ ಬೇರೆಲ್ಲಿಯೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ.
ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಹಾಗೂ ಸಮಾಜ ಜೀವನವನ್ನು ಸುಖಿಯಾಗಿಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲಿ ಸಮಾಜ ಜೀವನ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಡೆ-ತಡೆ ಉಂಟಾದಾಗ, ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನದ ಮೂಲಕ ಆ ತಡೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಕರ್ಮಪ್ರವಾಹದ ಸುಳಿಯನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ, ಉದ್ವಸ್ತವಾದುದನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ-ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸಂಕಟ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದಾಗ ಸಮುಚಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪರಿಷ್ಕೃತ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಲ ಮಸ್ತಿಷ್ಕದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಧರ್ಮದ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಸಮಾಜವನ್ನು ಭೌತಿಕ ಆಕ್ರಮಣದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬಾಹುಬಲದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಮಸ್ತಿಷ್ಕ ಮತ್ತು ಬಾಹುಗಳ ಯಥಾಯೋಗ್ಯರೀತಿಯಿಂದ ಪೋಷಣೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಧನದ ಮತ್ತು ಅನ್ನದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಪೂರೈಸಲು ಶಾರೀರಿಕ ಪರಿಶ್ರಮದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ.
ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಾಜ ಶರೀರದ ಮಸ್ತಿಷ್ಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಬಾಹುಗಳು ಕ್ಷತ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಊರು (ತೊಡೆಗಳು) ವೈಶ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಕಾಲುಗಳು ಶೂದ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಾಲ್ಕೂ ಒಂದೇ ಸಮಾಜ ಶರೀರದ ನಾಲ್ಕು ಆವಶ್ಯಕ ಅಂಗಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತ ಮತ್ತು ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ. ತಿರಸ್ಕಾರ ಅಥವಾ ಅಪಮಾನದ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾರನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇವರಲ್ಲಿ ಮೇಲು-ಕೀಳು ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕ್ಕನುಸಾರ ನಾಲ್ಕೂ ದೊಡ್ಡವುಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಜ್ಞಾನಬಲದಿಂದ, ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಬಾಹುಬಲದಿಂದ, ವೈಶ್ಯನು ಧನಬಲದಿಂದ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರನು ಜನಬಲ ಅಥವಾ ಶ್ರಮಬಲದಿಂದ ದೊಡ್ಡವರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ನಾಲ್ವರ ಪೂರ್ಣ ಉಪಯೋಗವೂ ಇದೆ. ಇವರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ಓರ್ವ ಭಗವಂತನ ಶರೀರದಿಂದಲೇ ಆಗಿದೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಭಗವಂತನ ಶ್ರೀಮುಖದಿಂದ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಬಾಹುಗಳಿಂದ, ವೈಶ್ಯರು ತೊಡೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರು ಚರಣಗಳಿಂದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.
‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಸ್ಯ ಮುಖಮಾಸೀದ್ ಬಾಹೂ ರಾಜನ್ಯಃ ಕೃತಃ ಊರು ತದಸ್ಯ ಯದ್ ವೈಶ್ಯಃ ಪದ್ಭ್ಯಾಂ ಶೂದ್ರೋ ಅಜಾಯತ ॥’
(ಋಗ್ವೇದ - 10/90/12)
ಅಂದರೆ ಇವರ ಈ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಬಲವಾದರೋ ಸ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿ ಸ್ವಯಂ ಮೇಲೇಳಲೂ ಅಲ್ಲ. ಸಮಾಜ ಶರೀರದ ಆವಶ್ಯಕ ಅಂಗಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಯೋಗ್ಯತಾನುಸಾರ ಕರ್ಮವಿಭಾಗವಿದೆ. ಮತ್ತು ಇದು ಕೇವಲ ಧರ್ಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಮೇಲು-ಕೀಳು ಭಾವವಿಲ್ಲದೆ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಕರ್ಮ-ವಿಭಾಗವಿರುವ ಕಾರಣವೇ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶಕ್ತಿಯ ಸಾಮಂಜಸ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಯಾರೂ ಯಾರನ್ನೂ ಕೂಡ ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಲಾರರು, ಯಾರೂ ನ್ಯಾಯವಾದ ಅಧಿಕಾರದ ಮೇಲೆ ಆಘಾತ ಮಾಡಲಾರರು. ಈ ಕರ್ಮವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಾಧಿಕಾರದ ಸುದೃಢ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರಚಿತವಾದ ಇದರಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಯ ಸಾಮಂಜಸ್ಯವು ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಇರುವಂತೆ ಈ ವರ್ಣಧರ್ಮವು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನು ಮತ್ತು ಧರ್ಮ ನಿರ್ಮಾತಾ ಋಷಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವರ್ಣದವರ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿರ್ದೇಶನಮಾಡಿ ಎಲ್ಲರಿಗೆ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪೂರ್ತಿಪಾಲನೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಶಕ್ತಿಯ ಸಾಮಂಜಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ತಡೆಯುಂಟಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.
ಯುರೋಪ್ ಮೊದಲಾದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಮನುಷ್ಯ - ಸಮಾಜದ ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗಗಳಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ನಿಯಮಗಳು ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಶಕ್ತಿ ಸಾಮಂಜಸ್ಯ ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಎಂದೋ ಜ್ಞಾನಬಲವು ಸೈನಿಕಬಲವನ್ನು ತುಳಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಎಂದೋ ಜನಬಲವು ಧನಬಲವನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತೀಯ ವರ್ಣವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೀಗಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕರ್ಮಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ.
ಋಷಿಸೇವಿತ ವರ್ಣಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಸ್ಥಾನವು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ, ಅವನಿಂದ ಸಮಾಜ ಧರ್ಮವು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆ. ಅವನಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಧಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಗುರು ಮತ್ತು ಪಥಪ್ರದರ್ಶಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಆದರೆ ಅವನು ಧನ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ದಂಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಭೋಗ-ವಿಲಾಸದಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ವಾರ್ಥವಾದರೋ ಅವನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಧನೈಶ್ವರ್ಯವನ್ನು, ಅಧಿಕಾರ ಗೌರವವನ್ನು ಧೂಳಿಗೆ ಸಮಾನವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನು ಫಲ-ಮೂಲಗಳಿಂದ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುತ್ತಾ ಪಟ್ಟಣದಿಂದ ದೂರ ವನದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ತಪಸ್ಸು, ಧರ್ಮ-ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಾರ್ಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಶಮ, ದಮ, ತಿತಿಕ್ಷಾ, ಕ್ಷಮೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿಕೊಂಡು ಮಹಾನ್ ತಪೋಬಲದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ದುಲರ್ಭವಾದ ಜ್ಞಾನನೇತ್ರ ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ಜ್ಞಾನದ ದಿವ್ಯ ಜ್ಯೋತಿಯಿಂದ ಸತ್ಯದ ದರ್ಶನಮಾಡಿ ಆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾರ್ಥವಿಲ್ಲದೆ, ಸದಾಚಾರ ಪರಾಯಣ, ಸಾಧು-ಸ್ವಭಾವದ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರ ಬದಲಾಗಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸಮಾಜವು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಏನಾದರೂ ಕೊಟ್ಟರೆ ಅಥವಾ ಭಿಕ್ಷೆಯಿಂದ ಏನು ಸಿಗುತ್ತದೋ ಅದರಲ್ಲಿಯೇ ಅವನು ಸಾದಾತನದಿಂದ ತನ್ನ ಜೀವನಯಾತ್ರೆ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನ ಜೀವನದ ಧರ್ಮಮಯ ಆದರ್ಶವಾಗಿದೆ.
ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ಶಾಸನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಪರಾಧಿಗಳಿಗೆ ದಂಡ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರಿಗಳಿಗೆ ಪುರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ದಂಡಬಲದಿಂದ ದುಷ್ಟರು ತಲೆ ಎತ್ತದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ಹಾಗೂ ಸಮಾಜವನ್ನು ದುರಾಚಾರಿಗಳಿಂದ, ಕಳ್ಳರಿಂದ ದರೋಡೆಕೋರರಿಂದ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ದಂಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಆದರೆ ಕಾನೂನಿನ ರಚನೆ ಸ್ವತಃ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ರಚಿಸಿದ ಕಾನೂನಿಗನುಸಾರವೇ ಅವನು ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ರಚಿತ ಕಾನೂನಿನಂತೆಯೇ ಅವನು ಪ್ರಜೆಯಿಂದ ಸುಂಕವನ್ನು ವಸೂಲಿಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ಕಾನೂನಿನಂತೆ ಪ್ರಜಾಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪೂರ್ವಕ ಖರ್ಚುಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾನೂನಿನ ರಚನೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಧನದ ಭಂಡಾರ ವೈಶ್ಯನ ಬಳಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದರೋ ಕೇವಲ ವಿಧಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಕ ಮಾತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಧನದ ಮೂಲ ವಾಣಿಜ್ಯ, ಪಶು ಮತ್ತು ಕೃಷಿ (ಅನ್ನ) ವೈಶ್ಯನ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆ. ವೈಶ್ಯನು ಧನವನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಬಲದಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಿತನಾಗಿ ಧನವನ್ನು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಅದರ ವಿಧಾನದಂತೆ ಖರ್ಚುಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶಾಸನದ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಅಧಿಕಾರವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಅದರ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಅವನ ವಾಣಿಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ವಾರ್ಥವಶರಾಗಿ ಅವನ ಧನವನ್ನು ಎಂದೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಜ್ಞಾನ ಬಲ ಮತ್ತು ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಉತ್ತಮರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ನಡೆಸುವಂತೆ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಮನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಸಂತೋಷವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಕೂಡ ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ಹಿತವಿದೆ. ಅವನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ರಾಜನಿಗೆ ಕರವನ್ನು (ಟ್ಯಾಕ್ಸ್)ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ವಿಧಿವತ್ ಆದರಪೂರ್ವಕ ಶೂದ್ರನಿಗೆ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಅನ್ನ-ವಸ್ತ್ರಾದಿಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.
ಈಗ ಶೂದ್ರನುಳಿದನು, ಶೂದ್ರನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಶೂದ್ರನಲ್ಲಿ ಶಾರೀರಿಕ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಬಲವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಮಾನಸಿಕ ಶಕ್ತಿಯು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಿಮೆ ಇದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶಾರೀರಿಕ ಶ್ರಮವೇ ಅವನ ಪಾಲಿನಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಸಮಾಜಕ್ಕಾಗಿ ಶಾರೀರಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ತುಂಬಾ ಇದೆ. ಆದರೆ ಇವನ ಶಾರೀರಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ಬೆಲೆಯು ಯಾರಿಂದಲೂ ಕಡಿಮೆ ಇಲ್ಲ. ಶೂದ್ರನ ಜನಬಲದ ಮೇಲೆಯೇ ಮೂರೂ ವರ್ಣದವರ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ, ಅದೇ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಕಾಲುಗಳ ಬಲದಿಂದಲೇ ಶರೀರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶೂದ್ರನನ್ನು ಮೂರೂ ವರ್ಣದವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯ ಅಂಗವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅವನ ಶ್ರಮದ ಬದಲಿಗೆ ವೈಶ್ಯನು ಧಾರಾಳವಾಗಿ ಧನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಅವನ ಧನ-ಜನರ ರಕ್ಷಣೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಅವನಿಗೆ ಧರ್ಮದ, ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಾರ್ಥ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಯಾವ ವರ್ಣವೂ ಶೂದ್ರನ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ವಾರ್ಥವಶ ಅವನಿಗೆ ಪಾರಿಶ್ರಮಿಕವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಕೀಳು ಎಂದು ತಿಳಿದು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ದುರ್ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸತ್ತ್ವವನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಯಾರೂ ಯಾರ ಮೇಲೂ ಉಪಕಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೂ ಎಲ್ಲರೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರು ತಮ್ಮ ಉನ್ನತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಅವನ ಉನ್ನತಿಯನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಉನ್ನತಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅವನ ಅವನತಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅವನತಿಯನ್ನೂ ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಜನಬಲಯುಕ್ತ ಶೂದ್ರನು ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ನಾಲ್ಪರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಯಾರಿಂದಲೂ ಮೋಸಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಯಾರಿಂದಲೂ ಅಪಮಾನಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಒಂದೇ ಮನೆಯ ನಾಲ್ವರು ಅಣ್ಣ-ತಮ್ಮಂದಿರಂತೆ ಒಂದೇ ಮನೆಯ ಸಮ್ಮಿಲಿತ ಉನ್ನತಿಗಾಗಿ ನಾಲ್ವರೂ ಸಹೋದರರು ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯತೆಗನುಸಾರ ಹಂಚಲ್ಪಟ್ಟ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಆವಶ್ಯಕ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಇವು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಧರ್ಮಸ್ಥಾಪನೆಯ ಮೂಲಕ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಬಾಹುಬಲದ ಮೂಲಕ, ವೈಶ್ಯರು ಧನಬಲದ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರು ಶಾರೀರಿಕ ಶ್ರಮಬಲದ ಮೂಲಕ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಮಾಜದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಮೇಲು-ಕೀಳು ಭಾವವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಂದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅವರ ಶಕ್ತಿಯ ಔಚಿತ್ಯ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವು ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಬಲಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ವರ್ಣಧರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.
ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದ ವಿಭಾಗದಿಂದಲೇ ವರ್ಣವಿಭಾಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಮನಬಂದಂತಹ ಕರ್ಮದಿಂದ ವರ್ಣವು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇದರ ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ವರ್ಣದ ಮೂಲವು ಜನ್ಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವು ಅದರ ಸ್ವರೂಪದ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಎರಡೂ ವರ್ಣದಲ್ಲಿ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಕರ್ಮದಿಂದ ವರ್ಣವನ್ನು ಒಪ್ಪುವವರು ವಸ್ತುತಃ ವರ್ಣವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ವರ್ಣವು ಒಂದು ವೇಳೆ ಕರ್ಮದ ಮೇಲೆಯೇ ಒಪ್ಪುವುದಾದರೆ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ವರ್ಣವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಬೇಕಾದೀತು ಎಂಬುದು ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಾದರೋ ಯಾವ ಶೃಂಖಲೆಯು ಅಥವಾ ನಿಯಮವೂ ಉಳಿಯಲಾರದು. ಸರ್ವಥಾ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹರಡಿಹೋದೀತು. ಆದರೆ ಭಾರತೀಯ ವರ್ಣಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ವಿಷಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ವರ್ಣವನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದಾದರೆ ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಚಿತ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನ ಪೂರ್ವಕೃತ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವೇ ಅವನ ಜನ್ಮವು ವಿಭಿನ್ನ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಯಾರ ಜನ್ಮವು ಯಾವ ವರ್ಣದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೋ ಅವನು ಅದೇ ವರ್ಣದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಅದೇ ಅವನ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತ ಸತ್ತುಹೋಗುವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸೆಂದು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ಸ್ವಧರ್ಮೇ ನಿಧನಂ ಶ್ರೇಯಃ’. ಜೊತೆಗೆ ಪರಧರ್ಮವನ್ನು ‘ಭಯಾವಹ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣದವರ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಯಿಂದಲೇ ಸಾಮಾಜಿಕಶಕ್ತಿ - ಸಾಮಂಜಸ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಗಲೇ ಸಮಾಜ - ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಉನ್ನತಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಧರ್ಮದ ತ್ಯಾಗ ಹಾಗೂ ಪರಧರ್ಮದ ಸ್ವೀಕಾರವು ವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ ಎರಡಕ್ಕೂ ಹಾನಿಕಾರಕವಾಗಿದೆ. ವಿಭಿನ್ನ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಆರ್ಯಜಾತಿಯ ಈ ವರ್ಣವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಇದು ಬೇಸರದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಇಂದು ಯಾವುದೇ ವರ್ಣವು ತಮ್ಮ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಆರೂಢವಾಗಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರೂ ಮನಬಂದಂತೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಲು ತೊಡಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಕೆಟ್ಟ ಫಲವೂ ಕೂಡ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾ ಇದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ ಈಗ ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ - ಈ ಮಾತನ್ನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-45)
ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಕರ್ಮಣ್ಯಭಿರತಃ ಸಂಸಿದ್ಧಿಂ ಲಭತೇ ನರಃ ।
ಸ್ವಕರ್ಮನಿರತಃ ಸಿದ್ಧಿಂ ಯಥಾ ವಿಂದತಿ ಛೃಣು ॥
ಸ್ವೇ, ಸ್ವೇ - ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ, ಕರ್ಮಣಿ - ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಅಭಿರತಃ - ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತೊಡಗಿರುವ,
ನರಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಸಂಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು, ಲಭತೇ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಸ್ವಕರ್ಮನಿರತಃ- ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು, ಯಥಾ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಿ,
ಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು, ವಿಂದತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆಂಬ, ತತ್ - ಆ ವಿಧಿಯನ್ನು (ನೀನು), ಶೃಣು - ಕೇಳು. ।। 45 ।।
ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕರ್ಮಗೈದು ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಆ ವಿಧಿಯನ್ನು ನೀನು ಕೇಳು. ।। 45 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವೇ’ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ‘ಸಂಸಿದ್ಧಿಮ್’ ಪದವು ಯಾವ ಸಿದ್ಧಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವೇ’ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು-ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೇ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಪರಮಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್- ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ತನ್ನ ಶಮ, ದಮಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ, ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಶೂರ-ವೀರತೆ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ದಾನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ವೈಶ್ಯನಿಗೆ ಕೃಷಿ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಯಾವ ಫಲವು ಸಿಗುತ್ತದೋ, ಅದೇ ಫಲವು ಶೂದ್ರನಿಗೆ ಸೇವಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಅದೇ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ; ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಒಂದು ವರ್ಣದವರು ಇನ್ನೊಂದು ವರ್ಣದವರ ಕರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ.
‘ಸಂಸಿದ್ಧಿಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿರೂಪೀ ಸಿದ್ಧಿಯ ಅಥವಾ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅಥವಾ ಅಣಿಮಾದಿ ಸಿದ್ಧಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿಲ್ಲ. ಇದು - ಯಾವುದನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಪರಮಗತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಶಾಶ್ವತಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಪರಮಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಾಣಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಆ ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನವೂ ಇದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅದರ ಫಲವು ಪರಮಗತಿಯಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯದೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ನರಃ’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ‘ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ’-ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ನರಃ’ ಪದವು ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣದವರಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ವರ್ಣದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ‘ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ’ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರಿಗೆ ಮೋಕ್ಷ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ-ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ, ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ವರ್ಣಾಶ್ರಮೋಚಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲನು (18/56) ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾ ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ವಿಧಿಯನ್ನು ನೀನು ಕೇಳು’- ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ - ‘ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು; ಇದರ ಕುರಿತು-ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಂತಹುದಾಗಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ಪರತೆಯಿಂದ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಈ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ನೀನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಕೇಳು.
(ಶ್ಲೋಕ-46)
ಯತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಭೂತಾನಾಂ ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್ ।
ಸ್ವಕರ್ಮಣಾ ತಮಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಂ ವಿಂದತಿ ಮಾನವಃ ॥
ಯತಃ - ಯಾವ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ, ಭೂತಾನಾಮ್ - ಸಮಸ್ತಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ - ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿದೆಯೋ (ಮತ್ತು),
ಯೇನ - ಯಾರಿಂದ, ಇದಮ್ - ಈ, ಸರ್ವಮ್ - ಸಮಸ್ತ (ಜಗತ್ತು), ತತಮ್ - ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ತಮ್ - ಆ, ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು, ಸ್ವಕರ್ಮಣಾ - ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ, ಅಭ್ಯರ್ಚ್ಯ - ಪೂಜೆಮಾಡಿ,
ಮಾನವಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು, ವಿಂದತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ।। 46 ।।
ಯಾವ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರಿಂದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಪೂಜಿಸಿ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ।। 46 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾವ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಿಂದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ’- ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಈ ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯ ಸಹಿತ ಅವನ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಸ್ವರೂಪದ ಲಕ್ಷ್ಯಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ-ಸಂಪೂರ್ಣ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಹಿತ ಈ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ-ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವಂತನೇ ತನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿರಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಜಗತ್ತು ಅವನದ್ದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವು ಭಗವಂತನಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವವನೂ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೂ, ಸರ್ವಾಧಾರನೂ, ಎಲ್ಲರ ಪ್ರೇರಕನೂ, ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮನೂ, ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮೀ ಮತ್ತು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಈ ಜಗತ್ತೆಲ್ಲವೂ ಅವನದ್ದೇ ರಚನೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದುದರಿಂದ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ; ನನ್ನ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮೊದಲಾದ ಸ್ವವರ್ಣೋಚಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೋ- ಅವೆಲ್ಲವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ನಾನೂ ಕೂಡ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ; ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಆತ್ಮನಾದ ಕಾರಣ ಅವನೇ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಭೋಕ್ತನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (5/29) - ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸದೊಂದಿಗೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸಿ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ, ಅವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಯಾರು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ-ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಸುಖವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದೇ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ‘ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಮಾಡಿ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಸಿದ್ಧಿ ಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ-ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ಬೇಕಾದರೆ ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ ಅಥವಾ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿರಲಿ ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಪರಮಸಿದ್ಧಿರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು; ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ತನ್ನ ಶಮ, ದಮಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಯಾವ ಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ, ತನ್ನ ಶೂರ-ವೀರತೆ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಕ್ಷತ್ರಿಯನೂ ಕೂಡ ಅದೇ ಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಕೃಷಿ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ವೈಶ್ಯನು ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಸೇವಾಸಂಬಂಧೀ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಶೂದ್ರನೂ ಕೂಡ ಅದೇ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇದು ತುಂಬಾ ಸುಗಮವಾದ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಭಾವದಿಂದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯ ಮೂಲಕ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.
ಸಂಬಂಧ— ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಗೈದು ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಇದರ ಕುರಿತು-ಒಂದು ವೇಳೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ತನ್ನ ಯುದ್ಧಾದಿ ಕ್ರೂರ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಂತೆ ಅಧ್ಯಾಪನಾದಿ ಶಾಂತಿಮಯ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ತನ್ನ ನಿರ್ವಾಹವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೆ ಅಥವಾ ಇದೇ ರೀತಿ ಯಾವನಾದರೂ ವೈಶ್ಯನು ಅಥವಾ ಶೂದ್ರನು ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚವರ್ಣೀಯರ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಕೀಳು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೆ ಮತ್ತು ತಮಗಿಂತ ಮೇಲಿನ ವರ್ಣದವರ ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ತನ್ನ ನಿರ್ವಾಹವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದರೆ ಉಚಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿ ಅದರ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ನಿಷೇಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—
(ಶ್ಲೋಕ-47)
ಶ್ರೇಯಾನ್ಸ್ವಧರ್ಮೋ ವಿಗುಣಃ ಪರಧರ್ಮಾತ್ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್ ।
ಸ್ವಭಾವನಿಯತಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ನಾಪ್ನೋತಿ ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್ ॥
ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್ - ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾದ, ಪರಧರ್ಮಾತ್ - ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ,
ವಿಗುಣಃ, (ಅಪಿ) - ಗುಣರಹಿತವಾದರೂ ಕೂಡ, ಸ್ವಧರ್ಮಃ - ತನ್ನ ಧರ್ಮವು, ಶ್ರೇಯಾನ್ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ,
(ಯಸ್ಮಾತ್) - ಏಕೆಂದರೆ, ಸ್ವಭಾವನಿಯತಮ್ - ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ, ಕರ್ಮ - ಸ್ವಧರ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ಮವನ್ನು, ಕುರ್ವನ್ - ಮಾಡುತ್ತಾ (ಮನುಷ್ಯನು), ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್ - ಪಾಪವನ್ನು, ನ ಆಪ್ನೋತಿ - ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.
ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾದ ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಗುಣರಹಿತವಾದರೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಧರ್ಮವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ, ಸ್ವಧರ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಪರಧರ್ಮಾತ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಗುಣರಹಿತವಾದ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಧರ್ಮದ ಅನುಷ್ಠಾನವು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ‘ಸು-ಅನುಷ್ಠಿತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವಧರ್ಮದ ಜೊತೆಗೆ ‘ವಿಗುಣ’ ವಿಶೇಷಣ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಪರಧರ್ಮದ ಜೊತೆಗೆ ಗುಣಸಂಪನ್ನ ವಿಶೇಷಣದ ಅಧ್ಯಾಹಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿ-ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಗುಣಯುಕ್ತವೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರ ಅನುಷ್ಠಾನವೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಆದರೆ ಅವು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ವಿಹಿತವಲ್ಲವೋ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ವಿಹಿತವೋ ಅಂತಹ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಪರಧರ್ಮಾತ್’ ಪದವಿದೆ. ವೈಶ್ಯರು ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಮೊದಲಾದವರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ವಿಶೇಷ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸಾದಿ ಸದ್ಗುಣಗಳ ಹೆಚ್ಚಳವಿದೆ, ಗೃಹಸ್ಥನಿಗಿಂತ ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮದ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸದ್ಗುಣಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವಿದೆ, ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಶೂದ್ರನಿಗಿಂತ ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಕರ್ಮಗಳು ಗುಣಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ, ಆದುದರಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಆ ಪರಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಗುಣರಹಿತ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿ-ಹೇಗೆ ನೋಡಲಿಕ್ಕೆ ಕುರೂಪೀ ಮತ್ತು ಗುಣರಹಿತನಾದರೂ ಕೂಡ ಪ್ರಿಯಳಿಗೆ ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆಯೋ-ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ನೋಡುವುದರಲ್ಲಿ ಗುಣಹೀನವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಹಾಗೂ ಅದರ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಅಂಗವೈಗುಣ್ಯ ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ಮ ವಿಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಅವನಿಗೆ ಶ್ರೇಯಪ್ರದವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ವಧರ್ಮಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ಮ ವಿಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಅದೇ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಕಳ್ಳತನ, ಹಿಂಸೆ, ಮೋಸ, ವ್ಯಭಿಚಾರ ಮೊದಲಾದ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮ ಗಳಾದರೋ ಯಾರಿಗೂ ಸ್ವಧರ್ಮವಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಯಾರಿಗಾಗಿಯೂ ಅವಶ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವಲ್ಲ; ಈ ಕಾರಣ ಅವುಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಗಣನೆ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯಾವ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಗಳ ವಿಶೇಷ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಒಂದರಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ವರ್ಣ-ಆಶ್ರಮದವರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲವೋ-ಅವುಗಳಾದರೋ ಆಯಾಯಾ ವರ್ಣ-ಆಶ್ರಮದವರಿಗೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿಜಮಾತ್ರರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು ದ್ವಿಜರಿಗಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆಯೋ ಆ ಈಶ್ವರಭಕ್ತಿ, ಸತ್ಯ ಭಾಷಣ, ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರ ಸೇವೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ವಿನಯಾದಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ವಧರ್ಮಃ’ ಜೊತೆಗೆ ‘ವಿಗುಣಃ’ ವಿಶೇಷಣ ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ವಿಗುಣಃ’ ಪದವು ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆಯ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ. ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಸ್ವಧರ್ಮ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ದುಷ್ಟರನ್ನು ದಂಡಿಸುವುದು ಮೊದಲಾದವುಗಳಾಗಿವೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿ ಮೊದಲಾದ ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ವೈಶ್ಯರಿಗೆ ಕೃಷಿ ಆದಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂಸಾದಿ ದೋಷಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವಿದೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಶಾಂತಿಮಯ ಕರ್ಮಗಳಿಗಿಂತ ಅವುಗಳೂ ಕೂಡ ವಿಗುಣ ಅಂದರೆ ಗುಣಹೀನವಾಗಿವೆ. ಶೂದ್ರರ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ವೈಶ್ಯರು ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗಿಂತಲೂ ನಿಮ್ನ ಶ್ರೇಣಿಯದಾಗಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅಂಗಗಳು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದೂ ಕೂಡ ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆಯಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅದು ಪರಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಸ್ವಧರ್ಮಃ’ ಜೊತೆಗೆ ‘ವಿಗುಣಃ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ವಭಾವನಿಯತಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪಭಾಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅವನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಹಿತವಾಗಿವೆಯೋ ಅವುಗಳೇ ಅವನಿಗೆ ‘ಸ್ವಭಾವನಿಯತ’ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸ್ವಧರ್ಮದ ವಾಚಕವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಭಾವನಿಯತಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವಿದೆ. ‘ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪ ಭಾಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವು ಇಲ್ಲಿ-ಆ ಕರ್ಮಗಳ ನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವಾಗ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆನುಷಂಗಿಕ ಹಿಂಸಾದಿ ಪಾಪಗಳಾಗುತ್ತವೋ ಅವು ಅವನಿಗೆ ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಹಿಂಸಾದಿ ದೋಷಗಳು ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪರವೃತ್ತಿಛೇದನ ಮೊದಲಾದ ಪಾಪಗಳು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗುಣರಹಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸ್ವಧರ್ಮವು ಗುಣಯುಕ್ತ ಪರಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-48)
ಸಹಜಂ ಕರ್ಮ ಕೌಂತೇಯ ಸದೋಷಮಪಿ ನ ತ್ಯಜೇತ್ ।
ಸರ್ವಾರಂಭಾ ಹಿ ದೋಷೇಣ ಧೂಮೇನಾಗ್ನಿರಿವಾವೃತಾಃ ॥
ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರನೇ !, ಸದೋಷಮ್ ಅಪಿ - ದೋಷಯುಕ್ತವಾದರೂ ಕೂಡ, ಸಹಜಮ್ - ಸಹಜವಾದ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವನ್ನು, ನ ತ್ಯಜೇತ್ - ತ್ಯಜಿಸಬಾರದು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಅಗ್ನಿಃ - ಅಗ್ನಿಯು, ಧೂಮೇನ, ಇವ- ಹೊಗೆಯಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ, ಸರ್ವಾರಂಭಾಃ - ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳೂ (ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು), ದೋಷೇಣ - ದೋಷದಿಂದ,
ಆವೃತಾಃ - ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ. ।। 48 ।।
ಆದ್ದರಿಂದ, ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರನೇ! ದೋಷಯುಕ್ತವಾದರೂ ಕೂಡ ಸಹಜವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅಗ್ನಿಯು ಹೊಗೆಯಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳೂ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ದೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ. ।। 48 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಹಜಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ದೋಷಯುಕ್ತ ವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹಜ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಬಾರದು’- ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳು ಹೇಳಿವೆಯೋ, ಅವರಿಗೆ ಅವುಗಳೇ ಸಹಜ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವಧರ್ಮ, ಸ್ವಕರ್ಮ, ನಿಯತಕರ್ಮ, ಸ್ವಭಾವನಿಯತಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವಜಕರ್ಮದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಹಜಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವಿದೆ.
‘ದೋಷಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹಜ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬಾರದು’-ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ-ಯಾವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿವೆಯೋ ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಾರದು ಇದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ! ಆದರೆ ಸಾಧಾರಣ ವಾಗಿ ಹಿಂಸಾದಿ ದೋಷಗಳ ಮಿಶ್ರಣ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಕೂಡ ಅವುಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯೋಚಿತವಾದ ಕಾರಣ ದೋಷಯುಕ್ತವಾಗಿ ಕಂಡರೂ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ದೋಷಯುಕ್ತಗಳಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಬಾರದು, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವುಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅಲ್ಲದೆ ಬದಲಿಗೆ ಅವುಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹಿ’ ಅವ್ಯಯದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಅಗ್ನಿಯು ಹೊಗೆಯಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ದೋಷದಿಂದ ಯುಕ್ತವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಹಿ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಹೇತುವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೊಗೆಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ದೋಷಯುಕ್ತವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಇಲ್ಲಿ-ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಯು ಓತಪ್ರೋತ ವಾಗಿರುತ್ತದೋ, ಹೊಗೆಯು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರವು ದೋಷಗಳಿಂದ ಓತಪ್ರೋತವಾಗಿವೆ, ಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯಾವುದಾದರೂ ಪ್ರಾಣಿಯ ಹಿಂಸೆ ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಶೌಚ, ಸ್ನಾನ, ಭಿಕ್ಷಾಟನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಯಾವುದಾದರೂ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿಂಸೆಯು ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಆರಂಭದ (ಕ್ರಿಯೆಗಳ) ಬಾಹುಳ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ಕ್ಷುದ್ರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿಂಸೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ- ಆಶ್ರಮದ ಕರ್ಮಗಳು ಸಾಧಾರಣ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ದೋಷರಹಿತವಾಗಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಯಾರೂ ಇರಲಾರರು (3/5); ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಸ್ವಧರ್ಮದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಕೆಲ-ಕೆಲವು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನು ಏನೆಲ್ಲ ಮಾಡುವನೋ ಅದೂ ದೋಷಯುಕ್ತವಾದೀತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ಕರ್ಮವು ಕೆಳಗಿನದು ಅಥವಾ ದೋಷಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ - ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಧರ್ಮದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಾರದು, ಅಲ್ಲದೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇ ಚ್ಛಾರೂಪೀ ದೋಷಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುಕ್ತವಾಗಿ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣವು ಶುದ್ಧವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಅರ್ಜುನನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಸಂನ್ಯಾಸದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ತ್ಯಾಗದ ವಿಷಯ ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರರಿಂದ ನಲವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಸಂನ್ಯಾಸ ಅಂದರೆ ಸಾಂಖ್ಯದ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡಿದನು. ಮತ್ತೆ ನಲವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗರೂಪೀ ತ್ಯಾಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಅವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಸಹಯೋಗವನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಅದರ ಫಲವು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಸಂನ್ಯಾಸದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಂನ್ಯಾಸದ ಫಲವೇನಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನ ತ್ಯಜಿಸಿ ಉಪಾಸನೆಯ ಸಹಿತ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬೇಕು? ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಾಸನೆಯ ಸಹಿತ ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯಪೂರ್ವಕ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿದ್ದು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪುನಃ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-49)
ಅಸಕ್ತಬುದ್ಧಿಃ ಸರ್ವತ್ರ ಜಿತಾತ್ಮಾ ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ ।
ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಿದ್ಧಿಂ ಪರಮಾಂ ಸಂನ್ಯಾಸೇನಾಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥
ಸರ್ವತ್ರ - ಸರ್ವತ್ರ, ಅಸಕ್ತಬುದ್ಧಿಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತವಾದ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನು, ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ - ಸ್ಪೃಹಾರಹಿತನೂ (ಮತ್ತು), ಜಿತಾತ್ಮಾ - ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಪುರುಷನು, ಸಂನ್ಯಾಸೇನ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮೂಲಕ, ಪರಮಾಮ್ - ಆ ಪರಮ, ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಿದ್ಧಿಮ್ - ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು, ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ।। 49 ।।
ಸರ್ವತ್ರ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತವಾದ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನು, ಸ್ಪೃಹಾರಹಿತನೂ ಮತ್ತು ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಪುರುಷನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಆ ಪರಮ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ।। 49 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವತ್ರ ಅಸಕ್ತಬುದ್ಧಿಃ’, ‘ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ’ ಮತ್ತು ‘ಜಿತಾತ್ಮಾ’ ಈ ಮೂರೂ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅರ್ಥಗಳೇನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಪ್ರಯೋಗವು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಹಿತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾರ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ, ಯಾರ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿಯು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡಿಕೊಂಡಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ-ಅವನು ‘ಸರ್ವತ್ರ ಅಸಕ್ತಬುದ್ಧಿಃ’ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಯಾರ ಸ್ಪೃಹೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ, ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುವಿನ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಪರಿವೆಯಿಲ್ಲವೋ-ಅವನನ್ನು ‘ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಅಂತಃಕರಣವು ತನ್ನ ವಶಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ-ಅವನನ್ನು ‘ಜಿತಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯ ನಿರೂಪಣೆಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಮೂರೂ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಆ ಮನುಷ್ಯನುಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂನ್ಯಾಸೇನ’ ಪದವು ಯಾವ ಸಾಧನೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಪರಮಾಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಿದ್ಧಿಮ್’ ಪದವು ಯಾವ ಸಿದ್ಧಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸಂನ್ಯಾಸದ ಮೂಲಕ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುವು ದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಸಂನ್ಯಾಸೇನ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಐವತ್ತೊಂದರಿಂದ ಐವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೇಳಿರುವನು. ಈ ಸಾಧನೆಯ ಫಲವು ಯಾವುದೆಂದರೆ ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಾಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಿದ್ಧಿಮ್’ ಪದವಿದೆ ಹಾಗೂ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಯಾವುದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಸಂನ್ಯಾಸದ ಮೂಲಕ ಈ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂನ್ಯಾಸದ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಇದರ ಕುರಿತು - ಆ ಸಂನ್ಯಾಸ (ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ)ದ ಸ್ವರೂಪವೇನು ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಕ್ರಮದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇವೆಲ್ಲಾ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕೇಳಲು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-50)
ಸಿದ್ಧಿಂ ಪ್ರಾಪ್ತೋ ಯಥಾ ಬ್ರಹ್ಮ ತಥಾಪ್ನೋತಿ ನಿಬೋಧ ಮೇ ।
ಸಮಾಸೇನೈವ ಕೌಂತೇಯ ನಿಷ್ಠಾ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಯಾ ಪರಾ ॥
ಯಾ - ಯಾವ, ಜ್ಞಾನಸ್ಯ - ಜ್ಞಾನಯೋಗದ, ಪರಾ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ನಿಷ್ಠಾ - ನಿಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆಯೋ, ಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಆ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು, ಯಥಾ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಪ್ರಾಪ್ತಃ - ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನು, ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು, ಆಪ್ನೋತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ, ತಥಾ - ಆ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು, ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರನೇ! (ನೀನು),
ಸಮಾಸೇನ ಏವ - ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿಯೇ, ಮೇ - ನನ್ನಿಂದ, ನಿಬೋಧ - ತಿಳಿದುಕೊ. ।। 50 ।।
ಯಾವ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಿಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆಯೋ ಆ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ ಆ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರನೇ! ನೀನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿಯೇ ನನ್ನಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊ. ।। 50 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪರಾ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಷ್ಠಾ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಪರಾಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು
ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೋ, ಯಾವುದು ಸಮಸ್ತ ಸಾಧನೆಗಳ ಸೀಮೆ ಆಗಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಾ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ನಿಷ್ಠಾ’ ಪದವಿದೆ. ಜ್ಞಾನ ಯೋಗದ ಸಾಧನ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಆ ಸಾಧನೆಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪೀ ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಜ್ಞಾನದ ‘ಪರಾನಿಷ್ಠಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧಿಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಜ್ಞಾನದ ಪರಾನಿಷ್ಠೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಾಭಕ್ತಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಯಾವ ವರ್ಣನೆ ಬಂದಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧಿಮ್’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಥಾ’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶುದ್ಧ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳ ಅಧಿಕಾರಿ ಪುರುಷನು ಯಾವ ವಿಧಿಯಿಂದ ಜ್ಞಾನದ ಪರಾನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಆ ವಿಧಿಯ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಂಗ-ಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಪ್ರಕಾರದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಪುರುಷನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಯಾವಾಗ ಆಗುತ್ತದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಿದ್ಧಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ತತ್ಕ್ಷಣವೇ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ನಿತ್ಯ-ನಿರ್ವಿಕಾರ, ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ, ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ, ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪದವಿದೆ. ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಐವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಅನುಸಾರ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಹೋಗುವುದೇ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಥಾ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅದನ್ನು ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಸಂಕ್ಷೇಪದಲ್ಲಿ ತಿಳಿ’- ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಯಥಾ’ ಪದದಿಂದ ವಿಧಿಯ ಲಕ್ಷ್ಯಮಾಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರದ್ದೇ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತಥಾ’ ಪದವಿದೆ. ಹಾಗೂ ‘ಅದನ್ನು ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ತಿಳಿ’ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ - ಅದರ ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡದೆ ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿಯೇ ಹೇಳುವೆನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಚ್ಚರದೊಂದಿಗೆ ಅದನ್ನು ಕೇಳು, ಇಲ್ಲ ವಾದರೆ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗನುಸಾರ ಈಗ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಗ-ಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳ ಸಹಿತ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-51)
ಬುದ್ಧ್ಯಾ ವಿಶುದ್ಧಯಾ ಯುಕ್ತೋ ಧೃತ್ಯಾತ್ಮಾನಂ ನಿಯಮ್ಯ ಚ ।
ಶಬ್ದಾದೀನ್ವಿಷಯಾಂಸ್ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ರಾಗದ್ವೇಷೌ ವ್ಯದಸ್ಯ ಚ ॥
(ಶ್ಲೋಕ-52)
ವಿವಿಕ್ತಸೇವೀ ಲಘ್ವಾಶೀ ಯತವಾಕ್ಕಾಯಮಾನಸಃ ॥
ಧ್ಯಾನಯೋಗಪರೋ ನಿತ್ಯಂ ವೈರಾಗ್ಯಂ ಸಮುಪಾಶ್ರಿತಃ ॥
(ಶ್ಲೋಕ-53)
ಅಹಂಕಾರಂ ಬಲಂ ದರ್ಪಂ ಕಾಮಂ ಕ್ರೋಧಂ ಪರಿಗ್ರಹಮ್ ।
ವಿಮುಚ್ಯ ನಿರ್ಮಮಃ ಶಾಂತೋ ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ॥
ವಿಶುದ್ಧಯಾ - ವಿಶುದ್ಧವಾದ, ಬುದ್ಧ್ಯಾ - ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಯುಕ್ತಃ - ಕೂಡಿದವನಾಗಿ (ಹಾಗೂ), ಲಘ್ವಾಶೀ - ಹಗುರವಾದ, ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮತ್ತು ನಿಯಮಿತ ಭೋಜನ ಮಾಡುವವನು, ಶಬ್ದಾದೀನ್ ವಿಷಯಾನ್ - ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಗೈದು, ವಿವಿಕ್ತಸೇವೀ - ಏಕಾಂತ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧವಾದ ದೇಶದ ಸೇವನೆ ಮಾಡುವವನು, ಧೃತ್ಯಾ - ಸಾತ್ವಿಕ ಧಾರಣ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ನಿಯಮ್ಯ - ಸಂಯಮದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ಯತವಾಕ್ಕಾಯಮಾನಸಃ - ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನು, ರಾಗದ್ವೇಷೌ - ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು, ವ್ಯದಸ್ಯ - ಸರ್ವಥಾ ನಾಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ವೈರಾಗ್ಯಮ್ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ದೃಢವಾದ ವೈರಾಗ್ಯದ, ಸಮುಪಾಶ್ರಿತಃ - ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವವನು,
ಚ - ಹಾಗೂ, ಅಹಂಕಾರಮ್ - ಅಹಂಕಾರ, ಬಲಮ್ - ಬಲ, ದರ್ಪಮ್ - ದಂಭ, ಕಾಮಮ್ - ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧಮ್ - ಕ್ರೋಧ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪರಿಗ್ರಹಮ್ - ಪರಿಗ್ರಹವನ್ನು, ವಿಮುಚ್ಯ - ತ್ಯಜಿಸಿ, ನಿತ್ಯಮ್ - ನಿರಂತರ, ಧ್ಯಾನಯೋಗಪರಃ - ಧ್ಯಾನಯೋಗ ಪರಾಯಣನಾಗಿರುವ, ನಿರ್ಮಮಃ - ಮಮತಾರಹಿತ (ಮತ್ತು), ಶಾಂತಃ-ಶಾಂತಿಯುಕ್ತನಾದ ಪುರುಷನು, ಬ್ರಹ್ಮಭೂಯಾಯ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಲು, ಕಲ್ಪತೇ - ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ।। 51-53 ।।
ವಿಶುದ್ಧವಾದ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿ ಹಾಗೂ ಹಗುರವಾದ, ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮತ್ತು ನಿಯಮಿತ ಭೋಜನವನ್ನು ಮಾಡುವವನೂ, ಶಬ್ದವೇ ಮೊದಲಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಏಕಾಂತ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧವಾದ ದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮಾಡುವವನೂ, ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನೂ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶಗೊಳಿಸಿ, ಚೆನ್ನಾದ ದೃಢವಾದ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುವವನೂ ಹಾಗೂ ಅಹಂಕಾರ, ಬಲ, ದರ್ಪ, ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಪರಿಗ್ರಹವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ನಿರಂತರ ಧ್ಯಾನಯೋಗ ಪರಾಯಣನಾಗಿರುವ ಮಮತಾರಹಿತ ಶಾಂತಿಯುಕ್ತ ಪುರುಷನು, ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರಲು ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ।। 51-53 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ‘ವಿಶುದ್ಧಬುದ್ಧಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಪೂರ್ವಾರ್ಜಿತ ಪಾಪಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ‘ವಿಶುದ್ಧಬುದ್ಧಿ’ ಎಂದು ಹೇಳು ತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶುದ್ಧವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನು ವಿಶುದ್ಧ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತನೆಂದು ಹೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾರನ್ನು ‘ಲಘ್ವಾಶೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಸಾಧನೆಗೆ ಸಹಾಯವಾಗುವ, ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಜೀರ್ಣವಾಗುವಂತಹ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು (17/8) ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿ, ಆವಶ್ಯಕತೆ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿ ನಿಯಮಿತ ಮತ್ತು ಪರಿಮಿತ ಭೋಜನ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಇಂತಹ ಯುಕ್ತ ಆಹಾರವನ್ನು ತಿನ್ನುವ (6/17) ಪುರುಷನನ್ನು ‘ಲಘ್ವಾಶೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಏಕಾಂತ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಎಷ್ಟು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳಿವೆಯೋ, ಅವುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು - ಅರ್ಥಾತ್ ಅವುಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಜೀವನದ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಮಯವನ್ನು ಕಳೆಯದೆ-ನಿರಂತರ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ, ಎಲ್ಲಿಯ ವಾಯುಮಂಡಲ ಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆಯೋ, ಎಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಜನರು ಬಂದು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದು ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಏಕಾಂತ ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಗುಡಿಸಿ-ಸಾರಿಸಿ ಮತ್ತು ತೊಳೆದು ಯಾವುದನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅಂತಹ ನದೀತೀರ, ದೇವಾಲಯ, ವನ ಮತ್ತು ಪರ್ವತದ ಗುಹೆ ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮಾಡುವುದೇ-ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಏಕಾಂತ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಧಾರಣ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು ಹಾಗೂ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿ ಮನ, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ಲಕ್ಷಣ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಅಚಲ ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಶುದ್ಧ ಆಗ್ರಹದಿಂದ ಅಂತಃ ಕರಣವನ್ನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿಸಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿಸದೆ ಇರುವುದು-ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಧಾರಣೆಯಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಯಮದಿಂದ ಯಾರು ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ತನ್ನ ಅಧೀನ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಭಾವವಾಗಿಸುವುದೇ-ಮನ, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷ ಇವೆರಡನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶಪಡಿಸಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವೈರಾಗ್ಯದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷಗಳೆರಡೂ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಇವು ಸಾಧಕರ ಮಹಾ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿವೆ (3/34). ಆದುದರಿಂದ ಈ ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದ ಯಾವುದೇ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯಲ್ಲಿ, ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಕ್ರಿಯೆ ಅಥವಾ ಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಆಸಕ್ತಿ ಅಥವಾ ದ್ವೇಷ ಇರಗೊಡದೇ ಇರುವುದು - ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಸರ್ವಥಾ ನಾಶ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಯಾರು ನಿಸ್ಪೃಹ ಭಾವದಿಂದ ನಿರಂತರ ವೈರಾಗ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಇದೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವೈರಾಗ್ಯದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಹಂಕಾರ, ಬಲ, ದರ್ಪ, ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಪರಿಗ್ರಹಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ತ್ಯಾಗಗೈದು ನಿರಂತರ ಧ್ಯಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾಗಿರುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆತ್ಮಬುದ್ಧಿ ಇದೆಯೋ ಅದರ ಹೆಸರು ಅಹಂಕಾರ ವಾಗಿದೆ; ಇದರ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ದೇಹಾಭಿಮಾನವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಡುವುದೇ ಅಹಂಕಾರದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಅನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಯಾರು ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭುತ್ವ ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಸಾಹಸವಿದೆಯೋ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಬಲ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ದುಃಸ್ಸಾಹವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುವುದೇ ಬಲದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಧನ, ಜನ, ವಿದ್ಯಾ, ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಶಾರೀರಿಕ ಶಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಯಾವ ಗರ್ವವಿದೆಯೋ-ಅದರ ಹೆಸರು ‘ದರ್ಪ’ವಾಗಿದೆ; ಈ ಭಾವವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದೇ ಗರ್ವದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯ ಹೆಸರು ‘ಕಾಮ’ವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಡುವುದೇ ‘ಕಾಮ’ದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವವರ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ನೀತಿವಿರುದ್ಧ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವವರ ಮೇಲೆ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಉತ್ತೇಜನದ ಭಾವ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೋ-ಯಾವುದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾಗುತ್ತವೋ, ತುಟಿಗಳು ಅದರುತ್ತವೋ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಉರಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಮುಖ ವಿಕೃತವಾಗುತ್ತದೋ-ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಕ್ರೋಧ’ವಾಗಿದೆ; ಇದನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುವುದು, ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಭಾವವು ಉಂಟಾಗದಂತೆ ಮಾಡುವುದು - ಕ್ರೋಧದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಹೆಸರು ‘ಪರಿಗ್ರಹ’ವಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುವುದೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಗ್ರಹದ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಿಂದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದೂ ಕೂಡ ಪರಿಗ್ರಹದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಧೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತಡೆದು ಸಮಸ್ತ ಸ್ಫುರಣೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವಗೊಳಿಸಿ, ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಚಿಂತನೆಮಾಡುವುದು (6/25) ಹಾಗೂ ಎದ್ದಾಗ-ಕುಳಿತಾಗ, ಮಲಗಿದಾಗ - ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತು ಶೌಚ-ಸ್ನಾನ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮೊದಲಾದ ಆವಶ್ಯಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಇರುವುದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಪರಮ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಪರಾಯಣನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮಮತಾ ರಹಿತನಾಗಿರುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಜಾತಿ, ಕುಲ, ದೇಶ, ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮಮತೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದು; ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ಕ್ರಿಯೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ಇಂತಹ ಪದಾರ್ಥ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಿ ನನ್ನದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹುದು ಬೇರೆಯವರದಾಗಿದೆ’- ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದಭಾವವಿಲ್ಲದಿರುವುದು ‘ಮಮತಾ’ರಹಿತವಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶಾಂತಃ’ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿಕ್ಷೇಪವು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಇದರಿಂದಲೇ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ಅಚಲಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ, ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ- ಇಂತಹ ಉಪರತ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಶಾಂತಃ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿಶೇಷಣಗಳ ವರ್ಣನೆಗೈದು ‘ಇಂತಹ ಪುರುಷನು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಲು ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ’ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಲು ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತತ್ಕಾಲವೇ ಬ್ರಹ್ಮಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮರ ಭೇದಭಾವವು ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗಿ ‘ನಾನೇ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಇಂತಹ ದೃಢ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಸ್ಥಿತ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿತವೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ (6/29) ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಂಗಪ್ರತ್ಯಂಗಸಹಿತ ಸಂನ್ಯಾಸದ ಅಂದರೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಆ ಸಾಧನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಬ್ರಹ್ಮಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತನಾದ ಯೋಗಿಯ ಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಪರಾನಿಷ್ಠಾರೂಪೀ ಪರಾಭಕ್ತಿಯು ದೊರೆಯುವುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-54)
ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಃ ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮಾ ನ ಶೋಚತಿ ನ ಕಾಂಕ್ಷತಿ ।
ಸಮಃ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ಮದ್ಭಕ್ತಿಂ ಲಭತೇ ಪರಾಮ್ ॥
(ಮತ್ತೆ ಆ) ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಃ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾದ, ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮಾ - ಪ್ರಸನ್ನವಾದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಯೋಗಿಯು, ನ ಶೋಚತಿ - ಯಾರಿಗಾಗಿಯೂ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, (ಮತ್ತು), ನ ಕಾಂಕ್ಷತಿ - ಯಾವುದರ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ (ಇಂತಹ), ಸರ್ವೇಷು - ಸಮಸ್ತ, ಭೂತೇಷು - ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮಃ - ಸಮಭಾವವುಳ್ಳ ಯೋಗಿಯು, ಪರಾಮ್, ಮದ್ಭಕ್ತಿಮ್ - ನನ್ನ ಪರಾ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು, ಲಭತೇ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಮತ್ತೆ ಆ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ, ಪ್ರಸನ್ನ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಯೋಗಿಯು ಯಾರಿಗಾಗಿಯೂ ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವವುಳ್ಳ ಯೋಗಿಯು ನನ್ನ ಪರಾಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಃ’ ಪದವು ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯುಳ್ಳ ಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ, ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ; ‘ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮಿ’- ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉಪನಿಷತ್ - 1/4/10) ‘ಸೋಹಮಸ್ಮಿ’ ಆ ಬ್ರಹ್ಮವೂ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಮೊದಲಾದ ಮಹಾವಾಕ್ಯಗಳ ಅನುಸಾರ ಯಾರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ನಿತ್ಯ ಅಚಲಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ-ಅಂತಹ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಃ’ ಪದವಿದೆ. ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯುಳ್ಳ ಯೋಗಿಯನ್ನು ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮಾ’ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಪವಿತ್ರ, ಸ್ವಚ್ಛ ಮತ್ತು ಶಾಂತವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ನಿರಂತರ ಶುದ್ಧ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೋ- ಅವನನ್ನು ‘ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು-ಬ್ರಹ್ಮಭಾವವುಂಟಾದ ಪುರುಷನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ನಿರಂತರ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಕ್ಷುಬ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಯೋಗಿಯು ಶೋಕ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’- ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಯೋಗಿಯ ಲಕ್ಷಣ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಯೋಗಿಯ ಸರ್ವತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣ ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಭಿನ್ನ ಪ್ರತೀತಿ, ರಮಣೀಯ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮಮತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಶರೀರಾದಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಯೋಗ- ವಿಯೋಗವಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಏನೂ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಚಿಂತೆ ಅಥವಾ ಶೋಕ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ಪೂರ್ಣ ಕಾಮನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಭಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಏನನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ಸಮಃ’- ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಯೋಗಿಯ ಸಮಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಭಿನ್ನವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ-ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ವಿಷಮಭಾವವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವವೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವತ್ರ ಸಮ ದರ್ಶನಃ’ ಪದದಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪರಾಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮದ್ಭಕ್ತಿಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವುದು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಲವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಜ್ಞಾನದ ಪರಾನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಾಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಮದ್ಭಕ್ತಿಮ್’ ಪದವಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಿಸಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಪ್ರವಿಷ್ಟಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಯೋಗಿಗೆ ಪರಾಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ
(ಶ್ಲೋಕ-55)
ಭಕ್ತ್ಯಾ ಮಾಮಭಿಜಾನಾತಿ ಯಾವಾನ್ಯಶ್ಚಾಸ್ಮಿ ತತ್ತ್ವತಃ ।
ತತೋ ಮಾಂ ತತ್ತ್ವತೋ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿಶತೇ ತದನಂತರಮ್ ॥
ಭಕ್ತ್ಯಾ - ಆ ಪರಾಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ (ಅವನು), ಮಾಮ್ - ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು, (ಅಹಮ್), ಯಃ - ನಾನು ಯಾರಾಗಿದ್ದೇನೋ, ಚ - ಮತ್ತು, ಯಾವಾನ್ ಅಸ್ಮಿ - ಯಾವ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೋ, ತತ್ವತಃ, ಅಭಿಜಾನಾತಿ- ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಗಿರುವೆನೋ ಹಾಗೆ ತತ್ತ್ವಶಃ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ (ಹಾಗೂ), ತತಃ - ಆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು,
ತತ್ತ್ವತಃ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ, ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ತದನಂತರಮ್ - ತತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ, ವಿಶತೇ - ನನ್ನಲ್ಲಿ
ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ।। 55 ।।
ಆ ಪರಾಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನಾನು ಯಾರಾಗಿದ್ದೇನೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೋ, ಸರಿಯಾಗಿ ಹೇಗಿರುವೆನೋ ಹಾಗೆ ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಹಾಗೂ ಆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ।। 55 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಕ್ತ್ಯಾ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಪರಾಮ್’ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ಮದ್ಭಕ್ತಿಮ್’ ಪದದಿಂದ ಮತ್ತು ಐವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಪರಾನಿಷ್ಠೆಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಕ್ತ್ಯಾ’ ಪದವಿದೆ. ಇದೇ ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ, ಕರ್ಮಯೋಗ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನ ಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಸಾಧನೆಗಳ ಫಲವಾಗಿದೆ; ಇದರ ಮೂಲಕವೇ ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗಿ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಸ್ತ ಸಾಧನೆಗಳ ಫಲದ ಏಕತೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ‘ಭಕ್ತ್ಯಾ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಯೋಗಿಯು ‘ನಾನು ಯಾರಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಎಷ್ಟಿದ್ದೇನೋ ಸರಿಯಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ-ಈ ಪರಾಭಕ್ತಿರೂಪೀ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುವ ಜೊತೆಗೇ ಆ ಯೋಗಿಯು ಆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ನನ್ನ ಯಥಾರ್ಥ ರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ನನ್ನ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ರೂಪವು ಏನಿದೆ, ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಮತ್ತು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರ ರೂಪವು ಏನು, ನಾನು ನಿರಾಕಾರದಿಂದ ಸಾಕಾರನಾಗಿ ಹೇಗಾಗುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಪುನಃ ಸಾಕಾರದಿಂದ ನಿರಾಕಾರ ಹೇಗಾಗುತ್ತೇನೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವುದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಅವನಿಗೆ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದಭಾವವು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವಂತಹ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಏಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತತಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತತಃ’ ಪದವು ಹೇತುವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನವಾಗುವ ಜೊತೆಗೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ-ಅದರಲ್ಲಿ ಕಾಲದ ವ್ಯವಧಾನವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ತತಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪಶ್ಚಾತ್ ಎಂದು ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವುದರ ಪ್ರಕರಣವಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಹೇತುವಿನ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ತತಃ’ ಪದ ವಿರುತ್ತದೆ; ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾತ್ವಾ’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ಅದರ ಹೇತುವಿನ ಅನುವಾದ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇತ್ತು -
ಈ ಕಾರಣ ‘ತತಃ’ ಪದದ ಅರ್ಥವು ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ‘ಪರಾಭಕ್ತಿ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತದನಂತರಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ತತ್ಕಾಲವೆಂದು ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು? ‘ಜ್ಞಾತ್ವಾ’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ತದನಂತರಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಇದರಿಂದಲಾದರೋ ‘ವಿಶತೇ’ ಕ್ರಿಯೆಯು-ಮೊದಲು ಮನುಷ್ಯನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತೆ ಅದರ ನಂತರ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಒಪ್ಪಬೇಕಲ್ಲ?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಮಾತಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ‘ಜ್ಞಾತ್ವಾ’ ಪದದಿಂದ ಯಾವ ಕಾಲದ ವ್ಯವಧಾನದ ಆಶಂಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿತ್ತೋ ಅದನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಇಲ್ಲಿ ‘ತದನಂತರಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತರ ಅಂದರೆ ವ್ಯವಧಾನ (ವಿಳಂಬ) ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಸೇರುವುದು-ಎರಡೂ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮರೂಪಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಅಪ್ರಾಪ್ತನಾಗಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನವಾಗುವ ಜೊತೆಗೇ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ತದನಂತರಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ತತ್ಕಾಲ’ವೆಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಲಾಂತರದ ಬೋಧವಾದರೋ ‘ಜ್ಞಾತ್ವಾ’ ಪದದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ತದನಂತರಮ್’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರಲಿಲ್ಲ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಂತೆ ತ್ಯಾಗದ ಅಂದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮತ್ತು ಸಂನ್ಯಾಸದ ಅಂದರೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಸಮಾಪ್ತಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು; ಆದರೂ ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ಎರಡರಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಇಂತಹ ಸಾಧನೆ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿಲ್ಲ, ಆದುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಸ್ವೀಕಾರಮಾಡಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈಗ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-56)
ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣ್ಯಪಿ ಸದಾ ಕುರ್ವಾಣೋ ಮದ್ವ್ಯ ಪಾಶ್ರಯಃ ।
ಮತ್ಪ್ರಸಾದಾದವಾಪ್ನೋತಿ ಶಾಶ್ವತಂ ಪದಮವ್ಯಯಮ್ ॥
ಮದ್ವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ - ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾದ ಕರ್ಮಯೋಗಿ, ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ - ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಸದಾ - ಯಾವಾಗಲೂ, ಕುರ್ವಾಣಃ - ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಮತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ - ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ, ಶಾಶ್ವತಮ್ - ಸನಾತನ,
ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶಿಯಾದ, ಪದಮ್ - ಪರಮಪದವನ್ನು, ಅವಾಪ್ನೋತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ।। 56 ।।
ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಸನಾತನ, ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ।। 56 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮದ್ವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಯಾರು ಭಗವಂತನಿಗೇ ಆಶ್ರಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಯಾರು ತನ್ನ ಮನ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರವನ್ನು, ಅದರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತೊಡೆದು ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾಗಿರುವನೋ, ಭಗವಂತನನ್ನೇ ತನ್ನ ಪರಮಪ್ರಾಪ್ಯ, ಪರಮಪ್ರಿಯ, ಪರಮ ಹಿತೈಷಿ, ಪರಮಾಧಾರ ಮತ್ತು ಸರ್ವಸ್ವವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾರು ಭಗವಂತನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಪಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸದಾಕಾಲ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ನಿರ್ಭರನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೂ ತಾನು ಏನೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ, ಅವನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ, ತನ್ನನ್ನು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಅವನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದಲೇ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಹೇಗೆ ಭಗವಂತನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನ ಅಧೀನನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನನೋ-ಇಂತಹ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮದ್ವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ತಮ್ಮ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರ ಎಷ್ಟು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಮೊದಲು ‘ನಿಯತಂಕರ್ಮ’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಭಾವಜಂಕರ್ಮ’ದ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾವುದು ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇರಣೆಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿವೆಯೋ-ಆ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಅವ್ಯಯ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಪಿ’ ಅವ್ಯಯದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸುಗಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಸಮಸ್ತ ಪರಿಗ್ರಹದ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಏಕಾಂತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನದ ಸಾಧನೆಮಾಡುತ್ತಾ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಭಗವದಾಶ್ರಯೀ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯೂ ಸ್ವವರ್ಣಾಶ್ರಮೋಚಿತ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸದಾಕಾಲ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇಬ್ಬರ ಫಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶಾಶ್ವತಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಅವ್ಯಯಮ್’ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ಪದಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ಇದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಸದಾಕಾಲ ಇರುತ್ತಾನೋ, ಎಂದಿಗೂ ಯಾರ ಅಭಾವವಾಗು ವುದಿಲ್ಲವೋ - ಆ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವಾಧಾರ, ಪರಮೇಶ್ವರನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ಪದಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಅವನೇ ಪರಮಪ್ರಾಪ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ‘ಪದ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಲವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ‘ಸಂಸಿದ್ಧಿ’ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ನಲವತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧಿ’ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಐವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದವಾಚ್ಯ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ - ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶಾಶ್ವತಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಅವ್ಯಯಮ್’ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ಪದಮ್’ ಪದವಾಚ್ಯ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಭಾವದಿಂದ ಭಾವಿತನಾಗಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ, ಅವನ ಮೇಲೆ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ಅವನಿಗೆ ಪರಾ ಭಕ್ತಿರೂಪೀ ಬುದ್ಧಿಯೋಗವನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ (10/10). ಆ ಬುದ್ಧಿಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಆ ಭಕ್ತನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯನಾಗಿ ಹೋಗುವುದೇ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಹೋಗುವುದಾಗಿದೆ ಇದೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹಾಗೇ ಆಗಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-57)
ಚೇತಸಾ ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ಮಯಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯ ಮತ್ಪರಃ ।
ಬುದ್ಧಿಯೋಗಮುಪಾಶ್ರಿತ್ಯ ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ ಸತತಂ ಭವ ॥
ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ - ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಚೇತಸಾ - ಮನಃಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಸಂನ್ಯಸ್ಯ - ಅರ್ಪಿಸಿ, (ಹಾಗೂ), ಬುದ್ಧಿಯೋಗಮ್ - ಸಮತ್ವಬುದ್ಧಿರೂಪವಾದ ಯೋಗವನ್ನು, ಉಪಾಶ್ರಿತ್ಯ - ಅವಲಂಬಿಸಿಕೊಂಡು, ಮತ್ಪರಃ - ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ (ಮತ್ತು), ಸತತಮ್ - ನಿರಂತರ, ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ ಭವ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನಾಗು. ।। 57 ।।
ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮನಃಪೂರ್ವಕ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಣೆಮಾಡಿ ಹಾಗೂ, ಸಮತ್ವಬುದ್ಧಿರೂಪವಾದ ಯೋಗವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿಕೊಂಡು ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನಾಗು. ।। 57 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮನಃಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ತನ್ನ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು, ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುವುದು ಹಾಗೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ, ಭಗವಂತನೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರದಾನಮಾಡಿ ನನ್ನ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ನಾನು ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಲಾರೆ-ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಅವನಿಗಾಗಿಯೇ, ಅವನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದಲೇ, ಹೇಗೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೋ-ಹಾಗೆಯೇ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸೂತ್ರದ ಬೊಂಬೆಯಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ - ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮನಃಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖದಲ್ಲಿ, ಲಾಭ-ನಷ್ಟಗಳಲ್ಲಿ, ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಇದೆಯೋ - ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಏನೆಲ್ಲ ಆಗುತ್ತದೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನ ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಸಂಕೇತದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ - ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಷಮ ಭಾವ ಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿಕೊಂಡಿರುವುದೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಬುದ್ಧಿಯೋಗವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನನ್ನೇ ತನ್ನ ಪರಮಪ್ರಾಪ್ಯ, ಪರಮಗತಿ, ಪರಮಹಿತೈಷೀ, ಪರಮಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಪರಮಾಧಾರ ಎಂದು ಒಪ್ಪುವುದು, ಅವನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನಾಗಿರುವುದೇ ಭಗವಂತನ ಪರಾಯಣನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಚಲ ಭಾವದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು; ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಪ್ರೇಮದ ಸಂಬಂಧವಿಡದೆ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು; ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಭಗವಂತನ ವಿಸ್ಮೃತಿಯು ಅಸಹ್ಯವಾಗುವುದು; ಎದ್ದಾಗ-ಕೂತಾಗ, ನಡೆದಾಡುವಾಗ, ಉಣ್ಣುವಾಗ-ತಿನ್ನುವಾಗ, ಮಲಗಿದಾಗ- ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೂ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭಗವಂತನ ದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು-ಇದೇ ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಮನ್ಮನಾಭವ’ದಿಂದಲೂ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಾಗೆಂದು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಈಗ ಆ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಹಾನಿಯಾಗುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-58)
ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ ಸರ್ವದುರ್ಗಾಣಿ ಮತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ತರಿಷ್ಯಸಿ ।
ಅಥ ಚೇತ್ತ್ವ ಮಹಂಕಾರಾನ್ನ ಶ್ರೋಷ್ಯಸಿ ವಿನಂಕ್ಷ್ಯಸಿ ॥
ಮಚ್ಚಿತ್ತಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನಾಗಿ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಮತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ - ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ, ಸರ್ವದುರ್ಗಾಣಿ - ಸಮಸ್ತ ಸಂಕಟಗಳನ್ನು (ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ), ತರಿಷ್ಯಸಿ - ದಾಟಿಬಿಡುವೆ, ಅಥ ಚೇತ್ - ಮತ್ತು, ಒಂದು ವೇಳೆ, ಅಹಂಕಾರಾತ್- ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣದಿಂದ (ನನ್ನ ವಚನಗಳನ್ನು), ನ ಶ್ರೋಷ್ಯಸಿ - ಕೇಳದಿದ್ದರೆ, ವಿನಂಕ್ಷ್ಯಸಿ - ನಾಶವಾಗುವೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾರ್ಥದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ಹೋಗುವೆ. ।। 58 ।।
ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವನ್ನುಳ್ಳವನಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಸಂಕಟಗಳನ್ನು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ ದಾಟಿಬಿಡುವೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ವೇಳೆ ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣದಿಂದ ನನ್ನ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳದಿದ್ದರೆ ನಾಶವಾಗುವೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾರ್ಥದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ಹೋಗುವೆ. ।। 58 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನನ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಸಂಕಟಗಳಿಂದ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಪಾರಾಗಿ ಹೋಗುವೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ ನಿರಂತರ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿದ ನಂತರ ನೀನು ಬೇರೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ದಯೆಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ನಿನ್ನ ಸಮಸ್ತ ದುಃಖಗಳು ಹೊರಟುಹೋಗುವವು, ನೀನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ದುರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಮಹಾ ಸಂಕಟಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುವೆ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಆನಂದಘನ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಥ’ ಮತ್ತು ‘ಚೇತ್’ ಈ ಎರಡೂ ಅವ್ಯಯಗಳ ಭಾವವೇನು? ಮತ್ತು ‘ಅಹಂಕಾರದ ಕಾರಣ ನನ್ನ ವಚನ ಗಳನ್ನು ಕೇಳದಿದ್ದರೆ ನಾಶವಾಗಿಹೋಗುವೆ’- ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಅಥ’ ಪಕ್ಷಾಂತರದ ಬೋಧಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಚೇತ್’, ಒಂದು ವೇಳೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಅವ್ಯಯಗಳ ಸಹಿತ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು-ನೀನು ನನ್ನ ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯ ಸಖ ನಾಗಿರುವೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವೆ; ಆದರೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ-ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ಮಹಾನ್ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಅದರ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಬಹಳ ಹಾನಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಅಹಂಕಾರಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ-ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನನ್ನು ಬುದ್ಧಿವಂತ ಅಥವಾ ಸಮರ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನನ್ನ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳದಿದ್ದರೆ-ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸದೆ ತನ್ನ ಮನ ಬಂದಂತೆ ಮಾಡಿದರೆ ನೀನು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವೆ; ಮತ್ತೆ ನಿನಗೆ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸುಖ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯು ಸಿಗಲಾರದು ಮತ್ತು ನೀನು ನಿನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ವರ್ತಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಲೂ ಪತನವಾಗುವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ - ‘ನೀನು ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾಗಿರುವೆ’ (4/3) ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು ಮತ್ತು ‘ನ ಮೇ ಭಕ್ತಃ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ’ ಅರ್ಥಾತ್ ನನ್ನ ಭಕ್ತನ ಪತನವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ (9/31), ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವನು. ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ‘ನೀನು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವೆ’ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿನ್ನ ಪತನವಾಗಿ ಹೋದೀತು ಎಂದು; ಈ ವಿರೋಧದ ಸಮಾಧಾನವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನೇ ಸ್ವಯಂ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಚೇತ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಈ ವಿರೋಧದ ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡಿರುವನು.-ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನ ಪತನವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಶಾಶ್ವತವಾದ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಪರಮಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇದೂ ಕೂಡ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಾದರೋ ಆಗಲಾರದು; ಆದರೆ ಇಷ್ಟಾದರೂ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅಹಂಕಾರಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಅವನ ಪತನವಾಗುವುದು ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರದ ವಶನಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪದೇ ಇರುವವನು ನಷ್ಟವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದೆ, ಅದನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸಲು ಈಗ ಭಗವಂತನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಅರ್ಜುನನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ದೋಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-59)
ಯದಹಂಕಾರಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ನ ಯೋತ್ಸ್ಯ ಇತಿ ಮನ್ಯಸೇ ।
ಮಿಥ್ಯೈಷ ವ್ಯವಸಾಯಸ್ತೇ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ತ್ವಾಂ ನಿಯೋಕ್ಷ್ಯತಿ ॥
ಯತ್ - ಯಾವ (ನೀನು), ಅಹಂಕಾರಮ್ - ಅಹಂಕಾರದ, ಆಶ್ರಿತ್ಯ - ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು, ನ ಯೋತ್ಸ್ಯೇ - ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಇತಿ - ಎಂದು, ಮನ್ಯಸೇ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವೆಯೋ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಏಷಃ - ಈ, ವ್ಯವಸಾಯಃ - ನಿಶ್ಚಯವು, ಮಿಥ್ಯಾ - ಮಿಥ್ಯೆಯಾಗಿದೆ, (ಯತಃ) - ಏಕೆಂದರೆ (ನಿನ್ನ), ಪ್ರಕೃತಿಃ - ಸ್ವಭಾವವು, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನನ್ನು,
ನಿಯೋಕ್ಷ್ಯತಿ - ಬಲವಂತವಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು. ।। 59 ।।
ನೀನು ಯಾವ ಅಹಂಕಾರದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ‘ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ಎಂಬುದಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿರುವೆಯೋ, ನಿನ್ನ ಈ ನಿಶ್ಚಯವು ಮಿಥ್ಯೆಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಸ್ವಭಾವವು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನೀನು ಯಾವ ಅಹಂಕಾರದ ಆಶ್ರಯಪಡೆದು ‘ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವೆಯೋ’- ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೊದಲು ಭಗವಂತನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವಂತೆ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಟ್ಟ ಬಳಿಕ (2/3) ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ-
‘ನ ಯೋತ್ಸ್ಯೇ’- ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ (2/9) ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ‘ನಾನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುವೆಯೋ ಈ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯು ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ಅಹಂಕಾರಮಾತ್ರವಾಗಿದೆ; ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದು ನಿನ್ನ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ಅಹಂಕಾರಕ್ಕೆ ವಶೀಭೂತನಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಪಂಡಿತ, ಸಮರ್ಥ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಅದರ ಬಲದ ಮೇಲೆ ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳುವೆ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲಾರೆ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ತುಂಬಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿನ್ನ ಈ ನಿಶ್ಚಯವು ಮಿಥ್ಯೆಯಾಗಿದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು-ನಿನ್ನ ಈ ನಿಶ್ಚಯವು ಸರಿಯಾದುದಲ್ಲ; ಅರ್ಥಾತ್ ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೆ ಇರಲಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಸ್ವತಂತ್ರನಲ್ಲ-ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಧೀನನಾಗಿರುವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿಃ’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ನಿನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನನ್ನು ಒತ್ತಾಯವಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸೀತು’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಯಾವ ವರ್ತಮಾನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವ ರೂಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿವೆಯೋ, ಅವುಗಳ ಸಮುದಾಯದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿಃ’ ಪದವಿದೆ; ಇದನ್ನೇ ಸ್ವಭಾವ ವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನು ಸಾರವಾಗಿಯೇ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ಅಧಿಕಾರೀ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಜನ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವೇ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಮನುಷ್ಯರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಯಾವ ಸ್ವಭಾವದ ಕಾರಣ ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲ ದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಜನ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಸ್ವಭಾವವೇ ನಿನಗೆ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನಿನ್ನನ್ನು ಒತ್ತಾಯವಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಯೋಗ್ಯತೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಮೇಲೆ ವೀರತೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು, ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹೆದರದಿರುವುದು, ಓಡದಿರುವುದು ಇದು ನಿನ್ನ ಸಹಜ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಇದನ್ನು ಮಾಡದೆ ಇರಲಾರೆ, ನಿನಗೆ ಯುದ್ಧವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಾದೀತು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಬೇರೆ ವರ್ಣದವರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
(ಶ್ಲೋಕ-60)
ಸ್ವಭಾವಜೇನ ಕೌಂತೇಯ ನಿಬದ್ಧಃ ಸ್ವೇನ ಕರ್ಮಣಾ ।
ಕರ್ತುಂ ನೇಚ್ಛಸಿ ಯನ್ಮೋಹಾತ್ಕರಿಷ್ಯಸ್ಯವಶೋಽಪಿ ತತ್ ॥
ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರನೇ !, ಯತ್ - ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು (ನೀನು), ಮೋಹಾತ್ - ಮೋಹದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಕರ್ತುಮ್-ಮಾಡಲು, ನ ಇಚ್ಛಸಿ - ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ತತ್ - ಅದನ್ನು, ಅಪಿ - ಸಹ, ಸ್ವೇನ - ನಿನ್ನ, ಸ್ವಭಾವಜೇನ ಕರ್ಮಣಾ- ಪೂರ್ವಕೃತ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮದಿಂದ, ನಿಬದ್ಧಃ - ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಅವಶಃ - ಪರವಶನಾಗಿ, ಕರಿಷ್ಯಸಿ - ಮಾಡುವೆ. ।। 60 ।।
ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರನೇ! ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೀನು ಮೋಹದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಮಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ಸಹ ನಿನ್ನ ಪೂರ್ವಕೃತ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮದಿಂದ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಪರವಶನಾಗಿ ಮಾಡುವೆ. ।। 60 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕೌಂತೇಯ’ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನ ತಾಯಿ ಕುಂತಿಯು ಬಹಳ ವೀರ ಮಹಿಳೆಯಾಗಿದ್ದಳು. ಅವಳು ಸ್ವಯಂ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳಿಸುವ ಸಮಯ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದ್ದಳು. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಕೌಂತೇಯ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ನೀನು ವೀರಮಾತೆಯ ಪುತ್ರನಾಗಿರುವೆ, ಸ್ವಯಂ ಶೂರ-ವೀರನಾಗಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೆ ಇರಲಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೀನು ಮೋಹದ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ’- ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ನೀನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿರುವೆ, ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ನಿನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅದು ನಿನಗಾಗಿ ಪಾಪ ಕರ್ಮವಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಉಚಿತವಾದುದಲ್ಲ. ಇಷ್ಟಾದರೂ ನೀನು ಯಾವ ನ್ಯಾಯೋಚಿತ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಸಹಜಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಇದಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ಅವಿವೇಕ ಮಾತ್ರವೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ; ಬೇರೆ ಯಾವ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಕಾರಣವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅದನ್ನೂ ಕೂಡ ನೀನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಪರವಶನಾಗಿ ಮಾಡುವೆ’- ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ನಿನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ನೀನು ಅದರಿಂದ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅದರೊಂದಿಗೆ ನಿನ್ನ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿನಗೆ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸಹ ಅದು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿಸಿಕೊಂಡೀತು ಮತ್ತು ನಿನಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಅದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾದೀತು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರ ಅರ್ಥಾತ್ ಐವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ವಿಧಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಮಾಡುವಿಯಾದರೆ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ, ಇಲ್ಲವಾದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿ ಮೋಸಹೋಗಿ ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯುರೂಪೀ ಸಂಸಾರಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಏಳುತ್ತ ಇರುವೆ.
ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಹರಿದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಇದಿರಿಸಿ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಲಾರನೋ, ಅಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ನಾಶವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಮತ್ತು ಯಾರು ಯಾವುದಾದರೂ ದೋಣಿಯ ಅಥವಾ ಮರದ ದಿಮ್ಮಿಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಅಥವಾ ಈಜುವ ಕಲೆಯಿಂದ ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ತೇಲುತ್ತಾ ಇದ್ದು ಆ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಾನೋ-ಅವನು ದಡಮುಟ್ಟಿ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಇದಿರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅಂದರೆ ಹಟದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ದಾಟಿ ಹೋಗಲಾರನು ಅಲ್ಲದೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತು ಯಾರು ಪರಮೇಶ್ವರನ ಅಥವಾ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಆಶ್ರಯಪಡೆದು ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರ ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಕೂಲ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಭಾವದ ಅಧೀನ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು; ಇದರ ಕುರಿತು - ಪ್ರಕೃತಿ ಅಥವಾ ಸ್ವಭಾವ ಜಡವಾಗಿದೆ, ಅದು ಯಾರನ್ನಾದರೂ ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲದು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-61)
ಈಶ್ವರಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಹೃದ್ದೇಶೇಽರ್ಜುನ ತಿಷ್ಠತಿ ।
ಭ್ರಾಮಯನ್ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಯಂತ್ರಾರೂಢಾನಿ ಮಾಯಯಾ ॥
ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಯಂತ್ರಾರೂಢಾನಿ - ಶರೀರರೂಪೀ ಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗಿರುವ, ಸರ್ವಭೂತಾನಿ- ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು, ಈಶ್ವರಃ - ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಪರಮೇಶ್ವರನು, ಮಾಯಯಾ - ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ (ಅವುಗಳ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ), ಭ್ರಾಮಯನ್ - ಅಲೆಸುತ್ತ, ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಹೃದ್ದೇಶೇ - ಹೃದಯದಲ್ಲಿ,
ತಿಷ್ಠತಿ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ।। 61 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ ! ಶರೀರರೂಪೀ ಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗಿರುವ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಪರಮೇಶ್ವರನು ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅವರ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವಾಗಿ ಅಲೆಸುತ್ತ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ।। 61 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಶರೀರವನ್ನು ಯಂತ್ರದ ರೂಪಕ ಕೊಡುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು ಮತ್ತು ಈಶ್ವರನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ಹೇಳಿದುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಹೇಗೆ ರೈಲುಗಾಡಿ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ಯಂತ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಯಂ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ ಕೂಡ ರೈಲುಗಾಡಿಯ ಚಲನೆಯಿಂದ ಅವನ ಚಲನವೂ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೋ-ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಆತ್ಮನು ನಿಶ್ಚಲನಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅನಾದಿ ಸಿದ್ಧ ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಶರೀರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದುದರಿಂದ ಆ ಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅವನ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಶರೀರವನ್ನು ಯಂತ್ರದ ರೂಪಕದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿ ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಈಶ್ವರನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಭೂತರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನೆಂದು ಹೇಳಿ ಯಂತ್ರವನ್ನು ನಡೆಸುವವನು ಪ್ರೇರಕನು ಹೇಗೆ ಸ್ವಯಂ ಆ ಯಂತ್ರದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತಾನೋ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಈಶ್ವರನೂ ಕೂಡ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ಅವರ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಅವರನ್ನು ಭ್ರಮಣ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಶ್ವರನ ಯಾವುದೇ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ತಪ್ಪುಗಳಾಗಲಾರವು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ, ಸರ್ವಜ್ಞ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಅವರ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಂತ್ರಾರೂಢಾನಿ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಭೂತಾನಿ’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಭಗವಂತನು ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಭ್ರಮಣ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶರೀರರೂಪೀ ಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಂತ್ರಾರೂಢಾನಿ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಭೂತಾನಿ’ ಪದವಿದೆ ಹಾಗೂ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಅವರ ಪೂರ್ವಾರ್ಜಿತ ಕರ್ಮ-ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಅನುಸಾರ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ನಾನಾ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗ ಮಾಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸ್ವಭಾವ (ಪ್ರಕೃತಿ)ಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರ ಅವುಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಚೇಷ್ಟೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು-ಇದೇ ಭಗವಂತನು ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಮಾಯೆಯ ಮೂಲಕ ಭ್ರಮಣ ಮಾಡಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅಥವಾ ಪರತಂತ್ರನೋ? ಒಂದುವೇಳೆ ಪರತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದರೆ ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಿಂದ ಪರತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ - ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಲೋ, ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೋ ಅಥವಾ ಈಶ್ವರನಿಂದಲೋ? ಏಕೆಂದರೆ ಕೆಲವೆಡೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೇಳಿ (2/47) ಅವನನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರನೆಂದು, ಕೆಲವು ಕಡೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಧೀನ (3/33) ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ಈಶ್ವರನ ಅಧೀನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (10/8). ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಅರವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವದ ಅಧೀನನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನ ಅಧೀನನೆಂದು ಹೇಳಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಹೇಗೆ?
ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಪರತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ- ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ(3/5). ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೂ ಕೂಡ ಅವನನ್ನು ಸ್ವತಂತ್ರನೆಂದು ಹೇಳುವುದಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಪರತಂತ್ರನೆಂದು ಹೇಳುವುದೇ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಶಕ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ಉಳಿಯಿತು-ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದರ ಅಧೀನನಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಇದರ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಧೀನನೆಂದು ಹೇಳುವುದು, ಸ್ವಭಾವದ ಅಧೀನನೆಂದು ಹೇಳುವುದು, ಈಶ್ವರನ ಅಧೀನನೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಈ ಮೂರೂ ಮಾತುಗಳು ಒಂದೇ ಮಾತಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯಾದರೋ ಪರ್ಯಾಯವಾಚೀ ಶಬ್ದಗಳಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಈಶ್ವರನು ಸ್ವಯಂ ನಿರಪೇಕ್ಷಭಾವದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಆ ಜೀವಿಗಳ ಪ್ರಕೃತಿಗನುರೂಪವಾಗಿ ತನ್ನ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಅವರನ್ನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಶ್ವರನ ಅಧೀನನೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಧೀನನೆಂದೇ ಹೇಳುವುದಾಗಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನೇ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಒಡೆಯ ಮತ್ತು ಪ್ರೇರಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಧೀನನೆಂದು ಹೇಳುವುದೂ ಕೂಡ ಈಶ್ವರನ ಅಧೀನನೆಂದು ಹೇಳುವುದೇ ಆಗಿದೆ.
ಒಂದು ವೇಳೆ ಮನುಷ್ಯನು ಸರ್ವಥಾ ಪರತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಉದ್ಧಾರವಾಗುವುದರ ಉಪಾಯವೇನು ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವಿಧಾನ ಮಾಡುವಂತಹ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ? ಎಂಬ ಮಾತು ಉಳಿಯಿತು. ಇದರ ಉತ್ತರವು -ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯದ ವಿಧಾನ ಮಾಡುವಂತಹ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಅವನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಹಿಂದುಳಿಯಲು ಅಥವಾ ಅವನಿಂದ ಸ್ವಭಾವ ವಿರುದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಲು ಇರುವುದಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಅವನು ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ-ಆ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಸಿ ಅವನನ್ನು ನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿವೆ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಪರತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಆ ಸ್ವಭಾವದ ಸುಧಾರಣೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪರತಂತ್ರನಾಗಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನು ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಮಹಾಪುರುಷರ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರೇರಕನಾದ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದರೆ ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಶಾಸ ವಿಧಿಗನುಸಾರ ನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ತನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದು ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ಕಳೆಯಲು ತೊಡಗಿದರೆ ಅವನ ಉದ್ಧಾರವಾಗಬಲ್ಲುದು.
ಸಂಬಂಧ— ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ - ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರನಲ್ಲ, ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮಿ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಸ್ವಯಂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಅವರ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಭ್ರಮಣ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ಅಶಕ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು - ಒಂದು ವೇಳೆ ಇಂತಹ ಮಾತು ಇರುವುದಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಕರ್ಮಬಂಧನ ದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದಿ ಪರಮ ಶಾಂತಿಯ ಲಾಭ ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಏಳುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-62)
ತಮೇವ ಶರಣಂ ಗಚ್ಛ ಸರ್ವಭಾವೇನ ಭಾರತ ।
ತತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ಪರಾಂ ಶಾಂತಿಂ ಸ್ಥಾನಂ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ಶಾಶ್ವತಮ್ ॥
ಭಾರತ - ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! (ನೀನು), ಸರ್ವಭಾವೇನ - ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ತಮ್ ಏವ - ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿಯೇ, ಶರಣಮ್ - ಶರಣು, ಗಚ್ಛ - ಹೋಗು, ತತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ - ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ (ನೀನು), ಪರಾಮ್ - ಪರಮ, ಶಾಂತಿಮ್ - ಶಾಂತಿಯನ್ನು (ಹಾಗೂ), ಶಾಶ್ವತಮ್ - ಸನಾತನವಾದ, ಸ್ಥಾನಮ್ - ಪರಮಧಾಮವನ್ನು,
ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ. ।। 62 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ನೀನು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿಯೇ ಶರಣುಹೋಗು. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕೃಪೆಯಿಂದಲೇ ನೀನು ಪರಮ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಸನಾತನವಾದ ಪರಮಧಾಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ।। 62 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಮ್’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಶರಣುಹೋಗುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವಾಧಾರ, ಎಲ್ಲರ ಪ್ರೇರಕ, ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮೀ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ, ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಧನ, ಜನ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಣೆಮಾಡಿ ಅವನ ಮೇಲೆಯೇ ನಿರ್ಭರನಾಗಿ ಹೋಗುವುದು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಹೋಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿಕೊಂಡು ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಪರಮಪ್ರಾಪ್ಯ, ಪರಮಗತಿ, ಪರಮ ಆಶ್ರಯ ಮತ್ತು ಸರ್ವಸ್ವವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಹಾಗೂ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಒಡೆಯ, ಭರ್ತಾ, ಪ್ರೇರಕ, ರಕ್ಷಕ ಮತ್ತು ಪರಮಹಿತೈಷಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವನ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಭರನಾಗುವುದು ಮತ್ತು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಭಗವಂತನನ್ನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಎಂದು ಅರಿತುಕೊಂಡು, ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಅಭಿಮಾನ, ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು; ಏನೆಲ್ಲ ಸುಖ-ದುಃಖದ ಭೋಗಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದರೂ, ಅವುಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನು ಕಳಿಸಿಕೊಟ್ಟ ಉಡುಗೊರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸದಾಕಾಲ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವುದು; ಭಗವಂತನ ಯಾವುದೇ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಅಸಂತುಷ್ಟನಾಗದೇ ಇರುವುದು; ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಭಗವಂತನಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅತಿಶಯ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನ ನಾಮ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲೆ, ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಶ್ರವಣ, ಚಿಂತನ ಮತ್ತು ಕಥನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು ಇವೆಲ್ಲ ಭಾವ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪರಮೇಶ್ವರನ ದಯೆಯಿಂದ ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಸನಾತನ ಪರಮಧಾಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತನಾಗುವ ಭಕ್ತನ ಮೇಲೆ ಪರಮ ದಯಾಳು, ಪರಮ ಸುಹೃದ್, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಅಪಾರ ದಯೆಯ ಪ್ರವಾಹ ಹರಿಯಲು ತೊಡಗುತ್ತದೆ - ಅದರಿಂದ ಅವನ ಸಮಸ್ತ ದುಃಖಗಳು ಮತ್ತು ಬಂಧನಗಳು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ತೊಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಕ್ತನು ಯಾವ ಸಮಸ್ತ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಪರಮಾನಂದ ಭರಿತನಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಸನಾತನ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆಯೋ ಇದೇ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಸನಾತನ ಪರಮಧಾಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಈಗ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ ಉಪದೇಶದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-63)
ಇತಿ ತೇ ಜ್ಞಾನಮಾಖ್ಯಾತಂ ಗುಹ್ಯಾದ್ಗುಹ್ಯತರಂ ಮಯಾ ।
ವಿಮೃಶ್ಯೈತದಶೇಷೇಣ ಯಥೇಚ್ಛಸಿ ತಥಾ ಕುರು ॥
ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ (ಈ), ಗುಹ್ಯಾತ್ - ಗೋಪನೀಯಕ್ಕಿಂತಲೂ, ಗುಹ್ಯತರಮ್ - ಅತಿಗೋಪನೀಯವಾದ,
ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಮಯಾ - ನನ್ನಿಂದ, ತೇ - ನಿನಗೆ, ಆಖ್ಯಾತಮ್ - ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು (ಈಗ ನೀನು), ಏತತ್ - ಈ ರಹಸ್ಯಯುಕ್ತವಾದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಅಶೇಷೇಣ - ಪೂರ್ಣವಾಗಿ, ವಿಮೃಶ್ಯ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿ, ಯಥಾ - ಹೇಗೆ,
ಇಚ್ಛಸಿ- ಇಷ್ಟಪಡುವೆಯೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ಕುರು - ಮಾಡು. ।। 63 ।।
ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಈ ಗೋಪನೀಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅತಿಗೋಪನೀಯವಾದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟೆನು. ಈಗ ನೀನು ಈ ರಹಸ್ಯಯುಕ್ತವಾದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಹೇಗೆ ಇಷ್ಟಪಡುವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ
ಮಾಡು. ।। 63 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಇತಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಇತಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಉಪದೇಶದ ಸಮಾಪ್ತಿಯ ಬೋಧಕವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಏನೆಲ್ಲ ಹೇಳಿದನೋ, ಅದೆಲ್ಲದರತ್ತ ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಮ್’ ಪದವು ಯಾವ ಜ್ಞಾನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ‘ಗುಹ್ಯಾತ್ ಗುಹ್ಯ ತರಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ಇಲ್ಲಿಯತನಕ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಎಷ್ಟು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನೋ ಆ ಸಮಸ್ತ ಉಪದೇಶದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಮ್’ ಪದವಿದೆ; ಅದೆಲ್ಲಾ ಉಪದೇಶವು ಭಗವಂತನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಜ್ಞಾನ ಮಾಡಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ಹೆಸರನ್ನು ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ಗೋಪ್ಯವಾಗಿಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ರಹಸ್ಯದ ವಿಷಯಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನ ಮಾಡಿಸುವಂತಹ ಉಪದೇಶವೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗುಪ್ತವಾಗಿಡಲು ಯೋಗ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಉಪದೇಶದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಅನಧಿಕಾರಿಯ ಮುಂದೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಬಾರದು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಮ್’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಗುಹ್ಯಾತ್ ಗುಹ್ಯತರಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಯಾ’, ‘ತೇ’ ಮತ್ತು ‘ಆಖ್ಯಾತಮ್’- ಈ ಪದಗಳ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಮಯಾ’ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಾನು ಎಷ್ಟು ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಹೇಳಬಲ್ಲೆನೋ ಹಾಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಹೇಳಲಾರರು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಜ್ಞಾನವು ತುಂಬಾ ಮಹತ್ತ್ವದ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೂ ‘ತೇ’ ಪದದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಇದಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಿನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಈ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ‘ಆಖ್ಯಾತಮ್’ ಪದದಿಂದ-ನಾನು ಏನೆಲ್ಲಾ ಹೇಳಬೇಕೆಂದಿದ್ದೆನೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೇಳಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ಈಗ ಇನ್ನು ಏನನ್ನೂ ಹೇಳಲು ಬಾಕಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ರಹಸ್ಯಯುಕ್ತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಹೇಗೆ ಬಯಸುವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡು’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಇವೆರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳ ಅನುಸಾರ ಸ್ವಧರ್ಮರೂಪೀ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ (2/18, 37; 3/30; 8/7; 11/34) ತಿಳಿಸಿದನು ಹಾಗೂ ತನಗೆ ಶರಣಾಗಲು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ನಂತರ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಗೆ ಅನುಸಾರ ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗ (ಯೋಗ)ದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದ ನಂತರ ಪುನಃ ಐವತ್ತಾರನೇ ಮತ್ತು ಐವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣನೆಗೈದು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಬರಲು ಹೇಳಿದನು. ಇಷ್ಟಾದರೂ ಕೂಡ ಅರ್ಜುನನ ಕಡೆಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಒಪ್ಪಿಗೆಯ ಮಾತು ಹೇಳಲ್ಪಡದ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನು ಪುನಃ ಆ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರ ಮಹಾನ್ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಮನ್ನಿಸದಿದ್ದರೆ ಅತ್ಯಧಿಕ ಹಾನಿಯಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ಕುರಿತೂ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಉತ್ತರ ಸಿಗದಿರುವುದರಿಂದ ಪುನಃ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಎಲ್ಲರ ಪ್ರೇರಕ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯನಿವಾಸಿಯೆಂದು ಹೇಳಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಲು ಹೇಳಿದನು. ಇಷ್ಟಾದರೂ ಕೂಡ ಅರ್ಜುನನು ಏನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶದ ಉಪಸಂಹಾರಗೈದು ಹಾಗೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಉಪದೇಶದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಪುನಃ ಅದರ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯಥೇಚ್ಛಸಿ ತಥಾ ಕುರು’ ಅರ್ಥಾತ್ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯೋಚಿಸಿ ಬಳಿಕ ನೀನು ಹೇಗೆ ಸರಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯುವಿಯೋ ಹಾಗೇ ಮಾಡು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ನಾನು ಯಾವ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವೆನೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಸಾಧನೆ ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ತಿಳಿಯುವೆಯೋ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡು ಅಥವಾ ಮತ್ತೇನಾದರೂ ನೀನು ಸರಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯುವೆಯಾದರೆ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡು ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಉಪದೇಶದ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಿಯಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಕೂಡ ಅರ್ಜುನನು ಯಾವುದೇ ಉತ್ತರ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಅನಧಿಕಾರಿ ಹಾಗೂ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಖಿನ್ನಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಚಕಿತನಾದನು, ಆಗ ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯುವಂತಹ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ದಯೆತೋರಿಸಿ ಅವನಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶದ ಸಾರವನ್ನು ಹೇಳಲು ಯೋಚಿಸಿ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು —
(ಶ್ಲೋಕ-64)
ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮಂ ಭೂಯಃ ಶೃಣು ಮೇ ಪರಮಂ ವಚಃ ।
ಇಷ್ಟೋಽಸಿ ಮೇ ದೃಢಮಿತಿ ತತೋ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತೇ ಹಿತಮ್ ॥
ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ಗೋಪನೀಯಕ್ಕಿಂತ ಅತಿ ಗೋಪನೀಯವಾದ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಪರಮಮ್ - ಪರಮ ರಹಸ್ಯಯುಕ್ತವಾದ, ವಚಃ - ವಚನವನ್ನು (ನೀನು), ಭೂಯಃ - ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ, ಶೃಣು - ಕೇಳು (ನೀನು), ಮೇ - ನನಗೆ,
ದೃಢಮ್ - ಅತಿಶಯ, ಇಷ್ಟಃ - ಪ್ರಿಯನು, ಅಸಿ - ಆಗಿರುವೆ, ತತಃ - ಆದ್ದರಿಂದ, ಇತಿ - ಈ, ಹಿತಮ್ - ಪರಮ ಹಿತಕಾರಕವಾದ
ವಚನವನ್ನು (ನಾನು), ತೇ - ನಿನಗೆ, ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ - ಹೇಳುವೆನು. ।। 64 ।।
ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ಗೋಪನೀಯಕ್ಕಿಂತ ಅತಿ ಗೋಪನೀಯವಾದ ನನ್ನ ಪರಮ ರಹಸ್ಯಯುಕ್ತವಾದ ವಚನವನ್ನು ನೀನು ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಕೇಳು. ನೀನು ನನಗೆ ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುವೆ, ಆದುದರಿಂದ ಈ ಪರಮ ಹಿತಕಾರಕವಾದ ವಚನವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುವೆನು. ।। 64 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಚಃ’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಪರಮಮ್’ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಗುಪ್ತವಾಗಿಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವಕ್ಕೆ ಭಗವಂತನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಗುಹ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಉತ್ತಮರಹಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಆ ಸಮಸ್ತ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ತನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಸ್ವರೂಪ, ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸಿ ಅಂದರೆ ನಾನೇ ಸ್ವಯಂ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ, ಸರ್ವಾಧಾರ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದೇನೆ-ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನ ಭಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಬರುವಂತೆ ಹೇಳಿದನೋ ಆ ವಚನಗಳು ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿ ಗುಪ್ತವಾಗಿಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಗುಹ್ಯತಮಮ್’ ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ‘ರಾಜಗುಹ್ಯಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿರುವನು; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಸ್ವರೂಪ, ರಹಸ್ಯ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಬರುವಂತೆ ಹೇಳಿರುವನು. ಇದೇ ರೀತಿ ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಶರಣಾಗತಿಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡುವ ಸಮಯ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಚಃ’ ಇದರೊಂದಿಗೆ ‘ಪರಮಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ವಚಃ’ ಪದದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಪರಮಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ನಾನು ಹೇಳಿರುವ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಯಾವುದು ಅತ್ಯಂತ ಗುಪ್ತವಾಗಿಡಲು ಯೋಗ್ಯವೂ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ಮಹತ್ತ್ವದ ಮಾತಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುವೆನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಕೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅದನ್ನು ಪುನಃ ಕೇಳಲು ಹೇಳಿ - ಈಗ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೋ, ಅದನ್ನು ಮೊದಲೂ ಕೂಡ ಹೇಳಿಯಾಗಿದೆ (9/34; 12/6, 7; 18/56, 57) ; ಆದರೆ ನಿನ್ನಿಂದ ಅದನ್ನು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ಆದುದರಿಂದ ಆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತ್ವದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಉಪದೇಶಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ಪುನಃ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಅದನ್ನು ಎಚ್ಚರದೊಂದಿಗೆ ಕೇಳಿ ಗ್ರಹಿಸಿಕೋ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೃಢಮ್’ ಸಹಿತ ‘ಇಷ್ಟಃ’ ಪದದಿಂದ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಅರವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರವಿಚಾರ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟನು, ಅದರ ಹೊರೆ ಯನ್ನು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ ; ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನ ಮನದಲ್ಲಿ ಉದಾಸೀನತೆ ಆವರಿಸಿತು. ಆಗ ಅವನು ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಏಕೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ! ಏನು ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ನನಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿಲ್ಲವೇ! ಏನು ನಾನು ಇವನ ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಿಯಲ್ಲವೇ! ಎಂದು ಯೋಚಿಸತೊಡಗಿದನು. ಆದುದರಿಂದ ‘ದೃಢಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಇಷ್ಟಃ’ ಈ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಶೋಕವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತ-ನೀನು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುವೆ, ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಪ್ರೇಮದ ಸಂಬಂಧ ಅಚಲವಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಶೋಕಿಸಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತತಃ’ ಅವ್ಯಯ ಪ್ರಯೋಗದ ಹಾಗೂ ‘ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಮ ಹಿತದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವೆನು’- ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತತಃ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಹೇತುವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅವನ ಹಿತದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೈದು ಭಗವಂತನು - ನೀನು ನನ್ನ ಘನಿಷ್ಠಪ್ರೇಮಿಯಾಗಿರುವೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಮುಚ್ಚುಮರೆಯಿಡದೆ ಗುಪ್ತ ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅತಿಗುಪ್ತವಾದ ಮಾತನ್ನು ನಿನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ, ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟಿಸುವೆನು ಮತ್ತು ನಾನು ಏನೆಲ್ಲವನ್ನು ಹೇಳುವೆನೋ ಅದು ನಿನಗಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಹಿತದ ಮಾತು ಆಗಬಹುದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮಾಡಿದ್ದನೋ ಅದನ್ನು ಈಗ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-65)
ಮನ್ಮನಾ ಭವ ಮದ್ಭಕ್ತೋ ಮದ್ಯಾಜೀ ಮಾಂ ನಮಸ್ಕುರು ।
ಮಾಮೇವೈಷ್ಯಸಿ ಸತ್ಯಂ ತೇ ಪ್ರತಿಜಾನೇ ಪ್ರಿಯೋಽಸಿ ಮೇ ॥
ಮನ್ಮನಾಃ ಭವ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನವುಳ್ಳವನಾಗು, ಮದ್ಭಕ್ತಃ (ಭವ) - ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾಗು, ಮದ್ಯಾಜೀ (ಭವ) - ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವನಾಗು (ಮತ್ತು), ಮಾಮ್ - ನನಗೆ, ನಮಸ್ಕುರು - ಪ್ರಣಾಮಮಾಡು, (ಏವಮ್) - ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ (ನೀನು), ಮಾಮ್ ಏವ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಏಷ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ (ಇದನ್ನು ನಾನು), ತೇ - ನಿನ್ನೊಡನೆ, ಸತ್ಯಮ್ - ಸತ್ಯವಾದ, ಪ್ರತಿಜಾನೇ - ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, (ಯತಃ) - ಏಕೆಂದರೆ (ನೀನು), ಮೇ - ನನಗೆ, ಪ್ರಿಯಃ - ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾದವನು,
ಅಸಿ - ಆಗಿದ್ದೀಯೆ. ।। 65 ।।
ಹೇ ಅರ್ಜುನ ! ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾಗು, ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾಗು, ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವನಾಗು ಮತ್ತು ನನಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡು. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುವೆ. ಇದನ್ನು ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುವೆ. ।। 65 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನವುಳ್ಳವನಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನನ್ನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವಾಧಾರ, ಸರ್ವಜ್ಞ, ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮಿ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ, ಸರ್ವೇಶ್ವರ ಹಾಗೂ ಅತಿಶಯ ಸೌಂದರ್ಯ, ಮಾಧುರ್ಯ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಗುಣಗಳ ಸಮುದ್ರನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ನಿಶ್ಚಲಭಾವದಿಂದ ಮನವನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಬಿಡುವುದು, ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಭಗವಂತನ ವಿಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಸಹಿಸದೆ ಇರುವುದು ‘ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮನವುಳ್ಳವ’ನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಇದರ ವಿಶೇಷ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನನ್ನೇ ಏಕಮಾತ್ರ ತನ್ನ ಭರ್ತಾ, ಒಡೆಯ, ಸಂರಕ್ಷಕ, ಪರಮಗತಿ ಮತ್ತು ಪರಮ ಆಶ್ರಯನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸರ್ವಥಾ ಅವನ ಅಧೀನನಾಗುವುದು, ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳ ದಿರುವುದು, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವನ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಲಂಬಿತನಾಗಿರುವುದು, ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸದಾಕಾಲ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮವಿಡುವುದು-ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವರ್ಣನೆಯಂತೆ ಪತ್ರ-ಪುಷ್ಪಾದಿಗಳಿಂದ ಶ್ರದ್ಧಾ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನ ಮೂರ್ತಿಯ ಪೂಜೆಮಾಡುವುದು; ಮನದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಆವಾಹನೆಯನ್ನು ಗೈದು ಅವನ ಮಾನಸಿಕ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು; ಅವನ ವಚನಗಳನ್ನು, ಅವನ ಲೀಲಾ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅವನ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆದರ-ಸಮ್ಮಾನ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ವ್ಯಾಪ್ತನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅಥವಾ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವರ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಸೇವೆ- ಪೂಜೆ, ಆದರ-ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದು ಮೊದಲಾದವುಗಳೆಲ್ಲವು ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತ ವಾಗಿದೆ. ಇದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತಾರರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಾಮ್’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ನಿರಾಕಾರ-ಸಾಕಾರ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಿವೆಯೋ, ಯಾರು ಅರ್ಜುನನ ಮುಂದೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೋ; ಯಾರು ರಾಮ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಮರ್ಯಾದೆ ಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನೋ ಮತ್ತು ನೃಸಿಂಹರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಭಕ್ತ ಪ್ರಹ್ಲಾದನನ್ನು ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿದನೋ-ಅದೇ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವಗುಣ ಸಂಪನ್ನ, ಅಂತರ್ಯಾಮೀ, ಪರಮಾಧಾರ, ಸಮಗ್ರ ಭಗವಾನ್ ಪುರುಷೋತ್ತಮನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾಮ್’ ಪದವಿದೆ.ಅವನ ಯಾವುದೇ ರೂಪಕ್ಕೆ, ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ, ಚರಣಚಿಹ್ನೆಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಚರಣಪಾದುಕೆಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಅವನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವಂತಹ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿ ಅಥವಾ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದು ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಇದರ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೋಡಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನೀನು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುವೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ನೀನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಸರ್ವಶಕ್ತ, ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಎಂದರೇನು? ಈ ಮಾತು ಕೂಡ ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ’ - ಇದರ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಿಯಭಕ್ತನು ಮತ್ತು ಸಖನೂ ಆಗಿದ್ದನು; ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಮೇಲೆ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ದಯೆಯಿಟ್ಟು ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಮೇಲಿನ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಅತಿಶಯ ದೃಢಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಬೇರೆ ಅಧಿಕಾರೀ ಮನುಷ್ಯರ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮೇಲಿನ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವಂತಹ ಭಕ್ತನು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಈ ಮಾತಿನ ಮೇಲೆ ದೃಢವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು ಮನುಷ್ಯನು ಹಾಗೆ ಆಗಲು ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನೀನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುವೆ’- ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇಮಮಯ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದರ ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ನೀನು ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಪ್ರಿಯನಾಗಿರುವೆ; ನಿನ್ನ ಕುರಿತು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರೇಮ ವಿದೆಯೋ ಆ ಪ್ರೇಮಕ್ಕೆ ಬಾಧ್ಯನಾಗಿ ನಿನ್ನ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಮಾಡುವುದರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ನನಗೆ ಇರಲಿಲ್ಲ.*
*ಯಾವ ಮಹಾತ್ಮಾ ಅರ್ಜುನನಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನ ಶ್ರೀಮುಖದಿಂದ ಗೀತೆಯ ದಿವ್ಯ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿದನೋ ಅವನ ಮಹಿಮೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಯಾರು ಮಾಡಬಲ್ಲರು ! ಮಹಾಭಾರತ ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ -
ಏಷ ನಾರಾಯಣಃ ಕೃಷ್ಣಃ ಫಾಲ್ಗುಣಶ್ಚ ನರಃ ಸ್ಮೃತಃ । ನಾರಾಯಣೋ ನರಶ್ಚೈವ ಸತ್ತ್ವಮೇಕಂ ದ್ವಿಧಾ ಕೃತಮ್ ॥
(49/20)
‘ಈ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ನಾರಾಯಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನು ನರನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದು ನಾರಾಯಣ ಮತ್ತು ನರ ಎರಡು ರೂಪಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ಒಂದೇ ಸತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ.’
ಅರ್ಜುನನ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವು ಎಷ್ಟಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಪ್ರೇಮ ಉಳ್ಳವನೆಂಬುದು ತಿಳಿದುಬರುವುದು.
ವನವಿಹಾರ, ಜಲವಿಹಾರ, ರಾಜದರಬಾರು, ಯಜ್ಞಾನುಷ್ಠಾನ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಪ್ರಾಯಶಃ ಅರ್ಜುನನ ಜೊತೆಗಿರುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವರ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೇಮವು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ವಿಶುದ್ಧ ಪ್ರೇಮದ ಸಂಕೋಚರಹಿತ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡಲ್ಪಡುವಷ್ಟಿತ್ತು. ಸಂಜಯನು ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬಂದು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದನು - ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ವಿಲಕ್ಷಣ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿದ್ದೇನೆ; ನಾನು ಅವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ತುಂಬಾ ವಿನೀತಭಾವದಿಂದ ಅವರ ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದೆನು! ನಾನು ಹೋಗಿ ನೋಡಿದಾಗ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಮಹಾತ್ಮರು ಉತ್ತಮ ವಸಾಭೂಷಣಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತರಾಗಿ ತುಂಬಾ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಆಸನಗಳ ಮೇಲೆ ವಿರಾಜಮಾನರಾಗಿದ್ದರು. ಅರ್ಜುನನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಚರಣಗಳಿದ್ದವು ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿ ಹಾಗೂ ಸತ್ಯಭಾಮೆಯರ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಎರಡೂ ಕಾಲುಗಳಿದ್ದವು. ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದಾಕ್ಷಣ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಕಾಲಕೆಳಗಿನ ಚಿನ್ನದ ಮಣೆಯನ್ನು ಸರಿಸಿ ನನಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳಿದನು, ನಾನು ಆದರದಿಂದ ಅದನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಕೆಳಗೇ ಕುಳಿತುಕೊಂಡೆ.
ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಪಾಂಡವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ವನಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಮಾತು-ಕತೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಅರ್ಜುನನೊಡನೆ ಹೇಳಿದನು
ಮಮೈವ ತ್ವಂ ತವೈವಾಹಂ ಯೇ ಮದೀಯಾಸ್ತವೈವ ತೇ । ಯಸ್ತ್ವಾಂ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ಸ ಮಾಂ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ಯಸ್ತ್ವಾಮನು ಸ ಮಾಮನು ॥
(ಮಹಾ - ವನ - 12/45)
‘ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ ! ನೀನು ನನ್ನವನಾಗಿರುವೆ, ನಾನು ನಿನ್ನವನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಯಾರು ನನ್ನವರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರು ನಿನ್ನವರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಏನೆಲ್ಲ ನನ್ನದಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ಮೇಲೆ ನಿನಗೂ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಯಾರು ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಶತ್ರುತ್ವವನ್ನು ಇರಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ನನ್ನ ಶತ್ರುಗಳೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಯಾರು ನಿನಗೆ ಅನುವರ್ತಿ (ಜೊತೆ ಕೊಡುವವನು)ಯಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರು ನನ್ನವರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.’
ಭೀಷ್ಮರು ಪಾಂಡವಸೇನೆಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಒಂಭತ್ತು ದಿನಗಳು ಕಳೆದುಹೋದುವೋ, ಆಗ ರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ತುಂಬಾ ಚಿಂತಿತನಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು - ಹೇ ಕೃಷ್ಣ! ನಮ್ಮೊಡನೆ ಭೀಷ್ಮರ ಯುದ್ಧವು - ಹೇಗೆ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಕಿಯಮೇಲೆ ಪತಂಗಗಳು (ದೀಪದ ಹುಳಗಳು) ಸಾಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದು ಬೀಳುತ್ತವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ನೀನೇ ಹೇಳು, ಈಗ ಏನು ಮಾಡುವುದು ! ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ನೀನು ಚಿಂತೆಮಾಡಬೇಡ ! ನನಗೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನಿತ್ತರೆ ನಾನೇ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೋ, ಅರ್ಜುನನು ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡುವನು. ಮತ್ತೆ ಅರ್ಜುನನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರೇಮದ ಸಂಬಂಧವನುನ ತಿಳಿಸುತ್ತ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು
ತವ ಭ್ರಾತಾ ಮಮ ಸಖಾ ಸಂಬಂಧೀ ಶಿಷ್ಯ ಏವ ಚ । ಮಾಂಸಾನ್ಯುತ್ಕೃತ್ಯ ದಾಸ್ಯಾಮಿ ಫಾಲ್ಗುನಾರ್ಥೇ ಮಹೀಪತೇ॥
ಏಷ ಚಾಪಿ ನರವ್ಯಾಘ್ರೋ ಮತ್ಕೃತೇ ಜೀವಿತಂ ತ್ಯಜೇತ್ । ಏಷ ನಃ ಸಮಯಸ್ತಾತ ತಾರಯೇಮ ಪರಸ್ಪರಮ್॥
(ಮಹಾ - ಭೀಷ್ಮ107/33, 34)
ಹೇ ರಾಜಾ! ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ಅರ್ಜುನನು ನನ್ನ ಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಸಂಬಂಧಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ಅರ್ಜುನನಿಗಾಗಿ ನನ್ನ ಶರೀರದ ಮಾಂಸವನ್ನೂ ಕೂಡ ತುಂಡರಿಸಿ ಕೊಡಬಲ್ಲೆನು. ಪುರುಷಸಿಂಹ ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ನನಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನೂ ಕೊಡಬಲ್ಲನು. ಅಯ್ಯಾ! ಪರಸ್ಪರ ನಾವು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಸಂಕಟದಿಂದ ಪಾರುಮಾಡುವುದಾಗಿ ಮಿತ್ರರಾದ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಾಗಿದೆ.
ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಅರ್ಜುನನೊಂದಿಗೆ ಎಂತಹ ವಿಲಕ್ಷಣ ಪ್ರೇಮದ ಸಂಬಂಧವಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.
ಇಂದ್ರನಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಒಂದು ಅಮೋಘಶಕ್ತಿಯು ಕರ್ಣನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಈ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀನು ಯಾರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವಿಯೋ ಅವನ ಮೃತ್ಯುವು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಆಗುವುದು ಎಂದು ಇಂದ್ರನು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗವು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಆಗುವುದು. ಕರ್ಣನು ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಕಾದಿರಿಸಿದ್ದನು. ನೀನು ಆ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ? ಎಂದು ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಅವನಲ್ಲಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಕರ್ಣನೂ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅರ್ಜುನನ ರಥದಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿರೂಪದಿಂದ ಕುಳಿತಿರುವ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಕರ್ಣನ ಮೇಲೆ ಎಂತಹ ಮೋಹಿನೀ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದನೆಂದರೆ ಅದರಿಂದ ಅವನು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದನ್ನೇ ಮರೆತು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಯಾವಾಗ ಭೀಮಪುತ್ರ ಘಟೋತ್ಕಚನು ರಾಕ್ಷಸೀ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಕೌರವರ ಸೇನೆಯನ್ನು ಭೀಷಣ ರೂಪದಿಂದ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನೋ, ಆಗ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಗಾಬರಿಯಾದರು. ಎಲ್ಲರೂ ಕರ್ಣನನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳಿದರು - ಇಂದ್ರನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಮೊದಲು ಇವನನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡು, ಇದರಿಂದ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಪ್ರಾಣಗಳಾದರೂ ಉಳಿಯಬಹುದು. ಈ ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ನಮ್ಮನ್ನೆಲ್ಲರನ್ನು ಕೊಂದೇಬಿಟ್ಟರೆ ಆಗ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಇಟ್ಟಿದ್ದ ಶಕ್ತಿಯು ನಮ್ಮ ಯಾವ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬಂದೀತು? ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ಣನು ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಘಟೋತ್ಕಚನ ಮೇಲೆ ಬಿಡಬೇಕಾಯಿತು, ಮತ್ತೆ ಶಕ್ತಿಯು ತಗಲುತ್ತಲೇ ಘಟೋತ್ಕಚನು ಸತ್ತುಹೋದನು.ಘಟೋತ್ಕಚನ ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಪಾಂಡವ ಪರಿವಾರವೆಲ್ಲ ದುಃಖಿತವಾಯಿತು.ಆದರೆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತುಂಬಾ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಅವನು ಹರ್ಷೋನ್ಮತ್ತನಂತಾಗಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡನು. ಮುಂದೆ ಅವನು ಸಾತ್ಯಕಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನು ‘ಹೇ ಸಾತ್ಯಕೀ! ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಣನನ್ನು ನಾನೇ ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ. ಇದರಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಅವನಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಮರ್ಥವಾದ ಆ ಶಕ್ತಿಯು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕರ್ಣನ ಬಳಿ ಇತ್ತೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಾನು ಸದಾಕಾಲ ಚಿಂತಿತನಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದೆ. ಚಿಂತೆಯಿಂದಾಗಿ ನನಗೆ ರಾತ್ರೆ ನಿದ್ರೆ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಹರ್ಷವೂ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಂದು ಆ ಅಮೋಘ ಶಕ್ತಿಯು ವ್ಯರ್ಥವಾದುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಅರ್ಜುನನು ಕಾಲನ ಮುಖದಿಂದ ಬದುಕಿದನು ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ನೋಡು! ತಂದೆ-ತಾಯಿ, ನೀವೆಲ್ಲ, ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರು ಮತ್ತು ನನ್ನ ಪ್ರಾಣವೂ ಕೂಡ ಅರ್ಜುನನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯವಾಗಿಲ್ಲ. ನಾನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ರಣದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೋ ಆ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರನ್ನೂ ನಾನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚಾದ ದುರ್ಲಭವಾದ ಯಾವುದಾದರೂ ವಸ್ತುವಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಕೂಡ ನಾನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾದಂತೆ ಆಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನನಗೆ ಅತ್ಯಧಿಕ ಹರ್ಷವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ.’
ತ್ರೈಲೋಕ್ಯರಾಜ್ಯಾದ್ಯತ್ಕಿಂಚಿದ್ಭವೇದನ್ಯತ್ಸುದುರ್ಲಭಮ್ । ನೇಚ್ಛೇಯಂ ಸಾತ್ವತಾಹಂ ತದ್ವಿನಾ ಪಾರ್ಥಂ ಧನಂಜಯಮ್॥
ಅತಃ ಪ್ರಹರ್ಷಃ ಸುಮಹಾನ್ ಯುಯುಧಾನಾದ್ಯ ಮೇಭವತ್ । ಮೃತಂ ಪ್ರತ್ಯಾಗತಮಿವ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪಾರ್ಥಂ ಧನಂಜಯಮ್॥
(ಮಹಾ - ದ್ರೋಣ - 182/44, 45)
ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಮೈತ್ರಿಯು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ ಸ್ವಯಂ ದುರ್ಯೋಧನನೂ ಕೂಡ ಒಂದು ಬಾರಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದನು
ಆತ್ಮಾ ಹಿ ಕೃಷ್ಣಃ ಪಾರ್ಥಸ್ಯ ಕೃಷ್ಣಸ್ಯಾತ್ಮಾ ಧನಂಜಯಃ । ಯದ್ ಬ್ರೂಯಾದರ್ಜುನಃ ಕೃಷ್ಣಂ ಸರ್ವಂ ಕುರ್ಯಾದಸಂಶಯಮ್॥
ಕೃಷ್ಣೋ ಧನಂಜಯಸ್ಯಾರ್ಥೇ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಮಪಿ ತ್ಯಜೇತ್ । ತಥೈವ ಪಾರ್ಥಃ ಕೃಷ್ಣಾರ್ಥೇ ಪ್ರಾಣಾನಪಿ ಪರಿತ್ಯಜೇತ್॥
(ಮಹಾ - ಸಭಾ - 52/31, 33)
ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನ ಆತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಆತ್ಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಜುನನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಏನನ್ನು ಮಾಡಲು ಹೇಳಿದರೂ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನಿಗಾಗಿ ದಿವ್ಯಲೋಕವನ್ನೂ ಕೂಡ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಲ್ಲನು ಹಾಗೂ ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಲ್ಲನು.
ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಆದರ್ಶ ಪ್ರೀತಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಅನೇಕವಾದ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿವೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾಭಾರತ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದ ಆಯಾಯಾ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ನೋಡಬೇಕು.
ಅರ್ಜುನನ ಈ ವಿಲಕ್ಷಣ ಪ್ರೇಮ-ಪ್ರಭಾವದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಗುಹ್ಯಾದ್ ಗುಹ್ಯತರ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಗುಹ್ಯ-ಸರ್ವ ಗುಹ್ಯತಮ ತನ್ನ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಸ್ವರೂಪದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಜುನನ ಮುಂದೆ ತೆರೆದಿಡಬೇಕಾಯಿತು, ಈ ಪ್ರೇಮದ ಪ್ರತಾಪದಿಂದಲೇ ಪರಮಧಾಮದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭ ಸೇವೆಯ ಸೌಭಾಗ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು, ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಬ್ರಹ್ಮಾವಾದಿ ಮಹಾಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ಆಸೆ ಪಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣದ ನಂತರ ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದಿವ್ಯದೇಹ ಧಾರಣಮಾಡಿ ಪರಮಧಾಮದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದನು
ದದರ್ಶ ತತ್ರ ಗೋವಿಂದಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇಣ ವಪುಷಾನ್ವಿತಮ್ । ದೀಪ್ಯಮಾನಂ ಸ್ವವಪುಷಾ ದಿವ್ಯೈರಸೈರುಪಸ್ಥಿತಮ್ ।।
ಚಕ್ರಪ್ರಭೃತಿಭಿರ್ಘೋರೈರ್ದಿವ್ಯೈಃ ಪುರುಷವಿಗ್ರಹೈಃ । ಉಪಾಸ್ಯಮಾನಂ ವೀರೇಣ ಫಾಲ್ಗುನೇನ ಸುವರ್ಚಸಾ ।।
(ಮಹಾ - ಸ್ವರ್ಗಾ - 4/2-4)
‘ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಗೋವಿಂದನು ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಶರೀರದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಶರೀರವು ದೇದೀಪ್ಯಮಾನವಾಗಿದೆ. ಅವನ ಸಮೀಪ ಚಕ್ರ ಮೊದಲಾದ ದಿವ್ಯ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಘೋರ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ದಿವ್ಯ ಪುರುಷ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ! ಮಹಾನ್ ತೇಜಸ್ವೀ ವೀರ ಅರ್ಜುನನ ಮೂಲಕವೂ ಭಗವಂತನು ಸೇವಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಇದೇ ಗೀತಾತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳಿದ, ತಿಳಿದ ಮತ್ತು ಧಾರಣೆಮಾಡಿದುದರ ‘ಪರಮಫಲ’ವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಂತಹ ಇಂದ್ರಿಯಸಂಯಮೀ, ಮಹಾನ್ ತ್ಯಾಗೀ, ವಿಚಕ್ಷಣ ಜ್ಞಾನೀ-ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಪರಮ ಪ್ರಿಯ ಸಖನು, ಸೇವಕನು ಮತ್ತು ಶಿಷ್ಯನು ಈ ‘ಪರಮಫಲ’ವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ನಾಲ್ಕು ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನೋ ಆ ನಾಲ್ಕನ್ನೂ ಮಾಡುವು ದರಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ ಅಥವಾ ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಒಂದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಆಗುತ್ತದೆಯೇ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕೂ ಸಾಧನೆಗಳು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತವೋ, ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಆದರೂ ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಒಂದೊಂದು ಸಾಧನೆಯಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಬಲ್ಲುದು. ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅನನ್ಯ ಚಿಂತನದಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಸುಲಭವೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು; ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತರ ಇಪ್ಪತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಭಕ್ತನಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತಾರರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟರತನಕ ಮತ್ತು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪೂಜೆಯಿಂದಲೇ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಒಂದೊಂದು ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಪ್ರಧಾನರೂಪದಿಂದ ಮಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳೂ ಕೂಡ ಆನುಷಂಗಿಕರೂಪದಿಂದ ಇರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧಾ ಭಕ್ತಿಯ ಭಾವವಾದರೋ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ಇದೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-66)
ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ ।
ಅಹಂ ತ್ವಾ ಸರ್ವಪಾಪೇಭ್ಯೋ ಮೋಕ್ಷಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಮಾ ಶುಚಃ ॥
ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ - (ನನ್ನಲ್ಲಿ) ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ (ಸಮರ್ಪಿಸಿ) (ನೀನು ಕೇವಲ), ಏಕಮ್ ಮಾಮ್ - ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೂ, ಸರ್ವಾಧಾರನೂ ಆದ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನೋರ್ವನಿಗೆ, ಶರಣಮ್ ವ್ರಜ - ಶರಣು ಬಂದುಬಿಡು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ತ್ವಾ - ನಿನ್ನನ್ನು, ಸರ್ವಪಾಪೇಭ್ಯಃ - ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ, ಮೋಕ್ಷಯಿಷ್ಯಾಮಿ - ಮುಕ್ತನಾಗಿಸುವೆ (ನೀನು), ಮಾ, ಶುಚಃ - ಶೋಕ ಮಾಡಬೇಡ. ।। 66 ।।
ಸಂಪೂರ್ಣ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ (ಸಮರ್ಪಿಸಿ) ನೀನು ಕೇವಲ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವಾಧಾರ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನೋರ್ವನಿಗೇ ಶರಣು ಬಂದುಬಿಡು. ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿಸುವೆ. ನೀನು ಶೋಕ ಮಾಡಬೇಡ. ।। 66 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಧರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ತ್ಯಾಗ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ಯಾವ-ಯಾವ ಕರ್ಮ ಗಳನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ; ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಾಣಿ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮಾಣಿ’ ಪದದಿಂದ ಮತ್ತು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ’ ಪದದಿಂದ ಯಾವುದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ-ಆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್’ ಪದವಿದೆ. ಆ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಯಾವ ಆ ಎರಡೂ ಶ್ಲೋಕಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸುವುದೇ ಅವುಗಳ ‘ತ್ಯಾಗ’ವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ - ನಿಯತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ನ್ಯಾಯಸಂಗತವಲ್ಲವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿರುವನು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳ ಮೋಹಪೂರ್ವಕ ತ್ಯಾಗವು ತಾಮಸ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ’ ಪದದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗವೆಂದು ಒಪ್ಪಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.ಇದಲ್ಲದೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮರೂಪೀ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಣೆಮಾಡಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು (3/30; 8/7; 11/34) ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಗೀತೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳಿದ ನಂತರ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ‘ಕರಿಷ್ಯೇ ವಚನಂ ತವ’ (ನಾನು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವೆನು) ಎಂಬ ಸ್ವೀಕೃತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಬಳಿಕ ಸ್ವಧರ್ಮರೂಪೀ ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಅಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಡುವುದು ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇರಣೆಯ ಅನುಸಾರ ಹೇಗೆ ಅವನು ಮಾಡಿಸುವನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸೂತ್ರದ ಬೊಂಬೆಯಂತೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಇರುವುದು-ಇದೇ ಇಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮಗಳ ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ, ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಅದರ ನಂತರ ಕೇವಲ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಶರಣುಹೋಗುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ತನ್ನ ಪರಮ ಪ್ರಾಪ್ಯ, ಪರಮಗತಿ, ಪರಮಾಧಾರ, ಪರಮಪ್ರಿಯ, ಪರಮಹಿತೈಷಿ, ಪರಮಸುಹೃದ್, ಪರಮ ಆತ್ಮೀಯ ಹಾಗೂ ಭರ್ತಾ, ಒಡೆಯ, ಸಂರಕ್ಷಕನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಎದ್ದಾಗ-ಕುಳಿತಾಗ, ತಿನ್ನುವಾಗ-ಉಣ್ಣುವಾಗ, ನಡೆದಾಡುವಾಗ, ಮಲಗಿದ್ದಾಗ-ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವನ ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಅವನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು ಮತ್ತು ಅವನ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕೇವಲ ಏಕಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆಯೇ ಭಕ್ತ ಪ್ರಹ್ಲಾದನಂತೆ ನಿರ್ಭರನಾಗಿರುವುದು ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಹೋಗುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಯಾವ ಕರ್ಮಬಂಧನವಿದೆಯೋ-ಯಾವುದರಿಂದ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮನುಷ್ಯನು ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರದಿಂದ ನಾನಾ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಇದ್ದಾನೋ, ಆ ಕರ್ಮಬಂಧನದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪಾಪ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿಬಿಡುವುದೇ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನನ್ನಾಗಿಸಿ ಬಿಡುವುದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಭಿಃ ಮುಚ್ಯಂತೇ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದಲೂ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮೃತ್ಯು ಸಂಸಾರ ಸಾಗರಾತ್ ಸಮುದ್ಧರ್ತಾ ಭವಾಮಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದಲೂ ಮತ್ತು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ ಸರ್ವದುರ್ಗಾಣಿ ತರಿಷ್ಯಸಿ’ ಇದರಿಂದ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ-ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಾ ಶುಚಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ನೀನು ಶೋಕಮಾಡ ಬೇಡ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೂ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಶೋಚ್ಯಾನ್’ ಪದದಿಂದ ಯಾವ ಉಪದೇಶದ ಉಪಕ್ರಮ ಮಾಡಿದ್ದನೋ ಅದರ ಉಪಸಂಹಾರವನ್ನು ‘ಮಾ ಶುಚಃ’ ಪದದಿಂದಗೈದು-ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿಬಿಟ್ಟಿರುವೆ, ಈಗ ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ಶರಣಾಗತನಾಗಿ ನೀನು ಯಾವ ಚಿಂತೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಬೇಡ ಮತ್ತು ಶೋಕವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸಿ ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತನಾಗಿರು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿರುವನು. ಈ ಶೋಕದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವೇ ಗೀತೆಯ ಮುಖ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಗೀತೋಪದೇಶದ ಉಪಸಂಹಾರಮಾಡಿ ಈಗ ಉಪದೇಶದ ಅಧ್ಯಾಪನ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಅನಧಿಕಾರಿಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಅವನಿಗೆ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶ ಹೇಳುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-67)
ಇದಂ ತೇ ನಾತಪಸ್ಕಾಯ ನಾಭಕ್ತಾಯ ಕದಾಚನ ।
ನ ಚಾಶುಶ್ರೂಷವೇ ವಾಚ್ಯಂ ನ ಚ ಮಾಂ ಯೋಭ್ಯಸೂಯತಿ ॥
ತೇ - ನೀನು, ಇದಮ್ - ಈ ಗೀತಾರೂಪವಾದ ರಹಸ್ಯಮಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು, ಕದಾಚನ - ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ, ಅತಪಸ್ಕಾಯ - ತಪರಹಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ, ನ ವಾಚ್ಯಮ್ - ಹೇಳಬಾರದು, ಅಭಕ್ತಾಯ - ಭಕ್ತಿರಹಿತನಾದವನಿಗೆ,
ನ (ವಾಚ್ಯಮ್) - ಹೇಳಬಾರದು, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಶುಶ್ರೂಷವೇ - ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದವರಿಗಾಗಲೀ, ನ (ವಾಚ್ಯಮ್) - ಹೇಳಬಾರದು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಯಃ - ಯಾರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಅಭ್ಯಸೂಯತಿ - ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ಇಡುತ್ತಾರೋ,
(ತಸ್ಮೈ) - ಅವನಿಗಂತೂ (ಎಂದಿಗೂ), ನ (ವಾಚ್ಯಮ್) - ಹೇಳಬಾರದು. ।। 67 ।।
ನೀನು ಈ ಗೀತಾರೂಪವಾದ ರಹಸ್ಯಮಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ತಪರಹಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಲೀ, ಭಕ್ತಿರಹಿತನಾದವನಿಗಾಗಲೀ ಮತ್ತು ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದಿರುವವನಿಗಾಗಲೀ ಹೇಳಬಾರದು, ಹಾಗೂ ಯಾರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಇಡುತ್ತಾರೋ ಅವನಿಗಂತೂ ಎಂದಿಗೂ ಹೇಳಬಾರದು. ।। 67 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಇದನ್ನು ತಪರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಬಾರದು’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ತನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ರಹಸ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಉಪದೇಶ ಕೊಟ್ಟಿರುವನೋ ಆ ಸಮಸ್ತ ಉಪದೇಶದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇದಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಇದರ ಅಧಿಕಾರಿಯ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ನಾಲ್ಕು ದೋಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಈ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ನಿಷೇಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ತಪರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಲು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ತಡೆ ಮಾಡಿರುವನು.
ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವು ತುಂಬಾ ಗುಪ್ತವಾಗಿಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ, ನೀನು ನನ್ನ ಅತಿಶಯ ಪ್ರೇಮಿಭಕ್ತನೂ ಮತ್ತು ದೈವೀಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ಕೂಡಿದವನಾಗಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಧಿಕಾರೀ ಎಂದು ತಿಳಿದು ನಾನು ನಿನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿರುವೆನು. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನರೂಪೀ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡದವನಿದ್ದಾನೋ, ಭೋಗಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಿಷಯ ಸುಖದ ಲೋಭದಿಂದ ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಪಾಪ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ-ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ತುಂಬಿತುಳುಕುತ್ತಿರುವ ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಇದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾರನು, ಇದರಿಂದ ಈ ಉಪದೇಶದ ಮತ್ತು ಜೊತೆ ಜೊತೆಗೆ ನನ್ನ ಅನಾದರವೂ ಆದೀತು ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಕ್ತಿರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೂ ಕೂಡ ಎಂದೂ ಹೇಳಬಾರದು’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಕ್ತಿರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಹೇಳಲು ನಿಷೇಧಗೈದಿರುವನು. ಯಾರಿಗೆ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ, ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಪೂಜ್ಯಭಾವ ಇಲ್ಲವೋ; ಯಾರು ತನ್ನನ್ನೇ ಎಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿದವನೆಂದು ಅರಿತುಕೊಂಡಿರುವ ನಾಸ್ತಿಕನಾಗಿದ್ದಾನೋ-ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನಿಗೂ ಕೂಡ ಈ ಅತ್ಯಂತ ಗೋಪನೀಯವಾದ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಇದರ ಭಾವಗಳನ್ನು ಅರ್ಥವಾಗದಿರುವ ಕಾರಣ ಇದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾರನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಶುಶ್ರೂಷವೇ’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಗೀತೋಕ್ತ ಉಪದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸದಿರುವಂತೆ ಹೇಳಿರುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಯಾರಿಗೆ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೇಳುವ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲವೋ ಅವನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಶುಶ್ರೂಷವೇ’ ಪದವಿದೆ. ಅವನು ಕೇಳದಂತೆ ನಿಷೇಧಗೈದು ಭಗವಂತನು-ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾರಾದರೂ ತನ್ನ ಧರ್ಮದ ಪಾಲನರೂಪೀ ತಪಸ್ಸನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನು ಅದನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಅವನಿಗೂ ಸಹ ಈ ಪರಮಗೋಪನೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ಅದನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಬೇಸರಪಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾರನು, ಇದರಿಂದ ನನ್ನ ಉಪದೇಶದ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಅನಾದರ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗಾದರೋ ಎಂದೂ ಹೇಳಬಾರದು’
ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜಗತ್ತನ್ನು ಉದ್ಧಾರಮಾಡಲು ಸಗುಣರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗಿರುವ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿದೆಯೋ, ಯಾರು ನನ್ನ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷಾರೋಪಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ನನ್ನ ನಿಂದೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾದರೋ ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ನನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿರುವ ಕಾರಣ ಈ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮೊದಲಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಿಯಾನು, ಇದರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುವನು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ನಾಲ್ಕೂ ದೋಷಗಳು ಯಾರಲ್ಲಿ ಇವೆಯೋ ಅವನಿಗೇ ಈ ಉಪದೇಶ ಹೇಳಬಾರದೋ ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಒಂದು, ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು ದೋಷಗಳು ಇರುವವರಿಗೂ ಹೇಳಬಾರದೋ?
ಉತ್ತರ - ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೋಷವೂ ಯಾರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೋ ಅವನಾದರೋ ಈ ಉಪದೇಶಕ್ಕೆ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಸ್ವಧರ್ಮ ಪಾಲನರೂಪೀ ತಪಸ್ಸು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ದೋಷಗಳು ಇಲ್ಲವೋ ಅವನೂ ಕೂಡ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಯಾರು ತಪಸ್ವಿಯಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪೂರ್ಣ ಭಕ್ತನೂ ಅಲ್ಲವೋ, ಆದರೆ ಗೀತೆಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನಾದರೆ ಅವನೂ ಸಹ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ದೋಷದೃಷ್ಟಿ ಇರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನಾದರೋ ಸರ್ವಥಾ ಅನಧಿಕಾರಿ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗಾದರೋ ಎಂದೂ ಹೇಳಬಾರದು.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗೀತೋಕ್ತ ಉಪದೇಶದ ಅನಧಿಕಾರಿಯ ಲಕ್ಷಣ ಹೇಳಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಈ ಉಪದೇಶದ ವರ್ಣನೆಯ ಫಲ ಮತ್ತು ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-68)
ಯ ಇಮಂ ಪರಮಂ ಗುಹ್ಯಂ ಮದ್ಭಕ್ತೇಷ್ವಭಿಧಾಸ್ಯತಿ ।
ಭಕ್ತಿಂ ಮಯಿ ಪರಾಂ ಕೃತ್ವಾ ಮಾಮೇವೈಷ್ಯತ್ಯಸಂಶಯಃ ॥
ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಪರಾಮ್ - ಪರಮ, ಭಕ್ತಿಮ್ - ಪ್ರೇಮವನ್ನು, ಕೃತ್ವಾ - ಇಟ್ಟು, ಇಮಮ್ - ಈ, ಪರಮಮ್ - ಪರಮವಾದ, ಗುಹ್ಯಮ್ - ರಹಸ್ಯಯುಕ್ತವಾದ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು, ಮದ್ಭಕ್ತೇಷು - ನನ್ನ ಭಕ್ತರಿಗೆ, ಅಭಿಧಾಸ್ಯತಿ - ಹೇಳುವನೋ, (ಸಃ) - ಅವನು, ಮಾಮ್ ಏವ - ನನ್ನನ್ನೇ, ಏಷ್ಯತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅಸಂಶಯಃ - ಇದರಲ್ಲಿ
ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ. ।। 68 ।।
ಯಾವ ಪುರುಷನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪರಮ ಪ್ರೇಮವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಈ ಪರಮ, ರಹಸ್ಯಯುಕ್ತವಾದ, ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ನನ್ನ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವನೋ ಅವನು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ - ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ. ।। 68 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಮಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದರೊಂದಿಗೆ ‘ಪರಮಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಗುಹ್ಯಮ್’ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಇಮಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಗೀತೋಕ್ತ ಸಮಸ್ತ ಉಪದೇಶದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ‘ಪರಮಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಗುಹ್ಯಮ್’ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು-ಈ ಉಪದೇಶವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಬಿಡಿಸಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಡಿಸುವುದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಗುಹ್ಯವಾಗಿಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮದ್ಭಕ್ತೇಷು’ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾರಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇದೆಯೋ, ಯಾರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಮತ್ತು ಸರ್ವೇಶ್ವರನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವಿರಿಸಿದ್ದಾನೋ, ಯಾರ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲೆ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವದ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೇಳುವ ಉತ್ಸುಕತೆ ಇದೆಯೋ ಮತ್ತು ಕೇಳಿ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ-ಅವನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮದ್ಭಕ್ತೇಷು’ ಪದವಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಇಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಯ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಯಾರು ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಅವನಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೋಷಗಳ ಅಭಾವವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರು ನನ್ನ ಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರೇ ಇದರ ಅಧಿಕಾರಿ ಯಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರೂ ಬೇಕಾದರೆ ಯಾವುದೇ ವರ್ಣ, ಜಾತಿಯವರಾಗಿರಲಿ-ನನ್ನ ಭಕ್ತರಾಗಬಲ್ಲರು (9/32). ಆದುದರಿಂದ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ಮೊದಲಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ಯಾರೂ ಅನಧಿಕಾರಿಯಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪರಮ ಪ್ರೇಮವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಈ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅವನ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದೊಡಗೊಂಡು ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ನಾಮ, ಲೀಲೆ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ಸ್ಮೃತಿಯಿಂದ ಅವನ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿಯೇ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಭಗವದ್ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರಿಂದ ಇದರ ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿಸುವುದು, ಅದರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮಾಡಿ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಸುವುದು, ಶುದ್ಧ ಪಾಠವನ್ನು ಹೇಳಿಸುವುದು, ಅದರ ಭವಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿ ತಿಳಿಸುವುದು, ಶ್ರೋತೃಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬುವುದು ಮತ್ತು ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶಾನುಸಾರ ನಡೆಯುವಂತೆ ಅವರಲ್ಲಿ ದೃಢಭಾವನೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದು ಮೊದಲಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪರಮಪ್ರೇಮವಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ-ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ’-ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವ ಭಕ್ತನು ಕೇವಲ ನನ್ನ ಭಕ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವ ದಿಂದ ನನ್ನ ಭಾವಗಳನ್ನು ಅಧಿಕಾರೀ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ-ಅರ್ಥಾತ್ ಇದು ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಏಕಾಂತಿಕ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಅಧಿಕಾರಿ ಭಕ್ತರು ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಕಥನ ಹಾಗೂ ಪ್ರಚಾರದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-69)
ನ ಚ ತಸ್ಮಾನ್ಮನುಷ್ಯೇಷು ಕಶ್ಚಿನ್ಮೇ ಪ್ರಿಯಕೃತ್ತಮಃ ।
ಭವಿತಾ ನ ಚ ಮೇ ತಸ್ಮಾದನ್ಯಃ ಪ್ರಿಯತರೋ ಭುವಿ ॥
ತಸ್ಮಾತ್ - ಅವನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದಾದ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಪ್ರಿಯಕೃತ್ತಮಃ - ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯಮಾಡುವವನು,
ಮನುಷ್ಯೇಷು - ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ, ಕಶ್ಚಿತ್ ಚ ನ - ಯಾರೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಭುವಿ - ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ,
ತಸ್ಮಾತ್- ಅವನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ, ಪ್ರಿಯತರಃ - ಪ್ರಿಯರಾದವರು, ಮೇ - ನನಗೆ, ಅನ್ಯಃ - ಬೇರೆ ಯಾರೂ,
ಭವಿತಾ ನ - ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಗಲಾರರು. ।। 69 ।।
ಅವನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಪ್ರಿಯನಾದವನು ನನಗೆ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಗಲಾರರು. ।। 69 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವವನೂ, ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಮರ್ಮಜ್ಞನೂ, ಶ್ರದ್ಧಾಳುವೂ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮೀ ಭಗವದ್ಭಕ್ತನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ‘ಅವನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ’ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಸೇವೆ, ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಜಪ ಧ್ಯಾನಾದಿ ಎಷ್ಟು ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ‘ನನ್ನ ಭಾವಗಳನ್ನು ನನ್ನ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರ ಮಾಡುವುದು’ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ; ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸರಿಸಮಾನ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯವು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾವ ನನ್ನ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತನು ನನ್ನ ಭಾವಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿ ಪೂರ್ವಕ ನನ್ನ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅವನಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸಿ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಈ ಕಾರಣ ಅವನು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಅವನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ನನ್ನ ಪ್ರಿಯನು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಆಗಲಾರರು’- ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಕೇವಲ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಅವನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅವನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯರಾದಾರು ಎಂಬ ಸಂಭವವೂ ಇಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವಾಗ ಅವನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯವು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲವೆಂದಾಗ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯನು ಅವನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲನು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಎಷ್ಟು ಸಾಧನೆಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಈ ‘ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ನನ್ನ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಭಾವಗಳ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವಂತಹ ಸಾಧನೆಯು ಸರ್ವೋತ್ತಮವಾಗಿದೆ’-ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನನ್ನ ಭಕ್ತರು ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಭಗವದ್ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವುದರ ಫಲ ಮತ್ತು ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಳಿಯಾಯಿತು; ಆದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಮನುಷ್ಯರು ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲಾರರು, ಇದರ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾದರೋ ವಿರಳರೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-70)
ಅಧ್ಯೇಷ್ಯತೇ ಚ ಯ ಇಮಂ ಧರ್ಮ್ಯಂ ಸಂವಾದಮಾವಯೋಃ ।
ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞೇನ ತೇನಾಹಮಿಷ್ಟಃ ಸ್ಯಾಮಿತಿ ಮೇ ಮತಿಃ ॥
ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, ಇಮಮ್ - ಈ, ಧರ್ಮ್ಯಮ್ - ಧರ್ಮಮಯವಾದ, ಆವಯೋಃ - ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ,
ಸಂವಾದಮ್ - ಸಂವಾದ ರೂಪವಾದ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು, ಅಧ್ಯೇಷ್ಯತೇ - ಓದುವನೋ, ತೇನ - ಅವನ ಮೂಲಕ, ಚ-ಕೂಡ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞೇನ - ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದಿಂದ, ಇಷ್ಟಃ ಸ್ಯಾಮ್ - ಪೂಜಿತನಾಗುವೆನು, ಇತಿ - ಎಂಬುದು,
ಮೇ - ನನ್ನ, ಮತಿಃ - ಮತವಾಗಿದೆ. ।। 70 ।।
ಯಾವ ಪುರುಷನು ಈ ಧರ್ಮಮಯವಾದ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಸಂವಾದರೂಪವಾದ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಓದುವನೋ ಅವನ ಮೂಲಕವೂ ಸಹ ನಾನು ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗುವೆನು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ।। 70 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆವಯೋಃ ಸಂವಾದಮ್’ ಸಹಿತ ‘ಇಮಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ‘ಧರ್ಮ್ಯಮ್’ ವಿಶೇಷಣಕೊಡುವ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವಿದೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಅರವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪರಮಗುಹ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆವಯೋಃ ಸಂವಾದಮ್’ ಇದರೊಂದಿಗೆ ‘ಇಮಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ‘ಧರ್ಮ್ಯಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು- ಇದು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿದೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ- ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಉಪದೇಶ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ಓತಪ್ರೋತವಾಗಿದೆ, ಯಾವುದೇ ಮಾತು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ ಅಥವಾ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಉಪದೇಶದ ಪಾಲನೆಮಾಡುವುದು ಮನುಷ್ಯನ ಪರಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದು ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಗೀತೆಯ ಮರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರಿಂದ ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕಲಿಯುವುದು, ನಿತ್ಯ ಇದರ ಪಾರಾಯಣ ಮಾಡುವುದು, ಇದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪಠಿಸುವುದು, ಅರ್ಥದ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಇದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದ ಭಕ್ತರಿಂದ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡುವುದು - ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಅಭ್ಯಾಸವೂ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದರ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ. ಶ್ಲೋಕಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಈ ಗೀತೆಯನ್ನು ಓದುವುದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ನಿತ್ಯಪಾರಾಯಣ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೂಡ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಓದುವುದು ಮತ್ತು ಅರ್ಥಜ್ಞಾನದ ಸಹಿತ ಅದರ ನಿತ್ಯಪಾಠ ಮಾಡುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಓದುವಾಗ ಅಥವಾ ಪಾರಾಯಣ ಮಾಡುವಾಗ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ವಿಹ್ವಲರಾಗಿ ಭಾವಾನ್ವಿತರಾಗುವುದು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನ ಮೂಲಕವೂ ನಾನು ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗುವೆನು ಇದು ನನ್ನ ಮತವಾಗಿದೆ’- ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನನ್ನ ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ಸಾಕಾರ- ನಿರಾಕಾರ ತತ್ತ್ವದ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ನನ್ನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವನೋ-ಅವನೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ನನ್ನ ಪೂಜೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುವೆನು. ಈ ಜ್ಞಾನ ಯಜ್ಞರೂಪೀ ಸಾಧನೆಯು ಬೇರೆ ದ್ರವ್ಯಮಯ ಸಾಧನೆಗಳಿಗಿಂತ ತುಂಬಾ ಉತ್ತಮವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ (4/33); ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳ ಅಂತಿಮ ಫಲವು ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಆ ಫಲವು ಈ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದಿಂದ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೇಯೋಕಾಮಿ ಮನುಷ್ಯನು ತತ್ಪರತೆಯೊಂದಿಗೆ ಗೀತೆಯ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವಂತಹ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ಅದರ ಶ್ರವಣದ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-71)
ಶ್ರದ್ಧಾವಾನನಸೂಯಶ್ಚ ಶೃಣುಯಾದಪಿ ಯೋ ನರಃ ।
ಸೋಽಪಿ ಮುಕ್ತಃ ಶುಭಾಂಲ್ಲೋಕಾನ್ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಣಾಮ್ ॥
ಯಃ - ಯಾವ, ನರಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್ - ಶ್ರದ್ಧಾಯುಕ್ತನಾಗಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅನಸೂಯಃ - ದೋಷ-ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ (ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ), ಶೃಣುಯಾತ್, ಅಪಿ - ಶ್ರವಣಮಾತ್ರ ಮಾಡುವನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಅಪಿ - ಕೂಡ (ಪಾಪಗಳಿಂದ), ಮುಕ್ತಃ - ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಣಾಮ್ - ಉತ್ತಮ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರ, ಶುಭಾನ್ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ಲೋಕಾನ್ - ಲೋಕಗಳನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ।। 71 ।।
ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಶ್ರದ್ಧಾಯುಕ್ತನಾಗಿ ಮತ್ತು ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಶ್ರವಣಮಾತ್ರ ಮಾಡುವನೋ ಅವನೂ ಸಹ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಉತ್ತಮಕರ್ಮಮಾಡುವವರ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದುವನು. ।। 71 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ನರಃ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ನರಃ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು-ಯಾರೊಳಗೆ ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಶ್ರವಣ ಮಾಡುವ ರುಚಿಯೇ ಇಲ್ಲವೋ ಅವನಾದರೋ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳಲು ಕೂಡ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮ ಪಡೆದುದು ವ್ಯರ್ಥವೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಮನುಷ್ಯರೂಪೀ ಪಶುವಿನಂತೆ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವನನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶ್ರದ್ಧಾಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಶ್ರವಣ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವನ ಗುಣ-ಪ್ರಭಾವದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು ಹಾಗೂ ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ವಾಣಿಯಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿದೆ ಹೀಗೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಪೂರ್ವಕ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮತ್ತು ಅದರ ವಕ್ತಾ (ಹೇಳುವವ)ನ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ರುಚಿಯೊಂದಿಗೆ ಗೀತೆಯ ಮೂಲ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪಾರಾಯಾಣ ಅಥವಾ ಅದರ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಶ್ರವಣ ಮಾಡುವುದೇ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಶ್ರವಣ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲೂ ಅವಜ್ಞೆ ಮಾಡದಿರುವುದು ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಅದನ್ನು ಶ್ರವಣಿಸುವುದಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶ್ರುಣುಯಾತ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಪಿ’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಶ್ರುಣುಯಾತ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಪಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು-ಯಾರು ಅರವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವರ್ಣನೆಗನುಸಾರ ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೂ ಯಾರು ಎಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಕಥನಾನುಸಾರ ಸ್ವತಃ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆ ಜನರ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಆದರೆ ಯಾರು ಇದನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಶ್ರವಣ ಮಾತ್ರ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೂ ಕೂಡ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರಿಂದ ಇದರ ಅಧ್ಯಾಪನ ಅಥವಾ ಅಧ್ಯಯನ ಕೂಡ ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಇದನ್ನು ಶ್ರವಣವನ್ನಾದರೂ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶ್ರವಣ ಮಾಡುವವನು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು? ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಃ’ ಇದರೊಂದಿಗೆ ‘ಅಪಿ’ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಯಾವ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಮೊದಲಾದ ನೀಚಯೋನಿಗಳ ಮತ್ತು ನರಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣೀಭೂತ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಯಾರು ಇಂದ್ರಲೋಕದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಭಗವಂತನ ಪರಮಧಾಮದವರೆಗೆ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಅನುರೂಪೀ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುವು ದಾಗಿದೆಯೋ-ಇದೇ ಅವನು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವರ ಶ್ರೇಷ್ಠಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.
‘ಸಃ’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಪಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ-ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಇದರ ಅಧ್ಯಾಪನ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲಾಗದ ಕಾರಣ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕೇವಲ ಶ್ರವಣ ಮಾತ್ರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವನೋ ಅವನೂ ಕೂಡ ಪಾಪಗಳ ಫಲದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವನು-ಅದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಮೊದಲಾದ ಯೋನಿಗಳು ಮತ್ತು ನರಕಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗಲಾರವು; ಬದಲಿಗೆ ಅವನು ಉತ್ತಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹವರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನು.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಕಥನ, ಪಾರಾಯಣ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ಎಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-72)
ಕಚ್ಚಿದೇತಚ್ಛ್ರುತಂ ಪಾರ್ಥ ತ್ವಯೈಕಾಗ್ರೇಣ ಚೇತಸಾ ।
ಕಚ್ಚಿದಜ್ಞಾನಸಂಮೋಹಃ ಪ್ರನಷ್ಟಸ್ತೇ ಧನಂಜಯ ॥
ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ !, ಕಚ್ಚಿತ್ - ಏನು, ಏತತ್ - ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು, ತ್ವಯಾ - ನೀನು, ಏಕಾಗ್ರೇಣ,
ಚೇತಸಾ - ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ, ಶ್ರುತಮ್-ಶ್ರವಣಮಾಡಿದೆಯಾ? (ಮತ್ತು), ಧನಂಜಯ - ಹೇ ಧನಂಜಯನೇ!, ಕಚ್ಚಿತ್-ಏನು, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಅಜ್ಞಾನಸಮ್ಮೋಹಃ - ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಮೋಹವು, ಪ್ರನಷ್ಟಃ - ನಾಶವಾಯಿತೇ? ।। 72 ।।
ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ ! ಏನು ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ನೀನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಶ್ರವಣ ಮಾಡಿದೆಯಾ ? ಮತ್ತು ಹೇ ಧನಂಜಯನೇ! ಏನು ನಿನ್ನ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಮೋಹವು ನಾಶವಾಯಿತೇ? ।। 72 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏತತ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಏನು ಇದನ್ನು ನೀನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ ಶ್ರವಣ ಮಾಡಿದೆಯಾ?’- ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅರವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ದಿವ್ಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನೋ ಆ ಪರಮ ಗೋಪನೀಯ ಸಮಸ್ತ ಉಪದೇಶದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏತತ್’ಪದವಿದೆ. ಆ ಉಪದೇಶದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವನು. ನನ್ನ ಈ ಉಪದೇಶವು ತುಂಬಾ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ, ನಾನು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರ ಮುಂದೆ ‘ನಾನೇ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನೀನು ನನಗೇ ಶರಣು ಬಾ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾರೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು ಕೇಳಿದ್ದಿಯಲ್ಲ? ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಅದರ ಕುರಿತು ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ನೀನು ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿರುವೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏನು ನಿನ್ನ ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ಮೋಹವು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಯಿತೇ?’-ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಒಂದು ವೇಳೆ ಆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳಿರುವೆಯಾದರೆ ಅದರ ಲವು ಕೂಡ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಉಂಟಾಗಲೇಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಯಾವ ಮೋಹದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿ ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಮೂಢಚೇತಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆಯೋ (2/7) ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪಾಪವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೆಯೋ (1/36) ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಭಿಕ್ಷಾನ್ನದಿಂದ ಜೀವನ ಕಳೆಯುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೆಯೋ(2/5) ಮತ್ತು ಯಾವುದರ ಕಾರಣ ನೀನು ಸ್ವಜನವಧೆಯ ಭಯದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿದ್ದೆಯೋ (1/45-47) ಮತ್ತು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ (2/6-7) ನಿನ್ನ ಆ ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ಮೋಹವು ಈಗ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ? ಒಂದು ವೇಳೆ ನನ್ನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀನು ಲಕ್ಷ್ಯವಿಟ್ಟು ಕೇಳಿರುವೆಯಾದರೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ನಿನ್ನ ಮೋಹವು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಬೇಕು, ಮತ್ತು ಒಂದು ವೇಳೆ ನಿನ್ನ ಮೋಹವು ನಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲವಾದರೆ - ನೀನು
ಆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕಾದೀತು.
ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಈ ಎರಡೂ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ-ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣವನ್ನು ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ ತತ್ಪರನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅಜ್ಞಾನ ಜನಿತ ಮೋಹವು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗಲಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ-ಇಷ್ಟರವರೆಗೆ ನಾನು ಭಗವಂತನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾಗಲಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಆದುದರಿಂದ ಪುನಃ ಅದರ ಕುರಿತು ಶ್ರದ್ಧಾ ಮತ್ತು ವಿವೇಕಪೂರ್ವಕ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಉಪದೇಶವು ತುಂಬಿದೆ.
ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-73)
ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ
ನಷ್ಟೋ ಮೋಹಃ ಸ್ಮೃತಿರ್ಲಬ್ಧಾ ತ್ವತ್ಪ್ರಸಾದಾನ್ಮಯಾಚ್ಯುತ ।
ಸ್ಥಿತೋಽಸ್ಮಿ ಗತಸಂದೇಹಃ ಕರಿಷ್ಯೇ ವಚನಂ ತವ ॥
ಅಚ್ಯುತ - ಹೇ ಅಚ್ಯುತಾ!, ತ್ವತ್ಪ್ರಸಾದಾತ್ - ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ, (ಮಮ) - ನನ್ನ, ಮೋಹಃ - ಮೋಹವು, ನಷ್ಟಃ- ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಯಿತು (ಮತ್ತು), ಮಯಾ - ನಾನು, ಸ್ಮೃತಿಃ ಲಬ್ಧಾ - ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ (ಈಗ ನಾನು), ಗತಸಂದೇಹಃ- ಸಂಶಯರಹಿತನಾಗಿ, ಸ್ಥಿತಃ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಅಸ್ಮಿ - ಇದ್ದೇನೆ (ಆದ್ದರಿಂದ), ತವ - ನಿನ್ನ, ವಚನಮ್ - ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು,
ಕರಿಷ್ಯೇ - ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವೆನು. ।। 73 ।।
ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು - ಹೇ ಅಚ್ಯುತಾ! ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಮೋಹವು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಯಿತು ಮತ್ತು ನಾನು ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ನಾನು ಸಂಶಯರಹಿತನಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವೆನು. ।। 73 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಚ್ಯುತ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಅಚ್ಯುತ’ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧನೆಗೈದು-ನೀನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಪರಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮಾತ್ಮಾ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಅವಿನಾಶಿ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿರುವೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಈಗ ನಾನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಮೋಹವು ನಾಶವಾಯಿತು’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು-ನೀನು ಈ ದಿವ್ಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡಿ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಅತ್ಯಧಿಕ ದಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆ, ನಿನ್ನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ಮೋಹವು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ಯಥಾರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಕಾರಣ ಯಾವ ಮೋಹದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿರಲಿಲ್ಲವೋ (2/9) ಮತ್ತು ಬಂಧು ಬಾಂಧವರ ವಿನಾಶದ ಭಯದಿಂದ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿದ್ದೆನೋ (1/28ರಿಂದ 47ರವರೆಗೆ) ಅವೆಲ್ಲ ಮೋಹವು ಈಗ ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ನನ್ನ ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ಮೋಹವು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಿರುವುದರಿಂದ ನನ್ನ ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಕಾಶ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ನನಗೆ ನಿನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ಪೂರ್ಣಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಸಮಗ್ರ ರೂಪವು ನನಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ - ನನಗೆ ಯಾವುದೂ ಅಜ್ಞಾತವಾಗಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ಸಂಶಯರಹಿತನಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ಈಗ ನಿನ್ನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಕಾರ- ನಿರಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯ ಮೊದಲಾದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂಶಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಶಯ ಗಳೂ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಸಂಶಯಗಳು ನಾಶವಾದ ಕಾರಣ ನನ್ನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಚಂಚಲತೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವೆನು’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು-ನಿನ್ನ ದಯೆಯಿಂದ ನಾನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನಗಾಗಿ ಈಗ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಬಾಕಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಆದುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಹೇಳಿಕೆಯಂತೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಯುದ್ಧಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ನೀನು ಮಾಡಿಸುವೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗಿ ಲೀಲಾರೂಪದಿಂದ ನಾನು ಮಾಡುವೆನು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪ್ರಶ್ನಾನುಸಾರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಸಂವಾದರೂಪೀ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ವರ್ಣನೆಗೈದು ಈಗ ಅದರ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಂಜಯನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮುಂದೆ ಗೀತೆಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-74)
ಸಂಜಯ ಉವಾಚ
ಇತ್ಯಹಂ ವಾಸುದೇವಸ್ಯ ಪಾರ್ಥಸ್ಯ ಚ ಮಹಾತ್ಮನಃ ।
ಸಂವಾದಮಿಮಮಶ್ರೌಷಮದ್ಭುತಂ ರೋಮಹರ್ಷಣಮ್ ॥
ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ವಾಸುದೇವಸ್ಯ - ಶ್ರೀವಾಸುದೇವನ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಹಾತ್ಮನಃ - ಮಹಾತ್ಮನಾದ, ಪಾರ್ಥಸ್ಯ - ಅರ್ಜುನನ, ಇಮಮ್ - ಈ, ಅದ್ಭುತಮ್ - ಅದ್ಭುತ ರಹಸ್ಯಯುಕ್ತವಾದ, ರೋಮಹರ್ಷಣಮ್ - ರೋಮಾಂಚಕರ ವಾದ, ಸಂವಾದಮ್ - ಸಂವಾದವನ್ನು, ಅಶ್ರೌಷಮ್ - ಕೇಳಿದೆನು. ।। 74 ।।
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು - ಹೇ ರಾಜಾ ! ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ನಾನು ಶ್ರೀವಾಸುದೇವನ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಅರ್ಜುನನ ಈ ಅದ್ಭುತ ರಹಸ್ಯಯುಕ್ತವಾದ ರೋಮಾಂಚಕರವಾದ ಸಂವಾದವನ್ನು ಕೇಳಿದೆನು. ।। 74 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇತಿ’ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಇತಿ’ ಪದದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನ ‘ವಾಸುದೇವ’ ಹೆಸರನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಮತ್ತು ‘ಪಾರ್ಥ’ನ ಜೊತೆಗೆ ‘ಮಹಾತ್ಮಾ’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಸಂಜಯನು ಗೀತೆಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಸಾಕ್ಷಾತ್ ನರ ಋಷಿಯ ಅವತಾರ ಮಹಾತ್ಮಾ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದಾಗ ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುವಂತಹ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮೂಲಕ ಈ ಉಪದೇಶವು ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಈ ಕಾರಣ ಇದು ತುಂಬಾ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಶಾಸ್ತ್ರವು ಇದಕ್ಕೆ ಸರಿಸಮಾನವಾಗಲಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಸಾರವಾಗಿದೆ.*
* ಗೀತಾ ಸುಗೀತಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ ಕಿಮನ್ಯೈಃ ಶಾಸ್ತ್ರಸಂಗ್ರಹೈಃ ಯಾ ಸ್ವಯಂ ಪದ್ಮನಾಭಸ್ಯ ಮುಖಪದ್ಮಾದ್ವಿನಿಃ ಸೃತಾ ॥
(ಮಹಾ-ಭೀಷ್ಮ -43/1)
ಗೀತೆಯನ್ನೇ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಶ್ರವಣ, ಕೀರ್ತನ, ಪಠಣ-ಪಾಠಣ, ಮನನಗೈದು ಗ್ರಹಿಸಿಕೊಂಡಿರಬೇಕು. ಬೇರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಸಂಗ್ರಹದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನವಿದೆ?ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಸ್ವಯಂ ಪದ್ಮನಾಭ, ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮುಖಕಮಲದಿಂದ ಹೊರಟಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂವಾದಮ್’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಅದ್ಭುತಮ್’ ಮತ್ತು ‘ರೋಮಹರ್ಷಣಮ್’ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಸಂಜಯನು-ಮಹಾತ್ಮಾ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದಾಗ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಮೂಲಕ ಹೇಳಲ್ಟಟ್ಟ ಈ ಉಪದೇಶವು ಬಹು ಅದ್ಭುತ ಅರ್ಥಾತ್ ಆಶ್ಚರ್ಯಜನಕ ಮತ್ತು ಅಸಾಧಾರಣವಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯ ಅಲೌಕಿಕ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯಯುಕ್ತ ಸಮಗ್ರರೂಪದ ಪೂರ್ಣಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಮನುಷ್ಯನು ಇದನ್ನು ಹೇಗೆ-ಹೇಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆ-ಹಾಗೆಯೇ ಹರ್ಷ, ಮತ್ತು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಕಾರಣ ಅವನ ಶರೀರವು ಪುಲಕಿತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಅವನ ಇಡೀ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ರೋಮಾಂಚ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಶ್ರೌಷಮ್’ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಸಂಜಯನು-ಇಂತಹ ಅದ್ಭುತ, ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದೆ, ಇದು ನನಗಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಸೌಭಾಗ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.
(ಶ್ಲೋಕ-75)
ವ್ಯಾಸಪ್ರಸಾದಾಚ್ಛ್ರುತವಾನೇತದ್ಗುಹ್ಯಮಹಂ ಪರಮ್ ।
ಯೋಗಂ ಯೋಗೇಶ್ವರಾತ್ಕೃಷ್ಣಾತ್ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಥಯತಃ ಸ್ವಯಮ್ ॥
ವ್ಯಾಸಪ್ರಸಾದಾತ್ - ಶ್ರೀವ್ಯಾಸರ ಕೃಪೆಯಿಂದ (ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪಡೆದು), ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಏತತ್ - ಈ, ಪರಮ್ - ಪರಮ, ಗುಹ್ಯಮ್ - ಗೋಪನೀಯವಾದ, ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗವನ್ನು (ಅರ್ಜುನನಿಗೆ), ಕಥಯತಃ - ಹೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಸ್ವಯಮ್ - ಸ್ವಯಂ, ಯೋಗೇಶ್ವರಾತ್, ಕೃಷ್ಣಾತ್ - ಯೋಗೇಶ್ವರನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಂದ,
ಸಾಕ್ಷಾತ್ - ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ, ಶ್ರುತವಾನ್ - ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ।। 75 ।।
ಶ್ರೀವ್ಯಾಸರ ಕೃಪೆಯಿಂದ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ನಾನು ಈ ಪರಮ ಗೋಪನೀಯವಾದ ಯೋಗವನ್ನು ಸ್ವಯಂ ಯೋಗೇಶ್ವರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ।। 75 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವ್ಯಾಸಪ್ರಸಾದಾತ್’ ಪದದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಸಂಜಯನು ವ್ಯಾಸರ ಕುರಿತು ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಾನ್ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಕೃಪೆಮಾಡಿ ನನಗೆ ಯಾವ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿ ಅರ್ಥಾತ್ ದೂರದೇಶದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಸಮಸ್ತ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು ಮತ್ತು ತಿಳಿಯುವುದು ಮುಂತಾದ ಅದ್ಭುತ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದ್ದರು, ಅದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಂದು ನನಗೆ ಭಗವಂತನ ಈ ದಿವ್ಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳುವ ಅವಕಾಶ ದೊರಕಿತು; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ನನಗೆ ಇಂತಹ ಸುಯೋಗವು ಹೇಗೆ ದೊರೆಯುತ್ತಿತ್ತು? ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏತತ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದರೊಂದಿಗೆ ‘ಪರಮ್’, ‘ಗುಹ್ಯಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗಮ್’ ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಏತತ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಸಂವಾದರೂಪೀ ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ‘ಪರಮ್’ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು-ಇದು ಅತಿಶಯ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಗುಹ್ಯಮ್’ವಿಶೇಷಣದಿಂದ-ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಗುಪ್ತವಾಗಿಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಅನಧಿಕಾರಿಯ ಮುಂದೆ ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹಾಗೂ ‘ಯೋಗಮ್’ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯಭೂತ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಸಾಧನೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯು ಇದರಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದು ಸ್ವತಃ ಕೂಡ ಅರ್ಥಾತ್ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಇದರ ಪಾರಾಯಣವೂ ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಯೋಗರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಈ ಉಪದೇಶವನ್ನು ‘ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಯೋಗೇಶ್ವರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ’-ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಸಂಜಯನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಲ್ಲಿ ಈ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾನೆಂದರೆ-ಈ ಯಾವ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದೆನೋ-ಅದು ಬೇರೆ ಯಾರಿಂದಲೋ ಕೇಳಿದ ಮಾತಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸಮಸ್ತ ಯೋಗ ಶಕ್ತಿಗಳ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮುಖಾರವಿಂದದಿಂದಲೇ ಯಾವಾಗ ಅವನು ಅದನ್ನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ
ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ನಾನೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅತಿದುರ್ಲಭ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೇಳುವುದರ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿ ಈಗ ಸಂಜಯನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ಉಪದೇಶದ ಸ್ಮೃತಿಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-76)
ರಾಜನ್ಸಂಸ್ಮೃತ್ಯ ಸಂಸ್ಮೃತ್ಯ ಸಂವಾದಮಿಮಮದ್ಭುತಮ್ ।
ಕೇಶವಾರ್ಜುನಯೋಃ ಪುಣ್ಯಂ ಹೃಷ್ಯಾಮಿ ಚ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ॥
ರಾಜನ್ - ಹೇ ರಾಜಾ!, ಕೇಶವಾರ್ಜುನಯೋಃ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ, ಇಮಮ್ - ಈ (ರಹಸ್ಯ ಯುಕ್ತವಾದ) ಪುಣ್ಯಮ್ - ಕಲ್ಯಾಣಕಾರಕವಾದ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅದ್ಭುತಮ್ - ಅದ್ಭುತವಾದ, ಸಂವಾದಮ್ - ಸಂವಾದವನ್ನು, ಸಂಸ್ಮೃತ್ಯ, ಸಂಸ್ಮೃತ್ಯ - ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡು (ನಾನು), ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ - ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ, ಹೃಷ್ಯಾಮಿ - ಹರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ।। 76 ।।
ಹೇ ರಾಜಾ ! ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಈ ರಹಸ್ಯಯುಕ್ತವಾದ, ಕಲ್ಯಾಣಕಾರಕವಾದ ಮತ್ತು ಅದ್ಭುತವಾದ ಸಂವಾದವನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡು ನಾನು ಪದೇ ಪದೇ ಹರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ।। 76 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪುಣ್ಯಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಅದ್ಭುತಮ್’ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ‘ಪುಣ್ಯಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಅದ್ಭುತಮ್’ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಸಂಜಯನು-ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ದಿವ್ಯ ಸಂವಾದರೂಪೀ ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನ, ಅಧ್ಯಾಪನ, ಶ್ರವಣ, ಮನನ ಮತ್ತು ವರ್ಣನಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಇದು ಪರಮಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಿ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುವಂತಹುದು ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ತತ್ತ್ವ, ರಹಸ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಳುವಂತಹುದಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ, ದಿವ್ಯ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡು ನಾನು ಪದೇ-ಪದೇ ಹರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’- ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಸಂಜಯನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ ಗೀತೋಕ್ತ ಉಪದೇಶದ ಸ್ಮೃತಿಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಉಪದೇಶವು ನನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ಎಷ್ಟು ಆಕರ್ಷಿಸಿದೆ ಎಂದರೆ ಈಗ ನನಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಮಾತೂ ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಆ ಉಪದೇಶದ ಸ್ಮೃತಿಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಮತ್ತು ಆ ಭಾವಗಳ ಆವೇಶದಲ್ಲಿ ನಾನು ಅಪಾರ ಹರ್ಷದ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಹರ್ಷದ ಕಾರಣ ವಿಹ್ವಲನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಸ್ಮೃತಿಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಸಂಜಯನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ಸ್ವರೂಪದ ಸ್ಮೃತಿಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-77)
ತಚ್ಚ ಸಂಸ್ಮೃತ್ಯ ಸಂಸ್ಮೃತ್ಯ ರೂಪಮತ್ಯದ್ಭುತಂ ಹರೇಃ ।
ವಿಸ್ಮಯೋ ಮೇ ಮಹಾನ್ ರಾಜನ್ ಹೃಷ್ಯಾಮಿ ಚ ಪುನಃ ಪುನಃ ॥
ರಾಜನ್ - ಹೇ ರಾಜಾ !, ಹರೇಃ - ಶ್ರೀಹರಿಯ, ತತ್ - ಆ, ಅತಿ - ಅತ್ಯಂತ, ಅದ್ಭುತಮ್ - ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ, ರೂಪಮ್- ರೂಪವನ್ನು, ಚ - ಕೂಡ, ಸಂಸ್ಮೃತ್ಯ, ಸಂಸ್ಮೃತ್ಯ - ಪುನಃ ಪುನಃ ಸ್ಮರಿಸಿ, ಮೇ - ನನ್ನ (ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ), ಮಹಾನ್- ಮಹಾನ್, ವಿಸ್ಮಯಃ - ಆಶ್ಚರ್ಯ(ವಾಗುತ್ತದೆ), ಚ - ಮತ್ತು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಪುನಃ ಪುನಃ - ಬಾರಿ ಬಾರಿಗೂ,
ಹೃಷ್ಯಾಮಿ- ಹರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ।। 77 ।।
ಹೇ ರಾಜಾ ! ಶ್ರೀಹರಿಯ ಆ ಅತ್ಯಂತ, ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಕೂಡ ಪುನಃ ಪುನಃ ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡು ನನ್ನ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಬಾರಿ ಬಾರಿಗೂ ಹರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ।। 77 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನ ‘ಹರಿ’ಎಂಬ ನಾಮದ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲೆ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಮಹಿಮೆ, ನಾಮ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ಶ್ರವಣ, ಮನನ, ಕೀರ್ತನ, ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಅವನ ಜೊತೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಅದು ಮನುಷ್ಯನ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳನ್ನು, ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮತ್ತು ದುಃಖವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಅವನು ತನ್ನ ಭಕ್ತರ ಮನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವಂತಹವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ‘ಹರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತತ್’ ಮತ್ತು ‘ಅತಿ ಅದ್ಭುತಮ್’ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ರೂಪಮ್’ ಪದವು ಭಗವಂತನ ಯಾವ ರೂಪದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?
ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಅತ್ಯಂತ ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯ ದಿವ್ಯ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಿದನೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರ ದರ್ಶನದ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಹನ್ನೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತೇಳು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಹೇಳಿರುವನೋ ಅದೇ ವಿರಾಟ್ ಸ್ವರೂಪದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತತ್’ ಮತ್ತು ‘ಅತಿ ಅದ್ಭುತಮ್’ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ರೂಪಮ್’ ಪದವಿದೆ.
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ರೂಪವನ್ನು ಪುನಃ-ಪುನಃ ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡು ನನಗೆ ಮಹಾನ್ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಸಂಜಯನು-ಭಗವಂತನ ಆ ರೂಪವು ನನ್ನ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಮರೆಯಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ನಾನು ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಅತಿಶಯ ದುರ್ಲಭವಾದ ಆ ದಿವ್ಯರೂಪದ ದರ್ಶನವು ನನಗೆ ಹೇಗಾಯಿತು ಎಂಬುದು ತುಂಬಾ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ. ಯಾವುದರಿಂದ ನನಗೆ ಆ ರೂಪದ ದರ್ಶನವಾಗುವುದೋ ಅಂತಹ ಯಾವ ಪುಣ್ಯವೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆಹಾ! ಇದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಗವಂತನ ಅಹೈತುಕೀ ದಯೆ ಮಾತ್ರ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೇ ಆ ರೂಪದ ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಘಟನೆಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾ ಕೂಡ ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಹಾ! ಭಗವಂತನ ವಿಚಿತ್ರ ಯೋಗಶಕ್ತಿ ಎಂತಹದಾಗಿದೆ!
ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ಪದೇ-ಪದೇ ಹರ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?
ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ-ನನಗೆ ಕೇವಲ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುವುದಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ನಾನು ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ವಿಹ್ವಲನೂ ಕೂಡ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನ ಆನಂದಕ್ಕೆ ಅಂತ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಸಂಬಂಧ— ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶದ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಅದ್ಭುತ ರೂಪದ ಸ್ಮೃತಿಯ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ ಈಗ ಸಂಜಯನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ವಿಜಯವು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಆಗುವುದೆಂದು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —
(ಶ್ಲೋಕ-78)
ಯತ್ರ ಯೋಗೇಶ್ವರಃ ಕೃಷ್ಣೋ ಯತ್ರ ಪಾರ್ಥೋ ಧನುರ್ಧರಃ ।
ತತ್ರ ಶ್ರೀರ್ವಿಜಯೋ ಭೂತಿರ್ಧ್ರುವಾ ನೀತಿರ್ಮತಿರ್ಮಮ ॥
ಯತ್ರ - ಎಲ್ಲಿ, ಯೋಗೇಶ್ವರಃ - ಯೋಗೇಶ್ವರನಾದ, ಕೃಷ್ಣಃ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿದ್ದಾನೆಯೋ (ಮತ್ತು), ಯತ್ರ - ಎಲ್ಲಿ, ಧನುರ್ಧರಃ - ಗಾಂಡೀವ ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ, ಪಾರ್ಥಃ - ಅರ್ಜುನನಿದ್ದಾನೆಯೋ, ತತ್ರ - ಅಲ್ಲಿಯೇ, ಶ್ರೀಃ - ಶ್ರೀಯು,
ವಿಜಯಃ - ವಿಜಯವು, ಭೂತಿಃ - ವಿಭೂತಿಯು (ಮತ್ತು), ಧ್ರುವಾ - ಅಚಲವಾದ, ನೀತಿಃ - ನೀತಿಯು ಇದೆ, (ಇತಿ) - ಹೀಗೆ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಮತಿಃ - ಮತವಾಗಿದೆ. ।। 78 ।।
ಹೇ ರಾಜಾ ! ಎಲ್ಲಿ ಯೋಗೇಶ್ವರನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಗಾಂಡೀವ ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ಅರ್ಜುನನಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಶ್ರೀ, ವಿಜಯ, ವಿಭೂತಿ ಮತ್ತು ಅಚಲವಾದ ನೀತಿಯು ಇದೆ- ಎಂಬುದೇ ನನ್ನ ಮತವಾಗಿದೆ. ।। 78 ।।
ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಯೋಗೇಶ್ವರನೆಂದು ಹೇಳಿ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಧನುರ್ಧರನೆಂದು ಹೇಳಿ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ?
ಉತ್ತರ - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮನದಲ್ಲಿ ಸಂಧಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಮೂಲಕ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತ ಪಾಂಡವರ ವಿಜಯವು ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದು ಪ್ರಕಟಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸಮಸ್ತ ಯೋಗಶಕ್ತಿಗಳ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ತನ್ನ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಅವನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಾನ್ ನಾರಾಯಣ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಧರ್ಮರಾಜಾ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಸಹಾಯಕನಾಗಿರುವಾಗ ಅವನ ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇನಿದೆ?
ಇದಲ್ಲದೆ ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ನರ ಋಷಿಯ ಅವತಾರ, ಭಗವಂತನ ಪ್ರಿಯ ಸಖನು ಮತ್ತು ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ಮಹಾನ್ ವೀರ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅವನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಅಣ್ಣ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಕಟಿಬದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಂದು ಆ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಸರಿ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಯಾರು ಮಾಡಬಲ್ಲರು; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿರುತ್ತಾನೋ ಪ್ರಕಾಶವು ಅವನ ಜೊತೆಗೇ ಇರುತ್ತದೆ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಯೋಗೇಶ್ವರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರು ಇರುತ್ತಾರೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶೋಭೆ, ಎಲ್ಲ ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತನ್ಯಾಯ (ಧರ್ಮ) ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅವರ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೇ ಇರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವಿರುತ್ತದೋ ಅದರದ್ದೇ ವಿಜಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಪಾಂಡವರ ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಆಶಂಕೆಯು ಇಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಈಗಲೂ ಕೂಡ ನೀನು ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವೆಯಾದರೆ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರರಿಗೆ ಬುದ್ಧಿಹೇಳಿ ಪಾಂಡವರೊಡನೆ ಸಂಧಿಮಾಡಿಕೋ.
ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ
ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ಮೋಕ್ಷಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗೋ ನಾಮ ಅಷ್ಟಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 18 ॥
ಕೊನೆಯ ಪುಟ