ಮೊದಲ ಪುಟ

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆ ತತ್ತ್ವವಿವೇಚನೀ

श्रीमद्भगवद्गीता तत्त्वविवेचनी - कन्नड़

ತ್ವಮೇವ ಮಾತಾ ಚ ಪಿತಾ ತ್ವಮೇವ

ತ್ವಮೇವ ಬಂಧುಶ್ಚ ಸಖಾ ತ್ವಮೇವ ।

ತ್ವಮೇವ ವಿದ್ಯಾ ದ್ರವಿಣಂ ತ್ವಮೇವ

ತ್ವಮೇವ ಸರ್ವಂ ಮಮ ದೇವ ದೇವ ॥

ಟೀಕಾಕಾರರು - ಶ್ರದ್ಧೇಯ ಶ್ರೀಜಯದಯಾಲಜೀ ಗೋಯಂದಕಾ

ಗೀತಾ ಸೇವಾ ಟ್ರಸ್ಟ್

।। ಶ್ರೀಹರಿಃ ।।

ನಿವೇದನೆ

ಭಾರತೀಯ ದರ್ಶನಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಜೀವನವನ್ನು ಸುಂದರ-ಸಮೃದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಅದನ್ನು ಭಗವನ್ಮುಖಿಯಾಗಿಸು ವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಸಾರ್ಥಕತೆ ಇದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಕ್ಷುದ್ರ, ಅಲ್ಪಕಾಲಿಕ ಸ್ಥಾಯಿಯಾದ ಸೀಮೆಯುಳ್ಳ ಭೌತಿಕ ಜೀವನದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆದ್ದು ಮಹಾನ್ ಶಾಶ್ವತ ಹಾಗೂ ಅಸೀಮ, ಅನಂತ ಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ನಮ್ಮ ಭಾರತೀಯರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಗ್ರಂಥದ ಉಪಯುಕ್ತತೆ ಅಥವಾ ಉಪಾದೇಯತೆಯು ನಮ್ಮನ್ನು ಜೀವನದ ಈ ಚರಮ ಮತ್ತು ಪರಮ ಲಕ್ಷ್ಯದವರೆಗೆ ತಲುಪಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆಂಬ ಮಾತಿನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಏಕಮಾತ್ರ ಆಶ್ರಯ(ಅನುಶೀಲನ)ವೇ ಮಾನವ ಮಾತ್ರರಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಹಾಯಕ, ಉಪಯೋಗೀ ಹಾಗೂ ಸರ್ವಥಾ - ಸಿದ್ಧ ಬಲಿಷ್ಠ ಸಾಧನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಒರೆಗಲ್ಲಿಗೆ ತಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಅರಿವಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.

॥ ಶ್ರೀ ಹರಿಃ ॥

ನಮ್ರ ನಿವೇದನೆ

ತ್ವಮೇವ ಮಾತಾ ಚ ಪಿತಾ ತ್ವಮೇವ ತ್ವಮೇವ ಬಂಧುಶ್ಚ ಸಖಾ ತ್ವಮೇವ ।

ತ್ವಮೇವ ವಿದ್ಯಾ ದ್ರವಿಣಂ ತ್ವಮೇವ ತ್ವಮೇವ ಸರ್ವಂ ಮಮ ದೇವದೇವ ॥

ವಸುದೇವಸುತಂ ದೇವಂ ಕಂಸಚಾಣುರಮರ್ದನಮ್ ।

ದೇವಕೀಪರಮಾನಂದಂ ಕೃಷ್ಣಂ ವಂದೇ ಜಗದ್ಗುರುಮ್ ॥

ನಾರಾಯಣಂ ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ನರಂ ಚೈವ ನರೋತ್ತಮಮ್ ।

ದೇವೀಂ ಸರಸ್ವತೀಂ ವ್ಯಾಸಂ ತತೋಜಯಮುದೀರಯೇತ್ ॥

ಗೀತಾ ಮಹಿಮೆ

ಶ್ರೀಮದ್ಭವದ್ಗೀತಾ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯವಾಣಿಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ಮಹಿಮೆ ಅಪಾರವಾಗಿದೆ, ಅಪರಿಮಿತವಾಗಿದೆ. ಯಥಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು. ಶೇಷ, ಮಹೇಶ, ಗಣೇಶ ಇವರೂ ಕೂಡ ಇದರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಲಾರರು; ಹಾಗಿರುವಾಗ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಇತಿಹಾಸ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಇದರ ಮಹಿಮೆ ಹಾಡಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಎಷ್ಟು ಇದರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಹೊಗಳಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದರೂ ಕೂಡ ಇದರ ಮಹಿಮೆ ಇಷ್ಟೇ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಮಹಿಮೆಯು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂಬುದೇ ಸತ್ಯವಾದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ವರ್ಣನೆಯು ಆಗಬಲ್ಲುದೋ ಅದು ಅಪರಿಮಿತ ಹೇಗಾದೀತು? ಅದಾದರೋ ಪರಿಮಿತವೇ ಆದೀತು.

ಗೀತೆಯು ಒಂದು ಪರಮ ರಹಸ್ಯಮಯ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೇದಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ರಚನೆಯು ಎಷ್ಟು ಸರಳ ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಮನುಷ್ಯನು ಇದನ್ನು ಸಹಜವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಇದರ ಆಶಯವು ಜೀವನವಿಡೀ ನಿರಂತರ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅದರ ಕೊನೆಮುಟ್ಟಲಾರದಷ್ಟು ಗೂಢ ಮತ್ತು ಗಂಭೀರವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಭಾವಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತ ಇರುತ್ತವೆ, ಇದರಿಂದ ಇದು ಸದಾಕಾಲ ಹೊಸದಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ, ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಸಹಿತ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪದ-ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮ ರಹಸ್ಯವು ತುಂಬಿರುವುದು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಸ್ವರೂಪ, ತತ್ತ್ವ, ರಹಸ್ಯ ಮತ್ತು ಉಪಾಸನೆಯ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ವರ್ಣನೆಯು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಬೇರೆ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಒಂದು ಶಬ್ದವು ಸದುಪದೇಶದಿಂದ ಬರಿದಾಗಿಲ್ಲದಂತಹ ಒಂದು ಅನುಪಮೇಯ ಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ರೋಚಕವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದಾದ ಒಂದು ಶಬ್ದವೂ ಇಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ವಿಷಯಗಳು ಹೇಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವು ಅಕ್ಷರಶಃ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿವೆ; ಸತ್ಯ ಸ್ವರೂಪೀ ಭಗವಂತನ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ರೋಚಕತೆಯ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡುವುದು ಅವನ ಅನಾದರ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯು ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಮಯಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಸಾರವು ತುಂಬಿದೆ. ಇದನ್ನು ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಭಂಡಾರ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಆಗಲಾರದು. ಗೀತೆಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಜ್ಞಾನ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗಬಲ್ಲದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಯಾದ ಪರಿಶ್ರಮ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿದೆ - ‘ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಮಯೀ ಗೀತಾ’ (ಭೀಷ್ಮ 43/2). ಆದರೆ ಇಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದರೆ ಸಾಕಾಗದು; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ವೇದಗಳಿಂದ ಆಗಿದೆ, ವೇದಗಳ ಪ್ರಾಕಟ್ಯ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮುಖದಿಂದ ಆಯಿತು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನು ಭಗವಂತನ ನಾಭಿಕಮಲದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನನಾದನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯವಧಾನ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯಾದರೋ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನ ಮುಖಾರವಿಂದದಿಂದ ಹೊರಟಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಆಗಲಾರದು. ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ವೇದವ್ಯಾಸರೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ

ಗೀತಾ ಸುಗೀತಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ ಕಿಮನ್ಯೈಃ ಶಾಸ್ತ್ರಸಂಗ್ರಹೈಃ ।

ಯಾ ಸ್ವಯಂ ಪದ್ಮನಾಭಸ್ಯ ಮುಖಪದ್ಮಾದ್ವಿನಿಃ ಸೃತಾ ॥

(ಮಹಾ - ಭೀಷ್ಮ - 43/1)

‘ಗೀತೆಯನ್ನೇ ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ಶ್ರವಣ, ಕೀರ್ತನ, ಅಧ್ಯಯನ-ಅಧ್ಯಾಪನ, ಮನನ ಮತ್ತು ಧಾರಣೆಮಾಡಬೇಕು, ಬೇರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಸಂಗ್ರಹದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ? ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ಪದ್ಮನಾಭನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮುಖಕಮಲ ದಿಂದ ಹೊರಟಿದೆ.’

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪದ್ಮನಾಭ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಮಹಾಭಾರತಕಾರರು ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ - ಈ ಗೀತೆಯು ಯಾರ ನಾಭಿಕಮಲದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಉತ್ಪನ್ನನಾದನೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲವಾಗಿವೆಯೋ ಆ ವೇದಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮುಖದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದುವೋ ಅಂತಹ ಭಗವಂತನ ಮುಖಕಮಲದಿಂದ ಹೊರಟಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯು ಗಂಗೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ ಸ್ನಾನದ ಫಲವು ಮುಕ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡುವವನು ಸ್ವಯಂ ಮುಕ್ತನಾಗಬಲ್ಲನು, ಅವನಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಗೀತಾರೂಪೀ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಈಜುವವನು ಸ್ವತಃ ಮುಕ್ತನಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಅವನು ಬೇರೆಯವರನ್ನೂ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗೆಯಾದರೋ ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಮತ್ತು ಗೀತೆಯು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಾನ್ ನಾರಾಯಣನ ಮುಖಾರವಿಂದದಿಂದ ಹೊರಟಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಗಂಗೆಯಾದರೋ ಯಾರು ಬಂದು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವರೋ ಅವನನ್ನೇ ಮುಕ್ತಳಾಗಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯಾದರೋ ಮನೆಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರಿಗೆ ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗ ತೋರುತ್ತದೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಗೀತೆಯನ್ನು ಗಂಗೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಗೀತೆಯು ಗಾಯತ್ರಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಗಾಯತ್ರೀ ಜಪದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಮುಕ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ; ಆದರೆ ಗಾಯತ್ರೀ ಜಪ ಮಾಡುವವನೂ ಕೂಡ ಸ್ವತಃ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಗೀತೆಯ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವವನಾದರೋ ತರಣ-ತಾರಣನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. (ತಾನು ಉದ್ಧಾರವಾಗಿ ಬೇರೆಯವರನ್ನೂ ಉದ್ಧರಿಸಬಲ್ಲನು.) ಯಾವಾಗ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುವ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನು ಅವನೇ ಆದಾಗ ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ! ಮುಕ್ತಿಯು ಅವನ ಚರಣ ಧೂಳಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಮುಕ್ತಿಯ ಸತ್ರವನ್ನೆ ಅವನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಗೀತೆಯನ್ನು ನಾವು ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಯಾವುದೇ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಆಗಲಾಗದು.

ಗೀತಾಶ್ರಯೇಽಹಂ ತಿಷ್ಠಾಮಿ ಗೀತಾ ಮೇ ಚೋತ್ತಮಂ ಗೃಹಮ್ ।

ಗೀತಾಜ್ಞಾನಮುಪಾಶ್ರಿತ್ಯ ತ್ರೀಂಲ್ಲೊಕಾನ್ ಪಾಲಯಾಮ್ಯಹಮ್ ॥

(ವಾರಾಹ ಪುರಾಣ)

‘ನಾನು ಗೀತೆಯ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತೇನೆ, ಗೀತೆಯು ನನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠಮನೆಯಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯ ಜ್ಞಾನದ ಆಸರೆ ಪಡೆದೇ ನಾನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಇದಲ್ಲದೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮುಕ್ತಕಂಠದಿಂದ ಯಾರಾದರೂ ಈ ಗೀತಾರೂಪೀ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡು ವರೋ ಅವರು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಹೋಗುವರು ಎಂದು ಘೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (3/31). ಇಷ್ಟೆ ಅಲ್ಲ, ಯಾರಾದರೂ ಇದರ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರೂ ಅವನ ಮೂಲಕ ನಾನು ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞದಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (18/70). ಯಾವಾಗ ಗೀತೆಯ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾತ್ರದ ಇಷ್ಟು ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವಿದೆ ಎಂದಾಗ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಇದರ ಉಪದೇಶಕ್ಕನುಸಾರ ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಇದರ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಭಕ್ತರಿಗೆ ಧಾರಣೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಇದರ ವಿಸ್ತಾರ, ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ! ಅವನಿಗಾದರೋ- ‘ಅವನು ನನಗೆ ಅತಿಶಯ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.’ ಅವನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರಿಯನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಹೀಗೂ ಹೇಳಿದರೂ ಏನೂ ಅನುಚಿತವಾಗಲಾರದು. ಭಗವಂತನು ಇಂತಹ ಭಕ್ತರ ಅಧೀನನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ - ಅವರ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನು ಅವರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಿಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆಂದರೆ ಅವರ ಪ್ರಾಣಗಳೂ ಕೂಡ ಅವರಿಗೆ ಅಷ್ಟು ಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಧಾನ ರಹಸ್ಯಮಯ ಆದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವವನು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರಿಯರಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಿದೆ?

ಗೀತೆಯು ಭಗವಂತನ ಉಸಿರಾಗಿದೆ, ಹೃದಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ವಾಙ್ಮಯೀಮೂರ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಯಾರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ, ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ, ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ, ಅವನ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯು ತುಂಬಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ ಆ ಪುರುಷನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಗೀತೆಯ ಮೂರ್ತಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಭಾಷಣ ಮತ್ತು ಚಿಂತನದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರು ಪರಮ ಪವಿತ್ರರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಅನುಕರಣ ಮಾಡುವವರ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ! ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಗೀತೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ತೀರ್ಥ, ವ್ರತ, ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಉಪವಾಸಾದಿಗಳು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ.

ಗೀತೆಯು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮುಖಾರವಿಂದದಿಂದ ಹೊರಟ ವಾಣಿಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ಸಂಕಲನ ಕರ್ತಾ ಶ್ರೀ ವೇದವ್ಯಾಸರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ಉಪದೇಶದ ಎಷ್ಟೋ ಅಂಶವನ್ನು ಪದ್ಯದಲ್ಲೇ ಹೇಳಿದ್ದನು, ಅದನ್ನು ವ್ಯಾಸರು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರಿಸಿದರು. ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಯಾವುದು ಅವನು ಗದ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದನೋ ಅದನ್ನು ವ್ಯಾಸರು ಸ್ವಯಂ ಶ್ಲೋಕಬದ್ಧವಾಗಿಸಿದರು, ಜೊತೆಗೆ ಅರ್ಜುನ, ಸಂಜಯ ಮತ್ತು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರರ ವಚನಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕ ಬದ್ಧವಾಗಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಈ ಏಳುನೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಹದಿನೆಂಟು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಾಜಿಸಿ ಯಾವುದು ಇಂದು ನಮಗೆ ಉಪಲದ್ಧವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಮಹಾಭಾರತದೊಳಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡರು.

ಗೀತೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ

ಗೀತೆಯು ಜ್ಞಾನದ ವಿಶಾಲ ಸಮುದ್ರವಾಗಿದೆ, ಇದರೊಳಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಅನಂತ ಭಂಡಾರ ತುಂಬಿದೆ. ಇದರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ದಿಗ್ವಿಜಯೀ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಾಲೋಚಕರ ವಾಣಿಯು ಕುಂಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರ ಪೂರ್ಣರಹಸ್ಯವು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಕೆಲವನ್ನು ಇದರ ಸಂಕಲನ ಕರ್ತರಾದ ವ್ಯಾಸರು ಮತ್ತು ಶ್ರೋತೃವಾದ ಅರ್ಜುನನು ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಅಗಾಧಮಯ, ರಹಸ್ಯಮಯ ಗೀತೆಯ ಆಶಯ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು - ಹೇಗೆ ಒಂದು ಸಾಧಾರಣ ಪಕ್ಷಿಯು ಅನಂತ ಆಕಾಶದ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಲು ಗೈವ ಪ್ರಯತ್ನದಂತೆ ನನ್ನಂತಹ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಿದೆ.

ಗೀತೆಯು ಅನಂತ ಭಾವಗಳ ಅಗಾಧ ಸಮುದ್ರವಾಗಿದೆ. ರತ್ನಾಕರದಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಮುಳುಗಿದಾಗ ಹೇಗೆ ರತ್ನಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಗೀತಾ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಮುಳುಗು ಹಾಕಿದಾಗ ಜಿಜ್ಞಾಸುಗಳಿಗೆ ನಿತ್ಯ-ನೂತನ ವಿಲಕ್ಷಣ ಭಾವರತ್ನಗಳ ರಾಶಿಯು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗರುಡನೂ ಹಾರುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಸಾಧಾರಣ ನೊಣವು ಹಾರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರ ಕೆಲವು ಅನುಭವ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಆದುದರಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡಿದಾಗ ಕಂಡುಬರುವುದು - ಗೀತೆಯ ಮುಖ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯವು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನ ವಶರಾಗಿ ಸಂಸಾರ - ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಜೀವರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇದೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ, ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು. ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಪರಮಾರ್ಥ ಪ್ರಯೋಗದ ಈ ಅದ್ಭುತ ಕಲೆಯು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರೀ ಭೇದದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳು - ‘ಜ್ಞಾನ ನಿಷ್ಠಾ’ ಅಂದರೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗನಿಷ್ಠಾ’ ಅಂದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗ(3/3)ವಾಗಿವೆ.

ಇಲ್ಲಿ - ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ, ಉಪಾಸನಾ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಈ ಮೂರು ಪ್ರಧಾನ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯು ಎರಡೇ ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡಿತು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಏನು ಗೀತೆಗೆ ಭಕ್ತಿಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವೂ ಮಾನ್ಯವಿಲ್ಲವೇ? ಅನೇಕ ಜನರಾದರೋ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶವು ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಭಕ್ತಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ಕೂಡ ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (6/47) ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಸುಲಭವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (8/14) ಇದರ ಉತ್ತರವು - ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವಲ್ಲದೆ ಯಾವ ‘ಉಪಾಸನೆ’ಯ ಪ್ರಕರಣ ಬಂದಿದೆಯೋ ಆ ಉಪಾಸನೆಯು ಇವೇ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ. ಯಾವಾಗ ತನ್ನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಅಭಿನ್ನನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಅದು ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ಭೇದದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ಅಂತರ್ಗತವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದೇ ಮುಖ್ಯ ಅಂತರವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಧ್ಯಾನದ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೂ, ಯಾವ ಧ್ಯಾನವು ಅಭೇದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಭೇದದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಗೀತೆಯು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಧನೆಯೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂಬ ಜನರ ಮಾನ್ಯತೆಯೂ ಕೂಡ ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ಗೀತೆಯು ಭಕ್ತಿಗೆ ತುಂಬಾ ಎತ್ತರದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಕ್ತನಾಗಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ (9/34; 12/8; 18/57, 65, 66) ಆದರೂ ಗೀತೆಯು ನಿಷ್ಠೆಗಳು ಎರಡೇ ಎಂದು ಮಾನ್ಯಮಾಡಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ದ್ವೈತಭಾವ ಇರುತ್ತದೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಯುಕ್ತಿವಿರುದ್ಧವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭಕ್ತಿಯು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಒಂದಾಗಿದೆ ಇದರ ಕುರಿತು ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾ ವಿಚಾರ ಮಾಡಲಾಗುವುದು. ಅಸ್ತು!

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಜನ - ಪೂಜನ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು - ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ಪೂರ್ತಿ ಸಾಧನೆಯಿಂದಲಾದರೋ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ಒಂದೊಂದು ಅಂಗದ ಸಾಧನೆಯಿಂದಲೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಬಲ್ಲುದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ಅವನ ಕೃಪೆಯಾಗಿದೆ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಜೀವಿಗಳಿಗಾಗಿ ಇಷ್ಟುಸುಲಭವಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.

ಇದಲ್ಲದೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮ’ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವು ಯಾವ-ಯಾವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಆಗಿದೆಯೋ ಅದು ಕೂಡ ವಿಶೇಷ ರಹಸ್ಯಮಯವಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಒಂದೇ ವಸ್ತು ಅಲ್ಲ. ಗೀತೆಯನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮವು ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾ ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠಾ ಎರಡೂ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆಗಬಲ್ಲುದು. ಜ್ಞಾನ ನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲೂ ಕರ್ಮದ ವಿರೋಧವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಪಾದನೆಯೇ ಸಾಧನೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ (6/3) ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗವು ಬದಲಿಗೆ ಬಾಧಕವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ (3/4). ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತೇಳರಿಂದ ಐವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ಹಾಗೂ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಹಾಗೂ ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಂಟನೇ, ಒಂಭತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯ ಅಂದರೆ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನವೇ ಇಲ್ಲ, ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಿಗಳನ್ನಾದರೋ ಭಗವಂತನು ತುಚ್ಛಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (2/42, 44 ಮತ್ತು 49; 7/20 - 23; 9/20, 21, 23, 24).

ಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥವೂ ಕೂಡ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನ ಯೋಗವೇ ಅಲ್ಲ; ಫಲರೂಪೀಜ್ಞಾನ, ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳ ಫಲವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದು ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆ ಎರಡರ ಫಲವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನ ಅಥವಾ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನೂ ಕೂಡ ‘ಜ್ಞಾನ’ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೈದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತಾರರಿಂದ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತರವರೆಗಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಫಲರೂಪೀ ಜ್ಞಾನದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಂಗಾನುಸಾರ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಈಗ, ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಗಳ ಸ್ವರೂಪವೇನು? ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಂತರವಿದೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಮತ್ತು ಯಾವ-ಯಾವ ಅವಾಂತರ ಭೇದಗಳಿವೆ ಹಾಗೂ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರವೋ ಅಥವಾ ಪರಸ್ಪರ ಸಾಪೇಕ್ಷವೋ, ಈ ನಿಷ್ಠೆಗಳ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಯಾರು? ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ಸ್ವರೂಪ

(1) ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮರೀಚಿಕೆಯ ನೀರಿನಂತೆ ಅಥವಾ ಸ್ವಪ್ನಸೃಷ್ಟಿಯ ಸದೃಶ ಮಾಯಾಮಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮಾಯೆಯ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು (5/8,9) ಹಾಗೂ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ನಿತ್ಯಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು ಕೊಂಡು ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ವಾಸುದೇವನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಭಾವವು ಇಲ್ಲದಿರುವುದಾದರೋ (13/30) ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಅಥವಾ ‘ಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸ’ವೆಂದೂ ಇದರ ಹೆಸರಾಗಿವೆ.

(2) ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವವನ್ನು ತಾಳುತ್ತ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಭಗವತ್ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದು (2/47-51) ಅಥವಾ ಶ್ರದ್ಧಾ - ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಮನಸ್ಸು, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಶರೀರ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ನಾಮ, ಗುಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಸಹಿತ ಅವನ ಸ್ವರೂಪದ ನಿರಂತರ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದು (6/47) ಇದು ‘ಯೋಗನಿಷ್ಠೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಭಗವಂತನು ಸಮತ್ವ ಯೋಗ, ಬುದ್ಧಿಯೋಗ, ತದರ್ಥಕರ್ಮ, ಮದರ್ಥಕರ್ಮ ಹಾಗೂ ಸಾತ್ವಿಕತ್ಯಾಗ ಮೊದಲಾದ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪದಿಂದ ಅಥವಾ ಪ್ರಧಾನರೂಪದಿಂದ ಭಕ್ತಿಯು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಗೀತೋಕ್ತ ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶೂನ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನ ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಿಲ್ಲವೋ (2/47 - 51) ಅಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆಯಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇದೆ - ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಭಕ್ತಿಯ ಸಂಬಂಧವು ಅಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದೇ ಇದೆ.

ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅನೇಕ ಯುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ, ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಫಲವು ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾ ನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಅವಾಂತರಭೇದಗಳು ಅನೇಕವಾಗುವುದಾದರೂ ಅವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು.

ಅ) ಏನೆಲ್ಲ ಇದೆಯೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ.

ಆ) ಏನೆಲ್ಲ ದೃಶ್ಯವರ್ಗವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ ಅದು ಮಾಯಾಮಯವಾಗಿದೆ; ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ.

ಇ) ಏನೆಲ್ಲ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನದೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ - ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

ಈ) ಏನೆಲ್ಲ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ ಅದು ಮಾಯಾಮಯವಾಗಿದೆ, ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಒಂದೇ ನಿತ್ಯ ಚೇತನ ಆತ್ಮಾ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿನ ಮೊದಲಿನ ಎರಡು ಸಾಧನೆಗಳು ‘ತತ್ತ್ವಮಸಿ’ ಮಹಾವಾಕ್ಯದ ‘ತತ್’ ಪದದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇವೆ ಮತ್ತು ನಂತರದ ಎರಡು ಸಾಧನೆಗಳು ‘ತ್ವಮ್’ಪದದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಿವೆ. ಇವುಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣವು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಬಹುದು-

1) ಈ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಏನೆಲ್ಲ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ ಎಲ್ಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ, ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವೂ ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮ, ಕರ್ಮದ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಉಪಕರಣಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ವಯಂ ಕರ್ತಾ ಎಲ್ಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ (4/24). ಹೇಗೆ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯ ಒಳಗೆ, ಹೊರಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ನೀರೇ - ನೀರು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಆ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯು ಸ್ವತಃ ಜಲ ರೂಪವೇ ಆಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಸ್ತ ಚರಾಚರ ಭೂತಗಳ ಒಳಗೆ-ಹೊರಗೆ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಆ ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಅವನೇ ಇದ್ದಾನೆ (13/15).

2) ಏನೆಲ್ಲ ಈ ದೃಶ್ಯವರ್ಗವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಮಾಯಾಮಯ, ಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ನಾಶವಾಗುವಂತಹದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು - ಇವೆಲ್ಲದರ ಅಭಾವಗೈದು ಕೇವಲ ಅವೆಲ್ಲದರ ಅಧಿಷ್ಠಾನರೂಪೀ ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಇಲ್ಲ - ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ತದ್ರೂಪ ಮಾಡಿಬಿಡುವುದು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಅವನ ಅಪರೋಕ್ಷಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ಅವನಲ್ಲಿ ಏಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು (5/17).

3) ಚರಾಚರ ಎಲ್ಲವು ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಬ್ರಹ್ಮವು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಚಾರಗೈದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಚರಾಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಆತ್ಮನೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದು.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಆ ವಿಜ್ಞಾನಾನಂಧಘನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಆನಂದದ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (5/24; 6/27; 18/54).

4) ಯಾವುದೆಲ್ಲವೂ ಕೂಡ ಈ ಮಾಯಾಮಯ, ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ದೃಶ್ಯವರ್ಗವಿದೆಯೋ - ಇದನ್ನು ಮತ್ತು ಇದರ ಮೂಲಕ ಉಂಟಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ, ನಾಶವಂತ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಹಾಗೂ ಇವೆಲ್ಲದರ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವಗೈದು ಭಾವರೂಪೀ ಆತ್ಮವನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸುವುದು (13/27, 34).

ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ - ಆತ್ಮಾ ದ್ರಷ್ಟಾ, ಸಾಕ್ಷೀ, ಚೇತನ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಆಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಈ ದೇಹಾದಿ ಜಡ ದೃಶ್ಯವರ್ಗವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ ಅದು ಅನಿತ್ಯ ವಾದ್ದರಿಂದ ಅಸತ್ವಾಗಿದೆ ; ಕೇವಲ ಆತ್ಮನೇ ಸತ್ ಆಗಿದೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ನಿತ್ಯ, ಶುದ್ಧ, ಬುದ್ಧ, ನಿರಾಕಾರ, ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಅಕ್ರಿಯ, ಗುಣಾತೀತ ಆತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವನು. ಅಭೇದ ರೂಪದಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಪುರುಷರಿಗೆ ಆತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವು ಹೀಗೆಯೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಚೇಷ್ಟೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿವೆಯೋ ಅದು - ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ. ಆತ್ಮನಿಗೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧ ಇಲ್ಲ (5/8, 9; 14/19) ಅವನು ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮಾಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ - ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ತಾನೇ-ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ಆನಂದದ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (5/13).

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ನಾಲ್ಕು ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿನ ಎರಡು ಸಾಧನೆಗಳಾದರೋ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪಾಸನೆಯ ಜೊತೆ ಕೂಡಿಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ, ನಾಲ್ಕನೇ ಸಾಧನೆಯು ಅಹಂಗ್ರಹ-ಉಪಾಸನೆಯಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ನಾಲ್ಕೂ ಸಾಧನೆಗಳು ವ್ಯುತ್ಥಾನ-ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಧ್ಯಾನಕಾಲದಲ್ಲಿಯೋ ಅಥವಾ ಆ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರವು-ನಾಲ್ಕನೇ ಸಾಧನೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಾನುಸಾರ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಇದಾದರೋ ಕೇವಲ ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಸಾಧನೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕಾನುಸಾರ ಯಾವ ಸಾಧನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಕೇವಲ ಧ್ಯಾನಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ಉಳಿದೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಾಯಶಃ ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಮೊದಲನೇ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ‘ವಾಸುದೇವ ಸರ್ವಮಿತಿ’- ಏನೆಲ್ಲ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ ಅವೆಲ್ಲವು ವಾಸುದೇವನ ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿದೆ (7/19) ಹಾಗೂ ‘ಸರ್ವಭೂತಸ್ಥಿತಂ ಯೋ ಮಾಂ ಭಜತ್ಯೇಕತ್ವಮಾಸ್ಥಿತಃ’- ಪುರುಷನು ಏಕೀಭಾವದಲ್ಲಿ ನೆಲೆ ನಿಂತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮರೂಪದಿಂದ ನೆಲೆನಿಂತ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ವಾಸುದೇವನಾದ ನನ್ನನ್ನೇ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ (6/31); ಇವುಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವು ಏಕೆ ಮಾಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರು ಕೇಳಬಲ್ಲನು. ಇದರ ಉತ್ತರ - ಈ ಎರಡೂ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಸಂಗದ್ದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಪುರುಷನ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಇದರ ಉಲ್ಲೇಖ ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೆ ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾರಾದರು ಇವನ್ನು ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಇವುಗಳನುಸಾರ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದರೆ ಮಾಡಬಹುದು; ಹೀಗೆ ಮಾಡವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆಪತ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ.

ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಮೇಲಿನಂತೆ ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆಯ ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗಗಳು ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯೋಗನಿಷ್ಠೆ ಯಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಭೇದಗಳಿವೆ —

1) ಕರ್ಮಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗ

2) ಭಕ್ತಿಮಿಶ್ರಿತ ಕರ್ಮಯೋಗ

3) ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗ.

1) ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಫಲ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಗೈದು ತನ್ನ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ಕರ್ಮಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕೇವಲ ಫಲತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (5/12; 6/1; 12/11; 18/11) ಕೆಲವೆಡೆ ಕೇವಲ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (3/19; 6/4) ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ಫಲ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಎರಡನ್ನು ಬಿಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು (2/47, 48; 18/6,9). ಎಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಫಲ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನೂ ಕೂಡ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಫಲದ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನೂ ಸಹ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಫಲ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಎರಡರ ತ್ಯಾಗವು ಆಗುತ್ತದೋ ಆಗಲೇ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ.

2) ಭಕ್ತಿಮಿಶ್ರಿತ ಕರ್ಮಯೋಗ - ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ವ್ಯಾಪ್ತನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣೋಚಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆಮಾಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (18/46). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಭಕ್ತಿಮಿಶ್ರಿತ ಕರ್ಮಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳಬಲ್ಲರು.

3) ಭಕ್ತಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗ - ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅವಾಂತರ ಭೇದಗಳಿವೆ

ಕ) ಭಗವದರ್ಪಣ ಕರ್ಮ

ಖ) ಮತ್ತು ಭಗವದರ್ಥ ಕರ್ಮ.

ಭಗವದರ್ಪಣ ಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ಣಭಗವದರ್ಪಣವಾದರೋ - ಯಾವು ದರಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಹಾಗೂ ಇದೆಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿದೆ, ನಾನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನವನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೋ ಅವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಆಗಿವೆ, ಭಗವಂತನೇ ನನ್ನನ್ನು ಸೂತ್ರದ ಗೊಂಬೆಯಂತೆ ನನ್ನಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೋ ಅದೇ ಆಗಿದೆ (3/30; 12/6; 18/57, 66).

ಇದಲ್ಲದೆ ಮೊದಲು ಯಾವುದೋ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನಂತರ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿಬಿಡುವುದು, ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡುವುದು, ಕರ್ಮಗಳು ಮುಗಿಯುತ್ತಿರುವುದರ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ಬಿಡುವುದು ಅಥವಾ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಮಾತ್ರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡುವುದು ಇದೂ ಕೂಡಾ ‘ಭಗವದರ್ಪಣದ್ದೇ’ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ. ಇದು ಭಗವದರ್ಪಣದ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಮೆಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪೂರ್ಣ ಭಗವದರ್ಪಣವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಭಗವದರ್ಥಕರ್ಮ’ವೂ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ.

ಯಾವ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಭಗವತ್ ಪ್ರೇಮ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೋ ಅವು ಹಾಗೂ ಯಾವುದು ಭಗವಂತನ ವಿಗ್ರಹಾದಿಗಳ ಅರ್ಚನೆ ಹಾಗೂ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನ ಮೊದಲಾದ ಉಪಾಸನಾರೂಪೀ ಕರ್ಮಗಳು ಭಗವಂತನ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತವೋ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಭಗವತ್ ಸಂಬಂಧಿಯಾಗುತ್ತವೋ ಅವೆರಡೂ ‘ಭಗವದರ್ಥ’ ಕರ್ಮದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ. ಈ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ‘ಮತ್ಕರ್ಮ’ ಮತ್ತು ‘ಮದರ್ಥಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿದೆ (11/55; 12/10).

ಯಾವುದನ್ನು ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಭಕ್ತಿಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ (8/14, 22; 9/13, 14, 22, 30, 34; 10/9; 13/10; 14/26) ಅದು ಕೂಡ ಭಗವದರ್ಪಣ ಮತ್ತು ‘ಭಗವದರ್ಥ’ ಈ ಎರಡೂ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಕೂಡಿಕೊಂಡಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲದರ ಫಲವು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ.

ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯು ಸ್ವತಂತ್ರರೂಪದಿಂದ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೋ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯ ಅಂಗವಾಗಿ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೋ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಈಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರವು - ಗೀತೆಗೆ ಎರಡೂ ಮಾತುಗಳು ಒಪ್ಪಿಗೆ ಇದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅಂದರೆ ಮೋಕ್ಷದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನವೆಂದೂ ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವೆಂದೂ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಾಧಕನು ಬಯಸುವುದಾದರೆ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯ ಸಹಾಯಕತೆ ಇಲ್ಲದೆ ನೇರವಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು ಅಥವಾ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಎರಡರಲ್ಲಿನ ಯಾವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅವನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೋ ಅದು ಅವನ ರುಚಿಯಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯು ಸ್ವತಂತ್ರ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿರುವನು (5/4, 5 ಹಾಗೂ 13/24) ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿ ಭಗವಂತನಿಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ದೊರೆಯುತ್ತಾನೆ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೂಡ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವನು (8/7;11/54,55;12/6-8).

ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ನಿಷ್ಕಾಮಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಉಪಾಸನೆ ಎರಡೂ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯ ಅಂಗವೂ ಆಗಬಲ್ಲವು (5/6; 14/26). ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅಭೇದ ಉಪಾಸನೆ ಇದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯು ಭೇದ ಉಪಾಸನಾರೂಪೀ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಅಂದರೆ ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ಅಂಗವಾಗಲಾರದು. ಯಾರಾದರು ಜ್ಞಾನ ನಿಷ್ಠೆಯ ಸಾಧಕನ ರುಚಿಯು ಮುಂದರಿಯುತ್ತಾ ಅಥವಾ ಮತವು ಬದಲಾಗಿ ಅವನು ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರೆ, ಅವನಿಗೆ ಪುನಃ ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ಮೂಲಕವೇ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೆ ಇದು ಬೇರೆ ಮಾತಾಗಿದೆ.

ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾರಾದರು - ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಗೈದು ಮತ್ತೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಯಾವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಅವನ ಸಾಧನ ಕ್ರಮ ಹೇಗೆ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ - ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ‘ತ್ಯಾಗ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಏಳು ಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗಗೈದು ಅವನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

1. ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ

ಕಳ್ಳತನ, ವ್ಯಭಿಚಾರ, ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಛಲ, ಒತ್ತಾಯ, ಹಿಂಸೆ, ಅಭಕ್ಷ್ಯ ಭೋಜನ, ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ನೀಚಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸು, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದು - ಇದು ಮೊದಲ ಶ್ರೇಣಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ.

2. ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ

ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಧನಾದಿ ಪ್ರಿಯ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ರೋಗ - ಸಂಕಟಾದಿಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುವ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಮತ್ತು ಉಪಾಸನಾ ಮೊದಲಾದ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದು - ಇದು ಎರಡನೇ ಶ್ರೇಣಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ.

ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಲೌಕಿಕ ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಇಂತಹ ಕರ್ಮಗಳು ಸಂಯೋಗ ವಶದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದರೆ, ಯಾವುದು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಸಕಾಮವಾಗಿದೆಯೋ ಆದರೂ ಅದನ್ನು ಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಕಷ್ಟವಾಗುವು ದಾದರೆ ಅಥವಾ ಕರ್ಮ-ಉಪಾಸನೆಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಬಾಧೆಯು ಬರುವುದಾದರೆ, ಸ್ವಾರ್ಥದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕೇವಲ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಸಕಾಮ ಕರ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

3. ತೃಷ್ಣೆಯ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ

ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತ ಧನಾದಿ ಏನೆಲ್ಲವು ಅನಿತ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ದೊರಕಿವೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು - ಇದು ಮೂರನೇ ಶ್ರೇಣಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ.

4. ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಸೇವೆಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ತ್ಯಾಗ

ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಧನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಸೇವೆ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬೇಡುವುದು ಮತ್ತು ಯಾಚಿಸದೆ ಕೊಡಲಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಮಾಡಿದ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಯಾರಿಂದಲೂ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆ ಮಾಡುವುದು ಮೊದಲಾದ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಸೇವೆಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಭಾವವಿದೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲದರ ತ್ಯಾಗವು ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ರೇಣಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ.

ಒಂದು ವೇಳೆ ಇಂತಹ ಅವಕಾಶ ಒದಗಿಬಂದರೆ, ಶರೀರ ಸಂಬಂಧೀ ಸೇವೆ ಅಥವಾ ಭೋಜನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ ಯಾರಿಗಾದರು ಕಷ್ಟವಾಗುವುದಾದರೆ ಅಥವಾ ಲೋಕ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಬಾಧೆಯು ಬರದಿದ್ದರೆ ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕೇವಲ ಇತರರ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ಸೇವಾದಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ದೋಷಯುಕ್ತ ಅಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಆಳುಗಳು ಮೊದಲಾದವರು ಮಾಡಿದ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಬಂಧು-ಬಾಂಧವ ಹಾಗೂ ಮಿತ್ರರೇ ಮೊದಲಾದವರ ಮೂಲಕ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಭೋಜನಾದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದಿದ್ದರೆ ಅವರಿಗೆ ಕಷ್ಟವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಲೋಕ ಮರ್ಯಾದೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ.

5. ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ

ದೇವರ ಭಕ್ತಿ, ದೇವತಾ ಪೂಜೆ, ತಂದೆ-ತಾಯಂದಿರ ಸೇವೆ, ಗುರುಜನರ ಸೇವೆ, ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಹಾಗೂ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ಅನುಸಾರ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಶರೀರ-ಸಂಬಂಧೀ ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟು ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಲಸ್ಯದ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಐದನೇ ಶ್ರೇಣಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ.

6. ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ

ಧನ, ಮನೆ ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರಾದಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಸ್ತುಗಳು ಹಾಗೂ ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಮಿತ್ರಾದಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಾಂಧವರು ಹಾಗೂ ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮೊದಲಾದ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಎಷ್ಟು ವಿಷಯಭೋಗರೂಪೀ ಪದಾರ್ಥ ಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳು ಕ್ಷಣಭಂಗುರ ಮತ್ತು ನಾಶವಾಗುವಂತಹುದಾದ ಕಾರಣ ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಯು ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಕೇವಲ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಅನನ್ಯಭಾವದಿಂದ ವಿಶುದ್ಧ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣ ಮನ, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೂ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು ಆರನೇ ಶ್ರೇಣಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ.

ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಆರನೇ ಶ್ರೇಣಿಯ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಪಡೆದ ಪುರುಷರಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗಿ ಕೇವಲ ಓರ್ವ ಪರಮಪ್ರೇಮಮಯ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿಯೇ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ವಿಶುದ್ಧ ಪ್ರೇಮದ ವಿಷಯಗಳ ಕಥೆಗಳು ಕೇಳುವುದು - ಹೇಳುವುದು ಮತ್ತು ಮನನ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು ನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ಭಜನೆ, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಮಾಡುವುದೇ ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರ ಜೊತೆಗೆ ಇದ್ದು ಹಾಸ್ಯ, ವಿಲಾಸ, ಪ್ರಮಾದ, ನಿಂದೆ, ವಿಷಯಭೋಗ ಮತ್ತು ವ್ಯರ್ಥವಾದ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಮಯವನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ಕೂಡ ಕಳೆಯುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವರ ಮೂಲಕ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ನಾಮದ ಮನನ ಇದ್ದುಕೊಂಡೇ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಭಗವದರ್ಥವಾಗುತ್ತವೆ.

ಇದು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಾಗಿದೆ; ಈ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಸಾಧಕನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತತ್ತ್ವಶಃ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (18/56).

ಆದರೆ ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾರಾದರು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನಂತರ ಕೆಳಗೆ ಹೇಳಿರುವ ಏಳನೇ ಶ್ರೇಣಿಯ ಪ್ರಣಾಲಿಯ ಅನುಸಾರ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಮಾಡಬೇಕು.

7. ಜಗತ್ತು ಶರೀರ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಸನಾ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ

ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮಾಯೆಯ ಕಾರ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ - ಹೀಗೆ ದೃಢನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಶರೀರ ಸಹಿತ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಸನೆಯ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಚಿತ್ರಗಳು ಸಂಸ್ಕಾರರೂಪದಿಂದಲೂ ಉಳಿಯದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂಭಾವದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಮನಸ್ಸು, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನವು ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಉಳಿಯದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶರೀರ ಸಹಿತ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸನಾ ಹಾಗೂ ಅಹಂಭಾವವು ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗಿ ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಾಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಏಕೀಭಾವದಿಂದ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ದೃಢಸ್ಥಿತಿ ಇರುವುದು ಏಳನೇ ಶ್ರೇಣಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಆ ಪುರುಷನು ತತ್ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (6/28). ಆದರೆ ಯಾವ ಪುರುಷನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡದೆ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಕಠಿಣತೆಯಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಂನ್ಯಾಸಸ್ತು ಮಹಾಬಾಹೋ ದುಃಖಮಾಪ್ತುಮಯೋಗತಃ ।

(5/6)

ಯಾವನಾದರೂ ಸಾಧಕನು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳ ಅನುಸಾರ ಸಾಧನೆಮಾಡಬಲ್ಲನೋ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲವೋ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಏಕೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರವು - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಈ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳ ಸಂಪಾದನೆಯು ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಓರ್ವನೇ ಪುರುಷನ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸಾಧನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು, ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು, ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಎಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಫಲ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಈಶ್ವರಾರ್ಥ ಅಥವಾ ಈಶ್ವರಾರ್ಪಣ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (3/30; 5/10; 11/55; 12/10; 18/56, 57) ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ ಅಥವಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ - ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಕೇವಲ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ (3/28; 5/13; 13/29; 14/19, 20; 18/49 - 55) ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ (5/11), ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ (5/8, 9). ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ (9/27, 28), ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಆಗುವ ಅಹಂತಾರಹಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕರ್ಮವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ (18/17). ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ (12/10), ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಸದಾಕಾಲ ಅಭೇದವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (18/20), ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ (18/61) ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಓರ್ವ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲದೆ ಯಾವುದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ (13/30), ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಫಲ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿ ಯಾದರೋ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಬ್ಬರ ಸಾಧನ ಪ್ರಣಾಲಿ ಮತ್ತು ಮಾನ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ - ಪಶ್ಚಿಮದಂತೆ ಮಹಾನ್ ಅಂತರವಿದೆ. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳ ಸಾಧನೆಯು ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನು ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾರನು. ಹೇಗೆ ಯಾರಾದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಭಾರತವರ್ಷದಿಂದ ಅಮೇರಿಕೆಯ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿದ್ದರೆ ಅವನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಸರಿಯಾದ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಂದ ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲೇ ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಮೇರಿಕೆಯನ್ನು ತಲುಪಬಹುದು ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದತ್ತ ನಡೆಯುತ್ತ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಮೇರಿಕೆಯನ್ನು ತಲುಪಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಭೇದವಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಒಂದೇ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ದೃಢತೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ತೊಡಗಿದ್ದರೆ ಅವನು ಎರಡರ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮ ಲಕ್ಷ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮನವರೆಗೆ ಬೇಗನೇ ತಲಪುತ್ತಾನೆ (5/4).

ಅಧಿಕಾರಿ

ಗೀತೋಕ್ತ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಯಾರು? ಏನು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣದವರು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಆಶ್ರಮದವರು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಜಾತಿಯ ಜನರು ಇವುಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಬಲ್ಲರೋ ಅಥವಾ ಯಾವುದಾದರೂ ನಿಶ್ಚಿತ ವರ್ಣ, ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಿತ ಆಶ್ರಮ ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಿತ ಜಾತಿಯ ಜನರೇ ಇವುಗಳ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬಲ್ಲರೋ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಈಗ ಉಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರವು - ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪದ್ಧತಿಯ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಸರ್ವಥಾ ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಋಷಿಸೇವಿತವಾಗಿದೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಗೀತೆಯ ಶಿಕ್ಷಣದ ಕುರಿತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿದಾಗ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಸಾಧನೆಗಳ ಅನುಸಾರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವು ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರಿಗಿದೆ. ಜಗದ್ಗುರು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಈ ಉಪದೇಶವು ಸಮಸ್ತ ಮಾನವ ಜಾತಿಗಾಗಿ ಇದೆ - ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಿತ ವರ್ಣ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಿತ ಆಶ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ಇದೇ ಗೀತೆಯ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ‘ಮಾನವಃ’, ‘ನರಃ’, ‘ದೇಹಭೃತ್’, ‘ದೇಹೀ’ ಮೊದಲಾದ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಈ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಎಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಮುಖ್ಯಸಾಧನೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ದೇಹೀ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರಿಗೆ ಅದರ ಅಧಿಕಾರಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (5/13) ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪೂಜೆಗೈದು ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (18/46). ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಕ್ತಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸ್ತ್ರೀ, ಶೂದ್ರ ಹಾಗೂ ಪಾಪಯೋನಿಗಳನ್ನೂ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಿರುವನು (9/32). ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವ-ಯಾವ ಸಾಧನೆಯ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿರುವನೋ ಅಲ್ಲಿ ಈ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಿತವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಅಥವಾ ಜಾತಿಗೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ಬೇರೆಯವರಿಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ.

ಹೀಗಾದರೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಟ್ಟು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ವರ್ಣಧರ್ಮವನ್ನು ಕುರಿತು ತುಂಬಾ ಒತ್ತು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಯಾವ ವರ್ಣಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ವಿಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನಿಗಾಗಿ ಅದೇ ಕರ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಬೇರೆ ವರ್ಣದವರಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ವರ್ಣ ಧರ್ಮದ ಮೂಲಕ ನಿಯತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಅಭಿರುಚಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರು ಮಾಡಬಲ್ಲರು. ವರ್ಣಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯಾದ ಮಾನವ ಮಾತ್ರರಿಗಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬಲ್ಲ ಸದಾಚಾರ, ಭಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ಸಾಧನೆಗಳಾದರೋ ಎಲ್ಲರೂ ಮಾಡಬಲ್ಲರು.

ಕೆಲವು ಜನರು - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯ ಅಧಿಕಾರವು ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳಿಗೇ ಇದೆ, ಬೇರೆ ಆಶ್ರಮದವರಿಗೆ ಇಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮಾತು ಕೂಡ ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾಗಿ ತಿಳಿದು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು (2/18). ಭಗವಂತನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಕೇವಲ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳನ್ನೇ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅವನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಎಂದೂ ಕೊಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಘೋರ ಕರ್ಮದ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ! ಮತ್ತೆ ಅರ್ಜುನನಾದರೋ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವರೆಗಿನ ಮಾತನ್ನು ಆಡಿದ್ದಾನೆ (4/34).

ಇದಲ್ಲದೆ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಕೇವಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರೀ ಕೇವಲ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುವುದರಿಂದಲೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಆಗಲಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಅ-13/7ರಿಂದ 11ರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾಧನೆ ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು, ಧನ, ಮನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ

‘ಅಸಕ್ತಿರನಭಿಷ್ವಂಗಃ ಪುತ್ರದಾರಗೃಹಾದಿಷು’

ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು, ಧನ, ಮನೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ವರೂಪತಃ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾದಾಗಲೇ ಅವುಗಳ ಕುರಿತು ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಸ್ವರೂಪದಿಂದಲೇ ತ್ಯಾಗವಿದೆ; ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳಿಗೇ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯ ಅಧಿಕಾರ ಇರುವುದಾದರೆ ಅವರಿಗಾಗಿ ಇವೆಲ್ಲದರ ಕುರಿತು ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಅನಾವಶ್ಯಕವಾಗಿತ್ತು.

ಮೂರನೆಯ ಮಾತು - ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಮಾಡಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಂನ್ಯಾಸದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ್ದೇ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿದ್ದಾನೆ (13 ರಿಂದ 40). ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮದ ಉಲ್ಲೇಖ ಎಲ್ಲೂ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮವೇ ಸಮ್ಮತವಾಗಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಯು ಅವನು ಕೇವಲ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿದ್ದರೆ ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಇವೆಲ್ಲ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರ ಸಂನ್ಯಾಸೀ ಗೃಹಸ್ಥ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನ ರೂಪದಿಂದ ಇದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೌದು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ, ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆ ಆಶ್ರಮವು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮಕ್ಕಿಂತ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ಹೆಚ್ಚು ಉಪಯುಕ್ತ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವವರ್ಣೋಚಿತ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಆಜ್ಞೆ ಇದೆ (3/8; 18/45, 46) ಅಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಗಳ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗವು ಇದರಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (3/4), ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂನ್ಯಾಸ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ದ್ರವ್ಯ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞ-ದಾನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗವಿದೆ ; ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿ ಎಲ್ಲ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಎಲ್ಲ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಗಬಲ್ಲುದು.

ಕೆಲವು ಜನರಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯಾದರೋ ಸಾಧು ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬರುವ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ ಗೃಹಸ್ಥರಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆ ಹಬ್ಬಿಕೊಂಡಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಪ್ರಾಯಶಃ ಬಾಲಕರಿಗೆ ಇದನ್ನು ಓದಿ ಈ ಜನರು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುವರು. ಈ ಭಯದಿಂದ ಗೀತೆಯನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಕಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಅವರ ತಪ್ಪು ಆಗಿದೆ, ಈ ಮಾತು ಮೇಲಿನ ವಿಷಯದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೋಹದ ಕಾರಣ ತನ್ನ ಕ್ಷಾತ್ರ ಧರ್ಮದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಭಿಕ್ಷೆಯ ಅನ್ನದಿಂದ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಯಾವ ಪರಮ ರಹಸ್ಯಮಯ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಜೀವನಪರ್ಯಂತ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇದ್ದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿದನೋ ಆ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಪರೀತ ಪರಿಣಾಮವು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶಕ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಈ ಧರಾತಲದಲ್ಲಿ ಅವತಾರ ರೂಪದಿಂದ ಇದ್ದನೋ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಕರ್ಮವೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು - ಸಾಧುಗಳ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ದುಷ್ಟರ ಸಂಹಾರ ಗೈದು ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿದನು. ಇಷ್ಟೆ ಅಲ್ಲ ಅವನಾದರೋ ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗಗೈದು ಆಲಸಿಗಳಾಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಲೋಕದ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಛಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಮಾಡಿದ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ಬಂದೀತು (3/23, 24). ಇದರ ಅರ್ಥ ಗೀತೆಯು ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲವೆಂಬುದು ಅಲ್ಲ. ಗೀತೆಯು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದವರಿಗಾಗಿ ಇದೆ. ಎಲ್ಲರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಸಾಂಖ್ಯ ಅಥವಾ ಯೋಗ ಎರಡರಲ್ಲಿನ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ನಿಷ್ಠೆಯ ಮೂಲಕ ಅಧಿಕಾರಾನುಸಾರ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬಲ್ಲರು.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ, ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ ಇವೆಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವಿಶದವಾಗಿ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಎಲ್ಲ ಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ನಡೆಯುವವರಿಗೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ಸಾಮಗ್ರಿ ಸಿಗಬಹುದು. ಆದರೂ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು ; ಆದುದ ರಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಎಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು (3/30; 8/7; 12/8; 18/57, 62, 65, 66). ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ (2/48, 50; 3/8, 9, 19; 4/42; 6/46; 11/33, 34), ಆದರೆ ಅದರ ಜೊತೆಗೇ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಅಧ್ಯಾಹಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಯಾವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನೋ, ಅದೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಅರ್ಜುನನನ್ನೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರೇ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಕಳಿಸುವುದಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನು ಹೋಗಿ ಆ ಕ್ರಮದಿಂದ ಎಲ್ಲೂ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಉಪಕ್ರಮ ಉಪಸಂಹಾರವನ್ನು ನೋಡುವಾಗಲೂ ಕೂಡ ಗೀತೆಯ ಪರ್ಯವಸಾನ ಶರಣಾಗತಿಯಲ್ಲೇ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶವಾದರೋ ‘ಅಶೋಚ್ಯಾನನ್ವ ಶೋಚಸ್ತ್ವಮ್’ (2/11) ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಇದರ ಉಪಕ್ರಮದ ಬೀಜವು ‘ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷೋಪಹತಸ್ವಭಾವಃ’ (2/7) ಅರ್ಜುನನ ಈ ಉಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಪನ್ನಮ್’ ಪದದಿಂದ ಶರಣಾಗತಿಯಭಾವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ’ (18/66) ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಶರಣಾಗತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ತನ್ನ ಉಪದೇಶದ ಉಪಸಂಹಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಸಂಗಬಾರದೇ ಇರುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ಅಧ್ಯಾಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅರವತ್ತೊಂದನೇ, ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತನೇ, ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ, ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ, ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತೇಳನೇ, ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ, ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ, ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತ ನಾಲ್ಕನೇ, ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಒಂಭತ್ತನೇ, ಹನ್ನೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ, ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎರಡನೇ, ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತನೇ, ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೇ, ಹದಿನೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ, ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ (ಅದರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಯೋಗವ್ಯವಸ್ಥಿತಿಃ ಪದದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನ ಧ್ಯಾನದ ಮಾತು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ) ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ, ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅರವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಸಂಗ ಬಂದಿದೆ. ಏಳರಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗಾದರೋ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವೇ ತುಂಬಿಹೋಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಆರು ಅಧ್ಯಾಯಗಳನ್ನು ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಧ್ಯಾಯದ ಒಂದೊಂದು ಶ್ಲೋಕದ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಜ್ಞಾನಪರವಾದ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಕೂಡ ಅನೇಕ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ - ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ, ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ, ನಾಲ್ಕರ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ, ಐದರ ಹದಿಮೂರನೇ, ಆರನೆಯದರ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ, ಎಂಟರ ಹದಿಮೂರನೇ, ಒಂಭತ್ತರ ಹದಿನೈದನೇ, ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ, ಹದಿಮೂರರ ಮೂವತ್ತ ನಾಲ್ಕನೇ, ಹದಿನಾಲ್ಕರ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ, ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟರಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಎರಡನೇ, ಐದನೇ, ಹದಿಮೂರನೇ, ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಹಾಗೂ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಪರ ಶ್ಲೋಕಗಳು ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತವೆ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಒಳ್ಳೆ ರೀತಿಯಿಂದ ತೆರೆದಿದೆಯೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಗಳ ರಹಸ್ಯವೂ ಕೂಡ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೆರೆದಿಡಲಾಗಿದೆ. ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಐವತ್ತಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ, ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೂವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ, ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿಮೂರರಿಂದ ಮೂವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ, ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಏಳನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹಾಗೂ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ರಹಸ್ಯವು ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತಾರನೇ ಹಾಗೂ ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರರಿಂದ ಹದಿನೆಂಟರವರೆಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ರಹಸ್ಯದ ವಿವೇಚನೆಯು ವಿಶೇಷರೂಪದಿಂದ ಆಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ಮಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ.

ಸ್ಥಾನ ಸಂಕೋಚದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿಯದ್ದೇ ವರ್ಣನೆ ಯಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಈ ಮೂರರ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯೂ ಆಗಿದೆ ಎಂಬುದು ವಿದಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣದ ಉಪಾಸನೆ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವ

ಪರಮಾತ್ಮನ ಉಪಾಸನೆಯು ಭೇದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಅಭೇದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದರೂ ಎರಡರ ಫಲವು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಮೇಲೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಈ ಮಾತು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು? ಏಕೆಂದರೆ ಭೇದೋಪಾಸಕನಿಗಾದರೋ ಭಗವಂತನು ಸಾಕಾರರೂಪದಿಂದ ದರ್ಶನ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನಂತರ ಅವನು ಅವನ ಪರಮಧಾಮಕ್ಕೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅಭೇದೋಪಾಸಕನು ಸ್ವಯಂ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲಿಗೂ ಬರುವುದೂ - ಹೋಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಯಿತೋ ಅದು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿದವನು ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನೋ ಅದೂ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಎರಡರ ಸಮನ್ವಯ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ ಇದರ ಕುರಿತು ಈಗ ವಿಚಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾಧನೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾವ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಭಾವಿತನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗೆ ಅದೇ ಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರು ಅಭೇದರೂಪದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಅಭಿನ್ನನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಅಭೇದ ರೂಪದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾರು ಭೇದರೂಪದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಭೇದರೂಪದಿಂದಲೇ ಅವನು ದರ್ಶನ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಸಾಧಕನ ನಿಶ್ಚಯಾನುಸಾರ ಪರಮಾತ್ಮನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ರೂಪದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜನರಿಗೂ ದೊರಕುತ್ತಾನೆ.

ಭೇದೋಪಾಸನೆ ಹಾಗೂ ಅಭೇದೋಪಾಸನೆ ಎರಡೂ ಉಪಾಸನೆಗಳು ಭಗವಂತನ ಉಪಾಸನೆಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಗುಣ-ನಿರ್ಗುಣ, ಸಾಕಾರ-ನಿರಾಕಾರ, ವ್ಯಕ್ತ-ಅವ್ಯಕ್ತ ಎಲ್ಲವೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಪುರುಷನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗಾಗಿ ಅವನು ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (12/3). ಯಾರು ಅವನನ್ನು ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗಾಗಿ ಅವನು ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ (8/9). ಯಾರು ಅವನನ್ನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವಾಧಾರ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ, ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಅಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗಾಗಿ ಅವನು ಸರ್ವಗುಣ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ (15/15, 17, 19*). ಯಾವ ಪುರುಷನು ಅವನನ್ನು ಸರ್ವರೂಪೀ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗಾಗಿ ಅವನು ಸರ್ವರೂಪಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ (7/7 - 12; 9/16-19). ಯಾರು ಅವನನ್ನು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗಾಗಿ ಅವನು ಸಗುಣ-ಸಾಕಾರರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. (4/8; 9/26).

* ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗುಣಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಆದುದರಿಂದ 15/15ರಲ್ಲಿ ನಾವು ‘ಅಪೋಹನ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿಯ ನಾಶ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ‘ಸಂಶಯ - ವಿಪರ್ಯಯ’ದ ನಾಶವೆಂದೇ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ.

ಮೇಲೆ ಯಾವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದಾದರೋ ಸರಿಯಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಕರ್ತನ ಮೂಲಪ್ರಶ್ನೆಯ ಸಮಾಧಾನ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಅದು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದಿದೆ. ಪ್ರಶ್ನೆಯಾದರೋ - ಯಾವಾಗ ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲರಿಗೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಫಲದಲ್ಲಿ ಏಕತೆ ಎಲ್ಲಿ ಬಂತು? ಎಂದಿತ್ತು. ಇದರ ಉತ್ತರ - ಮೊದಲಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅವನ ಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವೇ ದೊರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ನಂತರ ಭಗವಂತನ ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವದ ಯಾವ ಉಪಲಬ್ಧಿ ಆಗುತ್ತದೋ ಅದು ವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಶಬ್ದಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭೇದ ಅಥವಾ ಅಭೇದರೂಪದಿಂದ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಕಾರದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉಪಾಸನೆ ಇದೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲದರ ಅಂತಿಮ ಫಲವು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಅಭೇದೋಪಾಸಕರಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. (12/4; 14/19; 18/55) ಮತ್ತು ಭೇದೋಪಾಸಕರಿಗಾಗಿ - ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (14/26). ಶಾಶ್ವತ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (9/31), ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (7/29) ಅವಿನಾಶೀ ಶಾಶ್ವತ ಪದಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ (18/56) ಇತ್ಯಾದಿ - ಇತ್ಯಾದಿ. ಅಭೇದೋಪಾಸನೆ ಹಾಗೂ ಭೇದೋ ಪಾಸನೆ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಉಪಾಸನೆಯ ಫಲವು ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ, ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಒಂದೇ ಮಾತನ್ನು ತಿರುಗು-ಮುರುಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಭೇದೋಪಾಸಕರ ಹಾಗೂ ಅಭೇದೋಪಾಸಕರ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ವಸ್ತು, ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕೆ ಕೆಲವೆಡೆ ಪರಮಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತಸ್ಥಾನದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (18/62). ಕೆಲವೆಡೆ ಪರಮಧಾಮದ ಹೆಸರಿನಿಂದ (15/6), ಕೆಲವೆಡೆ ‘ಅಮೃತ’ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ (13/12), ಕೆಲವೆಡೆ ‘ಮಾಮ್’ ಪದದಿಂದ (9/34), ಕೆಲವೆಡೆ ಪರಮ ಗತಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ (8/13), ಕೆಲವೆಡೆ ಸಂಸಿದ್ಧಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ (18/45), ಕೆಲವೆಡೆ ಅವ್ಯಯ ಪದದ ಹೆಸರಿನಿಂದ (15/5), ಕೆಲವೆಡೆ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣದ ಹೆಸರಿಂದ (5/4) ಮತ್ತು ಕೆಲವೆಡೆ ನಿರ್ವಾಣಪರಮಾಶಾಂತಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ (6/15) ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಕೆಲವು ಶಬ್ದಗಳು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಅಂತಿಮ ಫಲವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಯೋಗವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಆ ವಸ್ತುವು ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಅದರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನೂ ಹೇಳಲಾಗದು. ಅದು ವಾಣಿಯ ವಿಷಯವಲ್ಲ. ಯಾರಿಗೆ ಈ ವಸ್ತುವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅವನೇ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅವನೂ ಕೂಡ ಅದನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾರನು; ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶಬ್ದಗಳು ಹಾಗೂ ಇದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಬೇರೆ ಶಬ್ದಗಳ ಮೂಲಕ ಶಾಖಾಚಂದ್ರನ್ಯಾಯದಂತೆ ಅದರ ಲಕ್ಷ್ಯಮಾತ್ರ ಮಾಡಿಸಬಲ್ಲನು. ಆದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನೆಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಯಾವ ಪರಮವಸ್ತು ತತ್ತ್ವ ಇದೆಯೋ ಅದು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ, ಇದೇ ಮಾತು ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾಗಿದೆ.

ಪರಮಾತ್ಮನ ಈ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಸ್ವರೂಪವು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ, ಪರಮ ರಹಸ್ಯಮಯವಾಗಿದೆ, ಗುಹ್ಯತಮವಾಗಿದೆ. ಯಾರಿಗೆ ಅದು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅವರೇ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ಮಾತೂ ಕೂಡ ಅದರ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ವಿಚಾರಗೈದು ನೋಡಿದರೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದೂ ಕೂಡ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸಮತೆ

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯ ಮಾತು ಪ್ರಧಾನರೂಪದಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಒರೆಗಲ್ಲು ಸಮತೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ - ಈ ಮೂರೂ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧನಾರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಸಮತೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೂರೂ ಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತರಾದ ಪುರುಷರ ಒಂದು ಅಸಾಧಾರಣ ಲಕ್ಷಣವೂ ಕೂಡ ಸಮತೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಾಧನವೂ ಕೂಡ ಅದಿಲ್ಲದೆ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ, ಸಿದ್ಧಿಯಾದರೋ ಅಪೂರ್ಣವೇ ಆಗಿದೆ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯು ಇಲ್ಲವೋ ಆ ಸಿದ್ಧಿಯು ಎಂತಹುದು? ‘ಸಮದುಃಖಸುಖಮ್’ ಪದದಿಂದ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದ ಸಾಧಕರಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯುಳ್ಳವರಿಗೇ ಅಮೃತತ್ತ್ವ ಅರ್ಥಾತ್ ಮುಕ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (2/15) ‘ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ ಸಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ’ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸಮತಾ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ (2/48) ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದ ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿಯೂ ಇದೇ ಗುಣಗಳ ಸೇವನೆಯ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (12/20). ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಗುಣಾತೀತ (ಸಿದ್ಧಜ್ಞಾನಯೋಗೀ)ನ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮತೆಯನ್ನು ಪ್ರಧಾನರೂಪದಿಂದ ಸಮಾವೇಶವಾದುದು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ (14/24, 25) ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯನ್ನು ಸಮನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (6/7-9) ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಭಕ್ತರ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಸಮತೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ (12/18, 19).

ಈ ಸಮತೆಯ ತತ್ತ್ವವು ಸುಲಭವಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿ, ಕ್ರಿಯಾ, ಭಾವ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ

ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಸಮತೆ

ಸುಹೃನ್ಮಿತ್ರಾರ್ಯುದಾಸೀನಮಧ್ಯಸ್ಥದ್ವೇಷ್ಯಬಂಧುಷು ।
ಸಾಧುಷ್ವಪಿ ಚ ಪಾಪೇಷು ಸಮಬುದ್ಧಿರ್ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ॥

(6/9)

ನಿರ್ಹೇತುಕವಾಗಿ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವವನಲ್ಲಿ, ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ, ವೈರಿಗಳಲ್ಲಿ, ಉದಾಸೀನರಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯಸ್ಥರಲ್ಲಿ, ದ್ವೇಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬಂಧುಗಳಲ್ಲಿ, ಧರ್ಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪಾಪಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಸಮಭಾವವಿರಿಸುವವನು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪಶುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆ

ವಿದ್ಯಾವಿನಯಸಂಪನ್ನೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ಗವಿ ಹಸ್ತಿನಿ ॥

ಶುನಿ ಚೈವ ಶ್ವಪಾಕೇ ಚ ಪಂಡಿತಾಃ ಸಮದರ್ಶಿನಃ ॥

(5/18)

ಜ್ಞಾನೀಜನರು ವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ವಿನಯಸಂಪನ್ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಆಕಳು, ಆನೆ, ನಾಯಿ ಮತ್ತು ಚಾಂಡಾಲನಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಸಮದರ್ಶಿಗಳೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವರಲ್ಲಿ ಸಮತೆ

ಆತ್ಮೌಪಮ್ಯೇನ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮಂ ಪಶ್ಯತಿ ಯೋಽರ್ಜುನ ।
ಸುಖಂ ವಾ ಯದಿ ವಾ ದುಃಖಂ ಸ ಯೋಗೀ ಪರಮೋ ಮತಃ ॥

(6/32)

ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ ! ಯಾವ ಯೋಗಿಯು ತನ್ನಂತೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಸುಖ ಅಥವಾ ದುಃಖವನ್ನೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಸಮವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಆ ಯೋಗಿಯು ಪರಮಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.ಕೆಲ - ಕೆಲವೆಡೆ ಭಗವಂತನು ವ್ಯಕ್ತಿ, ಕ್ರಿಯಾ, ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಭಾವದ ಸಮತೆಯನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ—

ಸಮಃ ಶತ್ರೌ ಚ ಮಿತ್ರೇ ಚ ತಥಾ ಮಾನಾಪಮಾನಯೋಃ ।
ಶೀತೋಷ್ಣಸುಖದುಃಖೇಷು ಸಮಃ ಸಂಗವಿವರ್ಜಿತಃ ॥

(12/18)

ಯಾರು ಶತ್ರು-ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಾನಾಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೂ ಚಳಿ-ಸೆಕೆ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ (ಅವನು ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ).

ಇಲ್ಲಿ ಶತ್ರು-ಮಿತ್ರ ‘ವ್ಯಕ್ತಿ’ಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನ ಪರಕೃತ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ, ಶೀತ-ಉಷ್ಣ ಪದಾರ್ಥ ಗಳಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖ ಭಾವಗಳಾಗಿವೆ.

ಸಮದುಃಖಸುಖಃ ಸ್ವಸ್ಥಃ ಸಮಲೋಷ್ಟಾಶ್ಮಕಾಂಚನಃ ।

ತುಲ್ಯಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯೋ ಧೀರಸ್ತುಲ್ಯನಿಂದಾತ್ಮಸಂಸ್ತುತಿಃ ॥

(14/24)

ಯಾರು ನಿರಂತರ ಆತ್ಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ದುಃಖ-ಸುಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವನೋ, ಮಣ್ಣು, ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದಲ್ಲಿ ಸಮಾನಭಾವ ಉಳ್ಳವನೋ, ಜ್ಞಾನೀ, ಪ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಅಪ್ರಿಯರನ್ನು ಒಂದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ತನ್ನ ನಿಂದೆ-ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಾನಭಾವ ಉಳ್ಳವನೋ (ಅವನು ಗುಣಾತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ).

ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖ-ದುಃಖ ಭಾವಗಳಿವೆ, ಲೋಷ್ಟ, ಅಶ್ಮ, ಕಾಂಚನ ಪದಾರ್ಥಗಳಿವೆ; ನಿಂದಾ-ಸ್ತುತಿ ಪರಕೃತ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯ - ಅಪ್ರಿಯರು ‘ಪ್ರಾಣಿ’, ‘ಭಾವ’, ‘ಪದಾರ್ಥ’ ಹಾಗೂ ‘ಕ್ರಿಯಾ’ ಎಲ್ಲರ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರಿಗೆ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮದೃಷ್ಟಿಯಿದೆಯೋ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಅಹಂತೆ - ಮಮತೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಯಾರು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಇಡುತ್ತಾನೋ, ಯಾರಿಗೆ ಸಮಷ್ಟಿರೂಪೀ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವವಿದೆಯೋ ಅವನು ಸಮತಾಯುಕ್ತ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನೇ ನಿಜವಾದ ಸಾಮ್ಯವಾದಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಗೀತೆಯ ಸಾಮ್ಯವಾದ ಮತ್ತು ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗುವ ಸಾಮ್ಯವಾದದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಇಂದಿನ ಕಾಲದ ಸಾಮ್ಯವಾದವು ಈಶ್ವರ ವಿರೋಧಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಗೀತೋಕ್ತ ಸಾಮ್ಯವಾದವು ಸರ್ವತ್ರ ಈಶ್ವರನನ್ನು ನೋಡುತ್ತದೆ; ಇಂದಿನ ಸಾಮ್ಯವಾದವು ಧರ್ಮದ ನಾಶಕವಾಗಿದೆ, ಇದಾದರೋ ಪದೇ-ಪದೇ ಧರ್ಮದ ಪುಷ್ಟಿಮಾಡುತ್ತದೆ; ಅದು ಹಿಂಸಾಮಯವಾಗಿದೆ, ಇದು ಅಹಿಂಸೆಯ ಪ್ರತಿಪಾದಕವಾಗಿದೆ ; ಅದು ಸ್ವಾರ್ಥ ಮೂಲಕವಾಗಿದೆ, ಇದು ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಹತ್ತಿರ ಬರಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಸ್ವರ್ಶಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಏಕತೆಯನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಆಂತರಿಕ ಭೇದವನ್ನಿರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ಸ್ಪರ್ಶಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದಾನುಸಾರ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಭೇದವಿರಿಸಿಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಆಂತರಿಕ ಭೇದವಿರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ನೋಡವ ಪಾಠಹೇಳುತ್ತದೆ; ಅದರ ಲಕ್ಷ್ಯ ಕೇವಲ ಧನೋಪಾಸನೆಯಾಗಿದೆ, ಇದರ ಲಕ್ಷ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಗುಂಪಿನ ಅಭಿಮಾನವಿದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಅನಾದರವಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಿಮಾನ ಶೂನ್ಯತೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲರ ಸಮ್ಮಾನ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಹೊರಗಿನ ವ್ಯವಹಾರದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಅಂತಃಕರಣದ ಭಾವದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಭೌತಿಕ ಸುಖ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸುಖ ಮುಖ್ಯ ವಾಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಪರಧನ ಮತ್ತು ಪರಮತದಲ್ಲಿ ಅಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಇದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಸಮಾನ ಆದರವಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿವೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ರಾಗ ದ್ವೇಷರಹಿತ ವ್ಯವಹಾರವಿದೆ.

ಜೀವಿಗಳ ಗತಿ

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಅವರ ಉತ್ತಮ, ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಕನಿಷ್ಠ ಮೂರು ಗತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗ ಹಾಗೂ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕರ ಗತಿಯನ್ನು ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟನಾಗುತ್ತಾನೋ ಅವನ ಗತಿಯ ವರ್ಣನೆಯು ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತರಿಂದ ನಲವತ್ತೈದರತನಕ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸತ್ತನಂತರ ಅವರು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸುದೀರ್ಘ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಆ ದಿವ್ಯಲೋಕಗಳ ಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ ಪವಿತ್ರ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳ ಶ್ರೀಮಂತ ಜನರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗದೆ ನೇರವಾಗಿ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಅಭ್ಯಾಸದ ಕಾರಣ ಪುನಃ ಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಿ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರ ಗತಿಯ ವರ್ಣನೆಯು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗದ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಯಜ್ಞ-ಯಾಗಾದಿ ವೇದ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಮಾಡುವವರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗದ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಪುಣ್ಯಗಳು ಕ್ಷಯವಾದ ಮೇಲೆ ಅವರನ್ನು ಪುನಃ ಮರ್ತ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿಬಿಡುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ಜನರು ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹಾಗೂ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಇದರ ಕ್ರಮವನ್ನು ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ, ಹದಿನೈದನೇ ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪುರುಷರ ಗತಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರು ಉತ್ತಮ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ರಜೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ತಮೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರು ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ-ಪತಂಗ ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷಾದಿ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸತ್ತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ಸತ್ತು ಮೇಲಿನ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ರಜೋಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ರಾಜಸ ಪುರುಷರು ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ತಾಮಸ ಜನರು ಅಧೋಗತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ನರಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ತಿರ್ಯಕ್ ಯೋನಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಆಸುರೀ ಪ್ರಕೃತಿಯ ತಾಮಸೀ ಮನುಷ್ಯರ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು - ಅವರನ್ನು ನಾನು ಪದೇ-ಪದೇ ಆಸುರೀ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಹಂದಿ-ನಾಯಿ ಮೊದಲಾದ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಕುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಇದಾದನಂತರ ಅವರು ಘೋರ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಇನ್ನೂ-ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗುಣ-ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವಾಗಿ ಜೀವಿಗಳ ಗತಿಯನ್ನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಕ್ತ ಪುರುಷರ ಗತಿಯ ವರ್ಣನೆಯು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಸಾಂಖ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಗದ ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಪುರುಷರು ಎಲ್ಲಿಗೂ ಹೋಗುವುದು - ಬರುವುದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಾದರೋ ಇಲ್ಲೆ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

ಗೀತೆಯ ಕೆಲವು ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯಗಳು

ಗುಣಗಳ ಪರಿಚಯ

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಭಾವಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕೆಲವು ನಿಶ್ಚಿತ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದು ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ —

(ಕ) ಯಾವ ಭಾವದ ಅಥವಾ ಕ್ರಿಯೆಯ ಸಂಬಂಧವು ಸ್ವಾರ್ಥದಿಂದ ಇಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಮತೆ ಇಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಯಾವುದರ ಫಲವು ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

(ಖ) ಯಾವ ಭಾವ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಲೋಭ, ಸ್ವಾರ್ಥ ಹಾಗೂ ಆಸಕ್ತಿಯ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಫಲವು ಕ್ಷಣಿಕ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮ ಪರಿಣಾಮ ದುಃಖವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ರಾಜಸವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

(ಗ) ಯಾವ ಭಾವ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಸಾ, ಮೋಹ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದ ಇದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾವುದರ ಫಲವು ದುಃಖ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ತಾಮಸವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರೂ ರೀತಿಯ ಭಾವಗಳ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಭೇದವನ್ನು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಹಾಗೂ ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಭಾವಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಗಿಂತ ಭಾವದ ಪ್ರಧಾನತೆ

ಉತ್ತಮ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣದ ಉತ್ತಮ ಭಾವ ಎರಡನ್ನೂ ಗೀತೆಯು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನಗಳೆಂದು ಒಪ್ಪಿ ಕೊಂಡರೂ ಪ್ರಧಾನತೆಯನ್ನು ಭಾವಕ್ಕೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಎರಡನೇ ಹನ್ನೆರಡನೇ ಹಾಗೂ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಶಃ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ, ಭಕ್ತ ಮತ್ತು ಗುಣಾತೀತ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಭಾವದ ಪ್ರಧಾನತೆಯನ್ನೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (ನೋಡಿರಿ 2/55ರಿಂದ 71; 12/13ರಿಂದ 19; 14/22ರಿಂದ 25). ಎರಡನೇ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಾದರೋ ಅರ್ಜುನನು ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಧಾನವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಭಾವದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಯನ್ನಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಉತ್ತರ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು.

ಗೀತೆಯ ಅನುಸಾರ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಸೇವೆ, ಪೂಜೆ ಮೊದಲಾದ ಉತ್ತಮೋತ್ತಮ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಯುದ್ಧ, ವ್ಯಾಪಾರ, ಬೇಸಾಯ, ಶಿಲ್ಪ ಹಾಗೂ ಸೇವೆ ಮೊದಲಾದ ಸಣ್ಣ-ಪುಟ್ಟ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಕೂಡ ಮುಕ್ತಿದಾಯಕವಾದ ಕಾರಣ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿವೆ (2/40, 49; 12/12; 18/46) ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಯಜ್ಞರೂಪೀ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ (4/24 ರಿಂದ 32) ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಭಾವದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದಲೇ ಮುಕ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಗೀತೆ ಮತ್ತು ವೇದ

ಗೀತೆಯು ವೇದಗಳಿಗೆ ತುಂಬಾ ಆದರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನು ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನು, ವೇದಾಂತವನ್ನು ರಚಿಸಿದವನು ಮತ್ತು ವೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವುಗಳ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನು ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದಾನೆ (15/15). ಜಗದ್ರೂಪೀ ಅಶ್ವತ್ಥವೃಕ್ಷದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ಮೂಲಸಹಿತ ಆ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವವನೇ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ವೇದಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವನಾಗಿದ್ದಾನೆ (15/1). ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು- ಜಗತ್ತಿನ ಕಾರಣರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಹಿತ ಜಗತ್ತಿನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಅರಿಯುವುದೇ ವೇದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಮಾತು ವೇದಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಅದನ್ನೆ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (13/4). ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಉಕ್ತಿಗಳ ಸಮರ್ಥನೆಯಲ್ಲಿ ವೇದಗಳನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ವೇದಗಳ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ ಹಾಗೂ ಸಾಮವೇದ ಈ ವೇದತ್ರಯಿಯನ್ನು ತನ್ನದೇ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಿ ಅದಕ್ಕೆ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚು ಆದರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು (9/17). ಭಗವಂತನು ವೇದಗಳನ್ನು ತನ್ನಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ (3/15; 17/23). ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅನೇಕ ಸಾಧನೆಗಳು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿವೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (4/32). ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕು - ಭಗವಂತನು ಸ್ಪಷ್ಟರೂಪದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಕೆಲವು ಅವಿವೇಕೀ ಜನರು ತಿಳಿಯುವಂತೆ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭೋಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳೇ ಅಲ್ಲ, ಆದರೆ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕೂಡ ಒಂದೆರಡಲ್ಲ ಅನೇಕ ಸಾಧನೆಗಳು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿವೆ. ಭಗವಂತನು ಪರಮ ಪದದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತ - ವೇದವೇತ್ತರಾದ ಜನರು ಅದನ್ನು ಅಕ್ಷರ(ಓಂಕಾರ)ದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ನಿರ್ದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ (8/11). ಇದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು - ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸಕಾಮ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಪಡೆಯಬಹುದಾದ ಈ ಲೋಕದ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ಅನಿತ್ಯ ಭೋಗಗಳದ್ದೇ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಅವಿನಾಶೀ ಸ್ವರೂಪದ ವಿಶದ ವರ್ಣನೆಯೂ ಇದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ವೇದಗಳಿಗೆ ಭಗವಂತನು ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾದ ಆದರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇದರ ಕುರಿತು ಮತ್ತೆ ಭಗವಂತನು ಕೆಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ವೇದಗಳ ನಿಂದೆ ಏಕೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ ಅವನು ಸಕಾಮ ಪುರುಷರನ್ನು ವೇದವಾದದಲ್ಲಿ ರತರು ಮತ್ತು ಅವಿವೇಕಿ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವನು (2/42) ಹಾಗೂ ವೇದಗಳನ್ನು ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಾಧನೆಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುವವು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (2/45) ಮತ್ತು ವೇದತ್ರಯೀ ಧರ್ಮದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಸಕಾಮ ಪುರುಷರ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಅವರು ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ-ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಆವಾಗಮನದ ಚಕ್ರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (9/21). ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ತಿಳಿಯಬೇಕು?

ಇದರ ಉತ್ತರವು - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೊಮ್ಮೆ ವೇದಗಳ ನಿಂದೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವೇದದ ನಿಂದೆಯು ಇಲ್ಲ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸಕಾಮಭಾವಕ್ಕಿಂತ ನಿಷ್ಕಾಮ-ಭಾವಕ್ಕೆ ತುಂಬಾ ಹೆಚ್ಚಾದ ಮಹತ್ವಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ - ಅದಕ್ಕಿಂತ ಸಕಾಮಭಾವವನ್ನು ಕೆಳಗಿನದು ಮತ್ತು ನಾಶವಾಗುವಂಥಹ ವಿಷಯ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅದನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ತುಚ್ಛವೆಂದು ಸಿದ್ಧ ಮಾಡಿದೆ, ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಂತೆ ಅವುಗಳ ನಿಂದೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ.

ಎಲ್ಲಿ ವೇದಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ದಾಟಿಹೋಗುವ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡೇ ಹಾಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (8/28). ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿವೇಚನೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ವೇದಗಳ ನಿಂದೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ವೇದಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆಯೇ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಗೀತೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯದರ್ಶನ ಹಾಗೂ ಯೋಗದರ್ಶನ

ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ‘ಸಾಂಖ್ಯ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿ ಕಪಿಲರ ಮೂಲಕ ಪ್ರವರ್ತಿತ ಸಾಂಖ್ಯದರ್ಶನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೆಲವು ಜನರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಈ ಮಾತು ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಗೀತೆಯ ಹದಿಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸಮನೆ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕ (19, 20 ಮತ್ತು 21)ಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಮತ್ತು ‘ಪುರುಷ’ ಎರಡೂ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವು ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ - ಪುರುಷ ಸಾಂಖ್ಯದರ್ಶನದ ಮುಖ್ಯ ಶಬ್ದಗಳಾಗಿವೆ ; ಇದರಿಂದ ಜನರು-ಗೀತೆಗೆ ಕಪಿಲ ಸಾಂಖ್ಯದ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅನುಮಾನಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವೂ ಕೂಡ ಕೆಲವು ಜನರು ಪಾತಂಜಲ ಯೋಗದ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಕೆಲವು ಜಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಸಾಂಖ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗವು ಒಂದೇ ಕಡೆ ಆಗಿದೆ ; ಇದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಜನರು ‘ಸಾಂಖ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದಗಳು ಕ್ರಮಶಃ ಕಪಿಲಸಾಂಖ್ಯ ಹಾಗೂ ಪಾತಂಜಲ ಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರು; ಆದರೆ ಈ ಮಾತು ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಗೀತೆಯ ‘ಸಾಂಖ್ಯವು’ ಕಪಿಲರ ಸಾಂಖ್ಯವಲ್ಲ ಮತ್ತು ಗೀತೆಯ ‘ಯೋಗ’ವು ಪಾತಂಜಲ ಯೋಗವಲ್ಲ. ಕೆಳಗೆ ಬರೆದಿರುವ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

1) ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನನ್ನು ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯದರ್ಶನವು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ.

2) ಒಂದೊಮ್ಮೆ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಶಬ್ದವು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದ್ದರೂ, ಗೀತೆಯ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯದ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಕಪಿಲರ ಸಾಂಖ್ಯದ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಸಾಮ್ಯಾವಸ್ಥೆ ಇದೆ; ಆದರೆ ಗೀತೆಯ ಪ್ರಕೃತಿ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಗುಣಗಳು ಅದರ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ (14/5). ಸಾಂಖ್ಯವು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅನಾದಿ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯವೆಂದು ಒಪ್ಪಿದೆ; ಗೀತೆಯೂ ಕೂಡ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅನಾದಿ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿದರೂ (13/19) ನಿತ್ಯವೆಂದು ಒಪ್ಪಿಲ್ಲ.

3) ಗೀತೆಯ ‘ಪುರುಷ’ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯದ ‘ಪುರುಷ’ನಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾನ್ ಅಂತರವಿದೆ. ಕಪಿಲ ಸಾಂಖ್ಯದ ಮತದಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು ಅನೇಕರಿದ್ದಾರೆ; ಆದರೆ ಗೀತೆಯು ಸಾಂಖ್ಯ ಪುರುಷನನ್ನು ಒಂದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ (13/22, 30; 18/20).

4) ಗೀತೆಯ ಮುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯದ ‘ಮುಕ್ತಿ’ಯಲ್ಲಿಯೂ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಸಾಂಖ್ಯದ ಮತದಲ್ಲಿ ದುಃಖಗಳ ಆತ್ಯಂತಿಕ ನಿವೃತ್ತಿಯೇ ಮುಕ್ತಿಯ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ; ಗೀತೆಯ ‘ಮುಕ್ತಿ’ಯಲ್ಲಿ ದುಃಖಗಳ ಆತ್ಯಂತಿಕ ನಿವೃತ್ತಿಯಾದರೋ ಇದ್ದೇ ಇದೆ, ಆದರೆ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಇದೆ (6/21, 22).

5) ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಿದ್ಧಾಂತಭೇದವಲ್ಲದೆ ಪಾತಂಜಲ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಅರ್ಥವು - ‘ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಯ ನಿರೋಧ’ ವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕರಣಾನುಸಾರ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ (ನೋಡಿರಿ ಅ 2/53ರ ಟೀಕೆ).

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗೀತೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯದರ್ಶನ ಹಾಗೂ ಯೋಗದರ್ಶನದ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ.

ಈ ಟೀಕೆಯ ಪ್ರಯೋಜನ

ಅನೇಕ ದಿನಗಳಿಂದ - ನಾನು ನನ್ನ ಭಾವಗಳ ಅನುಸಾರ ಗೀತೆಯ ಮೇಲೆ ಒಂದು ವಿಸ್ತೃತ ಟೀಕೆಯನ್ನು ಬರೆಯಬೇಕೆಂದು ಕೆಲವು ಮಿತ್ರರ ಆಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಪ್ರೇರಣೆ ಇತ್ತು. ಇದಾದರೋ ಗೀತೆಯ ಮೇಲೆ ಪೂಜ್ಯಪಾದ ಆಚಾರ್ಯರು, ಸಂತ-ಮಹಾತ್ಮರ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಮರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಅನೇಕ ಭಾಷ್ಯ, ಟೀಕೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯೆಗಳು ಇವೆ. ಅವೆಲ್ಲವು ಆದರಣೀಯವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಗೀತೆಯ ಮರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾಂಶ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿಯೇ ಇವೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಉಪಯೋಗಿಗಳಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸರಳ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ವೋಪಯೋಗಿಯಾಗುವಂತಹ ಟೀಕೆ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಸರ್ವಸಾಧಾರಣರ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗೆ ಬಂದೀತು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಗೀತೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯ ವಿಸ್ತಾರಪೂರ್ವಕ ತೆರೆಯಬಹುದು ಎಂದು ಮಿತ್ರರ ಹೇಳಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನೇ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ಲಾಭವಾದರೋ ಇದರಿಂದ ನನಗೇ ಆಗಬಹುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಈ ಕಾರ್ಯವು ಮೊದಲಿನಿಂದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಎಷ್ಟು ಸುಲಭವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿತ್ತೊ, ಮುಂದರಿಯುತ್ತ ಅದು ಅಷ್ಟೇ ಕಠಿಣವೆಂದು ಅನುಭವದಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.

ಯೋಗ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ ಎರಡರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ನನ್ನ ಈ ಪ್ರಯತ್ನವು ದುಃಸಾಹಸವೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ವರ್ಣದಿಂದಲಾದರೋ ನಾನು ವೈಶ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾ-ಬುದ್ಧಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಕೂಡ ನಾನು ನನ್ನನ್ನು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಅಯೋಗ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಗೀತೆಯಂತಹ ಸರ್ವಮಾನ್ಯ ಗ್ರಂಥದ ಮೇಲೆ ಟೀಕೆ ಬರೆಯಲು ಸರ್ವಥಾ ಅನಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಉಳಿಯಿತು ಭಾವಗಳ ಸಂಬಂಧದ ಮಾತು. ಭಗವಂತನ ಉಪದೇಶದ ಎಲ್ಲ ಭಾವವು ತಿಳಿಯುವ ಮಾತಾದರೋ ದೂರ ಉಳಿಯಿತು, ಅದರ ಶತಾಂಶವಾದರೂ ಕೂಡ ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ನನಗಾಗಿ ದುಃಸಾಹಸವೇ ಆದೀತು. ಭಗವಂತನ ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ಯತ್ಕಿಂಚಿತ್ ಕೂಡ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ತರುವುದಾದರೋ ಇನ್ನೂ ಕಠಿಣದ ಮಾತಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನಾದರೋ ಯಾರ ಮೇಲೆ ಭಗವಂತನ ವಿಶೇಷ ಕೃಪೆ ಇದೆಯೋ ಆ ಜನರೇ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ತರಬಲ್ಲರು. ಸಮಗ್ರ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ತರುವುದು ದೂರ ಉಳಿಯಿತು, ಯಾವ ಜನರು ಗೀತೆಯ ಸಾಧನಾತ್ಮಕವಾದ ಯಾವುದಾದರೂ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕನುಸಾರ ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೋ ಆ ಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಧನ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಚರಣಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕೋಟಿ-ಕೋಟಿ ಪ್ರಣಾಮಗಳು. ಗೀತೆಯ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಜನರೇ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಇರಲಿ, ನನ್ನ ಈ ಪ್ರಯಾಸವಾದರೋ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ದುಃಸಾಹಸಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ಬಾಲಚೇಷ್ಟೆಯೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೂ ಕೂಡ ಮತ್ತೆ ಈ ನೆಪದಿಂದ ಗೀತೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯದ ಯತ್ಕಿಂಚಿತ್ ವಿಮರ್ಶೆ ಆಯಿತು, ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯ ಉಪದೇಶಗಳ ಮನನವಾಯಿತು, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಚರ್ಚೆ ಆಯಿತು ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಈ ಸಮಯ ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿತು ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನನ್ನನ್ನು ಧನ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ಇದರಿಂದ ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನನ್ನ ಗೀತೆಯ ಸಂಬಂಧೀ ಜ್ಞಾನವು ಬೆಳೆಯಿತು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ತಪ್ಪುಗಳೂ ಕೂಡ ತೊಳೆದು ಹೋಗಿವೆ. ಆದರೂ ತಪ್ಪುಗಳಾದರೋ ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪದೇ-ಪದೇ ಆಗಿರಬಹುದು; ಏಕೆಂದರೆ ಗೀತೆಯ ತಾತ್ಪರ್ಯದ ನೂರನೇ ಒಂದು ಅಂಶವೂ ಕೂಡ ನಾನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗೀತೆಯ ವಾಸ್ತವಿಕ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಯಾದರೋ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಅಂಶದಲ್ಲಿ - ಯಾರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಗೀತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನೋ ಆ ಅರ್ಜುನನು ಬಲ್ಲನು ಅಥವಾ ಯಾರು ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಯಾರಿಗೆ ಭಗವತ್ಕೃಪೆಯ ಪೂರ್ಣ ಅನುಭವವಾಗಿದೆಯೋ ಅವರೂ ಕೂಡ ಸ್ವಲ್ಪ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು. ನಾನಾದರೋ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಹೇಳಬಲ್ಲೆ? ಯಾವ-ಯಾವ ಪೂಜ್ಯ ಮಹಾನುಭಾವರು ಗೀತೆಯ ಮೇಲೆ ಭಾಷ್ಯ ಅಥವಾ ಟೀಕೆಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೋ ಅವರಿಗೆ ನಾನಾದರೋ ಅತ್ಯಂತ ಕೃತಜ್ಞ ಮತ್ತು ಋಣಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಟೀಕೆಯನ್ನು ಬರೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ನಾನು ಅನೇಕ ಭಾಷ್ಯಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಟೀಕೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಾ ಸಹಾಯ ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆ ಎಲ್ಲ ವಂದನೀಯ ಪುರುಷರಿಗೆ ನಾನು ಕೃತಜ್ಞತಾಪೂರ್ಣ ಹೃದಯದಿಂದ ಸಾದರ ಕೋಟಿ-ಕೋಟಿ ಪ್ರಣಾಮ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಹೌದು, ಈ ಟೀಕೆಯ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿಃಸಂಕೋಚವಾಗಿ ಇಷ್ಟು ಹೇಳಬಲ್ಲೆ ‘ಇದು ಸರ್ವಥಾ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನ ಭಾವಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದಂತೂ ದೂರವೇ ಉಳಿಯಿತು ; ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನಿಂದ ತಪ್ಪುಗಳಾಗಿರಬಹುದು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅದರಿಂದ ವಿಪರೀತ ಭಾವಗಳೂ ಕೂಡ ಬಂದಿರಬಹುದು. ಆ ಎಲ್ಲ ತಪ್ಪುಗಳಿಗಾಗಿ ನಾನು ದಯಾಳುವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಗೀತಾಪ್ರೇಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ. ಏನೆಲ್ಲ ನಾನು ಬರೆದಿರುವೆನೋ ನನ್ನ ತುಚ್ಛಬುದ್ಧಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಬರೆದಿರುವೆನು ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರ ನನ್ನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನಾನು ಯಾವ ಬಾಲ ಚಪಲತೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವೆನೋ ಅದನ್ನು ವಿಜ್ಞ ಜನರು ಕ್ಷಮಿಸುವರು. ಈ ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಾವುದೇ ಆಚಾರ್ಯರ ಅಥವಾ ಟೀಕಾಕಾರರ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಮಾಡಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾರ ಖಂಡನೆಯೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಭಾವದಿಂದ ಯಾರಾದರ ವಿರುದ್ಧ ಮಾತು ಬಂದಿರಲೂಬಹುದು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿ ಕ್ಷಮೆ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಖಂಡನ-ಮಂಡನ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಬೇರೆ ಸಿದ್ಧಾಂತದೊಂದಿಗೆ ತುಲನೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶ ನನ್ನದಲ್ಲ.

ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೂ ಪೂರ್ವಾಪರದಲ್ಲಿ ವಿರೋಧ ಬರದಂತೆ ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದಷ್ಟು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಇಡಲಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ಟೀಕೆಯ ಗಾತ್ರವು ತುಂಬಾ ಬೆಳೆದುಹೋಗಿರುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾದರು ಈ ರೀತಿಯ ದೋಷ ಉಳಿದಿರಬಹುದಾದ ಸಂಭವವಿದೆ. ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಓದುಗರು ಈ ಪ್ರಕಾರದ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದಿಕೊಳ್ಳುವರು ಮತ್ತು ನನಗೂ ಕೂಡ ಸೂಚಿಸುವ ಕೃಪೆಮಾಡಿಯಾರು ಎಂದು ಆಶಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಈ ಟೀಕೆಯನ್ನು ಬರೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಅನೇಕ ಪೂಜ್ಯ ಮಹಾನುಭಾವರ, ಮಿತ್ರರ ಮತ್ತು ಬಂಧುಗಳಿಂದ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಹಾಯ ದೊರಕಿದೆ, ಇಂದಿನ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಅನುಸಾರ ಅವರ ಹೆಸರುಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ; ಆದರೂ ನಾನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಹಾಗೆ ಮಾಡಲು ಹೊರಟರೆ ಮೊದಲಾದರೋ ನಾನು ಅವರಿಗೆ ಕಷ್ಟಕೊಟ್ಟಂತೆ, ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಆ ಜನರೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ಅವರನ್ನು ಹೊಗಳುವುದು ನನ್ನನ್ನೇ ಹೊಗಳಿಕೊಂಡಂತೆ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿನ ಯಾರ ಹೆಸರಿನ ಉಲ್ಲೇಖ ಮಾಡದೆ - ಆ ಜನರು ಒಂದು ವೇಳೆ ಮನೋಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಈ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಯೋಗ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಟೀಕೆಯು ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕದಾಚಿತ್ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಹೇಳುವುದು ಸಾಕಾಗಬಹುದೆಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ.

ವಿನೀತ - ಜಯದಯಾಳ ಗೋಯಂದಕಾ

॥ ಓಂ ಶ್ರೀ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

ಗೀತಾ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ನ ಬಂಧೋಽಸ್ತಿ ನ ಮೋಕ್ಷೋಽಸ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮೈವಾಸ್ತಿ ನಿರಾಮಯಮ್ ।
ನೈಕಮಸ್ತಿ ನ ಚ ದ್ವಿತ್ತ್ವಂ ಸಚ್ಚಿತ್ಕಾರಂ ವಿಜೃಂಭತೇ ॥ 1 ॥

ಗೀತಾಸಾರಮಿದಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಸುನಿಶ್ಚಿತಮ್ ।

ಯತ್ರ ಸ್ಥಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಂ ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಸುನಿಶ್ಚಿತಮ್ ॥ 2 ॥

ಇದಂ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಮಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಗುಹ್ಯವೇದಾರ್ಥದರ್ಪಣಮ್ ।

ಯಃ ಪಠೇತ್ಪ್ರಯತೋ ಭೂತ್ವಾ ನ ಗಚ್ಛೇದ್ವಿಷ್ಣುಶಾಶ್ವತಮ್ ॥ 3 ॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಬಂಧನವಿಲ್ಲ, ಮೋಕ್ಷವಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ನಿರಾಮಯ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಸರ್ವತ್ರ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದ್ವೈತವಿಲ್ಲ, ದ್ವೈತವಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದನೇ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಗೀತೆಯ ಸಾರಭೂತ ಈ ಶಾಸ್ತ್ರವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಚೆನ್ನಾದ ನಿಶ್ಚಿತ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ವೇದ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿದೆ ನಾನು ಹೇಳಿದ ಈ ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರವು ವೇದಗಳ ಗೂಢ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕನ್ನಡಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದಾಗಿದೆ; ಯಾರು ಪವಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ಇದರ ಪಾರಾಯಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಸನಾತನದೇವ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಾದ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 1-3 ॥

ಏತತ್ಪುಣ್ಯಂ ಪಾಪಹರಂ ಧನ್ಯಂ ದುಃಖಪ್ರಣಾಶನಮ್ ।

ಪಠತಾಂ ಶೃಣ್ವತಾಂ ವಾಪಿ ವಿಷ್ಣೋರ್ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಮುತ್ತಮಮ್ ॥ 4 ॥

ಅಷ್ಟಾದಶಪುರಾಣಾನಿ ನವವ್ಯಾಕರಣಾನಿ ಚ ।
ನಿರ್ಮಥ್ಯ ಚತುರೋ ವೇದಾನ್ ಮುನಿನಾ ಭಾರತಂ ಕೃತಮ್ ॥ 5 ॥

ಭಾರತೋದಧಿನಿರ್ಮಥ್ಯ ಗೀತಾನಿರ್ಮಥಿತಸ್ಯ ಚ ।

ಸಾರಮುದ್ಧೃತ್ಯ ಕೃಷ್ಣೇನ ಅರ್ಜುನಸ್ಯ ಮುಖೇ ಧೃತಮ್ ॥ 6 ॥

ಮಲನಿರ್ಮೋಚನಂ ಪುಂಸಾಂ ಗಂಗಾಸ್ನಾನಂ ದಿನೇ ದಿನೇ ।

ಸಕೃದ್ಗೀತಾಂಭಸಿ ಸ್ನಾನಂ ಸಂಸಾರಮಲನಾಶನಮ್ ॥ 7 ॥

ಗೀತಾನಾಮಸಹಸ್ರೇಣ ಸ್ತವರಾಜೋ ವಿನಿರ್ಮಿತಃ ।

ಯಸ್ಯ ಕುಕ್ಷೌ ಚ ವರ್ತೇತ ಸೋಽಪಿ ನಾರಾಯಣಃ ಸ್ಮೃತಃ ॥ 8 ॥

ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಈ ಉತ್ತಮ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ (ಗೀತಾಶಾಸ್ತ್ರ) ಓದುವ ಮತ್ತು ಕೇಳುವವರ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತಹುದು, ಪಾಪನಾಶಕ, ಧನ್ಯವಾದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ದುಃಖಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ॥4॥ ಮುನಿವರ ಶ್ರೀವೇದವ್ಯಾಸರು ಹದಿನೆಂಟು ಪುರಾಣಗಳು, ಒಂಭತ್ತುವ್ಯಾಕರಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳನ್ನು ಮಂಥನಗೈದು ಮಹಾಭಾರತದ ರಚನೆ ಮಾಡಿದರು. ॥ 5 ॥ ಪುನಃ ಮಹಾಭಾರತರೂಪೀ ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನಗೈದು ಪ್ರಕಟವಾದ ಗೀತೆಯನ್ನು ಮಂಥನಗೈದು (ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಗೀತಾಸಾರ ರೂಪದಲ್ಲಿ) ಅದರ ಅರ್ಥದ ಸಾರವನ್ನು ತೆಗೆದು ಅದನ್ನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿಬಿಟ್ಟನು. ॥ 6 ॥ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರ ಕೊಳೆ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಗೀತಾರೂಪೀ ಗಂಗೆಯ ಜಲದಲ್ಲಿ ಒಂದೇಬಾರಿಯ ಸ್ನಾನವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಸಾರಮಲವನ್ನು ನಷ್ಟಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ॥ 7 ॥ ಗೀತೆಯ ಸಹಸ್ರ ನಾಮಗಳ ಮೂಲಕ ಯಾವ ಸ್ತವರಾಜ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅದು ಯಾರ ಕುಕ್ಷಿ (ಹೃದಯ)ಯಲ್ಲಿ ವರ್ತಮಾನವಾಗಿದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರು ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನೂ ಕೂಡ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ನಾರಾಯಣನ ಸ್ವರೂಪನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ॥8॥

ಸರ್ವವೇದಮಯೀ ಗೀತಾ ಸರ್ವಧರ್ಮಮಯೋ ಮನುಃ ।

ಸರ್ವತೀರ್ಥಮಯಿ ಗಂಗಾ ಸರ್ವದೇವಮಯೋ ಹರಿಃ ॥ 9 ॥

ಪಾದಸ್ಯಾಪ್ಯರ್ಧಪಾದಂ ವಾ ಶ್ಲೋಕಂ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧಮೇವ ವಾ ।

ನಿತ್ಯಂ ಧಾರಯತೇ ಯಸ್ತು ಸ ಮೋಕ್ಷಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥10॥

ಕೃಷ್ಣವೃಕ್ಷಸಮುದ್ಭೂತಾ ಗೀತಾಮೃತಹರೀತಕೀ ।

ಮಾನುಷೈಃ ಕಿಂ ನ ಖಾದ್ಯೇತ ಕಲೌ ಮಲವಿರೇಚನೀ ॥11॥

ಗಂಗಾ ಗೀತಾ ತಥಾ ಭಿಕ್ಷುಃ ಕಪಿಲಾಶ್ವತ್ಥಸೇವನಮ್ ।

ವಾಸರಂ ಪದ್ಮನಾಭಸ್ಯ ಪಾವನಂ ಕಿಂ ಕಲೌ ಯುಗೇ ॥12॥

ಗೀತಾ ಸುಗೀತಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ ಕಿಮನ್ಯೈಃ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಸ್ತರೈಃ ।

ಯಾ ಸ್ವಯಂ ಪದ್ಮನಾಭಸ್ಯ ಮುಖಪದ್ಮಾದ್ವಿನಿಃಸೃತಾ ॥13॥

ಆಪದಂ ನರಕಂ ಘೋರಂ ಗೀತಾಧ್ಯಾಯೀ ನ ಪಶ್ಯತಿ ॥14॥

ಗೀತೆಯು ಸಂಪೂರ್ಣ ವೇದಮಯಿಯಾಗಿದೆ, ಮನುಸ್ಮೃತಿಯು ಸರ್ವಧರ್ಮಮಯವಾಗಿದೆ, ಗಂಗೆಯು ಸರ್ವತೀರ್ಥಮಯಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಹಾಗೂ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವು ಸರ್ವದೇವಮಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 9 ॥ ಯಾರು ಗೀತೆಯ ಇಡೀ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕ, ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ, ಒಂದು ಚರಣ (ಕಾಲು) ಅಥವಾ ಅರ್ಧ ಚರಣವೂ ಕೂಡ ಪ್ರತಿದಿನ ಪಠಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ॥ 10 ॥ ಮನುಷ್ಯನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣರೂಪೀ ವೃಕ್ಷದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದ ಗೀತಾರೂಪೀ ಅಮೃತಮಯ ಹರಡೆಯನ್ನು ಏಕೆ ತಿನ್ನುವುದಿಲ್ಲ ! ಅದು ಸಮಸ್ತ ಕಲಿಮಲವನ್ನು ಶರೀರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹಾಕುವಂತಹುದಾಗಿದೆ. ॥ 11 ॥ ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಗಂಗೆ, ಗೀತಾ, ನಿಜವಾದ ಸಂನ್ಯಾಸೀ, ಕಪಿಲಾಗೋವು, ಅಶ್ವತ್ಥವೃಕ್ಷದ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರ್ವದಿನ (ಏಕಾದಶೀ ಮೊದಲಾದ) ಇವುಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪವಿತ್ರ ಮಾಡುವಂತಹ ಬೇರೆ ಯಾವ ವಸ್ತು ಇರಬಲ್ಲದು? ॥ 12 ॥ ಬೇರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಕೇವಲ ಗೀತೆಯದೇ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಗಾನ (ಪಠಣ ಮತ್ತು ಮನನ) ಮಾಡಬೇಕು, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮುಖಕಮಲದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದುದು ಅದು. ॥ 13 ॥ ಗೀತೆಯ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆಪತ್ತುಗಳ ಮತ್ತು ಘೋರ ನರಕಗಳ ದರ್ಶನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 14 ॥

॥ ಇತಿ ಶ್ರೀಸ್ಕಂದಪುರಾಣೆ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನಸಂವಾದೆ ಶ್ರೀಗೀತಾಸಾರೇ ಭಗವದ್ಗೀತಾಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಂ ಸಂಪೂರ್ಣಮ್ ॥

॥ ಶ್ರೀ ಹರಿಃ ॥

ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ವಿನಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನ

ಓಂ ಅಸ್ಯ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಮಾಲಾಮಂತ್ರಸ್ಯ ಭಗವಾನ್ವೇದವ್ಯಾಸ ಋಷಿಃ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಃ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಃ ಪರಮಾತ್ಮಾ ದೇವತಾ ಅಶೋಚ್ಯಾನನ್ವಶೋಚಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರಜ್ಞಾವಾದಾಂಶ್ಚ ಭಾಷಸೆ ಇತಿ ಬೀಜಮ್ ॥ ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಮಾಮೇಕಂ ಶರಣಂ ವ್ರಜ ಇತಿ ಶಕ್ತಿಃ॥ ಅಹಂ ತ್ವಾ ಸರ್ವಪಾಪೇಭ್ಯೋ ಮೋಕ್ಷಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಮಾ ಶುಚ ಇತಿ ಕೀಲಕಮ್ ॥

ಅಥ ಕರನ್ಯಾಸಃ

ನೈನಂ ಛಿಂದಂತಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ನೈನಂ ದಹತಿ ಪಾವಕ ಇತ್ಯಂಗುಷ್ಠಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ನ ಚೈನಂ ಕ್ಲೇದಯಂತ್ಯಾಪೋ ನ ಶೋಷಯತಿ ಮಾರುತ ಇತಿ ತರ್ಜನೀಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥ ಅಚ್ಛೇದ್ಯೋಽಯಮದಾಹ್ಯೋಽಯಮಕ್ಲೇದ್ಯೋಶೋಷ್ಯ ಏವ ಚ ಇತಿ ಮಧ್ಯಮಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥ ನಿತ್ಯಃ ಸರ್ವಗತಃ ಸ್ಥಾಣುರಚಲೋಽಯಂ ಸನಾತನ ಇತ್ಯನಾಮಿಕಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥ ಪಶ್ಯ ಮೇ ಪಾರ್ಥ ರೂಪಾಣಿ ಶತಶೋಽಥ ಸಹಸ್ರಶ ಇತಿ ಕನಿಷ್ಠಿಕಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ದಿವ್ಯಾನಿ ನಾನಾವರ್ಣಾಕೃತೀನಿ ಚ ಇತಿ ಕರತಲಕರಪೃಷ್ಠಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ ॥ ಇತಿ ಕರನ್ಯಾಸಃ ॥

ಅಥ ಹೃದಯಾದಿನ್ಯಾಸಃ

ನೈನಂ ಛಿಂದಂತಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ನೈನಂ ದಹತಿ ಪಾವಕ ಇತಿ ಹೃದಯಾಯ ನಮಃ ॥ ನ ಚೈನಂ ಕ್ಲೇದಯಂತ್ಯಾಪೋ ನ ಶೋಷಯತಿ ಮಾರುತ ಇತಿ ಶಿರಸೇ ಸ್ವಾಹಾ ॥ ಅಚ್ಛೇದ್ಯೋಽಯಮಹಾಹ್ಯೋಽಯಮಕ್ಲೇದ್ಯೋಽಶೋಷ್ಯ ಏವ ಚ ಇತಿ ಶಿಖಾಯೈ ವಷಟ್ ॥ ನಿತ್ಯಃ ಸರ್ವಗತಃ ಸ್ಥಾಣುರಚಲೋಽಯಂ ಸನಾತನ ಇತಿ ಕವಚಾಯ ಹುಮ್ ॥ ಪಶ್ಯ ಮೇ ಪಾರ್ಥ ರೂಪಾಣಿ ಶತಶೋಽಥ ಸಹಸ್ರಶ ಇತಿ ನೇತ್ರತ್ರಯಾಯಾ ವೌಷಟ್ ॥ ನಾನಾವಿಧಾನಿ ದಿವ್ಯಾನಿ ನಾನಾವರ್ಣಾಕೃತೀನಿ ಚ ಇತಿ ಅಸ್ತ್ರಾಯ ಫಟ್ ॥ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥೇ ಪಾಠೇ ವಿನಿಯೋಗಃ

ಧ್ಯಾನಂ

ಪಾರ್ಥಾಯ ಪ್ರತಿಬೋಧಿತಾಂ ಭಗವತಾ ನಾರಾಯಣೇನ ಸ್ವಯಂ

ವ್ಯಾಸೇನ ಗ್ರಥಿತಾಂ ಪುರಾಣಮುನಿನಾ ಮಧ್ಯೆಮಹಾಭಾರತಮ್ ।

ಅದ್ವೈತಾಮೃತವರ್ಷಿಣೀಂ ಭಗವತೀಂ ಅಷ್ಟಾದಶಾಧ್ಯಾಯಿನೀಂ

ಅಂಬ ತ್ವಾಮನುಸಂದಧಾಮಿ ಭಗವದ್ಗೀತೇ ಭವದ್ವೇಷಿಣೀಮ್ ॥

ನಮೋಽಸ್ತು ತೇ ವ್ಯಾಸ ವಿಶಾಲಬುದ್ಧೇ ಪುಲ್ಲಾರವಿಂದಾಯತಪತ್ರನೇತ್ರ ।

ಯೇನ ತ್ವಯಾ ಭಾರತತೈಲಪೂರ್ಣಃ ಪ್ರಜ್ವಾಲಿತೋ ಜ್ಞಾನಮಯಪ್ರದೀಪಃ ॥ 2 ॥

ಪ್ರಪನ್ನಪಾರಿಜಾತಾಯ ತೋತ್ರವೇತ್ರೈಕಪಾಣಯೇ ।

ಜ್ಞಾನಮುದ್ರಾಯ ಕೃಷ್ಣಾಯ ಗೀತಾಮೃತದುಹೇ ನಮಃ ॥ 3 ॥

ಸರ್ವೋಪನಿಷದೋ ಗಾವೋ ದೋಗ್ಧಾ ಗೋಪಾಲನಂದನಃ ।

ಪಾರ್ಥೋ ವತ್ಸಃ ಸುಧೀರ್ಭೋಕ್ತಾ ದುಗ್ಧಂ ಗೀತಾಮೃತಂ ಮಹತ್ ॥ 4 ॥

ವಸುದೇವಸುತಂ ದೇವಂ ಕಂಸಚಾಣೂರಮರ್ದನಮ್ ।

ದೇವಕೀಪರಮಾನಂದಂ ಕೃಷ್ಣಂ ವಂದೇ ಜಗದ್ಗುರುಮ್ ॥ 5 ॥

ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣತಟಾ ಜಯದ್ರಥಜಲಾ ಗಾಂಧಾರನೀಲೋತ್ಪಲಾ

ಶಲ್ಯಗ್ರಾಹವತೀ ಕೃಪೇಣ ವಹನೀ ಕರ್ಣೇನ ವೇಲಾಕುಲಾ ।

ಅಶ್ವತ್ಥಾಮವಿಕರ್ಣಘೋರಮಕರಾ ದುರ್ಯೋಧನಾವರ್ತಿನೀ

ಸೋತ್ತೀರ್ಣಾ ಖಲು ಪಾಂಡವೈ ರಣನದೀ ಕೈವರ್ತಕಃ ಕೇಶವಃ ॥ 6 ॥

ಪಾರಾಶರ್ಯವಚಃಸರೋಜಮಮಲಂ ಗೀತಾರ್ಥಗಂಧೋತ್ಕಟಂ

ನಾನಾಖ್ಯಾನಕಕೇಸರಂ ಹರಿಕಥಾಸಂಬೋಧನಾಬೋಧಿತಮ್ ।

ಲೋಕೇ ಸಜ್ಜನಷಟ್ಪದೈರಹರಹಃ ಪೇಪೀಯಮಾನಂ ಮುದಾ

ಭೂಯಾದ್ಭಾರತಪಂಕಜಂ ಕಲಿಮಲಪ್ರಧ್ವಂಸಿ ನಃ ಶ್ರೇಯಸೇ ॥ 7 ॥

ಮೂಕಂ ಕರೋತಿ ವಾಚಾಲಂ ಪಂಗುಂ ಲಂಘಯತೇ ಗಿರಿಮ್ ।

ಯತ್ಕೃಪಾ ತಮಹಂ ವಂದೇ ಪರಮಾನಂದಮಾಧವಮ್ ॥ 8 ॥

ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಾವರುಣೇಂದ್ರರುದ್ರಮರುತಃ ಸ್ತುನ್ವಂತಿ ದಿವ್ಯೈಃ ಸ್ತವೈ-

ರ್ವೇದೈಃಸಾಂಗಪದಕ್ರಮೋಪನಿಷದೈರ್ಗಾಯಂತಿಯಂಸಾಮಗಾಃ ।

ಧ್ಯಾನಾವಸ್ಥಿತತದ್ಗತೇನ ಮನಸಾ ಪಶ್ಯಂತಿ ಯಂ ಯೋಗಿನೋ

ಯಸ್ಯಾಂತಂ ನ ವಿದುಃ ಸುರಾಸುರಗಣಾ ದೇವಾಯ ತಸ್ಮೈ ನಮಃ ॥ 9 ॥

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅವಲೋಕನ ಮತ್ತು ಮಹಾಪುರುಷರ ವಚನಗಳನ್ನು ಶ್ರವಣಮಾಡಿ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಉಪಯೋಗೀ ಗ್ರಂಥವು ಬೇರೊಂದು ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವೆನು. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಧ್ಯಾನಯೋಗ, ಕರ್ಮಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಎಷ್ಟು ಸಾಧನೆಗಳು ಹೇಳಲಾಗಿವೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಅಭಿರುಚಿ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯತೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಬೇಗನೆ ಆಗಬಲ್ಲದು.

ಆದುದರಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ತ್ವರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮಹಾಪುರುಷರ ಹಾಗೂ ಅವರ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚಕೋಟಿಯ ಸಾಧಕರ ಸಂಗವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಮಾಡುವ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಗೀತೆಯ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಭಾವ ಸಹಿತ ಮನನ ಮಾಡಲು ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾಣವಿರುವತನಕ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು.

ನಿವೇದಕ - ಜಯದಯಾಳ ಗೋಯಂದಕಾ

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

ಓಂ ಪೂರ್ಣಮದಃ ಪೂರ್ಣಮಿದಂ ಪೂರ್ಣಾತ್ಪೂರ್ಣಮುದಚ್ಯತೇ ।

ಪೂರ್ಣಸ್ಯ ಪೂರ್ಣಮಾದಾಯ ಪೂರ್ಣಮೇವಾವಶಿಷ್ಯತೇ ॥

ವಸುದೇವಸುತಂ ದೇವಂ ಕಂಸಚಾಣೂರಮರ್ದನಮ್ ।

ದೇವಕೀಪರಮಾನಂದಂ ಕೃಷ್ಣಂ ವಂದೇ ಜಗದ್ಗುರುಮ್ ॥

ನಾರಾಯಣಂ ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ನರಂ ಚೈವ ನರೋತ್ತಮಮ್ ।

ದೇವೀಂ ಸರಸ್ವತೀಂ ವ್ಯಾಸಂ ತತೋ ಜಯಮುದೀರಯೇತ್ ॥

ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆ
(ತತ್ತ್ವವಿವೇಚನೀ ಹಿಂದೀ ಟೀಕೆಯ ಕನ್ನಡಾನುವಾದ)

॥ ಅಥ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ - ಅರ್ಜುನ ವಿಷಾದಯೋಗವು ॥

ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು—ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವಕ್ಕೆ ಶ್ರೀಗೀತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಈ ಮಹಾನ್ ಉಪದೇಶ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು, ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಅದರ ಅವತರಣಿಕೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ.
ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಯೋಧರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ ನಂತರ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಬಂಧುಗಳ ನಾಶದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಮೋಹ ಜನಿತ ವಿಷಾದದ ವರ್ಣನೆಯೂ ಇದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಷಾದವೂ ಕೂಡ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಂಗವು ದೊರೆತಾಗ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯದ ಭಾವನೆಯ ಮೂಲಕ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನತ್ತ ಮುಂದಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರ ಹೆಸರನ್ನು “ಅರ್ಜುನ ವಿಷಾದಯೋಗ” ಎಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.

ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ—ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಸಂಜಯನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ವಿವರವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಸಂಜಯನು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮಾತುಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದುದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ, ಮೂರರಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ವಿಶಾಲವಾದ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳಿ, ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಆರರವರೆಗೆ ಆ ಸೇನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಯೋಧರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಏಳರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸೇನೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾನಾಯಕರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳಿ ಎಂಟು ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ವೀರರ ಪರಾಕ್ರಮ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹತ್ತರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸೇನೆಯನ್ನು ಅಜೇಯವೆಂದೂ, ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯು ತಮ್ಮ ಸೈನ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಬಲಹೀನವೆಂದೂ ಹೇಳಿಕೊಂಡು, ಹನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವೀರರಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದನು. ಹನ್ನೆರಡರಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ ಪಿತಾಮಹರು ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದ ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರರಲ್ಲಿ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಶಂಖ, ನಗಾರಿ, ಡೋಲು, ಮೃದಂಗ ಮತ್ತು ಕೊಂಬು-ಕಹಳೆ ಮೊದಲಾದ ವಿವಿಧ ವಾದ್ಯಗಳು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಮೊಳಗಿದುದರ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕರಿಂದ ಹದಿನೆಂಟರವರೆಗೆ ಕ್ರಮಶಃ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ, ಅರ್ಜುನ, ಭೀಮಸೇನ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ನಕುಲ, ಸಹದೇವ ಹಾಗೂ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಇತರ ಸಮಸ್ತ ವಿಶಿಷ್ಟ ಯೋಧರು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಆ ಶಂಖಧ್ವನಿಗಳ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದದಿಂದ ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಭೂಮಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವುದನ್ನು ಹಾಗೂ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ಹೃದಯಗಳು ನಡುಗಿದುದರ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ರಥವನ್ನು ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೊಂಡುಹೋಗುವಂತೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸೇನೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡುವವರೆಗೂ ರಥವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿರುವಂತೆ ಸಂಕೇತಗೈದು ಎಲ್ಲರನ್ನು ನೋಡಬೇಕೆಂಬ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಒತ್ತಾಯದಂತೆ ರಥವನ್ನು ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದ ಎಲ್ಲ ವೀರರನ್ನು ನೋಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಮೂವತ್ತರವರೆಗೆ ಸ್ವಜನ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು ವ್ಯಾಕುಲನಾದುದನ್ನು ಹಾಗೂ ಅರ್ಜುನನ ಶೋಕಾಕುಲ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ವಿಪರೀತ ಪರಿಣಾಮದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ಮೂವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ವಿಜಯ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಸುಖವು ತನಗೆ ಬೇಕಿಲ್ಲವೆಂಬ ಯುಕ್ತಿಪೂರ್ಣವಾದ ನೆಪಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವನು. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ಆಚಾರ್ಯರೇ ಆದಿ ಸ್ವಜನರ ವರ್ಣನೆಗೈದು ಅರ್ಜುನನು - “ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದರೂ ಕೂಡ ಅಥವಾ ಮೂರು ಲೋಕದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಸಹ ಈ ಆಚಾರ್ಯರನ್ನು ಮತ್ತು ಪಿತಾ-ಪುತ್ರಾದಿ ಆತ್ಮೀಯ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ” ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಮೂವತ್ತಾರು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿ ಸ್ವಜನರು ಆತತಾಯಿಗಳಾದರೂ ಕೂಡ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಪಾಪದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಸುಖ-ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮೂವತ್ತೆಂಟು ಹಾಗೂ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಕುಲದ ನಾಶ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರದ್ರೋಹದಿಂದುಂಟಾಗುವ ಪಾಪದಿಂದ ಪಾರಾಗಲು ಯುದ್ಧಮಾಡದಿರುವುದೇ ಉಚಿತವೆಂದು ಹೇಳಿ, ನಲವತ್ತರಿಂದ ನಲವತ್ತನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಕುಲ ನಾಶದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದೋಷಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಲವತ್ತೈದು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖಾದಿಗಳ ಲೋಭದಿಂದ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಯುದ್ಧದ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಮಹಾಪಾಪವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಶೋಕವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತ ಅರ್ಜುನನು ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ತಾನು ಸಾಯುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸಿರುವನು. ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ನಲವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರುವ ನಿಶ್ಚಯಗೈದು ಶೋಕಮಗ್ನನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಶಸ್ತ್ರತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಸಂಜಯನು ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ—ಪಾಂಡವರ ರಾಜಸೂಯಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಪಾರ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತರವಾದ ಅಸೂಯೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವನು ಶಕುನಿಯೇ ಮೊದಲಾದವರ ಸಮ್ಮತಿಯಿಂದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನನ್ನು ದ್ಯೂತವನ್ನಾಡಲು ಕರೆದನು. ಮೋಸದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಅವನ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡನು. ಕೊನೆಗೆ ದ್ರೌಪದೀ ಸಹಿತ ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾದಿ ಐವರು ಸಹೋದರರು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಇರುವುದು ಮತ್ತು ಒಂದು ವರ್ಷ ಅಜ್ಞಾತವಾಗಿರುವುದೆಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಯಿತು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಸಮಸ್ತ ರಾಜ್ಯದ ಮೇಲೆ ದುರ್ಯೋಧನನ ಆಧಿಪತ್ಯವಿರುವುದು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ರಹಸ್ಯ ಬಯಲಾಗದಿದ್ದರೆ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಪಾಂಡವರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅವರಿಗೇ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಿ ಕೊಡಲಾಗುವುದು. ಈ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದ ನಂತರ ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿಕೊಡುವಂತೆ ಕೇಳಿದಾಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಿದನು. ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿಹೇಳಲು ದ್ರುಪದದೇಶದ ಜ್ಞಾನೀ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧರಾದ ಪುರೋಹಿತರನ್ನು ಕಳಿಸಲಾಯಿತು. ಅದರೆ ಅವನು ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದುವು.

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ರಣ ನಿಮಂತ್ರಣವನ್ನು ಕೊಡಲು ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ವಾರಕೆಗೆ ತಲುಪಿದನು, ಅದೇ ದಿನ ಅರ್ಜುನನೂ ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿದನು. ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭವನದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವುದನ್ನು ಇಬ್ಬರೂ ನೋಡಿದರು. ಅವನು ಮಲಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ದುರ್ಯೋಧನನು ಅವನ ತಲೆಯ ಕಡೆಗಿರುವ ಒಂದು ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಕುಳಿತನು ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನು ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ನಮ್ರತೆಯಿಂದ ಅವನ ಪಾದಗಳ ಮುಂದೆ ನಿಂತುಕೊಂಡನು. ಎದ್ದಕೂಡಲೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನೆದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕಂಡನು, ಮತ್ತು ಹಿಂದಿರುಗಿ ನೋಡಿದಾಗ ತಲೆಯಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ್ತಿದ್ದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಕಂಡುಬಂದನು. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಇಬ್ಬರನ್ನು ಸ್ವಾಗತ-ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಅವರು ಬಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಆಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ಹೇಳಿದನು - “ನನ್ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಪ್ರೇಮವಿದೆ ಹಾಗೂ ನಾವಿಬ್ಬರೂ ನಿನಗೆ ಸಂಬಂಧಿಗಳಾಗಿದ್ದೇವೆ ; ಆದರೂ ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಮೊದಲು ಬಂದವನು ನಾನು, ಮೊದಲು ಬಂದವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದೇ ಸಜ್ಜನರ ನಿಯಮವಾಗಿದೆ. ಇಡೀ ಭೂಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಇಂದು ಸಜ್ಜನರಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನು ಮತ್ತು ಗೌರವಾನ್ವಿತನಾಗಿರುವೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ನನಗೇ ಸಹಾಯಮಾಡಬೇಕು.” ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು - “ನೀನು ಮೊದಲು ಬಂದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ ; ಆದರೆ ನಾನು ಮೊದಲು ನೋಡಿದುದು ಅರ್ಜುನನನ್ನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ನಾನು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವೆನು. ಆದರೂ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ಕಿರಿಯರ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಪೂರೈಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಮೊದಲು ಅರ್ಜುನನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಮಾಡಬೇಕು. ನಾನು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಹಾಯಮಾಡುವೆನು. ಒಂದು ಕಡೆ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ನನ್ನ ನಾರಾಯಣೀ ಸೇನೆ ಇರುವುದು, ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಯುದ್ಧಮಾಡದಿರುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೈದ ಒಬ್ಬಂಟಿಗನಾದ ನಾನು ಇರುವೆನು. ನಾನು ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನಾ! ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಮೊದಲು ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಬೇಕು; ಆದುದರಿಂದ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಇಷ್ಟವೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿಕೋ!” ಆಗ ಅರ್ಜುನನು ಶತ್ರುನಾಶಕ ಭಗವಾನ್ ನಾರಾಯಣ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡನು. ಆಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅವನ ನಾರಾಯಣೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅದನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಬಹಳ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು.

ಇದಾದ ನಂತರ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕೇಳಿದನು - “ಅರ್ಜುನಾ! ನಾನು ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ಮಾಡದಿರುವಾಗ ನೀನು ಏನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಾರಾಯಣೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಿರಾಯುಧನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆ?” ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು - “ಭಗವಂತಾ! ನೀನೋರ್ವನೇ ಎಲ್ಲರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿರುವೆ, ಆಗ ನಾನು ಸೇನೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಏನು ಮಾಡುವುದು? ಇದಲ್ಲದೆ ನೀನು ನನ್ನ ಸಾರಥಿಯಾಗಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆ ಬಹಳ ದಿನಗಳಿಂದ ನನಗೆ ಇತ್ತು, ಈಗ ಈ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ನೀನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪೂರ್ಣಮಾಡು.” ಭಕ್ತವತ್ಸಲನಾದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಅವನ ರಥದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಓಡಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಈ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನ ಸಾರಥಿಯಾಗಿ ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಸಮಯ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಗೀತೆಯ ದಿವ್ಯೋಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡಿದನು, ಇರಲಿ.

ದುರ್ಯೋಧನನು ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನು ದ್ವಾರಕೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬಂದಮೇಲೆ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ಸೇನೆಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಸೇರಿದ್ದವೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸ್ವತಃ ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು; ಆದರೆ ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟನು - “ನಾನು ಬದುಕಿರುವಾಗ ಪಾಂಡವರು ಎಂದಿಗೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರರು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಒಂದು ಸೂಜಿಮೊನೆಯಷ್ಟು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ.” (ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ - 127/22ರಿಂದ 25). ಆಗ ನ್ಯಾಯೋಚಿತವಾದ ತಮ್ಮ ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ತಾಯಿ ಕುಂತಿಯ ಆಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಪಾಂಡವರು ಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡರು.

ಯಾವಾಗ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಪೂರ್ಣ ಸಿದ್ಧತೆಯಾಯಿತೋ ಆಗ ಭಗವಾನ್ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದರು - “ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಘೋರವಾದ ಸಂಗ್ರಾಮವನ್ನು ನೋಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಾದರೆ ನಾನು ನಿನಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲೆನು.” ಅದಕ್ಕೆ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಹೇಳಿದನು - “ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಕುಲದ ಈ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡವನ್ನು ನಾನು ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಂದ ನೋಡಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಯುದ್ಧದ ಪೂರ್ಣ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.” ಆಗ ಮಹರ್ಷಿ ವೇದವ್ಯಾಸದೇವರು ಸಂಜಯನಿಗೆ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು - “ಈ ಸಂಜಯನು ನಿನಗೆ ಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುವನು. ಯುದ್ಧದ ಸಮಸ್ತ ಘಟನಾವಳಿಗಳನ್ನು ಈ ಸಂಜಯನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಬಲ್ಲನು, ಕೇಳಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು. ಮುಂದೆ ಅಥವಾ ಹಿಂದಿನಿಂದ, ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ, ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಅಥವಾ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ, ಕ್ರಿಯಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಯಾವುದೇ ಮಾತು ಇವನಿಗೆ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಅಡಗಿರಲಾರದು. ಇವನು ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಗಿವೆಯೋ ಹಾಗೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವನು. ಇವನ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಮುಟ್ಟಲಾರವು ಮತ್ತು ಇವನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಯಾಸವಾಗದು.”

“ಯಾವುದು ಆಗಲೇ ಬೇಕೋ ಅದು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಆಗಿಯೇ ತೀರುವುದು. ಈ ಸರ್ವನಾಶವನ್ನು ಯಾರೂ ಕೂಡ ತಡೆಯಲಾರರು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕ್ಕೇ ಜಯವಾಗುವುದು.”

ಮಹರ್ಷಿ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಹೊರಟುಹೋದಮೇಲೆ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಕೇಳಿದಾಗ ಸಂಜಯನು ಅವನಿಗೆ ಪೃಥ್ವಿಯ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ದ್ವೀಪಗಳ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಭಾರತವರ್ಷದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಯಾವಾಗ ಕೌರವ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಯುದ್ಧವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತೋ ಮತ್ತು ಸತತ ಹತ್ತು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಯುದ್ಧವಾದಾಗ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಥದಿಂದ ಕೆಡಹಲಾಯಿತೋ ಆಗ ಸಂಜಯನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವನಿಗೆ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಭೀಷ್ಮರು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೆಂಬ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಹೇಳಿದನು (ಮಹಾ - ಭೀಷ್ಮ - 13). ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ತುಂಬಾ ದುಃಖವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದ ಎಲ್ಲ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುವಂತೆ ಸಂಜಯನನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡನು. ಆಗ ಸಂಜಯನು ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ಸೇನೆಯ ವ್ಯೂಹರಚನೆ ಮೊದಲಾದುವುಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಇದಾದ ನಂತರ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ವಿಶೇಷ ವಿಸ್ತಾರದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದ ಈಗಿನವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಂಜಯನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿಂದ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಭಾರತ ಭೀಷ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಇದು ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಸಂಜಯನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ಉವಾಚ

ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ ಸಮವೇತಾ ಯುಯುತ್ಸವಃ ।

ಮಾಮಕಾಃ ಪಾಂಡವಾಶ್ಚೈವ ಕಿಮಕುರ್ವತ ಸಂಜಯ ॥

ಸಂಜಯ - ಎಲೈ ಸಂಜಯ, ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರೇ - ಧರ್ಮಭೂಮಿಯಾದ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರೇ - ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ, ಸಮವೇತಾಃ - ಸೇರಿದ, ಯುಯುತ್ಸವಃ - ಯುದ್ಧದ ಇಚ್ಛೆ ಉಳ್ಳ, ಮಾಮಕಾಃ - ನನ್ನವರು, ಚ - ಮತ್ತು, ಏವ*, ಪಾಂಡವಾಃ - ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರು, ಕಿಮ್ - ಏನು, ಅಕುರ್ವತ - ಮಾಡಿದರು? ॥ 1 ॥

* ಇಲ್ಲಿ ‘ಏವ’ ಶಬ್ದವು ಸಮುಚ್ಚಯಾರ್ಥಕವಾಗಿಯೇ ಇದೆ.

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಕೇಳಿದನು — ಎಲೈ ಸಂಜಯ! ಧರ್ಮಭೂಮಿಯಾದ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ ಯುದ್ಧದ
ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ನನ್ನವರು ಹಾಗೂ ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರು ಏನು ಮಾಡಿದರು? ॥ 1 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ- ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರವು ಯಾವ ಸ್ಥಳದ ಹೆಸರಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ?

ಉತ್ತರ - ಮಹಾಭಾರತ ವನಪರ್ವದ ಎಂಭತ್ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶಲ್ಯಪರ್ವದ ಐವತ್ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೆಯ ವಿಶೇಷ ವರ್ಣನೆಯು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತಿ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣಭಾಗ ಮತ್ತು ದೃಶದ್ವತೀ ನದಿಯ ಉತ್ತರಭಾಗದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅದು ಇದೆಯೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಉದ್ದ-ಅಗಲ ಐದು-ಐದು ಯೋಜನ ಇದ್ದಿತೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸ್ಥಳವು ಅಂಬಾಲಾದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ದೆಹಲಿಯಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ
ಇದೆ. ಈಗಲೂ ಕೂಡ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರವೆಂಬ ಹೆಸರುಳ್ಳ ಸ್ಥಳವು ಅಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಇದರ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು ಸಮಂತಪಂಚಕ
ಎಂದೂ ಇದೆ. ಶತಪಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಇಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ, ಇಂದ್ರ, ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮುಂತಾದ ದೇವತೆಗಳು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ್ದರೆಂದೂ, ರಾಜಾ ಕುರು ಎಂಬುವನೂ ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮರಣಹೊಂದುವವರಿಗೆ ಉತ್ತಮಗತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಇಷ್ಟಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ವಿಷಯಗಳೂ ಇವೆ. ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದನ್ನು ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರ ಅಥವಾ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ-ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ‘ಮಾಮಕಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ‘ಪಾಂಡವಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ? ಮತ್ತು ‘ಸಮವೇತಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಯುಯುತ್ಸವಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಕಿಮ್ ಅಕುರ್ವತ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಸಮಸ್ತ ಯೋಧರ ಸಹಿತ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿ ತನ್ನ ನೂರೊಂದು ಜನ ಪುತ್ರರಿಗಾಗಿ ‘ಮಾಮಕಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮತ್ತು ‘ಪಾಂಡವಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪಾಂಡವ ಪಕ್ಷದ ಎಲ್ಲಾ ವೀರಯೋಧರ ಸಹಿತ ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾದಿ ಐವರು ಸಹೋದರರಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ‘ಸಮವೇತಾಃ’ ಮತ್ತು ‘ಯುಯುತ್ಸವಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಮತ್ತು ‘ಕಿಮ್ ಅಕುರ್ವತ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಕಳೆದ ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ಭೀಷಣ ಯುದ್ಧದ ಪೂರ್ಣ ವಿವರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದನು. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆಂದು ಸೇರಿದ ಈ ಜನರೆಲ್ಲಾ ಯುದ್ಧಾರಂಭವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿದರು? ಯಾರು ಯಾರೊಡನೆ ಹೇಗೆ ಹೋರಾಡಿದರು? ಯಾರ ಮೂಲಕ ಯಾರು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು? ಇತ್ಯಾದಿ.

ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರು ಬಿದ್ದವರೆಗಿನ ಭೀಷಣ ಯುದ್ಧದ ಸಮಾಚಾರವನ್ನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಕೇಳಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇನ್ನೂ ಯುದ್ಧದ ಯಾವ ಸುದ್ದಿಯೂ ಅವನಿಗಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ‘ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ
ಪುತ್ರರ ಬುದ್ಧಿ ಸುಧಾರಿಸಿತೇನು? ಮತ್ತು ಅವರು ಪಾಂಡವರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಿಲ್ಲವೆ? ಅಥವಾ ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನೇ ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾದನೋ? ಅಥವಾ ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳು ನಿಂತೇ ಇವೆಯೋ? ಯುದ್ಧ ನಡೆದೇ ಇಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ನಡೆದಿದ್ದರೆ ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಏನಾಯಿತು?’ ಇತ್ಯಾದಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೂಡ ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ಇಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳೇ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ—ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಕೇಳಿದಾಗ ಸಂಜಯನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ಸಂಜಯ ಉವಾಚ

ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತು ಪಾಂಡವಾನೀಕಂ ವ್ಯೂಢಂ ದುರ್ಯೋಧನಸ್ತದಾ ।

ಆಚಾರ್ಯಮುಪಸಂಗಮ್ಯ ರಾಜಾ ವಚನಮಬ್ರವೀತ್ ॥

ತದಾ - ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ರಾಜಾ - ರಾಜನಾದ, ದುರ್ಯೋಧನಃ - ದುರ್ಯೋಧನನು, ವ್ಯೂಢಮ್ - ವ್ಯೂಹ
ರಚನಾಯುಕ್ತವಾದ, ಪಾಂಡವಾನೀಕಮ್ - ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿದನು, ತು - ಮತ್ತು,
ಆಚಾರ್ಯಮ್- ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ, ಉಪಸಂಗಮ್ಯ - ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ (ಈ), ವಚನಮ್ - ಮಾತನ್ನು,
ಅಬ್ರವೀತ್ - ಹೇಳಿದನು. ॥ 2 ॥

ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು — ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜನಾದ ದುರ್ಯೋಧನನು ವ್ಯೂಹ ರಚನಾ ಯುಕ್ತವಾದ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥ 2 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ- ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ‘ರಾಜಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ- ಸಂಜಯನು ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ‘ರಾಜಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಭಾವಗಳಿರಬಲ್ಲವು-

(ಕ) ದುರ್ಯೋಧನನು ದೊಡ್ಡ ವೀರ ಮತ್ತು ರಾಜ ನೀತಿಜ್ಞನಾಗಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಶಾಸನದ ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ದುರ್ಯೋಧನನೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು.

(ಖ) ಸಂತರು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗೌರವ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸಂಜಯನು ಸಂತ ಸ್ವಭಾವದವನಾಗಿದ್ದನು.

(ಗ) ಪುತ್ರನನ್ನು ಕುರಿತು ಗೌರವ ಸೂಚಕ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಕೇಳಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗಬಹುದು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ವ್ಯೂಹರಚನಾಯುಕ್ತ ಪಾಂಡವಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಇದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ- ಪಾಂಡವ ಸೈನ್ಯದ ವ್ಯೂಹರಚನೆಯು ಎಷ್ಟು ವಿಚಿತ್ರ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತೆಂದರೆ, ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ಚಕಿತನಾಗಿ ಹೋದನು ಮತ್ತು ಅಧೀರನಾಗಿ ಸ್ವತಃ ತಾನೇ ಅದರ ಸೂಚನೆ ಕೊಡಲು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ
ಬಳಿ ಓಡಿದನು. ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ವ್ಯೂಹರಚನೆಯನ್ನು ಕಂಡು-ಕೇಳಿ ಧನುರ್ವೇದದ ಮಹಾನ್ ಆಚಾರ್ಯರಾದ
ಗುರು ದ್ರೋಣರಿಗಿಂತ ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಚಿತ್ರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ವ್ಯೂಹ ರಚನೆ ಮಾಡಲು ಪಿತಾಮಹರಿಗೆ ಸಲಹೆ ಕೊಡುವರೆಂದು ಅವನು ಯೋಚಿಸಿದನು.

ಪ್ರಶ್ನೆ- ದುರ್ಯೋಧನನು ರಾಜನಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಸೇನಾಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಏಕೆ ಹೋದನು? ಅವರನ್ನೇ ತನ್ನ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಕರೆಯಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಏಕೆ ತಿಳಿಸಲಿಲ್ಲ?

ಉತ್ತರ- ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೌರವ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುರು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಸ್ಥಾನವೂ ಕೂಡ ಬಹಳ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತವಾಗಿತ್ತು. ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಮುಖ ಯೋಧರು
ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಅಲ್ಲಿಂದ ಕದಲಿದರೆ ಸೈನ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರನ್ನು ತಮ್ಮ ಜಾಗದಿಂದ ಕದಲಿಸದೆ ತಾನೇ ಅವರ ಬಳಿ ಹೋಗುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ದುರ್ಯೋಧನನು ತಿಳಿದನು. ಇದೂ ಅಲ್ಲದೆ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ವಯೋವೃದ್ಧರು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವೃದ್ಧರೂ ಆಗಿರುವ ಜೊತೆಗೆ ಗುರುಗಳಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದರು. ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಅವರಿಂದ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದುದರಿಂದಲೂ ಸಹ ಅವರಿಗೆ ಸಮ್ಮಾನಕೊಟ್ಟು ಅವರ ಪ್ರೀತಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗುವುದೂ ಅವನ ಇಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲಾದರೂ ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ನಮ್ರತೆಯಿಂದ ಸಮ್ಮಾನಯುಕ್ತ ವ್ಯವಹಾರ
ಮಾಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ, ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪುರುಷರು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸಲು ಇತರರಿಗೆ ಗೌರವ ಕೊಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದಲೂ ಅವನು ಅಲ್ಲಿಗೇ ಹೋದುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿತ್ತು.

ಸಂಬಂಧ— ದ್ರೋಣಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ಏನೇನು ಹೇಳಿದನೋ, ಅದನ್ನು ಈಗ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ಪಶ್ಯೈತಾಂ ಪಾಂಡುಪುತ್ರಾಣಾಮಾಚಾರ್ಯ ಮಹತೀಂ ಚಮೂಮ್ ।

ವ್ಯೂಢಾಂ ದ್ರುಪದಪುತ್ರೇಣ ತವ ಶಿಷ್ಯೇಣ ಧೀಮತಾ ॥

ಆಚಾರ್ಯ- ಹೇ ಆಚಾರ್ಯ !, ತವ - ತಮ್ಮ, ಧೀಮತಾ - ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ, ಶಿಷ್ಯೇಣ - ಶಿಷ್ಯನಾದ, ದ್ರುಪದಪುತ್ರೇಣ- ದ್ರುಪದಪುತ್ರ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನ ಮೂಲಕ, ವ್ಯೂಢಾಮ್ - ವ್ಯೂಹಾಕಾರವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ, ಪಾಂಡು ಪುತ್ರಾಣಾಂ - ಪಾಂಡುಪುತ್ರರ, ಏತಾಮ್ - ಈ, ಮಹತೀಮ್ - ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾದ, ಚಮೂಮ್ - ಸೈನ್ಯವನ್ನು, ಪಶ್ಯ - ನೋಡಿರಿ ॥ 3 ॥

ಹೇ ಆಚಾರ್ಯರೇ ! ತಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಶಿಷ್ಯ ದ್ರುಪದಪುತ್ರ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನ ಮೂಲಕ ವ್ಯೂಹಾಕಾರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾಂಡುಪುತ್ರರ ಈ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿರಿ ॥ 3 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ- ‘ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು ದ್ರುಪದನ ಮಗ, ನಿಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ದುರ್ಯೋಧನನು ಯಾವ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಹೇಳಿದನು?

ಉತ್ತರ- ದುರ್ಯೋಧನನು ದೊಡ್ಡ ಚತುರ ಕೂಟ ನೀತಿಜ್ಞನಾಗಿದ್ದನು. ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರತಿಹಿಂಸೆ ಹಾಗೂ ಪಾಂಡವರ ವಿರುದ್ಧ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಕೆಟ್ಟ ಭಾವನೆ ಉಂಟಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಅವರನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನನ್ನು ದ್ರುಪದ ಪುತ್ರ ಮತ್ತು ‘ತಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಶಿಷ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಅವನು ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ-ನೋಡಿರಿ! ದ್ರುಪದನು ಮೊದಲು ನಿಮ್ಮೊಡನೆ ಎಷ್ಟು ದುರ್ವರ್ತನೆಯಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ! ಮತ್ತೆ ತಮ್ಮ ವಧೆಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಅವನು ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನನ್ನು ಪುತ್ರನನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದನು. ತಾವು ಎಷ್ಟೊಂದು ಸರಳ ಸ್ವಭಾವದವರು! ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು ಎಷ್ಟು ಕುಟಿಲ ತಂತ್ರಜ್ಞನೆಂದರೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಸಹ ಅವನು
ತಮ್ಮಿಂದಲೇ ಧನುರ್ವೇದದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡನು. ಮತ್ತೆ ಈಗಲೂ ಸಹ ಅವನ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿರಿ; ಅವನು ತಮ್ಮನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಎಷ್ಟು ಸುಂದರ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಂಥವನನ್ನು ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಈಗ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ ಏನೆಂಬುದನ್ನು ತಾವೇ ಯೋಚಿಸಿರಿ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕೌರವರ ಸೇನೆಯು ಹನ್ನೊಂದು ಅಕ್ಷೋಹಿಣಿ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವು ಕೇವಲ ಏಳು ಅಕ್ಷೋಹಿಣಿ
ಮಾತ್ರ ಇತ್ತು. ಆದರೂ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅದನ್ನು ಬಹಳ ಭಾರಿ (ಮಹತಿ) ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು? ಮತ್ತು
ಅದನ್ನು ನೋಡಿರಿ ಎಂದು ಆಚಾರ್ಯರನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದುದು ಏಕೆ?

ಉತ್ತರ - ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾದರೂ ವಜ್ರವ್ಯೂಹದ ಕಾರಣ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯವು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು; ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿರುವ, ಸೈನ್ಯವು ವಿಶೇಷ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತಾವು ಈ ವ್ಯೂಹಾಕಾರದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿರುವ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಭಾರೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿರಿ ಮತ್ತು ನಾವು ವಿಜಯಿಗಳಾಗುವಂತಹ ಉಪಾಯವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿರಿ ಎಂದು ದುರ್ಯೋಧನನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ವ್ಯೂಹರಚನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಈಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಮಹಾರಥಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ಅತ್ರ ಶೂರಾ ಮಹೇಷ್ವಾಸಾ ಭೀಮಾರ್ಜುನಸಮಾ ಯುಧಿ ।

ಯುಯುಧಾನೋ ವಿರಾಟಶ್ಚ ದ್ರುಪದಶ್ಚ ಮಹಾರಥಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ಧೃಷ್ಟಕೇತುಶ್ಚೇಕಿತಾನಃ ಕಾಶಿರಾಜಶ್ಚ ವೀರ್ಯವಾನ್ ।॥

ಪುರುಜಿತ್ಕುಂತಿಭೋಜಶ್ಚ ಶೈಬ್ಯಶ್ಚ ನರಪುಂಗವಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ಯುಧಾಮನ್ಯುಶ್ಚ ವಿಕ್ರಾಂತ ಉತ್ತಮೌಜಾಶ್ಚ ವೀರ್ಯವಾನ್ ।॥

ಸೌಭದ್ರೋ ದ್ರೌಪದೇಯಾಶ್ಚ ಸರ್ವ ಏವ ಮಹಾರಥಾಃ ॥

ಅತ್ರ - ಈ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ, ಮಹೇಷ್ವಾಸಾಃ - ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಧನುಸ್ಸನ್ನುಳ್ಳವರು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಯುಧಿ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಭೀಮಾರ್ಜುನಸಮಾಃ - ಭೀಮಾರ್ಜುನರಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ, ಶೂರಾಃ - ಶೂರ-ವೀರ, ಯುಯುಧಾನಃ - ಸಾತ್ಯಕಿಯು,
ಚ - ಮತ್ತು, ವಿರಾಟಃ - ವಿರಾಟನು, ಚ - ಹಾಗೆಯೇ, ಮಹಾರಥಃ - ಮಹಾರಥಿಯಾದ, ದ್ರುಪದಃ - ದ್ರುಪದರಾಜನು.

ಧೃಷ್ಟಕೇತುಃ - ಧೃಷ್ಟಕೇತುವು, ಚ - ಮತ್ತು, ಚೇಕಿತಾನಃ - ಚೇಕಿತಾನನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ವೀರ್ಯವಾನ್ - ಬಲಶಾಲಿಯಾದ, ಕಾಶಿರಾಜಃ - ಕಾಶಿರಾಜನು, ಪುರುಜಿತ್ - ಪುರುಜಿತ್ತು, ಕುಂತಿಭೋಜಃ - ಕುಂತಿಭೋಜನು, ಚ - ಮತ್ತು, ನರಪುಂಗವಃ - ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಶೈಬ್ಯಃ - ಶೈಬ್ಯನು.

ವಿಕ್ರಾಂತಃ - ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ, ಯುಧಾಮನ್ಯುಃ - ಯುಧಾಮನ್ಯುವು, ಚ - ಮತ್ತು, ವೀರ್ಯವಾನ್ - ಬಲಶಾಲಿಯಾದ, ಉತ್ತಮೌಜಾಃ - ಉತ್ತಮೌಜನು, ಸೌಭದ್ರಃ - ಸುಭದ್ರಾಪುತ್ರನಾದ ಅಭಿಮನ್ಯುವು, ಚ - ಹಾಗೂ, ದ್ರೌಪದೇಯಾಃ - ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಪುತ್ರರು (ಇವರು), ಸರ್ವೇ, ಏವ - ಎಲ್ಲರೂ, ಮಹಾರಥಾಃ - ಮಹಾರಥಿಗಳಾಗಿ, (ಸಂತಿ) - ಇದ್ದಾರೆ.॥4-5-6॥

ಈ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಧನುಸ್ಸುಳ್ಳ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭೀಮಾರ್ಜುನರಿಗೆ ಸಮಾನರಾದ ಶೂರ-ವೀರ ಸಾತ್ಯಕಿಯೂ, ವಿರಾಟನೂ, ಮಹಾರಥಿಯಾದ ದ್ರುಪದರಾಜನೂ, ಧೃಷ್ಟಕೇತು ಮತ್ತು ಚೇಕಿತಾನನು ಹಾಗೂ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಕಾಶಿರಾಜನೂ, ಪುರುಜಿತ್ತು, ಕುಂತಿಭೋಜನೂ, ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶೈಬ್ಯನೂ, ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಯುಧಾಮನ್ಯುವು, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಉತ್ತಮೌಜನು, ಸುಭದ್ರಾಪುತ್ರನಾದ ಅಭಿಮನ್ಯುವು ಹಾಗೂ ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಪುತ್ರರೂ - ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಮಹಾರಥಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥4-5-6॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅತ್ರ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ‘ಅತ್ರ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯುಧಿ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ಅತ್ರ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ಅನ್ವಯ ಮಾಡದೆ ‘ಭೀಮಾರ್ಜುನ ಸಮಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ಮಾಡಿರುವುದೇಕೆ?

ಉತ್ತರ - ‘ಯುಧಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ‘ಅತ್ರ’ ಎಂಬ ಪದದ ವಿಶೇಷ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಆಗ ಯುದ್ಧವೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಅದರ ಮೊದಲು ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದ ವರ್ಣನೆಯಾದ್ದರಿಂದ ‘ಅತ್ರ’ ಎಂಬ ಪದವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅದರೊಡನೆ ಯಾವ ವಿಶೇಷ್ಯದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ‘ಭೀಮಾರ್ಜುನ ಸಮಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ಯುಧಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅನ್ವಯ ಮಾಡಿ, ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಹಾರಥಿಕರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ ಅವರು ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ
ಮತ್ತು ಯುದ್ಧವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನರಿಗೆ ಸರಿ-ಸಮಾನರೆಂಬ ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯುಯುಧಾನ, ವಿರಾಟ, ದ್ರುಪದ, ಧೃಷ್ಟಕೇತು, ಚೇಕಿತಾನ, ಕಾಶಿರಾಜ, ಪುರುಜಿತ್ತು, ಕುಂತಿಭೋಜ, ಶೈಬ್ಯ, ಯುಧಾಮನ್ಯು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮೌಜ ಇವರುಗಳು ಯಾರು?

ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನ ಶಿಷ್ಯನಾದ ಸಾತ್ಯಕಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಸರೇ ಯುಯುಧಾನ ಎಂದಾಗಿತ್ತು (ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ-81/5-8). ಇವನು ಯಾದವ ವಂಶದ ರಾಜಾ ಶಿನಿಯ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದನು (ಮಹಾ-ದ್ರೋಣ-144/17-19). ಇವನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪರಮ ಸಹಚರನಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಬಹಳ ಬಲಶಾಲಿ ಹಾಗೂ ಅತಿರಥನಾಗಿದ್ದನು. ಇವನು ಮಹಾ ಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾಯದೇ ಯಾದವರ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು. ಯುಯುಧಾನನೆಂಬ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಯಾದವ ವಂಶದ ಯೋಧನೂ ಇದ್ದನು (ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ-152/6).

ವಿರಾಟನು ಮತ್ಸ್ಯದೇಶದ ಧಾರ್ಮಿಕ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು. ಪಾಂಡವರು ಒಂದು ವರ್ಷ ಇವನಲ್ಲಿಯೇ ಅಜ್ಞಾತವಾಸ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಅರ್ಜುನನ ಮಗ ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನೊಡನೆ ಇವನ ಮಗಳು ಉತ್ತರೆಯ ವಿವಾಹವಾಗಿತ್ತು. ಇವನು ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ, ಶ್ವೇತ ಮತ್ತು ಶಂಖ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮೂರೂ ಪುತ್ರರ ಸಹಿತ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು.

ದ್ರುಪದನು ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ರಾಜಾ ಪೃಷತ್ನ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದನು. ರಾಜಾ ಪೃಷತ್ ಮತ್ತು ಭರದ್ವಾಜ ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಮೈತ್ರಿಯಿತ್ತು. ದ್ರುಪದನೂ ಸಹ ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದಾಗ ಭರದ್ವಾಜಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದನು ಇದರಿಂದ ಭರದ್ವಾಜರ ಪುತ್ರನಾದ ದ್ರೋಣರೊಡನೆಯೂ ಇವನ ಸ್ನೇಹವಾಗಿತ್ತು. ಪೃಷತ್ತನ ಪರಲೋಕ ಗಮನದ ನಂತರ ದ್ರುಪದನು ರಾಜನಾದನು. ಆಗ ಒಂದು ದಿನ ದ್ರೋಣರು ಅವನಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮಿತ್ರನೆಂದು ಹೇಳಿದರು. ದ್ರುಪದನಿಗೆ ಈ ಮಾತು ಅನುಚಿತವೆನಿಸಿತು. ಆಗ ದ್ರೋಣರು ಮನದಲ್ಲಿ ಉದ್ವಿಗ್ನಗೊಂಡು ಹೊರಟು ಬಂದರು. ದ್ರೋಣರು ಕೌರವ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ವಿದ್ಯೆಯ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಗುರುದಕ್ಷಿಣೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮೂಲಕ ದ್ರುಪದನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ತಮ್ಮ ಅಪಮಾನದ ಸೇಡನ್ನು ತೀರಿಸಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಅವನ ಅರ್ಧರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದರು. ದ್ರುಪದನು ಮೇಲ್ಮೇಲೆ ದ್ರೋಣರನ್ನು
ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕ್ಷೋಭೆ ತುಂಬಿತ್ತು. ಅವನು ದ್ರೋಣರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತಹ ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ ಯಾಜ
ಮತ್ತು ಉಪಯಾಜ ಎಂಬ ಋಷಿಗಳ ಮೂಲಕ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದನು. ಅದೇ ಯಜ್ಞ-ವೇದಿಯಿಂದ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ ಹಾಗೂ ಕೃಷ್ಣೆಯರ ಪ್ರಾಕಟ್ಯವಾಯಿತು. ಇದೇ ಕೃಷ್ಣೆಯು ದ್ರೌಪದಿ ಅಥವಾ ಯಾಜ್ಞಸೇನಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು ಪಾಂಡವರು ಅವಳ ಜೊತೆಗೆ ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ರಾಜಾ ದ್ರುಪದನು ದೊಡ್ಡ ಶೂರ-ವೀರನೂ, ಮಹಾರಥಿಯೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣರ ಕೈಯಿಂದ ಇವನ ಮೃತ್ಯುವಾಯಿತು (ಮಹಾ-ದ್ರೋಣ-186).

ಧೃಷ್ಟಕೇತುವು ಚೇದಿದೇಶದ ರಾಜ ಶಿಶುಪಾಲನ ಮಗನಾಗಿದ್ದನು. ಇವನು ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣರ ಕೈಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು (ಮಹಾ - ದ್ರೋಣ- 125).

ಚೇಕಿತಾನನು ವೃಷ್ಣಿವಂಶದ ಯಾದವ (ಮಹಾ-ಭೀಷ್ಮ-84/20). ಮಹಾರಥೀ, ಯೋದ್ಧಾ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಶೂರ-ವೀರನಾಗಿದ್ದನು. ಪಾಂಡವರ ಏಳು ಅಕ್ಷೋಹಿಣಿ ಸೈನ್ಯದ ಏಳು ಸೇನಾಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಈತನೂ ಒಬ್ಬನಾಗಿದ್ದನು (ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ-151). ಇವನು ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು (ಮಹಾ-ಶಲ್ಯ-12).

ಕಾಶಿರಾಜನು ಕಾಶೀಯ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಬಹುದೊಡ್ಡ ವೀರ ಮತ್ತು ಮಹಾರಥಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಇವನ
ಹೆಸರು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಬಂದಿಲ್ಲ (ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ-171ರಲ್ಲಿ). ಕಾಶಿರಾಜನ ಹೆಸರು ಸೇನಾವಿಂದು ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ ಹಂತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ಣಪರ್ವ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಕಾಶಿರಾಜನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ವರ್ಣನೆ ಇದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಅವನ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಅಭಿಭೂ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪುರುಜಿತ್ ಮತ್ತು ಕುಂತಿಭೋಜ ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಕುಂತಿಯ ಸಹೋದರರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರಾದಿಗಳಿಗೆ ಸೋದರ ಮಾವರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು (ಮಹಾ-ಕರ್ಣ-6/22-23).

ಶೈಬ್ಯನು ಧರ್ಮರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಮಾವನಾಗಿದ್ದನು. ಇವನ ಮಗಳು ದೇವಿಕಾಳೊಡನೆ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ವಿವಾಹವಾಗಿತ್ತು (ಮಹಾ-ಆದಿ-95). ಇವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಹಳ ಬಲಶಾಲಿ ಮತ್ತು ವೀರಯೋಧನಾಗಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈತನನ್ನು ‘ನರಪುಂಗವ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಯುಧಾಮನ್ಯು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮೌಜ - ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಸಹೋದರರು ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶೀಯ ರಾಜಕುಮಾರರಾಗಿದ್ದರು (ಮಹಾ-ದ್ರೋಣ-130). ಮೊದಲು ಅರ್ಜುನನ ರಥದ ಚಕ್ರಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಇವರನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು (ಮಹಾ-ಭೀಷ್ಮ-15/19). ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಬಹುಪರಾಕ್ರಮಿ ಮತ್ತು ಬಲಸಂಪನ್ನರಾದ ವೀರರಾಗಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರೊಡನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ‘ವಿಕ್ರಾಂತ’ ಮತ್ತು ‘ವೀರ್ಯವಾನ್’ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಈ ಇಬ್ಬರೂ ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಕೊಂದುಹಾಕಿದನು. (ಮಹಾ-ಸೌಪ್ತಿಕ-8/34-37).

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಭಿಮನ್ಯು ಯಾರು?

ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ತಂಗಿಯಾದ ಸುಭದ್ರೆಯೊಡನೆ ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಆಕೆಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮನ್ಯು ಜನಿಸಿದ್ದನು. ಮತ್ಸ್ಯದೇಶದ ವಿರಾಟರಾಜನ ಮಗಳಾದ ಉತ್ತರೆಯೊಡನೆ ಇವನ ವಿವಾಹವಾಗಿತ್ತು ಈತನು ತನ್ನ ತಂದೆ ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನಿಂದ ಅಸ್ತ್ರಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಇವನು ಅಸಾಧಾರಣ ವೀರನಾಗಿದ್ದನು. ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಿನ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಚಕ್ರವ್ಯೂಹವನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಪಾಂಡವರ ಪಕ್ಷದ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ಭೀಮ, ನಕುಲ, ಸಹದೇವ, ವಿರಾಟ, ದ್ರುಪದ, ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನರಾದಿಯಾಗಿ ಯಾರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಜಯದ್ರಥನು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ಅರ್ಜುನನು ಬೇರೆ ಕಡೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದನು. ಆ ದಿನ ವೀರಯುವಕ ಅಭಿಮನ್ಯುವು ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಆ ವ್ಯೂಹವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಅದರಲ್ಲಿ ನುಗ್ಗಿದನು ಮತ್ತು ಅಸಂಖ್ಯಾತ ವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ತನ್ನ ಅಸಾಧಾರಣ ಶೌರ್ಯದ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟನು ದ್ರೋಣರು, ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರು, ಕರ್ಣ, ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ, ಬೃಹದ್ಬಲ ಮತ್ತು ಕೃತವರ್ಮಾ - ಈ ಆರು ಮಂದಿ ಮಹಾರಥಿಕರು ಸೇರಿ ಅನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕ ಇವನನ್ನು ಮುತ್ತಿದರು. ಅಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಈತನು ಒಂಟಿಯಾಗಿಯೇ ಅನೇಕ
ವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು. ಕೊನೆಗೆ ದುಃಶಾಸನನ ಮಗನು ಇವನ ತಲೆಗೆ ಬಹಳ ಜೋರಾಗಿ ಗದಾ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಅದರಿಂದ ಇವನ ಮರಣವಾಯಿತು.(ಮಹಾ- ದ್ರೋಣ-49). ರಾಜಾ ಪರೀಕ್ಷಿತನು ಇವನ ಮಗನಾಗಿದ್ದನು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಪುತ್ರರು ಯಾರು - ಯಾರು?

ಉತ್ತರ - ಪ್ರತಿವಿಂಧ್ಯ, ಸುತಸೋಮ, ಶ್ರುತಕರ್ಮಾ, ಶತಾನಿಕ ಮತ್ತು ಶ್ರುತಸೇನ ಈ ಐವರೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ಭೀಮ, ಅರ್ಜುನ, ನಕುಲ ಮತ್ತು ಸಹದೇವರ ಔರಸ ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವರು (ಮಹಾ-ಆದಿ-220/79-80). ಇವರನ್ನೂ ರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು (ಮಹಾ-ಸೌಪ್ತಿಕ 8).

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವೇ ಏವ ಮಹಾರಥಾಃ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿಯೇ ಹತ್ತುಸಾವಿರ ಧನುರ್ಧಾರೀ ಯೋಧರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಚಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರ ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ನಿಪುಣನಾದ ಆ ಅಸಾಧಾರಣ ವೀರನನ್ನು ಮಹಾರಥೀ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಏಕೋ ದಶಸಹಸ್ರಾಣಿ ಯೋಧಯೇದ್ಯಸ್ತು ಧನ್ವಿನಾಮ್ ।

ಶಸ್ತ್ರಶಾಸ್ತ್ರಪ್ರವೀಣಶ್ಚ ಮಹಾರಥ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ ॥

ದುರ್ಯೋಧನನು ಇಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ವೀರಯೋಧರೂ ಮಹಾರಥಿಕರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ - ಇದೇ ಭಾವದಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ-169-172ರಲ್ಲಿ). ಪ್ರಾಯಶಃ ಈ ಎಲ್ಲಾ ವೀರರ ಪರಾಕ್ರಮದ ವರ್ಣನೆಯು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಇವರನ್ನು ಅತಿರಥರು ಮತ್ತು ಮಹಾರಥರೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಅನೇಕ ಮಹಾರಥಿಗಳಿದ್ದರು. ಅವರ ಹೆಸರನ್ನೂ ಕೂಡ ಅಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವೇ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ಮಾತನ್ನು ಅವರೆಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಯೋಧರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ತಮ್ಮ ಸೇನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಯೋಧರನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಆಚಾರ್ಯ ದ್ರೋಣರನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ಅಸ್ಮಾಕಂ ತು ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಯೇ ತಾನ್ನಿಬೋಧ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ ।

ನಾಯಕಾ ಮಮ ಸೈನ್ಯಸ್ಯ ಸಂಜ್ಞಾರ್ಥಂ ತಾನ್ ಬ್ರವೀಮಿ ತೇ ॥

ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ - ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ಅಸ್ಮಾಕಮ್ - ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ತು - ಕೂಡ, ಯೇ - ಯಾರು,
ವಿಶಿಷ್ಟಾಃ - ಪ್ರಧಾನರಾದವರು, (ಸಂತಿ) - ಇದ್ದಾರೆಯೋ, ತಾನ್ - ಅವರನ್ನು (ನೀವು), ನಿಬೋಧ - ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿರಿ,
ತೇ - ತಮ್ಮ, ಸಂಜ್ಞಾರ್ಥಮ್ - ತಿಳಿವಳಿಕೆಗಾಗಿ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಸೈನ್ಯಸ್ಯ - ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ (ಯಾವ-ಯಾವ),
ನಾಯಕಾಃ - ಸೇನಾಪತಿಗಳಿದ್ದಾರೋ, ತಾನ್ - ಅವರನ್ನು, ಬ್ರವೀಮಿ - ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 7 ॥

ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠರೇ! ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಯಾವ ಪ್ರಧಾನರಾದ ಯೋಧರಿದ್ದಾರೆಯೋ ಅವರನ್ನು ನೀವು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿರಿ. ತಮ್ಮ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗಾಗಿ ನನ್ನ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾರು-ಯಾರು ಸೇನಾಪತಿಗಳಿದ್ದಾರೋ ಅವರನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ ॥ 7 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತು’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಮತ್ತು ‘ಅಸ್ಮಾಕಮ್’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗ ಗೈದು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಹ’ ಎಂಬರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ; ‘ಅಸ್ಮಾಕಮ್’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ಇದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ - ಕೇವಲ ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಅಲ್ಲ ನಮ್ಮ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಅನೇಕ ಮಹಾನ್ ಶೂರವೀರರಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ದುರ್ಯೋಧನನು ಹೇಳಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಶಿಷ್ಟಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಾರನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಡಲಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ‘ನಿಬೋಧ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ದುರ್ಯೋಧನನು ‘ವಿಶಿಷ್ಟಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಯಾರು ಅವರ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವೀರ, ಧೀರ,
ಬಲಶಾಲಿ, ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಸಾಹಸಿ, ಪರಾಕ್ರಮಿ, ತೇಜಸ್ವಿ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯಾ ವಿಶಾರದರಾದ ಪುರುಷರಿದ್ದರೋ ಅವರನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ‘ನಿಬೋಧ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ತನ್ನ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಅಂತಹ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಶೂರವೀರರಿಗೇನೂ ಕೊರತೆಯಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ನಾನು ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಆರಿಸಿದ ವೀರರ ಹೆಸರು
ಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ವಿಶೇಷ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ತಾವು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳಿರಿ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಪ್ರಧಾನ ವೀರರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವೀರರ ಸಹಿತ ಅವರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ಭವಾನ್ ಭೀಷ್ಮಶ್ಚ ಕರ್ಣಶ್ಚ ಕೃಪಶ್ಚ ಸಮಿತಿಂಜಯಃ ।

ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ ವಿಕರ್ಣಶ್ಚ ಸೌಮದತ್ತಿಸ್ತಥೈವ ಚ ॥

ಭವಾನ್ - ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಾದ ನೀವು, ಚ - ಮತ್ತು, ಭೀಷ್ಮಃ - ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಕರ್ಣಃ - ಕರ್ಣನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಮಿತಿಂಜಯಃ - ಸಂಗ್ರಾಮವಿಜಯಿಯಾದ, ಕೃಪಃ - ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರು, ಚ - ಹಾಗೂ, ತಥಾ, ಏವ - ಹಾಗೆಯೇ, ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ - ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು, ವಿಕರ್ಣಃ - ವಿಕರ್ಣನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸೌಮದತ್ತಿ - ಸೋಮದತ್ತನ ಪುತ್ರ ಭೂರಿಶ್ರವನು ॥ 8 ॥

ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಾದ ನೀವು ಮತ್ತು ಪಿತಾಮಹರಾದ ಭೀಷ್ಮರು ಹಾಗೂ ಕರ್ಣನು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಾಮ ವಿಜಯಿಯಾದ ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರು, ಅಂತೆಯೇ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು, ವಿಕರ್ಣನು ಮತ್ತು ಸೋಮದತ್ತನ ಪುತ್ರನಾದ ಭೂರಿಶ್ರವನು - ॥ 8 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಯಾರು? ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನು ಸಮಸ್ತ ವೀರರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ‘ನೀವು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು?

ಉತ್ತರ - ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು ಮಹರ್ಷಿ ಭರದ್ವಾಜರ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು ಮಹರ್ಷಿ ಅಗ್ನಿವೇಶ್ಯರಿಂದ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಪರಶುರಾಮರಿಂದ ರಹಸ್ಯ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು ಇವರು ವೇದ - ವೇದಾಂಗಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರೂ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಗಳೂ, ಧನುರ್ವೇದ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ವಿದ್ಯೆಗಳ ಅತ್ಯಂತ ಮರ್ಮಜ್ಞರೂ, ಅನುಭವಿಗಳೂ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧಕಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿತಾಂತ ನಿಪುಣರೂ ಮತ್ತು ಪರಮ ಸಾಹಸೀ ಅತಿರಥೀ ವೀರರಾಗಿದ್ದರು. ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರ, ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ವಿಚಿತ್ರ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವದನ್ನು ಇವರು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು. ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇವರು ತಮ್ಮ ಪೂರ್ಣ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಹೋರಾಡುವಾಗ ಯಾರೂ ಸಹ ಇವರನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಶರದ್ವಾನ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಕನ್ಯೆ ಕೃಪಿಯೊಡನೆ ಇವರ ವಿವಾಹವು ಆಗಿತ್ತು. ಇವರ ಮಗನೇ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು. ರಾಜಾ ದ್ರುಪದನಿಗೆ ಇವರು ಬಾಲ್ಯಸ್ನೇಹಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಒಂದು ಬಾರಿ ಇವರು ದ್ರುಪದನಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಿಯಮಿತ್ರನೆಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಐಶ್ವರ್ಯಮದದಿಂದ ದ್ರುಪದನು ಇವರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದನು - ‘‘ನನ್ನಂತಹ ಐಶ್ವರ್ಯ ಸಂಪನ್ನ ರಾಜನೊಡನೆ ನಿನ್ನಂತಹ ನಿರ್ಧನ, ದರಿದ್ರ ಮನುಷ್ಯನ ಮಿತ್ರತೆಯು
ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸಹ ಆಗಲಾರದು ;’’ ದ್ರುಪದನ ಈ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಇವರಿಗೆ ಬಹಳವಾಗಿ ಮರ್ಮವೇದನೆ ಯಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವರು ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಬಂದು ತಮ್ಮ ಭಾವಮೈದುನ ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರೊಡನೆ ಇರಲು ತೊಡಗಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ ಪಿತಾಮಹರ ಪರಿಚಯವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇವರು ಪಾಂಡವರ ಮತ್ತು ಕೌರವರ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ನಿಯುಕ್ತ ರಾದರು. ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮುಗಿದ ನಂತರ ಗುರುದಕ್ಷಿಣೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ರಾಜಾ ದ್ರುಪದನನ್ನು ಸೆರೆ ಹಿಡಿದು ತರುವಂತೆ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ವೀರವರ ಅರ್ಜುನನೇ ಗುರುಗಳ ಈ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ದ್ರುಪದನನ್ನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿ ಸಜೀವ ಸಹಿತ ಹಿಡಿದು ತಂದನು. ದ್ರೋಣರು ದ್ರುಪದನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟರು, ಆದರೆ ಭಾಗೀರಥಿಯ ಉತ್ತರಭಾಗದ ಅವನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. ಮಹಾಭಾರತಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇವರು ಐದು ದಿನಗಳ ವರೆಗೆ ಸೇನಾಪತಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದು ಬಹಳ ಘೋರವಾದ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರು. ಕೊನೆಗೆ ತಮ್ಮ ಮಗ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ
ಮರಣದ ಭ್ರಮಾತ್ಮಕ ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಇವರು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಥರಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಇವರು ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಇಡೀ ನಭೋ ಮಂಡಲವೆಲ್ಲಾ ತೇಜೋರಾಶಿಯಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇವರ ಜ್ಯೋತಿರ್ಮಯ ಸ್ವರೂಪದ ತೇಜಸ್ಸು ಹರಡಿತು. ಇದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು ಹರಿತವಾದ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಇವರ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದನು.

ಇಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ‘ನೀವು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಇವರನ್ನು ಲಕ್ಷಿಸಿದುದು ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಿಂದ
ದ್ರೋಣರು ತುಂಬಾ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ನನ್ನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವರು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. ವಿದ್ಯಾ ಗುರುಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆದರಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಸರ್ವ ಪ್ರಥಮ ‘ನೀವು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಇವರನ್ನು ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡದ್ದು ಯುಕ್ತಿ ಸಂಗತವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭೀಷ್ಮರು ಯಾರು?

ಉತ್ತರ - ಭೀಷ್ಮರು ರಾಜಾ ಶಾಂತನುವಿನ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದರು. ಭಾಗೀರಥೀ ಗಂಗೆಯಿಂದ ಇವರ ಜನ್ಮವಾಗಿತ್ತು. ಇವರು
‘ದ್ಯೋ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಒಂಭತ್ತನೇ ವಸುವಿನ ಅವತಾರವಾಗಿದ್ದರು (ಮಹಾ - ಶಾಂತಿ - 50/26). ಇವರ ಮೊದಲ ಹೆಸರು ದೇವವ್ರತವೆಂದಿತ್ತು. ಇವರು ಸತ್ಯವತಿಯೊಡನೆ ತಮ್ಮ ತಂದೆಯ ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ
ಸತ್ಯವತಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ತುಂಬು ಯೌವನದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ವತಃ ಜೀವನ ಪರ್ಯಂತ ಎಂದಿಗೂ
ವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದಿರುವ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯಪದವಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಭೀಷಣ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು; ಈ ಭೀಷಣ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದಾಗಿ ಇವರ ಹೆಸರು ಭೀಷ್ಮ ಎಂದಾಯಿತು. ತಂದೆಯ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಇವರು ಪ್ರಾಯಶಃ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರ ಪರಮಲೋಭಮಯವಾದ ಸ್ತ್ರೀಸುಖ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಸುಖಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಟ್ಟರು. ಇದರಿಂದ ಪರಮ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಇವರ ತಂದೆ ಶಾಂತನು ಇವರಿಗೆ ‘ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮೃತ್ಯುವೂ ಸಹ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾರದು’ ಎಂಬ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು.
ಇವರು ಬಾಲಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ, ಅತ್ಯಂತ ತೇಜಸ್ವೀ, ಶಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಪೂರ್ಣ ಪಾರಂಗತರು ಮತ್ತು ಅನುಭವೀ ಮಹಾನ್ ಜ್ಞಾನೀ, ಮಹಾವೀರ ಹಾಗೂ ದೃಢನಿಶ್ಚಯೀ ಮಹಾಪುರುಷರಾಗಿದ್ದರು. ಇವರಲ್ಲಿ ಶೌರ್ಯ, ವೀರ್ಯ,
ತ್ಯಾಗ, ಸಹಿಷ್ಣುತೆ, ಕ್ಷಮೆ, ದಯೆ, ಶಮ, ದಮ, ಸತ್ಯ, ಅಹಿಂಸಾ, ಸಂತೋಷ, ಶಾಂತಿ, ಬಲ, ತೇಜಸ್ಸು, ನ್ಯಾಯಪ್ರಿಯತೆ,
ನಮ್ರತೆ, ಉದಾರತೆ, ಲೋಕಪ್ರಿಯತೆ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದಿತ್ವ, ಸಾಹಸ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ವಿರತಿ, ಜ್ಞಾನ, ವಿಜ್ಞಾನ, ಮಾತಾ-ಪಿತೃಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಗುರುಸೇವೆ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲಾ ಸದ್ಗುಣಗಳೂ ಪೂರ್ಣರೂಪದಿಂದ ವಿಕಸಿತವಾಗಿದ್ದವು. ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಇವರ ಜೀವನವು ಓತಪ್ರೋತವಾಗಿತ್ತು. ಇವರು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಲ್ಲವರು ಮತ್ತು ಅವನ ಏಕನಿಷ್ಠ ಪೂರ್ಣ ಶ್ರದ್ಧಾಸಂಪನ್ನರು ಮತ್ತು ಪರಮ ಪ್ರೇಮಿಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಮಹಾಭಾರತಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇವರಿಗೆ ಸರಿಸಮಾನನಾದ ಬೇರೊಬ್ಬ ಯಾವ ವೀರನೂ ಕೂಡ ಇರಲಿಲ್ಲ - ‘ನಾನು ಪಾಂಡವರೈವರನ್ನೂ ಎಂದಿಗೂ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಪ್ರತಿದಿನ ಹತ್ತುಸಾವಿರ ಯೋಧರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿರುವೆನು’ ಎಂದು ಇವರು ದುರ್ಯೋಧನನ ಎದುರಿಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದರು
(ಮಹಾ-ಉದ್ಯೋಗ - 156/21). ಇವರು ಕೌರವರ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಪತಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದು ಹತ್ತು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಘೋರಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು. ಅನಂತರ ಶರಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿಕೊಂಡೇ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮಹಾನ್ ಜ್ಞಾನೋಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಉತ್ತರಾಯಣ ಬಂದ ನಂತರ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಣನು ಯಾರು?

ಉತ್ತರ - ಕರ್ಣನು ಕುಂತಿಯ ಮಗನಾಗಿದ್ದನು. ಸೂರ್ಯ ದೇವರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಕುಂತಿಯ ಕನ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇವನ ಜನ್ಮವಾಗಿತ್ತು. ಕುಂತಿಯು ಇವನನ್ನು ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ನದಿಯಲ್ಲಿ ತೇಲಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಳು. ಆದರೆ ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ಇವನ ಮೃತ್ಯುವಾಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ತೇಲುತ್ತಾ ಆ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯು ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಅಧಿರಥ ಹೆಸರಿನ ಸೂತನು ಇವನನ್ನು ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು, ಅವನ ಹೆಂಡತಿ ರಾಧೆಯು ಇವನ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡಿದಳು. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಅವರ ಮಗನೆಂದೇ ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟನು. ಕವಚ ಮತ್ತು ಕುಂಡಲರೂಪೀ ಧನದ ಜೊತೆಗೇ ಇವನ ಜನನವಾಗಿತ್ತು. ಅದರಿಂದ ಅಧಿರಥನು ಇವನಿಗೆ ‘ವಸುಷೇಣ’ ಎಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟಿದ್ದನು. ಇವನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಿಂದ ಮತ್ತು ಪರಶುರಾಮರಿಂದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು ಕಲಿತಿದ್ದನು. ಇವನು ಶಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರ ಈ ಎರಡರಲ್ಲೂ ದೊಡ್ಡ ಪಂಡಿತ ಮತ್ತು ಅನುಭವಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಇವನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಮಾನನಾಗಿದ್ದನು. ದುರ್ಯೋಧನನೊಡನೆ ಈತನಿಗೆ ಅಪಾರ ಮೈತ್ರಿ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನು ಇವನನ್ನು ಅಂಗ ದೇಶದ ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಕರ್ಣನು ತನು-ಮನದಿಂದ ಯಾವಾಗಲೂ ಅವನ ಹಿತಚಿಂತನೆಯಲ್ಲೇ ನಿರತನಾಗಿದ್ದನು. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆಂದರೆ ತಾಯಿ ಕುಂತಿ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ತಿಳಿಸಿದಾಗ್ಯೂ ಕೂಡ ಇವನು ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪಾಂಡವರ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇವನ ದಾನಶೀಲತೆ ಅದ್ವಿತೀಯವಾಗಿತ್ತು. ಇವನು ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಸೂರ್ಯದೇವರ ಉಪಾಸನೆ ಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾರೇ ಏನು ಕೇಳಿದರೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಒಂದು ದಿನ ದೇವೇಂದ್ರನು ಅರ್ಜುನನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವೇಷಧರಿಸಿ ಇವನ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾದ ಕವಚ-ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡನು. ಇವನು ಬಹು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಕವಚ-ಕುಂಡಲಗಳನ್ನು ಕಳಚಿ ಕೊಟ್ಟೇಬಿಟ್ಟನು. ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಇಂದ್ರನು ಇವನಿಗೆ ಒಂದು ‘ವೀರಘಾತಿನಿ’ ಎಂಬ ಅಮೋಘವಾದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಕರ್ಣನು ಯುದ್ಧಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ಮೂಲಕವೇ ಭೀಮಸೇನನ ವೀರ ಪುತ್ರನಾದ ಘಟೋತ್ಕಚನನ್ನು ವಧಿಸಿದ್ದನು. ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ನಂತರ ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎರಡು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿದ್ದು ಇವನು ಅರ್ಜುನನ ಕೈಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರು ಯಾರು?

ಉತ್ತರ - ಇವರು ಗೌತಮ ವಂಶದ ಮಹರ್ಷಿ ಶರದ್ವಾನರ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮರ್ಮಜ್ಞರೂ ಮತ್ತು ಅನುಭವಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಸಹೋದರಿಯ ಹೆಸರು ಕೃಪಿ ಎಂದಿತ್ತು. ಶಾಂತನು ಮಹಾರಾಜನು ಕೃಪೆಮಾಡಿ ಇವರನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವರ ಹೆಸರು ಕೃಪ ಮತ್ತು ಇವರ ಸಹೋದರಿಯ ಹೆಸರು ಕೃಪಿ ಎಂದಾಯ್ತು. ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರು ವೇದಶಾಸ ಬಲ್ಲವರೂ, ಧರ್ಮಾತ್ಮರೂ ಹಾಗೂ ಸದ್ಗುಣ ಸಂಪನ್ನ ಸದಾಚಾರೀ ಪುರುಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಕೌರವ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಯಾದವರಿಗೆ ಧನುರ್ವಿದ್ಯಾ ಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಮಸ್ತ ಕೌರವರ ವಂಶನಾಶವಾದ ಮೇಲೂ ಸಹ ಇವರು ಜೀವಿಸಿದ್ದರು. ಇವರು ಪರೀಕ್ಷಿತನಿಗೆ ಅಸ್ತ್ರ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿಸಿದರು. ಇವರು ಬಹಳ ವೀರರು ಮತ್ತು ಎದುರು ಪಕ್ಷದವರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇವರ ಹೆಸರಿನೊಡನೆ ‘ಸಮಿತಿಂಜಯಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಯಾರು?

ಉತ್ತರ - ಅಶ್ವತ್ಥಾಮರು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಪುತ್ರರು. ಇವರು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ನಿಪುಣರೂ ಯುದ್ಧಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೀಣರೂ, ಬಹುದೊಡ್ಡ ಶೂರ ವೀರ ಮಹಾರಥಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರೂ ಸಹ ತಮ್ಮ ತಂದೆ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿತಿದ್ದರು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ವಿಕರ್ಣನು ಯಾರು?

ಉತ್ತರ - ದುರ್ಯೋಧನಾದಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ನೂರು ಮಂದಿ ಪುತ್ರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನ ಹೆಸರು ವಿಕರ್ಣ ಎಂದಿತ್ತು. ಇವನು ಬಹಳ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ವೀರನೂ ಮಹಾರಥಿಯೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಕೌರವರ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪೀಡಿತಳಾಗಿದ್ದ ದ್ರೌಪದಿಯು ‘ನಾನು ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವಳೇ ಅಥವಾ ಅಲ್ಲವೇ?’ ಎಂದು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ವಿದುರನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ಸಭಾಸದರೆಲ್ಲರೂ ಸುಮ್ಮನಿದ್ದರು. ಆಗ ವಿಕರ್ಣನೊಬ್ಬನೇ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ನಿಂತು ‘‘ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡದಿರುವುದು ಬಹಳ ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ. ದ್ರೌಪದಿಯು ನಮ್ಮವರಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟವಳಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ’’ ಎಂದು ಬಹು ತೀವ್ರವಾದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಕ್ಕನುಕೂಲವಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದನು. (ಮಹಾ - ಸಭಾ - 67/18-25).

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸೌಮದತ್ತಿಯು ಯಾರು?

ಉತ್ತರ - ಸೋಮದತ್ತನ ಮಗ ಭೂರಿಶ್ರವನನ್ನು ‘ಸೌಮದತ್ತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವನು ಶಾಂತನುವಿನ ಅಣ್ಣ ಬಾಹ್ಲೀಕನ ಮೊಮ್ಮಗನಾಗಿದ್ದನು. ಇವನು ಬಹಳ ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ, ಯುದ್ಧ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲನು ಮತ್ತು ಶೂರ ವೀರಮಹಾರಥಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಇವನು ಹೆಚ್ಚಾದ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳುಳ್ಳ ಅನೇಕ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು. ಇವನು ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾತ್ಯಕಿಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಥಾ’ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ ಈ ಎರಡು ಅವ್ಯಯ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ, ವಿಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಭೂರಿಶ್ರವ ಇವರುಗಳೂ ಸಹ ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರಂತೆಯೇ ಸಂಗ್ರಾಮ ವಿಜಯಿ ಗಳಾಗಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನೂ ಈ ಎರಡು ಅವ್ಯಯಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಅನ್ಯೇ ಚ ಬಹವಃ ಶೂರಾ ಮದರ್ಥೇ ತ್ಯಕ್ತಜೀವಿತಾಃ ।

ನಾನಾಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹರಣಾಃ ಸರ್ವೇ ಯುದ್ಧವಿಶಾರದಾಃ ॥

ಅನ್ಯೇ - ಬೇರೆಯವರೂ, ಚ - ಕೂಡ, ಮದರ್ಥೇ - ನನಗೋಸ್ಕರವಾಗಿ, ತ್ಯಕ್ತಜೀವಿತಾಃ - ಜೀವನದ ಆಸೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿರುವ, ಬಹವಃ - ಅನೇಕರಾದ, ಶೂರಾ - ಶೂರ-ವೀರರು, ನಾನಾಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹರಣಾಃ - ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತರಾದ (ಮತ್ತು), ಸರ್ವೇ - ಎಲ್ಲರೂ, ಯುದ್ಧವಿಶಾರದಾಃ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು,
(ಸಂತಿ) - ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 9 ॥

ಬೇರೆಯವರೂ ಕೂಡ ನನಗೋಸ್ಕರ ಜೀವನದ ಆಸೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿರುವ ಅನೇಕರಾದ ಶೂರವೀರರು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸುಸಜ್ಜಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 9 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಶಲ್ಯ, ಬಾಹ್ಲೀಕ, ಭಗದತ್ತ, ಕೃತವರ್ಮಾ ಮತ್ತು ಜಯದ್ರಥ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾರಥಿಕರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವರೆಲ್ಲರ ಕಡೆ ಸಂಜ್ಞೆಮಾಡಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ನನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಯಾವ
ಯಾವ ಶೂರ ವೀರರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿಸಿದೆನೋ ಅವರಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಕೂಡ ಯೋಧರಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ
ಖಡ್ಗ, ಗದೆ, ತ್ರಿಶೂಲ ಮುಂತಾದ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಬಾಣ, ಭರ್ಜಿ ಮುಂತಾದ ಎಸೆಯ
ಬಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಸಜ್ಜಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕುಶಲ ಮಹಾರಥಿ ಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ನನಗೋಸ್ಕರ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧರಿದ್ದಾರೆ. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸಾಯುವ ವರೆಗೂ ನನ್ನ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವರೆಂದು ತಾವು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಿರಿ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ತನ್ನ ಮಹಾರಥಿಕರಾದ ಯೋಧರ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿ ಈಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳ ತುಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ನಮ್ಮ ಸೇನೆಯು ಪಾಂಡವರ ಸೈನ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮವಾದುದೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ಅಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ತದಸ್ಮಾಕಂ ಬಲಂ ಭೀಷ್ಮಾಭಿರಕ್ಷಿತಮ್ ।

ಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ತ್ವಿದಮೇತೇಷಾಂ ಬಲಂ ಭೀಮಾಭಿರಕ್ಷಿತಮ್ ॥

ಭೀಷ್ಮಾಭಿರಕ್ಷಿತಮ್ - ಭೀಷ್ಮ ಪಿತಾಮಹರ ಮೂಲಕ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ಅಸ್ಮಾಕಮ್ - ನಮ್ಮ, ತತ್ - ಆ, ಬಲಮ್ - ಸೇನೆಯು, ಅಪರ್ಯಾಪ್ತಮ್ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅಜೇಯವಾಗಿದೆ, ತು - ಮತ್ತು, ಭೀಮಾಭಿರಕ್ಷಿತಮ್ - ಭೀಮನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ, ಏತೇಷಾಮ್ - ಈ ಜನರುಗಳ, ಇದಮ್ - ಈ, ಬಲಮ್ - ಸೇನೆಯು, ಪರ್ಯಾಪ್ತಮ್ - ಗೆಲ್ಲಲು ಸುಗಮವಾಗಿದೆ. ॥10 ॥

ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರ ಮೂಲಕ ರಕ್ಷಿತವಾದ ನಮ್ಮ ಆ ಸೈನ್ಯವು ಅಪರಿಮಿತವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅಜೇಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭೀಮನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುವ ಇವರುಗಳ ಈ ಸೈನ್ಯವು ಪರಿಮಿತ ಅರ್ಥಾತ್ ಗೆಲ್ಲಲು ಸುಗಮವಾಗಿದೆ. ॥ 10 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಭೀಷ್ಮ ಪಿತಾಮಹರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುವ ಮತ್ತು ಅಪರ್ಯಾಪ್ತವೆಂದು
ತಿಳಿಸಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಸಕಾರಣವಾಗಿ ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಮ್ಮ
ಸೇನೆಯು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅನೇಕ ಮಹಾರಥಿಗಳಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಶುರಾಮರಂತಹ ಯುದ್ಧ ವೀರರನ್ನೂ ಕೂಡ ಎದುರಿಸುವಂತಹ ಭೂಮಂಡಲದ ಅದ್ವಿತೀಯ ವೀರ ಭೀಷ್ಮ ಪಿತಾಮಹರಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ
ಹಾಗೂ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಗಿಂತ ನಾಲ್ಕು ಅಕ್ಷೋಹಿಣಿ ಅಧಿಕವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ
ವಿಜಯ ಪಡೆಯವುದು ಯಾರಿಗೂ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ. ಅದು ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಅಪರ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ - ಆವಶ್ಯಕತೆಗಿಂತಲೂ ಎಷ್ಟೋ ಹೆಚ್ಚು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅಜೇಯವಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದ ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವದ ಐವತ್ತೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮುಂದೆ ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿರುವಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಪ್ರಾಯಶಃ ಇದೇ ಮಹಾರಥಿಕರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿ ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮರಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅದರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟ ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ -

ಗುಣಹೀನಂ ಪರೇಷಾಂ ಚ ಬಹು ಪಶ್ಯಾಮಿ ಭಾರತ । >

ಗುಣೋದಯಂ ಬಹುಗುಣಮಾತ್ಮನಶ್ಚ ವಿಶಾಂಪತೇ ॥

(ಮಹಾ - ಉದ್ಯೋಗ - 55/67)

‘ಹೇ ಭರತವಂಶಿ ರಾಜನೇ! ನಾನು ವಿಪಕ್ಷದ ಸೇನೆಯನ್ನು ಅಧಿಕಾಂಶದಲ್ಲಿ ಗುಣಹೀನವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬಹಳ ಗುಣಸಂಪನ್ನವಾಗಿ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳನ್ನು ಉದಯ ಮಾಡುವುದೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ.’ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಸೋಲಿಗೆ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇಲ್ಲ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭೀಷ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಕೂಡಾ ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಮುಂದೆ ಪುನಃ ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನ ಗೀತೆಯ ಶ್ಲೋಕವನ್ನೇ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿದ್ದಾನೆ (ಮಹಾ - ಭೀಷ್ಮ - 51/6) ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟರವರೆಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆಂದರೆ -

ಏಕೈಕಶಃ ಸಮರ್ಥಾ ಹಿ ಯೂಯಂ ಸರ್ವೇ ಮಹಾರಥಾಃ ।>

ಪಾಂಡುಪುತ್ರಾನ್ ರಣೇ ಹಂತುಂ ಸಸೈನ್ಯಾನ್ ಕಿಮು ಸಂಹತಾಃ ॥

(ಭೀಷ್ಮ - 51/5)

‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿಯೇ ಪಾಂಡವರನ್ನು ಸೈನ್ಯ ಸಹಿತವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳ ನಿಮ್ಮಂತಹ ಮಹಾರಥಿ ಕರು ಇರುವಲ್ಲಿ; ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಅವರನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದರೆ ಇದರಲ್ಲಾದರೋ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?’

ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪರ್ಯಾಪ್ತ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಮಹತ್ವವನ್ನೇ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಯೋಧರನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮೇಲಿನ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಹೀಗಾಗುವುದೂ ಉಚಿತ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಸಂಗಿಕವೂ ಆಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯನ್ನು ಭೀಮನಿಂದ ರಕ್ಷಿತ ಮತ್ತು ಪರ್ಯಾಪ್ತವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅವರ ಸೇನೆಯ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಹೇಳುವುದೇನೆಂದರೆ - ನಮ್ಮ ಸೇನೆಯ ಸಂರಕ್ಷಕರಾಗಿ ಭೀಷ್ಮರಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ಸೈನ್ಯದ ಸಂರಕ್ಷನಾಗಿ ಭೀಮನಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಶಾರೀರಿಕವಾಗಿ ಬಲವಂತನಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ಭೀಷ್ಮರ ತುಲನೆಯಲ್ಲಿ ಬರಲಾರನು ಯುದ್ಧ ಕಲಾಕುಶಲರೂ, ಶಸ್ತ್ರ - ಶಾಸ್ತ್ರನಿಪುಣರೂ, ಪರಮ ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿ ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರೆಲ್ಲಿ! ಮತ್ತು ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೌಶಲವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥೂಲಬುದ್ಧಿಯ ಭೀಮನೆಲ್ಲಿ! ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಸೇನೆಯು ಪರ್ಯಾಪ್ತ - ಪರಿಮಿತ ಶಕ್ತಿಯುತವಾದದ್ದು. ನಾವುಗಳು ಅದರ ಮೇಲೆ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲೆವು.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭೀಷ್ಮರಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಿತವಾದ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಅಜೇಯ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ದುರ್ಯೋಧನನು ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಂತೆ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರೇ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಮಹಾರಥಿಕರನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ಅಯನೇಷು ಚ ಸರ್ವೇಷು ಯಥಾಭಾಗಮವಸ್ಥಿತಾಃ ।

ಭೀಷ್ಮಮೇವಾಭಿರಕ್ಷಂತು ಭವಂತಃ ಸರ್ವ ಏವ ಹಿ ॥

ಚ - ಆದ್ದರಿಂದ, ಸರ್ವೇಷು - ಎಲ್ಲಾ, ಅಯನೇಷು - ವ್ಯೂಹದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ, ಯಥಾಭಾಗಮ್ - ನಿಮ್ಮ ನಿಮ್ಮ ಜಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ಅವಸ್ಥಿತಾಃ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತ, ಭವಂತಃ - ನೀವುಗಳು, ಸರ್ವೇ ಏವ - ಎಲ್ಲರೂ, ಹಿ - ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ, ಭೀಷ್ಮಮ್, ಏವ - ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರನ್ನೇ, ಅಭಿರಕ್ಷಂತು - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿರಿ. ॥ 11 ॥

ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ವ್ಯೂಹದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ನಿಮ್ಮ ಜಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನಿಸ್ಸಂದೇಹರಾಗಿ ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರನ್ನೇ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿರಿ. ॥ 11 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ತಮ್ಮ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ದುರ್ಯೋಧನನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದನು. ಆದರೂ ಭೀಷ್ಮರು - ‘ದ್ರುಪದನ ಮಗ ಶಿಖಂಡಿಯು ಮೊದಲು ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿದ್ದು, ನಂತರ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ ; ಸ್ತ್ರೀ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಈಗಲೂ ಸ್ತ್ರೀ ಎಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ ; ಸ್ತ್ರೀಜಾತಿಯ ಮೇಲೆ ವೀರಪುರುಷರು ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಎದುರಿಗೆ ಬಂದರೆ ನಾನು ಅವನ ಮೇಲೆ ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರು. ಆದುದರಿಂದ ಸೈನ್ಯವೆಲ್ಲಾ ಒಂದು ಕಡೆ ಸೇರಿದ ನಂತರ ದುರ್ಯೋಧನನು ಮೊದಲೇ
ಎಲ್ಲಾ ಯೋಧರ ಸಹಿತ ದುಶ್ಶಾಸನನಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಕೊಡುತ್ತಾ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದನು (ಮಹಾ - ಭೀಷ್ಮ - 15/14-20). ಇಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಅದೇ ಭಯದ ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಪ್ರಮುಖ ಮಹಾರಥಿಕರನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ನೀವುಗಳು ನಿಯುಕ್ತಿಗೊಂಡಿರುವ ವ್ಯೂಹದ್ವಾರದ ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದೃಢತೆಯಿಂದ ನಿಂತಿರಬೇಕು. ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ವ್ಯೂಹದ್ವಾರದ ಮೂಲಕ ಆ ಶಿಖಂಡಿಯು ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಬಂದು ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರ ಹತ್ತಿರ ಬರದಂತೆ ಪೂರ್ಣ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ವಹಿಸಬೇಕು. ಎದುರಿಗೆ ಬಂದ ಕೂಡಲೇ ಶಿಖಂಡಿಯನ್ನು ಹೊಡೆದು ಓಡಿಸಿ ಬಿಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಮಹಾರಥರು ಸಿದ್ಧರಾಗಿರಿ. ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಶಿಖಂಡಿಯಿಂದ ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಪಾರುಮಾಡಿದರೆ ಮತ್ತೆ ನಮಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಭಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಮಹಾ ರಥಿಕರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದು ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರಿಗೆ ಬಹಳ ಸುಲಭದ ಮಾತಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ದುರ್ಯೋಧನನ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಮಹಾರಥಿಕರನ್ನು, ವಿಶೇಷ ರೂಪದಿಂದ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಸಂಜಯನು ನಂತರದ ಘಟನೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ತಸ್ಯ ಸಂಜನಯನ್ಹರ್ಷಂ ಕುರುವೃದ್ಧಃ ಪಿತಾಮಹಃ ।

ಸಿಂಹನಾದಂ ವಿನದ್ಯೋಚ್ಚೈಃ ಶಂಖಂ ದಧ್ಮೌ ಪ್ರತಾಪವಾನ್ ॥

ಕುರುವೃದ್ಧಃ - ಕೌರವರಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧರಾದ, ಪ್ರತಾಪವಾನ್ - ಬಹಳ ಪ್ರತಾಪಿಯಾದ, ಪಿತಾಮಹಃ - ಪಿತಾಮಹರಾದ
ಭೀಷ್ಮರು, ತಸ್ಯ - ಆ (ದುರ್ಯೋಧನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ), ಹರ್ಷಮ್ - ಹರ್ಷವನ್ನು, ಸಂಜನಯನ್ - ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತ,
ಉಚ್ಚೈಃ - ಉಚ್ಚಸ್ವರದಲ್ಲಿ, ಸಿಂಹನಾದಮ್ - ಸಿಂಹದ ಗರ್ಜನೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ, ವಿನದ್ಯ - ಗರ್ಜಿಸಿ, ಶಂಖಮ್ - ಶಂಖವನ್ನು, ದಧ್ಮೌ - ಊದಿದರು. ॥ 12 ॥

ಕೌರವರಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧರಾದ, ಬಹಳ ಪ್ರತಾಪಿಯಾದ ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ಆ ದುರ್ಯೋಧನನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತ ಉಚ್ಚಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಸಿಂಹದ ಗರ್ಜನೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದರು. ॥ 12 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರು ಕುರುಕುಲದಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಲೀಕನನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹಿರಿಯರಾಗಿದ್ದರು. ಕೌರವರು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರೊಡನೆ ಇವರ ಸಂಬಂಧ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಪಿತಾಮಹರ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಇವರು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಪೂಜ್ಯ ರಾಗಿದ್ದರು. ಆದುದರಿಂದ ಸಂಜಯನು ಇವರನ್ನು ಕೌರವರಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧರು ಮತ್ತು ಪಿತಾಮಹರೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ವೃದ್ಧರಾದರೂ ಕೂಡ ತೇಜಸ್ಸು, ಬಲ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷಮತೆಯಲ್ಲಿ ಇವರು ಒಳ್ಳೊಳ್ಳೆಯ ವೀರ ಯುವಕರಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನವರಾಗಿದ್ದರು. ಆದುದರಿಂದಲೇ ಇವರನ್ನು ‘ಪ್ರತಾಪವಾನ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಚಕಿತನಾದ ಮತ್ತು ಚಿಂತಾಕ್ರಾಂತನಾದ ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಪಿತಾಮಹ ಭೀಷ್ಮರು ನೋಡಿದರು. ಜೊತೆಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಿ ಯೋಧರಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನೂ ಮತ್ತು ದ್ರೋರ್ಣಾಚಾರ್ಯರೇ ಆದಿಯಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಮಹಾರಥಿಕರೂ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕೆಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಆಗ ಪಿತಾಮಹರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಸೇನಾಪತಿಯ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ
ಸಿಂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿ ಜೋರಾಗಿ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದರು.

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ತತಃ ಶಂಖಾಶ್ಚ ಭೇರ್ಯಶ್ಚ ಪಣವಾನಕಗೋಮುಖಾಃ ।

ಸಹಸೈವಾಭ್ಯಹನ್ಯಂತ ಸ ಶಬ್ದಸ್ತುಮುಲೋಽಭವತ್ ॥

ತತಃ - ಇದಾದನಂತರ, ಶಂಖಾಃ - ಶಂಖಗಳು, ಚ - ಮತ್ತು, ಭೇರ್ಯಃ - ನಗಾರಿಗಳು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಪಣವಾನಕ ಗೋಮುಖಾಃ - ಡೋಲು, ಮೃದಂಗ ಮತ್ತು ಕಹಳೆ ಮೊದಲಾದ ವಾದ್ಯಗಳು, ಸಹಸಾ, ಏವ - ಒಟ್ಟಿಗೇ, ಅಭ್ಯಹನ್ಯಂತ - ಮೊಳಗಿದುವು (ಅವುಗಳ), ಸಃ - ಆ, ಶಬ್ದಃ - ಶಬ್ದವು, ತುಮುಲಃ - ಬಹಳ ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಅಭವತ್ - ಆಯಿತು. ॥13॥

ಇದಾದನಂತರ ಶಂಖಗಳು, ನಗಾರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಡೋಲು, ಮೃದಂಗ, ಕಹಳೆ ಮೊದಲಾದ ವಾದ್ಯಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮೊಳಗಿದವು. ಅವುಗಳ ಆ ಶಬ್ದವು ಬಹಳ ಭಯಂಕರವಾಯಿತು. ॥ 13 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರು ಸಿಂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿ, ಶಂಖವನ್ನೂದಿ ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಲ್ಲೂ ಉತ್ಸಾಹ ಹರಡಿತು ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯದ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ವಿಭಿನ್ನ ಸೇನಾನಾಯಕರ ಶಂಖ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದ ಬಗೆಬಗೆಯ ವಾದ್ಯಗಳು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಮೊಳಗಿದವು. ಅವುಗಳು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಮೊಳಗಿದುದರಿಂದ ಎಷ್ಟು ಭಯಾನಕ ಶಬ್ದವಾಯಿತೆಂದರೆ, ನಭೋ ಮಂಡಲವೆಲ್ಲಾ ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು.

ಸಂಬಂಧ — ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿದ ನಂತರ ನನ್ನ ಮತ್ತು ಪಾಂಡುವಿನ ಪುತ್ರರು ಏನು ಮಾಡಿದರು ಎಂದು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಅದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಸಂಜಯನು ಇದುವರೆಗೆ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪಕ್ಷದ ವಿಷಯವನ್ನೇ ಹೇಳಿದನು; ಈಗ ಪಾಂಡವರು ಏನು ಮಾಡಿದರೆಂಬುದನ್ನು ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ತತಃ ಶ್ವೇತೈರ್ಹಯೈರ್ಯುಕ್ತೇ ಮಹತಿ ಸ್ಯಂದನೇ ಸ್ಥಿತೌ ।

ಮಾಧವಃ ಪಾಂಡವಶ್ಚೈವ ದಿವ್ಯೌ ಶಂಖೌ ಪ್ರದಧ್ಮತುಃ ॥

ತತಃ - ಇದಾದ ನಂತರ, ಶ್ವೇತೈಃ - ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದ, ಹಯೈಃ - ಕುದುರೆಗಳಿಂದ, ಯುಕ್ತೇ - ಯುಕ್ತವಾದ, ಮಹತಿ,
ಸ್ಯಂದನೇ - ಉತ್ತಮ ರಥದಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿತೌ - ಕುಳಿತಿದ್ದ, ಮಾಧವಃ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಪಾಂಡವಃ - ಅರ್ಜುನನು, ಏವ - ಕೂಡ, ದಿವ್ಯೌ - ಅಲೌಕಿಕವಾದ, ಶಂಖೌ - ಶಂಖಗಳನ್ನು, ಪ್ರದದ್ಮತುಃ - ಊದಿದರು. ॥ 14 ॥

ಇದಾದ ನಂತರ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣದ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಉತ್ತಮ ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನೂ ಕೂಡ ಅಲೌಕಿಕವಾದ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು. ॥ 14 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನ ರಥವು ಬಹಳ ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಬಂಗಾರದಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಬಹಳ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿಯೂ ತುಂಬಾ ಗಟ್ಟಿಮುಟ್ಟಾಗಿಯೂ, ಬಹು ದೊಡ್ಡದಾಗಿಯೂ ಮತ್ತು ಪರಮ ಸುಂದರವಾಗಿಯೂ ಇತ್ತು. ಅದರ ಮೇಲೆ ಅನೇಕ ಧ್ವಜಗಳು ಹಾರಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಧ್ವಜಗಳಲ್ಲಿ ಗೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಪೋಣಿಸಿದ್ದರು. ಬಹಳ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲವಾದ ಚಕ್ರಗಳಿದ್ದವು. ಎತ್ತರವಾದ ಧ್ವಜವು ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿದ್ದು ಅದರ ಮೇಲೆ ಆಂಜನೇಯ ಸ್ವಾಮಿಯು ವಿರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಧ್ವಜದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ‘‘ಅದು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಿಗೂ ಒಂದು ಯೋಜನದವರೆಗೆ ಹಾರಾಡುತ್ತದೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕಾಮನಬಿಲ್ಲು ಪ್ರಕಾಶಯುಕ್ತ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಅನೇಕ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವಂತೆ ಆ ಧ್ವಜದ ಬಣ್ಣಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಇಷ್ಟೊಂದು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಭಾರವಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದು ಎಲ್ಲಿಯೂ ನಿಲ್ಲದೇ ಎಲ್ಲೂ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಮರಗಳ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲದೆ ನುಸುಳಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಮರಗಳು ಅದನ್ನು ಮುಟ್ಟಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಬಹಳ ಸುಂದರ ಸುಸಜ್ಜಿತ, ಸುಶಿಕ್ಷಿತ, ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸಬಲ್ಲ ದಿವ್ಯವಾದ ಬಿಳಿಯ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳು ಆ ರಥಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇವು ಚಿತ್ರರಥನೆಂಬ ಗಂಧರ್ವನು ಕೊಟ್ಟ ನೂರು ದಿವ್ಯಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ಸಾಯಲೇಕೆ? ಇವುಗಳು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನೂರಕ್ಕೆ ನೂರೇ ಇರುತ್ತಿದ್ದವು, ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗೂ ಇವು ಪೃಥ್ವಿ, ಸ್ವರ್ಗ ಆದಿ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಹೋಗಬಲ್ಲಂತಹವುಗಳಾಗಿದ್ದುವು. ಇದೇ ಮಾತು ರಥಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಿತ್ತು (ಮಹಾ - ಉದ್ಯೋಗ - 56). ಖಾಂಡವವನ ದಹನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿದೇವರು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಈ ರಥವನ್ನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು (ಮಹಾ - ಆದಿ - 225). ಇಂತಹ ಮಹಾನ್ ರಥದಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನರಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ವೀರ ಅರ್ಜುನರಿಬ್ಬರೂ ಭೀಷ್ಮ ಪಿತಾಮಹರೊಂದಿಗೆ ಕೌರವ ಸೇನೆಯ ಮೂಲಕ ಊದಲ್ಪಟ್ಟ ಶಂಖಗಳ ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ರಣವಾದ್ಯಗಳ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಇವರೂ ಸಹ ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡಲು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನ ಈ ಶಂಖಗಳು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣ, ತೇಜೋಮಯ ಹಾಗೂ ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದ್ದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಪಾಂಚಜನ್ಯಂ ಹೃಷೀಕೇಶೋ ದೇವದತ್ತಂ ಧನಂಜಯಃ ।

ಪೌಂಡ್ರಂ ದಧ್ಮೌ ಮಹಾಶಂಖಂ ಭೀಮಕರ್ಮಾ ವೃಕೋದರಃ ॥

ಹೃಷೀಕೇಶಃ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, ಪಾಂಚಜನ್ಯಮ್ - ಪಾಂಚಜನ್ಯವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ, ಧನಂಜಯಃ - ಅರ್ಜುನನು, ದೇವದತ್ತಮ್ - ದೇವದತ್ತವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ (ಮತ್ತು), ಭೀಮಕರ್ಮಾ - ಭಯಾನಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ, ವೃಕೋದರಃ - ಭೀಮಸೇನನು, ಪೌಂಡ್ರಮ್ - ಪೌಂಡ್ರವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ, ಮಹಾಶಂಖಮ್ - ಮಹಾಶಂಖವನ್ನು, ದಧ್ಮೌ - ಊದಿದರು. ॥ 15 ॥

ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಪಾಂಚಜನ್ಯವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಶಂಖವನ್ನೂ, ಅರ್ಜುನನು ದೇವದತ್ತವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಶಂಖವನ್ನೂ ಮತ್ತು ಭಯಾನಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಭೀಮಸೇನನು ಪೌಂಡ್ರವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮಹಾಶಂಖವನ್ನು ಊದಿದರು. ॥ 15 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನ ‘ಹೃಷೀಕೇಶ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಭಾವವೇನು? ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ‘ಪಾಂಚಜನ್ಯ’ ಶಂಖವು ಯಾರಿಂದ ದೊರಕಿತ್ತು?

ಉತ್ತರ - ‘ಹೃಷೀಕ’ ಎಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಹೆಸರು. ಅವುಗಳ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ‘ಹೃಷೀಕೇಶ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.* ಹಾಗೂ ಹರ್ಷ, ಸುಖ ಮತ್ತು ಸುಖಮಯ ಐಶ್ವರ್ಯದ ನಿಧಿಯನ್ನು ‘ಹೃಷೀಕೇಶ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. + ಭಗವಂತನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಒಡೆಯನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ, ಸುಖ ಮತ್ತು ಪರಮೈಶ್ವರ್ಯದನಿಧಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಒಂದು ಹೆಸರು ‘ಹೃಷೀಕೇಶ’ ಎಂಬುದೂ ಇದೆ. ಪಂಚಜನ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಶಂಖ ರೂಪಧಾರೀ ಒಬ್ಬ ದೈತ್ಯನನ್ನು ಕೊಂದು ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ಶಂಖರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದನು. ಅದರಿಂದ ಆ ಶಂಖದ ಹೆಸರು ‘ಪಾಂಚಜನ್ಯ’ ಎಂದಾಯಿತು (ಹರಿವಂಶ 2/33/17).

* ಹೃಷೀಕಾಣೀಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯಾಹುಸ್ತೇಷಾಮೀಶೋ ಯತೋ ಭವಾನ್ ।

ಹೃಷೀಕೇಶಸ್ತತೋ ವಿಷ್ಣೋ ಖ್ಯಾತೋ ದೇವೇಷು ಕೇಶವ ॥ (ಹರಿವಂಶ 279/46)

ವಿಷ್ಣೋ ! ಹೃಷೀಕ ಎಂದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನೀನು ಅವುಗಳ ಈಶ(ಸ್ವಾಮಿ)ನಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇಶವ! ನೀನು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ‘ಹೃಷೀಕೇಶ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೀಯೆ.

+ ಹರ್ಷಾತ್ ಸುಖಾತ್ ಸುಖೈಶ್ವರ್ಯಾತ್ ಹೃಷೀಕೇಶತ್ವಮಶ್ನುತೇ (ಮಹಾ - ಉದ್ಯೋಗ - 70/9)

ಹರ್ಷ (ಹೃಷೀ) ಸುಖ (ಕ). ಸುಖಮಯ ಐಶ್ವರ್ಯ (ಈಶ)ದ ಕಾರಣದಿಂದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೃಷೀಕೇಶ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಧನಂಜಯ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಏಕೆ ಬಂತು ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ‘ದೇವದತ್ತ’ ಎಂಬ ಶಂಖ ಎಲ್ಲಿಂದ ದೊರೆಯಿತು?

ಉತ್ತರ - ರಾಜಸೂಯ ಯಜ್ಞದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಅನೇಕ ರಾಜರುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ಅಪಾರ ಧನವನ್ನು ತಂದಿದ್ದನು, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಒಂದು ಹೆಸರು ‘ಧನಂಜಯ’ ಎಂದಾಯಿತು. ‘ದೇವದತ್ತ’ ಎಂಬ ಶಂಖವನ್ನು ನಿವಾತಕವಚಾದಿ ದೈತ್ಯರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಇವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು (ಮಹಾ-ವನ-174/5). ಈ ಶಂಖದ ಶಬ್ದವು ಎಷ್ಟು ಭಯಂಕರವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಶತ್ರುಸೇನೆಯು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭೀಮಸೇನನಿಗೆ ‘ಭೀಮಕರ್ಮಾ’ ಮತ್ತು ‘ವೃಕೋದರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಹೇಗೆ ಬಂತು? ಹಾಗೂ ಅವನ ಪೌಂಡ್ರವೆಂಬ ಶಂಖವನ್ನು ‘ಮಹಾಶಂಖ’ವೆಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಭೀಮಸೇನನು ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ನೋಡುವವರ, ಕೇಳುವವರ ಮನಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಹ ಭಯಾನಕವಾಗಿದ್ದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನು ‘ಭೀಮಕರ್ಮಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟನು. ಇವನ ಭೋಜನದ ಪ್ರಮಾಣವು ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಅರಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿ ಸಹ ಅವನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು, ಆದುದರಿಂದ ಇವನನ್ನು ‘ವೃಕೋದರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವನ ಶಂಖವು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಆಕಾರದ್ದಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಬಹಳ ಜೋರಾದ ಶಬ್ದವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ‘ಮಹಾಶಂಖ’ ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ಅನಂತವಿಜಯಂ ರಾಜಾ ಕುಂತೀಪುತ್ರೋ ಯುಧಿಷ್ಠಿರಃ ।

ನಕುಲಃ ಸಹದೇವಶ್ಚ ಸುಘೋಷಮಣಿಪುಷ್ಪಕೌ ॥

ಕುಂತೀಪುತ್ರಃ - ಕುಂತಿಯಪುತ್ರನಾದ, ರಾಜಾ - ರಾಜಾ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರಃ - ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು, ಅನಂತವಿಜಯಮ್ - ಅನಂತ ವಿಜಯವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ (ಮತ್ತು), ನಕುಲಃ - ನಕುಲನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಸಹದೇವಃ - ಸಹದೇವನು, ಸುಘೋಷ-ಮಣಿಪುಷ್ಪಕೌ - ಸುಘೋಷ ಮಣಿಪುಷ್ಪಕಗಳೆಂಬ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು. ॥ 16 ॥

ಕುಂತಿಯ ಪುತ್ರನಾದ ರಾಜಾ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಅನಂತವಿಜಯವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮತ್ತು ನಕುಲ ಹಾಗೂ ಸಹದೇವರು ಸುಘೋಷ ಮತ್ತು ಮಣಿಪುಷ್ಪಕವೆಂಬ ಹೆಸರಿನ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು. ॥ 16 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯುಧಿಷ್ಠಿರನನ್ನು ‘ಕುಂತೀಪುತ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ರಾಜಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಪಾಂಡು ಮಹಾರಾಜನ ಐವರು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ಭೀಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನ ಇವರು ಕುಂತಿಯಿಂದ ಜನಿಸಿದವರು. ನಕುಲ ಹಾಗೂ ಸಹದೇವರು ಮಾದ್ರಿಯಿಂದ ಜನಿಸಿದವರು. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಕುಲ ಮತ್ತು ಸಹದೇವರ ಹೆಸರುಗಳೂ ಸಹ ಬಂದಿವೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಮತ್ತು ನಕುಲ - ಸಹದೇವರ ತಾಯಂದಿರು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನನ್ನು ‘ಕುಂತೀಪುತ್ರ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಈಗ ರಾಜ್ಯಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿದ್ದರೂ
ಸಹ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಮೊದಲು ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜರುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಮುಂದೆ ಇವನೇ ರಾಜನಾಗುವನು ಮತ್ತು ಈಗಲೂ ಸಹ ಅವನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ರಾಜ ಚಿಹ್ನೆಗಳೆಲ್ಲಾ ಇವೆ ಎಂಬುದು ಸಂಜಯನಿಗೆ ನಂಬಿಕೆ ಇತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ‘ರಾಜಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಕಾಶ್ಯಶ್ಚ ಪರಮೇಷ್ವಾಸಃ ಶಿಖಂಡೀ ಚ ಮಹಾರಥಃ ।

ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನೋ ವಿರಾಟಶ್ಚ ಸಾತ್ಯಕಿಶ್ಚಾಪರಾಜಿತಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ದ್ರುಪದೋ ದ್ರೌಪದೇಯಾಶ್ಚ ಸರ್ವಶಃ ಪೃಥಿವೀಪತೇ ।

ಸೌಭದ್ರಶ್ಚ ಮಹಾಬಾಹುಃ ಶಂಖಾನ್ ದಧ್ಮುಃ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್ ॥

ಪರಮೇಶ್ವಾಸಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಧನುಸ್ಸುಳ್ಳ, ಕಾಶ್ಯಃ - ಕಾಶಿರಾಜನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಹಾರಥಃ - ಮಹಾರಥಿಯಾದ, ಶಿಖಂಡೀ- ಶಿಖಂಡಿಯು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನಃ - ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು, ಚ - ಮತ್ತು, ವಿರಾಟಃ - ವಿರಾಟರಾಜನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಪರಾಜಿತಃ - ಅಜೇಯನಾದ, ಸಾತ್ಯಕಿಃ - ಸಾತ್ಯಕಿಯು, ದ್ರುಪದಃ - ರಾಜಾ ದ್ರುಪದನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ದ್ರೌಪದೇಯಾಃ - ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಪುತ್ರರು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಹಾಬಾಹುಃ - ದೊಡ್ಡ ಭುಜಗಳುಳ್ಳ, ಸೌಭದ್ರಃ - ಸುಭದ್ರೆಯ ಪುತ್ರನಾದ ಅಭಿಮನ್ಯುವು (ಇವರೆಲ್ಲರೂ), ಪೃಥಿವೀಪತೇ - ಹೇ ! ರಾಜನೇ ! ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದ, ಪೃಥಕ್-ಪೃಥಕ್ - ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ, ಶಂಖಾನ್ - ಶಂಖಗಳನ್ನು, ದಧ್ಮುಃ - ಊದಿದರು. ॥ 17-18 ॥

ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಧನುಸ್ಸುಳ್ಳ ಕಾಶಿರಾಜನು ಮತ್ತು ಮಹಾರಥಿಯಾದ ಶಿಖಂಡೀ ಹಾಗೂ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ, ರಾಜಾ ವಿರಾಟನು ಮತ್ತು ಅಜೇಯನಾದ ಸಾತ್ಯಕಿಯು, ರಾಜನಾದ ದ್ರುಪದನು, ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ಸುಭದ್ರಾಪುತ್ರ ಅಭಿಮನ್ಯುವು - ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಹೇ! ರಾಜನೇ! ಎಲ್ಲಕಡೆಗಳಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು. ॥ 17-18 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಾಶಿರಾಜ, ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ, ವಿರಾಟ, ಸಾತ್ಯಕಿ, ದ್ರುಪದ ಹಾಗೂ ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಅಭಿಮನ್ಯು ಇವರ ಪರಿಚಯವು ಮೊದಲೇ ಪ್ರಸಂಗಾನುಕೂಲವಾಗಿ ದೊರೆತಿದೆ. ಶಿಖಂಡಿಯು ಯಾರು ಮತ್ತು ಇವನ ಜನನ ಹೇಗಾಯ್ತು?

ಉತ್ತರ - ಶಿಖಂಡಿ ಮತ್ತು ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ ಇಬ್ಬರೂ ದ್ರುಪದ ರಾಜನ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದರು. ಶಿಖಂಡಿ ಹಿರಿಯವನು ಮತ್ತು ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನನು ಕಿರಿಯವನು. ಯಾವಾಗ ದ್ರುಪದ ರಾಜನಿಗೆ ಸಂತಾನವು ಇರಲಿಲ್ಲವೋ ಆಗ ಅವನು ಸಂತಾನಕ್ಕಾಗಿ ಆಶುತೋಷ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದನು. ಭಗವಾನ್ ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾದಾಗ ರಾಜನು ಅವನಲ್ಲಿ ಸಂತಾನವನ್ನು ಬೇಡಿದನು. ಆಗ ಶಿವನು ನಿನಗೆ ಒಂದು ಹೆಣ್ಣುಮಗುವಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳಿದನು. ಆಗ ದ್ರುಪದರಾಜನು ‘ಪರಮಾತ್ಮ, ನಾನು ಹೆಣ್ಣು ಮಗುವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ನನಗೊಬ್ಬ ಗಂಡುಮಗು ಬೇಕು’ ಎಂದನು. ‘ಆ ಹೆಣ್ಣು ಮಗುವೇ ಮುಂದೆ ಗಂಡು ರೂಪನ್ನು ಪಡೆಯುವನು’ ಎಂದು ಶಿವನು ಹೇಳಿದನು. ಈ ವರಪ್ರಸಾದದ ಫಲವಾಗಿ ದ್ರುಪದನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣು ಮಗುವಿನ ಜನನವಾಯಿತು. ರಾಜನಿಗೆ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ನಂಬಿಕೆಯಿತ್ತು. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಆ ಮಗುವನ್ನು ಪುತ್ರನೆಂದು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದನು. ರಾಣಿಯೂ ಸಹ ಆ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟು ನಿಜ ಸಂಗತಿಯು ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಂಡಳು. ಅದರ ಹೆಸರನ್ನು ಸಹ ಪುರುಷರಂತೆ ‘ಶಿಖಂಡೀ’ ಎಂದಿಟ್ಟರು ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ರಾಜಕುಮಾರನಂತೆ ಉಡುಪು ತೊಡಿಸಿ, ಕ್ರಮದಂತೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ವಿದ್ಯಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿಸಿದರು. ಪ್ರಾಪ್ತವಯಸ್ಸಾದ ನಂತರ ದಶಾರ್ಣದೇಶದ ರಾಜಾ ಹಿರಣ್ಯವರ್ಮನ ಮಗಳೊಡನೆ ಅವನ ವಿವಾಹವೂ ಆಗಿ ಹೋಯಿತು. ಹಿರಣ್ಯವರ್ಮನ ಮಗಳು ಮಾವನ ಮನೆಗೆ ಬಂದಾಗ ಶಿಖಂಡಿಯು ಪುರುಷನಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದು ಅವಳಿಗೆ ತಿಳಿಯಿತು. ಆಗ ಅವಳು ಬಹಳ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತನ್ನ ದಾಸಿಯರ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ತಂದೆ ರಾಜಾ ಹಿರಣ್ಯವರ್ಮನಿಗೆ ಹೇಳಿಕಳುಹಿಸಿದಳು. ರಾಜಾ ಹಿರಣ್ಯವರ್ಮನಿಗೆ ದ್ರುಪದನ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ಕೋಪವುಂಟಾಯಿತು, ಮತ್ತು ಅವನ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕೆಂದು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಈ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು ರಾಜಾ ದ್ರುಪದನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ದೇವತಾರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು. ಈ ಕಡೆ ಪುರುಷ ವೇಷಧಾರಿಯಾದ ಆ ಹೆಣ್ಣು ಮಗಳಿಗೆ ತನ್ನಿಂದ ತಂದೆಗೆ ಇಷ್ಟೊಂದು ಭಯಾನಕ ವಿಪತ್ತು ಬಂದುದನ್ನು ಕಂಡು ತುಂಬಾ ದುಃಖವಾಗಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಯಾರಿಗೂ ಹೇಳದೆ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟು ಹೋದಳು. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಣಾಕರ್ಣನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ಶ್ರೀಮಂತ ಯಕ್ಷನೊಡನೆ ಅವಳ ಭೇಟಿಯಾಯಿತು. ಯಕ್ಷನು ಕೃಪೆಮಾಡಿ ಕೆಲ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಅವಳಿಗೆ ತನ್ನ ಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಬದಲಿಗೆ ಅವಳ ಸ್ತ್ರೀತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡನು. ಈ ರೀತಿ ಶಿಖಂಡಿಯು ಸ್ತ್ರೀಯಿಂದ ಪುರುಷನಾದನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಬಂದು ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಟ್ಟನು ಹಾಗೂ ಮಾವ ಹಿರಣ್ಯವರ್ಮನಿಗೆ ತನ್ನ ಪುರುಷತ್ವದ ಪರೀಕ್ಷೆಕೊಟ್ಟು ಅವರನ್ನು ಸಮಾಧಾನ ಪಡಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಕುಬೇರನ ಶಾಪದಿಂದ ಸ್ಥೂಣಾಕರ್ಣನು ಜೀವನವಿಡೀ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿಯೇ ಇದ್ದನು. ಅದರಿಂದ ಶಿಖಂಡಿಯು ಪುರುಷತ್ವವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸ ಬೇಕಾಗಲಿಲ್ಲ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬಳಿಕ ಅವನು ಪುರುಷನಾಗಿಯೇ ಉಳಿದನು. ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರಿಗೆ ಈ ಚರಿತ್ರೆಯೆಲ್ಲಾ ಗೊತ್ತಿತ್ತು. ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ಅವನ ಮೇಲೆ ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಶಿಖಂಡಿಯೂ ಸಹ ದೊಡ್ಡವೀರ, ಮಹಾರಥೀ, ಯೋಧನಾಗಿದ್ದನು. ಇವನನ್ನು ಮುಂದೆಮಾಡಿ ಅರ್ಜುನನು ಭೀಷ್ಮರನ್ನು ಹೊಡೆದಿದ್ದನು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಶಂಖ ಊದಿದರು ಎಂಬ ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರವಿದೆಯೇ?

ಉತ್ತರ - ‘ಸರ್ವಶಃ’ ಶಬ್ದದ ಮೂಲಕ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ, ಪಂಚಪಾಂಡವರು ಮತ್ತು ಕಾಶಿರಾಜ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಧಾನ ಯೋಧರ ಎಷ್ಟು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿತ್ತೋ ಅವರಲ್ಲದೆ ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ರಥೀ, ಮಹಾರಥೀ ಮತ್ತು ಅತಿರಥೀ ವೀರರಿದ್ದರೋ ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದಿದರು ಎಂದು ಸಂಜಯನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಇದೇ ವಿಶೇಷ ವಿಚಾರವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನ ನಂತರ ಪಾಂಡವ ಸೈನ್ಯದ ಇನ್ನಿತರ ಶೂರರಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಶಂಖವನ್ನೂದಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಆ ಶಂಖಧ್ವನಿಯ ಪರಿಣಾಮ ಏನಾಯ್ತು? ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂಜಯ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ಸ ಘೋಷೋ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಣಾಂ ಹೃದಯಾನಿ ವ್ಯದಾರಯತ್ ।

ನಭಶ್ಚ ಪೃಥಿವೀಂ ಚೈವ ತುಮುಲೋ ವ್ಯನುನಾದಯನ್ ॥

ಚ - ಮತ್ತು, ಸಃ -ಆ, ತುಮುಲಃ -ಭಯಾನಕವಾದ, ಘೋಷಃ - ಶಬ್ದವು, ನಭಃ - ಆಕಾಶ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪೃಥಿವೀಮ್- ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು, ಏವ - ಸಹ, ವ್ಯನುನಾದಯನ್ - ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಗೊಳಿಸುತ್ತ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಣಾಮ್ - ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ಅಂದರೆ ನಿಮ್ಮ ಪಕ್ಷದವರ, ಹೃದಯಾನಿ - ಹೃದಯಗಳನ್ನು, ವ್ಯದಾರಯತ್ - ವಿದೀರ್ಣಗೊಳಿಸಿತು. ॥ 19 ॥

ಮತ್ತು ಆ ಭಯಾನಕವಾದ ಶಬ್ದವು ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿಯನ್ನು ಸಹ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಗೊಳಿಸುತ್ತ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ಅಂದರೆ ನಿಮ್ಮ ಪಕ್ಷದವರ ಹೃದಯಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿತು. ॥ 19 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಪಾಂಡವರ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ವೀರರ ಶಂಖಗಳೂ ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಮೊಳಗಿದಾಗ ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಭೂಮಿ ಎಲ್ಲಾ ವ್ಯಾಪಿಸುವಂತೆ ಅದರ ಧ್ವನಿ ಅಷ್ಟೊಂದು ವಿಶಾಲವಾಗಿ, ಆಳವಾಗಿ, ಎತ್ತರವಾಗಿ ಹಾಗೂ ಭಯಂಕರವಾಗಿಯೂ ಇತ್ತು. ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯೂ ಆ ಘೋರಧ್ವನಿಯು ಹರಡಿದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯು ಪೃಥ್ವಿ ಮತ್ತು ಆಕಾಶವೆಲ್ಲ ಮೊಳಗಿತು. ಆ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಕ್ಕಳ ಮತ್ತು ಅವರ ಪಕ್ಷದ ಬೇರೆ ಯೋಧರ ಹೃದಯಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಭಯ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವರ ಹೃದಯಗಳನ್ನು ಸೀಳಿ ಹಾಕಿದರೋ ಎನ್ನುವಂತಹ ವೇದನೆಯಾಯಿತು.

ಸಂಬಂಧ — ಪಾಂಡವರ ಶಂಖಧ್ವನಿಯಿಂದ ಕೌರವವೀರರು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅರ್ಜುನನ ಉತ್ಸಾಹಪೂರ್ಣ ವಚನಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-20 - 21)

ಅಥ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾನ್ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ ಕಪಿಧ್ವಜಃ ।

ಪ್ರವೃತ್ತೇ ಶಸ್ತ್ರಸಂಪಾತೇ ಧನುರುದ್ಯಮ್ಯ ಪಾಂಡವಃ ॥

ಹೃಷೀಕೇಶಂ ತದಾ ವಾಕ್ಯಮಿದಮಾಹ ಮಹೀಪತೇ ।

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಸೇನೆಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ರಥಂ ಸ್ಥಾಪಯ ಮೇಚ್ಯುತ ॥

ಮಹೀಪತೇ - ಹೇ ರಾಜಾ!, ಅಥ - ಇದಾದನಂತರ, ಕಪಿಧ್ವಜಃ - ಕಪಿಧ್ವಜನಾದ, ಪಾಂಡವಃ - ಅರ್ಜುನನು, ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾನ್ - ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿ, ತದಾ - ಆ, ಶಸ್ತ್ರಸಂಪಾತೇ, ಪ್ರವೃತ್ತೇ - ಶಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗದ ಸಿದ್ಧತೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಧನುಃ - ಧನುಷ್ಯವನ್ನು, ಉದ್ಯಮ್ಯ - ಎತ್ತಿಕೊಂಡು, ಹೃಷೀಕೇಶಮ್ - ಹೃಷೀಕೇಶನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ, ಇದಮ್ - ಈ, ವಾಕ್ಯಮ್ - ವಚನವನ್ನು, ಆಹ - ಹೇಳಿದನು, ಅಚ್ಯುತ - ಹೇ ಅಚ್ಯುತ!, ಮೇ - ನನ್ನ, ರಥಮ್ - ರಥವನ್ನು, ಉಭಯೋಃ - ಎರಡೂ, ಸೇನಯೋಃ - ಸೇನೆಗಳ, ಮಧ್ಯೇ - ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಾಪಯ - ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಡು. ॥ 20-21 ॥

ಹೇ ರಾಜಾ! ಇದಾದನಂತರ ಕಪಿಧ್ವಜನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿದವನಾಗಿ ಆ ಶಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗ ಸಿದ್ಧತೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹೃಷೀಕೇಶನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಈ ವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಹೇ ಅಚ್ಯುತನೇ! ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಡು. ॥ 20-21 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಕಪಿಧ್ವಜ’ನೆಂದು ಹೇಳಿರುವುದೇಕೆ?

ಉತ್ತರ - ಮಹಾವೀರ ಹನುಮಂತನು ಭೀಮಸೇನನಿಗೆ ಮಾತು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು (ಮಹಾ - ವನ - 151/17-18). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಅರ್ಜುನನ ರಥದ ವಿಶಾಲವಾದ ಧ್ವಜದಲ್ಲಿ ರಾರಾಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ ತುಂಬಾ ಜೋರಾಗಿ ಗರ್ಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು (ಮಹಾ - ಭೀಷ್ಮ - 52/18). ಈ ಮಾತನ್ನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಜ್ಞಾಪಿಸಲು ಸಂಜಯನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಕಪಿಧ್ವಜ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ನೋಡಿ ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗದ ಸಿದ್ಧತೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಈ ಮಾತಿನ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಮಾಡಿರಿ.

ಉತ್ತರ - ದುರ್ಯೋಧನಾದಿ ಎಲ್ಲ ಸಹೋದರರು ಕೌರವ ಪಕ್ಷದ ಸಮಸ್ತ ಯೋಧರ ಸಹಿತ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸುಸಜ್ಜಿತರಾಗಿ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವುದನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ವೀರ ರಸವು ಉಕ್ಕಿ ಬಂತು ಹಾಗೂ ಅವನೂ ಕೂಡ ಕೂಡಲೇ ತನ್ನ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಂಜಯನು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಪುನಃ ‘ಹೃಷೀಕೇಶ’ ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು?

ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಹೃಷೀಕೇಶ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸಂಜಯನು - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಯಾವ ಅರ್ಜುನನ ರಥದಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಗೈದು ನೀವೆಲ್ಲ ವಿಜಯದ ಆಸೆ ಪಡುತ್ತಿರುವಿರಲ್ಲಾ - ಇದು ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ! ಎಂಬುದನ್ನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ತನ್ನ ರಥವನ್ನು ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸುವಾಗ, ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ‘ಅಚ್ಯುತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿದುದರ ಕಾರಣವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಾರಿಗೆ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಪರಾಭವ ಅಥವಾ ಪತನ ಎಂಬುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಥವಾ ಯಾರು
ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಹಾಗೂ ಸರ್ವದಾ ಅಸ್ಖಲಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ‘ಅಚ್ಯುತ’
ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಜುನನು ಈ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಭಗವಂತನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತು ಅವನ ಸ್ವರೂಪ ಸಂಬಂಧವಾದ ತನ್ನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾ - ನೀನು ರಥವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಏನಾಯಿತು? ವಸ್ತುತಃ ನೀನು ಸದಾ ಸರ್ವದಾ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನೇ ಆಗಿರುವೆ - ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ಯಾವದೇತಾನ್ನಿರೀಕ್ಷೆಽಹಂ ಯೋದ್ಧುಕಾಮಾನವಸ್ಥಿತಾನ್ ।

ಕೈರ್ಮಯಾ ಸಹ ಯೋದ್ಧವ್ಯಮಸ್ಮಿನ್ ರಣಸಮುದ್ಯಮೇ ॥

ಯಾವತ್ - ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಅವಸ್ಥಿತಾನ್ - ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿರುವ, ಯೋದ್ಧು
ಕಾಮಾನ್ - ಯುದ್ಧದ ಅಭಿಲಾಷೆಯುಳ್ಳ, ಏತಾನ್ - ಈ ವಿಪಕ್ಷದ ಯೋಧರನ್ನು, ನಿರೀಕ್ಷೇ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತೇನೆ-
(ಏಕೆಂದರೆ), ಅಸ್ಮಿನ್ - ಈ, ರಣಸಮುದ್ಯಮೆ - ಯುದ್ಧರೂಪವಾದ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ, ಮಯಾ - ನನಗೆ, ಕೈಃ - ಯಾರ ಯಾರ, ಸಹ - ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ಯೋದ್ಧವ್ಯಮ್ - ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ಯೋಗ್ಯವೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವೆನು - (ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಕೊಂಡಿರು).

ನಾನು ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿರುವ ಯುದ್ಧದ ಅಭಿಲಾಷೆಯುಳ್ಳ ಈ ವಿಪಕ್ಷದ ಯೋಧರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ಈ ಯುದ್ಧರೂಪವಾದ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಾರ-ಯಾರೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಯೋಗ್ಯವೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವೆನು. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಕೊಂಡಿರು. ॥ 22 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿರಿ.

ಉತ್ತರ - ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸುಸಜ್ಜಿತರಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಸಮಸ್ತ ಯೋಧರನ್ನು ಎಲ್ಲಿಂದ ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡ ಬಹುದೋ ಅಷ್ಟು ಹೊತ್ತೂ ಅಂತಹ ಉಪಯುಕ್ತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ನನ್ನ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ರಣೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ - ಯುದ್ಧದ ವಿಕಟ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ನಾನು ಯಾವ-ಯಾವ ವೀರರೊಡನೆ ಹೋರಾಡ ಬೇಕಾಗುವುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ಯೋತ್ಸ್ಯಮಾನಾನವೇಕ್ಷೇಽಹಂ ಯ ಏತೇತ್ರ ಸಮಾಗತಾಃ ।

ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ ದುರ್ಬುದ್ಧೇರ್ಯುದ್ಧೇ ಪ್ರಿಯಚಿಕೀರ್ಷವಃ ॥

ದುರ್ಬುದ್ಧೇಃ - ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಸ್ಯ - ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ, ಯುದ್ಧೇ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಿಯಚಿಕೀರ್ಷವಃ- ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ, ಯೇ - ಯಾವ ಯಾವ, ಏತೇ - ಈ ರಾಜರುಗಳು, ಅತ್ರ - ಈ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ, ಸಮಾಗತಾಃ - ಬಂದಿದ್ದಾರೋ (ಅಂತಹ), ಯೋತ್ಸ್ಯಮಾನಾನ್ - ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವವರನ್ನು, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಅವೇಕ್ಷೇ - ನೋಡುವೆನು.

ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಯಾವ ಯಾವ ರಾಜರುಗಳು ಈ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದಾರೋ ಅಂತಹ ಯುದ್ಧಮಾಡುವವರನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವೆನು. ॥ 23 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನು ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು?

ಉತ್ತರ - ವನವಾಸ ಹಾಗೂ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳು ಪೂರೈಸಿದ ನಂತರ ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಅವರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಕೊಡುವ ಮಾತು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಹೋಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅದು ಕೌರವನಲ್ಲಿ ಇಡಗಂಟಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಅನ್ಯಾಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕಬಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಈ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದನು. ದುರ್ಯೋಧನನು ಇದುವರೆಗೂ ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಅನೇಕ ಅನ್ಯಾಯ, ಅತ್ಯಾಚಾರಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಯೇ ಇದ್ದನು. ಆದರೆ ಈ ಬಾರಿ ಅವನ ಈ ಅನ್ಯಾಯವಾದರೋ ಅಸಹನೀಯವಾಗಿತ್ತು. ದುರ್ಯೋಧನನ ಈ ಪಾಪಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಜ್ಞಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ಅರ್ಜುನನು ಅವನನ್ನು ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಯಾವ ರಾಜರು ಈ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವರೋ, ಆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವವರನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವೆನು, ಎಂಬ ಅರ್ಜುನನ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಪಾಪಬುದ್ಧಿಯ ದುರ್ಯೋಧನನ ಅನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಾಚಾರಗಳು ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಪ್ರಕಟ ವಾಗಿವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಸಹ ಅವನಿಗೆ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ರಾಜರುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ನೆರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಇವರ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಕೂಡ ದುರ್ಯೋಧನನ ಬುದ್ಧಿಯಂತೆ ದುಷ್ಟವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ - ಎಂಬ ಅರ್ಜುನನ ಭಾವವು ಇದರಿಂದ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿಯೇ ಸಮರ್ಥಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದು ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಠೀವಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ ಅವನ ಬೆನ್ನು ತಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗೂ ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಹೊರಟು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಅಹಿತವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ತಮ್ಮನ್ನು ಬಹಳ ಬಲಶಾಲಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಸುಕರಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ಇವರೆಲ್ಲ ಯಾರು ಯಾರು ಇದ್ದಾರೆಂದು ನಾನು ಸ್ವಲ್ಪ ನೋಡಬೇಕಲ್ಲವೆ? ಜೊತೆಗೆ ಇವರೆಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ವೀರರು ಮತ್ತು ಇವರು ಅನ್ಯಾಯ ಹಾಗೂ ಅಧರ್ಮದ ಪಕ್ಷವನ್ನು ವಹಿಸಿರುವವರನ್ನು ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಿಸದೆ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದ ನಂತರ ಭಗವಂತನು ಏನು ಮಾಡಿದನು? ಎಂಬುದನ್ನು ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-24)

ಸಂಜಯ ಉವಾಚ

ಏವಮುಕ್ತೋ ಹೃಷೀಕೇಶೋ ಗುಡಾಕೇಶೇನ ಭಾರತ ।

ಸೇನಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ ರಥೋತ್ತಮಮ್ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-25)

ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣಪ್ರಮುಖತಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ಮಹೀಕ್ಷಿತಾಮ್ । 24 ॥

ಉವಾಚ ಪಾರ್ಥ ಪಶ್ಯೈತಾನ್ ಸಮವೇತಾನ್ ಕುರೂನಿತಿ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ!, ಗುಡಾಕೇಶೇನ - ಅರ್ಜುನನಿಂದ, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಉಕ್ತಃ - ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ,
ಹೃಷೀಕೇಶಃ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು, ಉಭಯೋಃ - ಎರಡೂ, ಸೇನಯೋಃ - ಸೈನ್ಯಗಳ, ಮಧ್ಯೇ - ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣ ಪ್ರಮುಖತಃ - ಭೀಷ್ಮ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಎದುರಿಗೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಸರ್ವೇಷಾಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಮಹೀಕ್ಷಿತಾಮ್- ರಾಜರುಗಳೆದುರಿನಲ್ಲಿ, ರಥೋತ್ತಮಮ್ - ಉತ್ತಮವಾದ ರಥವನ್ನು, ಸ್ಥಾಪಯಿತ್ವಾ - ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ!, ಸಮವೇತಾನ್ - (ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ) ನೆರೆದಿರುವ, ಏತಾನ್- ಈ, ಕುರೂನ್ - ಕೌರವರನ್ನು, ಪಶ್ಯ - ನೋಡು, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಉವಾಚ - ಹೇಳಿದನು. ॥ 24-25 ॥

ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು ಹೇ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ! ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ಎದುರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜರುಗಳೆದುರಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ರಥವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ‘ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ ! ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನೆರೆದಿರುವ ಈ ಕೌರವರನ್ನು ನೋಡು’ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ॥ 24-25 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ ಇದರರ್ಥವೇನು ಮತ್ತು ಸಂಜಯನು ಅರ್ಜುನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಗುಡಾಕಾ’ ಎಂದು ನಿದ್ರೆಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಅಧಿಕಾರ ನಡೆಸುತ್ತಾರೋ ಅವನನ್ನು ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಜುನನು ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಜಯಿಸಿದ್ದನು. ಅವನು ನಿದ್ರಿಸದೇ ಇರಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದನು. ನಿದ್ರೆಯು ಅವನನ್ನು ಕಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವನೆಂದಿಗೂ ಆಲಸ್ಯಕ್ಕೆ ವಶನಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಸಂಜಯನು ‘ಗುಡಾಕೇಶ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ - ಯಾವ ಅರ್ಜುನನು ಜಾಗರೂಕನಾಗಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದ ಇರುತ್ತಾನೋ ಅಂತಹವನನ್ನು ನಿನ್ನ ಪುತ್ರರು ಹೇಗೆ ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲರು? ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸೇರಿರುವ ಈ ಕೌರವರನ್ನು ನೋಡು’ - ಎಂಬ ಭಗವಂತನ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನಾನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ನೋಡುವೆನೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ರಥವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿಕೊಂಡಿರುವಂತೆ ನೀನು ಹೇಳಿರುವೆ. ಅದರಂತೆ ನಾನು ಎಲ್ಲರ ನಡುವೆ ಎಲ್ಲಿಂದ ನೀನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದೋ ಅಂತಹ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ರಥವನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದೇನೆ. ರಥವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿದೆ, ಈಗ ನೀನು ಎಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿನವರೆಗಾದರೂ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡಿಕೋ - ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಇಲ್ಲಿ ‘ಕುರೂನ್ ಪಶ್ಯ’ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಕೌರವರನ್ನು ನೋಡು’ ಈ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಭಾವವನ್ನೂ ಸಹ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ - ‘ಈ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಜನರೆಲ್ಲ ಪ್ರಾಯಶಃ ನಿನ್ನ ವಂಶದವರೇ ಹಾಗೂ ಆತ್ಮೀಯ ಸ್ವಜನರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರನ್ನು ನೀನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೋಡಿಕೊ.’ ಎಂಬ ಭಗವಂತನ ಈ ಸಂಕೇತದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದ ಕುಟುಂಬ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸಿದನು. ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂಧುಗಳ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕರುಣಾಜನಕ ಹೇಡಿತನ ಪ್ರಕಟವಾಗಲು ಈ ಶಬ್ದಗಳು ಬೀಜ ರೂಪವಾದುವೇನೋ ಎಂಬಂತಾಯಿತು. ಅರ್ಜುನನನ್ನು ನಿಮಿತ್ತ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಲೋಕ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನೇ ಈ ಶಬ್ದಗಳ ಮೂಲಕ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡಿದನೆಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಅಲ್ಲಗಳೆದನು ಮತ್ತು ಅದರ ಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಭಗವಂತನ ಮುಖಕಮಲದಿಂದ ತ್ರಿಲೋಕಪಾವನವಾದ ದಿವ್ಯ ಗೀತಾಮೃತದ ಇಂತಹ ಪರಮ ಮಧುರವಾದ ಪ್ರವಾಹ ಹರಿಯಿತು. ಇದು ಅನಂತ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಅನಂತ ಜೀವಿಗಳ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ಏನು ಮಾಡಿದನು? ಈಗ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-26)

ತತ್ರಾಪಶ್ಯತ್ಸ್ಥಿತಾನ್ ಪಾರ್ಥಃ ಪಿತೄ ನಥ ಪಿತಾಮಹಾನ್ ।6 ॥

ಆಚಾರ್ಯಾನ್ಮಾತುಲಾನ್ ಭ್ರಾತೄನ್ ಪುತ್ರಾನ್ ಪೌತ್ರಾನ್ ಸಖೀಂಸ್ತಥಾ ॥

ಶ್ವಶುರಾನ್ ಸುಹೃದಶ್ಚೈವ ಸೇನಯೋರುಭಯೋರಪಿ ।26 ॥

ಅಥಃ - ಇದಾದ ನಂತರ, ಪಾರ್ಥಃ - ಪಾರ್ಥನು, ತತ್ರ - ಆ, ಉಭಯೋಃ ಏವ - ಎರಡೂ, ಸೇನೆಯೋಃ - ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿತಾನ್ - ನೆರೆದಿದ್ದ, ಪಿತೄನ್ - ದೊಡ್ಡಪ್ಪ-ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರುಗಳನ್ನು, ಪಿತಾಮಹಾನ್ - ಅಜ್ಜ - ಮುತ್ತಜ್ಜಂದಿರನ್ನು,
ಆಚಾರ್ಯಾನ್- ಗುರುಗಳನ್ನು, ಮಾತುಲಾನ್ - ಸೋದರಮಾವಂದಿರನ್ನು, ಭ್ರಾತೄನ್ - ಸಹೋದರರನ್ನು,
ಪುತ್ರಾನ್ - ಮಕ್ಕಳನ್ನು, ಪೌತ್ರಾನ್- ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳನ್ನು, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಸಖೀನ್ - ಮಿತ್ರರನ್ನೂ,
ಶ್ವಶುರಾನ್ - ಮಾವಂದಿರನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸುಹೃದಃ - ಸಹೃದಯರನ್ನು, ಅಪಿ - ಸಹ, ಅಪಶ್ಯತ್ - ನೋಡಿದನು. ॥ 26 ॥

ಇದಾದ ನಂತರ ಪಾರ್ಥನು ಆ ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದ ದೊಡ್ಡಪ್ಪ - ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರನ್ನು, ಅಜ್ಜ - ಮುತ್ತಜ್ಜರನ್ನು, ಗುರುಗಳನ್ನು, ಸೋದರಮಾವಂದಿರನ್ನು, ಸಹೋದರರನ್ನು, ಮಕ್ಕಳು - ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳನ್ನು, ಹಾಗೂ ಮಿತ್ರರನ್ನು, ಮಾವಂದಿರನ್ನು ಮತ್ತು ಸಹೃದಯರನ್ನೂ ನೋಡಿದನು. ॥ 26 ಮತ್ತು 27ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಒಂದೂವರೆ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿರಿ.

ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಅಪ್ಪಣೆ ಪಡೆದು ಅರ್ಜುನನು ಎರಡು ಸೇನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ವಜನರನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಅವರಲ್ಲಿ ಭೂರಿಶ್ರವರೇ ಆದಿ ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನರಾದ ತಂದೆಯ ಸಹೋದರರಿದ್ದರು. ಭೀಷ್ಮ, ಸೋಮದತ್ತ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಲೀಕ ಮುಂತಾದ ಅಜ್ಜ-ಮುತ್ತಜ್ಜರಿದ್ದರು. ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು, ಕೃಪಾಚಾರ್ಯರಾದಿ ಗುರುಗಳಿದ್ದರು. ಪುರುಜಿತ್, ಕುಂತೀಭೋಜ ಮತ್ತು ಶಲ್ಯರೇ ಆದಿ ಸೋದರಮಾವಂದಿರಿದ್ದರು - ಅಭಿಮನ್ಯು, ಪ್ರತಿವಿಂಧ್ಯ, ಘಟೋತ್ಕಚ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮುಂತಾದ ತನ್ನ ಮತ್ತು ಸಹೋದರರ ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮುಂತಾದವರ ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು. ಅವರು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಾಗಿದ್ದರು. ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಆಡಿದ ಅನೇಕ ಮಿತ್ರರು ಮತ್ತು ಜೊತೆಗಾರರಿದ್ದರು. ದ್ರುಪದ, ಶೈಬ್ಯ ಮುಂತಾದ ಮಾವಂದಿರಿದ್ದರು. ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಅನೇಕ ಮಂದಿ ಸಹೃದಯರಿದ್ದರು.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ನೋಡಿದ ನಂತರ ಅರ್ಜುನನು ಏನು ಮಾಡಿದನು? ಈಗ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-27)

ತಾನ್ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸ ಕೌಂತೇಯಃ ಸರ್ವಾನ್ಬಂಧೂನವಸ್ಥಿತಾನ್ ॥

ಕೃಪಯಾ ಪರಯಾವಿಷ್ಟೋ ವಿಷೀದನ್ನಿದಮಬ್ರವೀತ್ ।

ತಾನ್ - ಆ, ಅವಸ್ಥಿತಾನ್ - ಉಪಸ್ಥಿತರಾದ, ಸರ್ವಾನ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಬಂಧೂನ್ - ಬಂಧುಗಳನ್ನು, ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ- ನೋಡಿ,
ಸಃ - ಆ, ಕೌಂತೇಯಃ - ಕುಂತೀಪುತ್ರನಾದ ಅರ್ಜುನನು, ಪರಯಾ - ಅತ್ಯಂತ, ಕೃಪಯಾ - ಕರುಣೆಯಿಂದ,
ಆವಿಷ್ಟಃ- ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ವಿಷೀದನ್ - ಶೋಕಿಸುತ್ತ, ಇದಮ್ - ಹೀಗೆ, ಅಬ್ರವೀತ್ - ಹೇಳಿದನು. ॥ 27 ॥

ಅಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಿದ್ದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ಕುಂತೀಪುತ್ರನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಪರವಶನಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥27ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ - 28ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಂಧುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಮೊದಲಿನ ಒಂದೂವರೆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಪಿತಾ-ಪಿತಾಮಹರಾದಿಯಾಗಿ ಅನೇಕ ಪುರುಷರ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಮುಗಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಅವರುಗಳ ಹೊರತು ಯಾರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ, ಶಿಖಂಡಿ ಮತ್ತು ಸುರಥ ಮುಂತಾದ ಭಾವ ಮೈದುನರು ಹಾಗೂ ಜಯದ್ರಥ ಮುಂತಾದ ಭಾವಂದಿರು ಮತ್ತು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಬಂಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸ್ವಜನರು ಎರಡು ಕಡೆಯ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ‘ನೆರೆದಿದ್ದ ಎಲ್ಲಾ ಬಂಧುಗಳು’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಸಂಜಯನು ಆ ಎಲ್ಲರ ಕುರಿತು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅರ್ಜುನನು ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಪರವಶನಾಗಿದ್ದನು’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು ಯಾವಾಗ ನಾಲ್ಕೂ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ತನ್ನ ಸ್ವಜನ-ಸಮುದಾಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇವರೆಲ್ಲರ ಸಂಹಾರವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದಾಗ, ಬಂಧು ಸ್ನೇಹದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಹೃದಯ ನಡುಗಿತು ಮತ್ತು ಅವನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವಿರೋಧವಾದ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಕರುಣೆಯಿಂದುಂಟಾದ ಹೇಡಿತನದ ಭಾವ ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಜಾಗ್ರತವಾಯಿತು. ಇದೇ ‘ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಸಂಜಯನು ‘ಪರಯಾ ಕೃಪಯಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಹೇಡಿತನದ ಆವೇಶದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಚಿತ ವೀರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮರೆತು ಅತ್ಯಂತ ಮೋಹಿತನಾದನು. ಇದೇ ಅವನು ‘ಕರುಣಾಪರ ವಶನಾಗುವುದಾಗಿದೆ’.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದಮ್’ ಪದದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಯಾವ ವಚನವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು?

ಉತ್ತರ - ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ನಲವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಅರ್ಜುನನು ಯಾವ-ಯಾವ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಬಗ್ಯೆ ‘ಇದಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಬಂಧು ಸ್ನೇಹದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂತಾಯಿತು. ಈಗ ಎರಡೂವರೆ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಸ್ವತಃ ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-28)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ದೃಷ್ಟ್ವೇಮಂ ಸ್ವಜನಂ ಕೃಷ್ಣ ಯುಯುತ್ಸುಂ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-29)

ಸೀದಂತಿ ಮಮ ಗಾತ್ರಾಣಿ ಮುಖಂ ಚ ಪರಿಶುಷ್ಯತಿ ।

ವೇಪಥುಶ್ಚ ಶರೀರೇ ಮೇ ರೋಮಹರ್ಷಶ್ಚ ಜಾಯತೇ ॥

ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣ, ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ - (ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ) ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ, ಯುಯುತ್ಸುಮ್ - ಯುದ್ಧಾಭಿಲಾಷಿಗಳಾದ, ಇಮಮ್ - ಈ, ಸ್ವಜನಮ್ - ಸ್ವಜನ ಸಮುದಾಯವನ್ನು, ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ನೋಡಿ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಗಾತ್ರಾಣಿ - ಅಂಗಾಂಗಗಳು, ಸೀದಂತಿ - ಶಿಥಿಲವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿವೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮುಖಮ್ - ಬಾಯಿ, ಪರಿಶುಷ್ಯತಿ - ಒಣಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಶರೀರೇ - ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ವೇಪಥುಃ - ನಡುಕ, ಚ - ಮತ್ತು, ರೋಮಹರ್ಷಃ- ರೋಮಾಂಚ, ಜಾಯತೇ - ಆಗುತ್ತಿದೆ. ॥ 28ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು - 29 ॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಕೃಷ್ಣ ! ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಯುದ್ಧಾಭಿಲಾಷಿಗಳಾದ ಈ ಸ್ವಜನ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ನೋಡಿ ನನ್ನ ಅಂಗಾಂಗಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಬಾಯಿ ಒಣಗುತ್ತಿದೆ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ನಡುಕ ಮತ್ತು ರೋಮಾಂಚವಾಗುತ್ತಿದೆ. ॥ 28ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು 29 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮವು ಮಹಾ ಭಯಂಕರವಾಗುವುದು ಎಂಬುದೇ ಅರ್ಜುನನ ಭಾವವಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಈಗ ನನ್ನ ಕಣ್ಮುಂದೆ, ಚಿಕ್ಕ-ದೊಡ್ಡ, ನಿಕಟ-ಸಂಬಂಧಿಗಳು ಹಾಗೂ ಆತ್ಮೀಯ ಸ್ವಜನರಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಮೃತ್ಯು ಮುಖರಾಗುವರು. ಈ ಮಾತನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ ನನಗೆ ಎಷ್ಟು ಮಾರ್ಮಿಕವಾದ ಬಾಧೆಯಾಗುತ್ತಿದೆಯೆಂದರೆ - ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಅತಿಭಯಂಕರವಾದ ದಾಹ ಮತ್ತು ಭಯ ಉಂಟಾಗಿದೆ, ಅದರ ಕಾರಣದಿಂದ ನನ್ನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ದುರವಸ್ಥೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-30)

ಗಾಂಡೀವಂ ಸ್ರಂಸತೇ ಹಸ್ತಾತ್ತ್ವಕ್ಚೈವ ಪರಿದಹ್ಯತೇ ।

ನ ಚ ಶಕ್ನೋಮ್ಯವಸ್ಥಾತುಂ ಭ್ರಮತೀವ ಚ ಮೇ ಮನಃ ॥

ಹಸ್ತಾತ್ - ಕೈಯಿಂದ, ಗಾಂಡೀವಮ್ - ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸು, ಸ್ರಂಸತೇ - ಜಾರಿ ಬೀಳುತ್ತಿದೆ, ಚ - ಮತ್ತು,
ತ್ವಕ್- ಚರ್ಮವೂ, ಏವ - ಕೂಡ, ಪರಿದಹ್ಯತೇ - ಬಹಳವಾಗಿ ಉರಿಯುತ್ತಿದೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಮೇ -ನನ್ನ, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು,
ಭ್ರಮತಿ, ಇವ - ಭ್ರಮಿಸಿದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ, (ಅತಃ) - ಆದ್ದರಿಂದ (ನಾನು), ಅವಸ್ಥಾತುಮ್ - ನಿಂತುಕೊಂಡಿರಲು,
ಚ - ಕೂಡ, ನಶಕ್ನೋಮಿ - ಸಮರ್ಥನಾಗಿಲ್ಲ ॥ 30 ॥

ಕೈಯಿಂದ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸು ಜಾರಿ ಬೀಳುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಚರ್ಮವೂ ಸಹ ಬಹಳವಾಗಿ ಉರಿಯುತ್ತಿದೆ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಭ್ರಮಿಸಿದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ನಿಂತುಕೊಂಡಿರಲೂ ಸಹ ಸಮರ್ಥನಾಗಿಲ್ಲ. ॥ 30 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಕರುಣೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಹೇಡಿತನದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಬಹಳ ಶೋಚನೀಯವಾಯಿತು, ಅದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ‘ನನ್ನ ಅಂಗಾಂಗಗಳೆಲ್ಲಾ ಅತ್ಯಂತ ಶಿಥಿಲವಾಗಿವೆ. ಕೈಗಳು ಎಷ್ಟು ಶಕ್ತಿಶೂನ್ಯವಾಗಿವೆ ಎಂದರೆ ಅದರಿಂದ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿ ಬಾಣ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವುದಿರಲಿ, ನಾನದನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳಲೂ ಸಹ ಶಕ್ತನಾಗಿಲ್ಲ. ಅದು ಕೈಯಿಂದ ಜಾರಿಹೋಗುತ್ತ ಇದೆ. ಯುದ್ಧದ ಮುಂದಿನ ಪರಿಣಾಮದ ಚಿಂತೆಯು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೊಂದು ಜ್ವಾಲೆ ಎಬ್ಬಿಸಿದೆಯೆಂದರೆ ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ನನ್ನ ಚರ್ಮವೂ ಸಹ ಉರಿಯುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಭೀಷಣ ಮಾನಸಿಕ ಪೀಡೆಯಿಂದಾಗಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಕೂಡಾ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲಾರ ದಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ನನ್ನ ತಲೆಯೂ ಸಹ ತಿರುಗಲಾರಂಭಿಸಿದೆ. ಇನ್ನೇನು ಈಗಲೇ ನಾನು ಮೂರ್ಛೆಹೋಗಿ ಬಿದ್ದುಬಿಡುವೆನೋ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸು ಹೇಗಿತ್ತು? ಮತ್ತು ಅದು ಅವನಿಗೆ ಹೇಗೆ ದೊರಕಿತ್ತು?

ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸು ದಿವ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಅದರ ಆಕಾರವು ತಾಳೆಮರದಂತೆ ಇತ್ತು. (ಮಹಾ - ಉದ್ಯೋಗ- 161). ಗಾಂಡೀವದ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿ ಕೊಡುತ್ತಾ ಬೃಹನ್ನಳೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಅರ್ಜುನನೇ ಉತ್ತರಕುಮಾರ ನೊಡನೆ ಹೇಳಿದ್ದನು - ‘ಇದು ಅರ್ಜುನನ ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಧನುಸ್ಸು. ಇದು ಬಂಗಾರದಿಂದ ಹೊದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದದ್ದು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ ಆಯುಧಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳದ್ದು. ಇದೇ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ದೇವತೆಗಳ ಮತ್ತು ಮಾನವರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದನು. ಈ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ, ಅದ್ಭುತ, ಕೋಮಲ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ದಾನವರು ಮತ್ತು ಗಂಧರ್ವರು ಬಹಳ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಆರಾಧಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಪರಮ ದಿವ್ಯವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನು ಒಂದು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ, ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಐದುನೂರಮೂರು ವರ್ಷ, ಇಂದ್ರನು ಎಂಭತ್ತೈದು ವರ್ಷ, ಚಂದ್ರನು ಐದುನೂರು ವರ್ಷ ಮತ್ತು ವರುಣನು ನೂರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು (ಮಹಾ - ವಿರಾಟ - 43). ಇದು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಖಾಂಡವ ವನವನ್ನು ಸುಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿದೇವರು ವರುಣನಿಂದ ಕೊಡಿಸಿದ್ದರು (ಮಹಾ - ಆದಿ - 225).

ಸಂಬಂಧ — ತನ್ನ ವಿಷಾದಯುಕ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ವಿಚಾರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಯುದ್ಧವು ಅನುಚಿತವೆಂಬುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-31)

ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಚ ಪಶ್ಯಾಮಿ ವಿಪರೀತಾನಿ ಕೇಶವ ।

ನ ಚ ಶ್ರೇಯೋಽನುಪಶ್ಯಾಮಿ ಹತ್ವಾ ಸ್ವಜನಮಾಹವೇ ॥

ಕೇಶವ - ಹೇ ಕೇಶವ ! (ನಾನು), ನಿಮಿತ್ತಾನಿ - ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು, ಚ - ಸಹ, ವಿಪರೀತಾನಿ - ವಿಪರೀತವಾಗಿಯೇ,
ಪಶ್ಯಾಮಿ - ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ (ಹಾಗೂ), ಆಹವೇ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಸ್ವಜನಮ್ - ಸ್ವಜನ ಸಮುದಾಯವನ್ನು, ಹತ್ವಾ - ಕೊಂದು, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು, ಚ - ಸಹ, ನ, - ಅನುಪಶ್ಯಾಮಿ - ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 31 ॥

ಹೇ ಕೇಶವ! ನಾನು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸಹ ವಿಪರೀತವಾಗಿಯೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಕೊಂದು ಯಾವ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೂ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 31 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿಪರೀತವಾಗಿಯೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ - ಇದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯ ಮುಂದಿನ ಪರಿಣಾಮದ ಸೂಚನೆ ಕೊಡುವ ಶಕುನಾದಿ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷಣ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿಮಿತ್ತಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇದೇ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಗಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿ - ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಣ ಸಂಭವಿಸುವುದು, ಭೂಮಿಯು ನಡುಗುವುದು ಮತ್ತು ಆಕಾಶದಿಂದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಬೀಳುವುದು ಮುಂತಾದ ಅಪಶಕುನಗಳಿಂದಲೂ ಸಹ ಈ ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮವು ಒಳ್ಳೆಯದಾಗದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ನನ್ನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿರುವುದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನ ಸಮೂಹವನ್ನುಕೊಂದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನೂ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸೋದರ ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಹಿತವಾಗುವ ಸಂಭಾವವಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ಆತ್ಮೀಯ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಜನಿತ ಕ್ಷೋಭೆಯುಂಟಾಗುವುದು. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಅವರ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಜೀವನವು ದುಃಖಮಯವಾಗುವುದು, ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯದಾಗಿ, ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಮಹಾಪಾಪ ಉಂಟಾದೀತು. ಇವೆಲ್ಲ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಿತವಾಗಲಾರದು. ಆದುದರಿಂದ ನನ್ನ ವಿಚಾರದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಉಚಿತವಾಗಲಾರದು, ಎಂಬುದೇ ಅರ್ಜುನನ ಮಾತಿನ ಭಾವವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಹಿತವಾಗುವ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ, ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿ ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನೇ ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-32)

ನ ಕಾಂಕ್ಷೇ ವಿಜಯಂ ಕೃಷ್ಣ ನ ಚ ರಾಜ್ಯಂ ಸುಖಾನಿ ಚ । ॥

ಕಿಂ ನೋ ರಾಜ್ಯೇನ ಗೋವಿಂದ ಕಿಂ ಭೋಗೈರ್ಜೀವಿತೇನ ವಾ ॥

ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣನೇ ! (ನಾನಾದರೋ), - ವಿಜಯಮ್ - ವಿಜಯವನ್ನು, ನ ಕಾಂಕ್ಷೇ - ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಚ - ಮತ್ತು,
ರಾಜ್ಯಮ್ - ರಾಜ್ಯವನ್ನು, ಚ - ಹಾಗೂ, ಸುಖಾನಿ - ಸುಖಭೋಗಗಳನ್ನು, ನ - ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗೋವಿಂದ - ಹೇ ಗೋವಿಂದನೇ!, ನಃ - ನಮಗೆ (ಇಂತಹ), ರಾಜ್ಯೇನ - ರಾಜ್ಯದಿಂದ, ಕಿಮ್ - ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವಿದೆ?, ವಾ - ಅಥವಾ (ಇಂತಹ), ಭೋಗೈಃ - ಭೋಗಗಳಿಂದ (ಮತ್ತು), ಜೀವಿತೇನ - ಜೀವನದಿಂದ (ಲೂ), ಕಿಮ್ - ಯಾವ (ಲಾಭವಿದೆ)? ॥ 32 ॥

ಹೇ ಕೃಷ್ಣನೇ! ನಾನಾದರೋ ವಿಜಯವನ್ನಾಗಲೀ, ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಗಲೀ ಹಾಗೂ ಸುಖವನ್ನಾಗಲೀ ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇ ಗೋವಿಂದನೇ! ನಮಗೆ ಇಂತಹ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವಿದೆ? ಅಥವಾ ಇಂತಹ ಭೋಗಗಳಿಂದಾಗಲೀ, ಜೀವನದಿಂದಾಗಲೀ ಯಾವ ಲಾಭವಿದೆ? ॥ 32 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿರಿ.

ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಚಿತ್ತದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣ! ಈ ಆತ್ಮೀಯ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಸಿಗುವ ವಿಜಯ, ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖವನ್ನು ನಾನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂತಾಪವೇ ಆಗುವುದು ಎಂದು ನನಗೆ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಏತಕ್ಕೋಸ್ಕರವಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಿ ಮತ್ತು ಇವರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿ? ಇಂತಹ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳಿಂದ ಏನಾಗುವುದು? ನನ್ನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಇವರನ್ನು ಕೊಂದು ಜೀವಿಸುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಲಾಭವೂ ಇಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಸ್ವಜನರ ವಧೆಯಿಂದ ದೊರೆಯುವ ರಾಜ್ಯ-ಭೋಗಾದಿಗಳನ್ನು ಬಯಸದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-33)

ಯೇಷಾಮರ್ಥೇ ಕಾಂಕ್ಷಿತಂ ನೋ ರಾಜ್ಯಂ ಭೋಗಾಃ ಸುಖಾನಿ ಚ ।

ತ ಇಮೇಽವಸ್ಥಿತಾ ಯುದ್ಧೇ ಪ್ರಾಣಾಂಸ್ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಧನಾನಿ ಚ ॥

ನಃ - ನಾವು, ಯೇಷಾಮ್ - ಯಾರ, ಅರ್ಥೇ - ಗಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಮ್ - ರಾಜ್ಯವನ್ನು, ಭೋಗಾಃ - ಭೋಗಗಳನ್ನು ಚ - ಮತ್ತು, ಸುಖಾನಿ - ಸುಖಾದಿಗಳನ್ನು, ಕಾಂಕ್ಷಿತಮ್ - ಬಯಸುವೆವೋ, ತೇ - ಅಂತಹವರೇ (ಆದ), ಇಮೇ - ಇವರೆಲ್ಲರೂ,
ಧನಾನಿ - ಧನ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರಾಣಾನ್ - ಜೀವನದ ಆಸೆಯನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಜಿಸಿ, ಯುದ್ಧೇ - ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ
ಅವಸ್ಥಿತಾಃ - ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ॥ 33 ॥

ನಾವು ಯಾರಿಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು, ಭೋಗಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸುಖಾದಿಗಳನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇವೆಯೋ, ಅಂತಹವರೇ ಆದ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಧನ ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಆಸೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ॥ 33 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನ ಈ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಸ್ವಂತಕ್ಕಾಗಿ ರಾಜ್ಯ ಭೋಗ ಸುಖಾದಿಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಯಿಯಾದ ಆನಂದವೂ ಇಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಅವು ಸ್ವಯಂ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ ಎಂದು ನಾನು ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ನನ್ನ ಈ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರಾದ ಸ್ವಜರಿಗಾಗಿಯೇ ರಾಜ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ, ಆದರೆ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ತೆರಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸತ್ತು ಹೋದರೆ ಮತ್ತೆ ರಾಜ್ಯ ಸುಖಾದಿಗಳು ಯಾರ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಾವು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಯುದ್ಧಮಾಡವುದು ಉಚಿತವಾಗಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಅನೌಚಿತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾಯಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ಸ್ವಜನ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಯಾರು-ಯಾರಿದ್ದಾರೆ? ಅದನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-34)

ಆಚಾರ್ಯಾಃ ಪಿತರಃ ಪುತ್ರಾಸ್ತಥೈವ ಚ ಪಿತಾಮಹಾಃ ।॥

ಮಾತುಲಾಃ ಶ್ವಶುರಾಃ ಪೌತ್ರಾಃ ಶ್ಯಾಲಾಃ ಸಂಬಂಧಿನಸ್ತಥಾ ॥

ಆಚಾರ್ಯಾಃ - ಗುರುಜನರು, ಪಿತರಃ - ದೊಡ್ಡಪ್ಪ-ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರು, ಪುತ್ರಾಃ - ಪುತ್ರರು, ಚ - ಮತ್ತು, ತಥಾ,
ಏವ - ಅದೇ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಪಿತಾಮಹಾಃ - ಅಜ್ಜಂದಿರು, ಮಾತುಲಾಃ - ಸೋದರಮಾವಂದಿರು, ಶ್ವಶುರಾಃ - ಮಾವಂದಿರು, ಪೌತ್ರಾಃ - ಪೌತ್ರರು, ಶ್ಯಾಲಾಃ - ಭಾವಮೈದುನರು, ತಥಾ - ಹಾಗೂ, ಸಂಬಂಧಿನಃ - ಸಂಬಂಧಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆ. ॥ 34 ॥

ಗುರುಗಳೂ, ದೊಡ್ಡಪ್ಪ-ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರೂ, ಮಕ್ಕಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಅಜ್ಜಂದಿರು, ಸೋದರ ಮಾವಂದಿರೂ, ಮಾವಂದಿರೂ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು, ಭಾವಮೈದುನರೂ ಹಾಗೂ ಇನ್ನು ಅನೇಕ ಸಂಬಂಧಿಗಳೂ ಇದ್ದಾರೆ. ॥ 34 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನು ಈ ಸಂಬಂಧಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಏನು ಹೇಳಬಯಸುತ್ತಾನೆ?

ಉತ್ತರ - ಆಚಾರ್ಯರು, ದೊಡ್ಡಪ್ಪಂದಿರು, ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರು ಮುಂತಾದ ಸಂಬಂಧಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಶ್ಯಾಲಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ, ಶಿಖಂಡಿ ಮತ್ತು ಸುರಥರೇ ಮುಂತಾದವರನ್ನು ಹಾಗೂ ‘ಸಂಬಂಧಿನಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜಯದ್ರಥಾದಿಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡು - ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ಸಂಬಂಧಿಗಳಿಗಾಗಿಯೇ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ ; ಯಾವಾಗ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸತ್ತು ಹೋಗುವರೋ ಆಗ ರಾಜ್ಯಭೋಗಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಆಗುವುದಾದರು ಏನು? ಇಂತಹ ರಾಜ್ಯಭೋಗಗಳು ದುಃಖಕ್ಕೇ ಕಾರಣವಾಗುವುವು ಎಂದು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸಂಬಂಧ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಶೂರವೀರರೊಡನೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಇವರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅನಿಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-35)

ಏತಾನ್ನ ಹಂತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ಘ್ನತೋಽಪಿ ಮಧುಸೂದನ ।

ಅಪಿ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯರಾಜ್ಯಸ್ಯ ಹೇತೋಃ ಕಿಂ ನು ಮಹೀಕೃತೇ ॥

ಮಧುಸೂದನ - ಹೇ ಮಧುಸೂದನ ! (ನನ್ನನ್ನು), ಘ್ನತಃ ಅಪಿ - ಕೊಂದರೂ, ಸಹ, ತ್ರೈಲೋಕ್ಯರಾಜ್ಯಸ್ಯ - ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯ, ಹೇತೋಃ - ಕ್ಕೋಸ್ಕರ, ಅಪಿ - ಕೂಡ (ನಾನು), ಏತಾನ್ - ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನು, ಹಂತುಮ್ - ಕೊಲ್ಲಲು, ನ ಇಚ್ಛಾಮಿ- ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತೆ), ಮಹೀಕೃತೇ - ಪೃಥ್ವಿಯ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ (ಯಾದರೋ), ನು ಕಿಮ್ - ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ॥ 35 ॥

ಹೇ ಮಧುಸೂದನ ! ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಅಥವಾ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯ ದೊರಕಿದರೂ ಸಹ ನಾನು ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಭೂಮಂಡಲದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯಾದರೋ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ॥35॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಕೂಡ ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ; ಏಕೆಂದರೆ ಎರಡು ಸೇನೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸಂಬಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರು ಅರ್ಜುನನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದರೋ ಅವರಿಂದಲಾದರೋ ಅರ್ಜುನನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವ ಯಾವ ಕಲ್ಪನೆಯೂ ಕೂಡ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅರ್ಜುನನು ಹೀಗೆ ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು?

ಉತ್ತರ - ಆದುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ‘ಘ್ನತಃ’ ಮತ್ತು ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ. - ನನ್ನ ಪಕ್ಷದವರ ಮಾತೇನೂ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ವಿಪಕ್ಷದಲ್ಲಿರುವ ಸಂಬಂಧಿಗಳೂ ಸಹ ನಾನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾದರೆ ಬಹುಶಃ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಇಚ್ಛಿಸಲಾರರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರಾಜ್ಯದ ಲೋಭದಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಾವುಗಳು ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗಿ ರಾಜ್ಯದ ಆಸೆಯನ್ನೇ ಬಿಟ್ಟರೆ, ಆಗ ಕೊಲ್ಲುವ ಕಾರಣವೇನೂ ಉಳಿಯಲಾರದು. ಇಷ್ಟಾದರೂ ಸಹ ಅವರುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಕೊಲ್ಲಲು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಿದರೂ, ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದವರನ್ನೂ ಕೂಡ ನಾನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅವನ ಭಾವವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ ಮತ್ತೆ ಪೃಥ್ವಿಗಾಗಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಈ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಪೃಥ್ವಿಯ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖಗಳ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ! ಇವರನ್ನು ಕೊಂದು ತ್ರೈಲೋಕದ ನಿಷ್ಕಂಟಕವಾದ ರಾಜ್ಯ ದೊರೆಯುವುದಾದರೂ ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ನಾನು ಈ ಆಚಾರ್ಯರಾದಿ ಆತ್ಮೀಯ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ನೀನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಸಹ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಏಕೆ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಸಂಬಂಧಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದರೆ ಲಾಭದ ಅಭಾವ ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳೇ ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ ತನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-36)

ನಿಹತ್ಯ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ನಃ ಕಾ ಪ್ರೀತಿಃ ಸ್ಯಾಜ್ಜನಾರ್ದನ ।

ಪಾಪಮೇವಾಶ್ರಯೇದಸ್ಮಾನ್ ಹತ್ವೈತಾನಾತತಾಯಿನಃ ॥

ಜನಾರ್ದನ - ಹೇ ಜನಾರ್ದನ !, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರನ್ನು, ನಿಹತ್ಯ - ಕೊಂದು, ನಃ - ನಮಗೆ,
ಕಾ - ಯಾವ, ಪ್ರೀತಿಃ - ಪ್ರಸನ್ನತೆ, ಸ್ಯಾತ್ - ಉಂಟಾಗುವುದು? ಏತಾನ್ - ಈ, ಆತತಾಯಿನಃ - ಆತತಾಯಿಗಳನ್ನು, ಹತ್ವಾ - ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದಲಾದರೋ, ಅಸ್ಮಾನ್ - ನಮಗೆ, ಪಾಪಮ್ ಏವ - ಪಾಪವೇ, ಆಶ್ರಯೇತ್ - ತಟ್ಟುವುದು. ॥ 36 ॥

ಹೇ ಜನಾರ್ದನ! ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಯಾವ ಸಂತೋಷವುಂಟಾದೀತು? ಈ ಆತತಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದಲಾದರೋ ನಮಗೆ ಪಾಪವೇ ತಟ್ಟುವುದು. ॥ 36 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೊಂದರೆ ನಮಗೆ ಯಾವ ಸಂತೋಷವುಂಟಾದೀತು? ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಎದುರು ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಮತ್ತು ಇವರ ಸಂಗಡಿಗರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಯಾಗದು, ಮತ್ತು ಇಚ್ಛಿತ ವಸ್ತುವು ದೊರೆಯದಿದ್ದಾಗ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಾಗುವುದಾದರೂ ಹೇಗೆ? ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ - ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸ್ಮೃತಿಕಾರರು ಸ್ಪಷ್ಟ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರಲ್ಲ!

ಆತತಾಯಿನಮಾಯಾಂತಂ ಹನ್ಯಾದೇವಾವಿಚಾರಯನ್ ।

ನಾತತಾಯಿವಧೇ ದೋಷೋ ಹಂತುರ್ಭವತಿ ಕಶ್ಚನ (ಮನು - 8/350-51)

‘ತನಗೆ ಅನಿಷ್ಟ ಮಾಡಲು ಬರುವಂತಹ ಆತತಾಯಿಯನ್ನು ವಿಚಾರ ಮಾಡದೇ ಕೊಂದು ಹಾಕಬೇಕು. ಆತತಾಯಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ದೋಷವುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.’

ವಸಿಷ್ಠಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಆತತಾಯಿಗಳ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ -

ಅಗ್ನಿದೋ ಗರದಶ್ಚೈವ ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಿರ್ಧನಾಪಹಃ । >

ಕ್ಷೇತ್ರದಾರಾಪಹರ್ತಾ ಚ ಷಡೇತೇ ಹ್ಯಾತತಾಯಿನಃ ॥ (3/19)

‘ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುವವನು, ವಿಷಹಾಕುವವನು, ಆಯುಧ ಹಿಡಿದು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧನಾದವನು, ಧನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವನು, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಳ್ಳುವವನು ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವನು - ಈ ಆರು ಜನರೂ ಆತತಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.’

ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಆತತಾಯಿಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಅರಗಿನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚಿ ಅವರು ಪಾಂಡವರನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕುವ ಪ್ರಯತ್ನಮಾಡಿದ್ದರು, ಭೀಮಸೇನನ ಊಟದಲ್ಲಿ ವಿಷವನ್ನು ಬೆರಸಿದ್ದರು, ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಿಗಳಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾರೆ, ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಮೋಸ ಮಾಡಿ ಪಾಂಡವರ ಸಮಸ್ತ ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು, ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಕರೆತಂದು ಆಕೆಗೆ ಘೋರ ಅಪಮಾನ ಮಾಡಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಜಯದ್ರಥನು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿದ್ದನು, ಈ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಆತತಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದರೆ ನಮಗೇ ಪಾಪಬರುವುದೆಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಿದನು?

ಉತ್ತರ - ಸ್ಮೃತಿಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಆತತಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ದೋಷವಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಆತತಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದರೆಂಬುದೂ ಸಹ ನಿರ್ವಿವಾದ ಸತ್ಯ, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೂ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬ ಸ್ಮೃತಿಕಾರರು ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ-

‘ಸ ಏವ ಪಾಪಿಷ್ಠತಮೋ ಯಃ ಕುರ್ಯಾತ್ ಕುಲನಾಶನಮ್’

‘ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡುವವನು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮಹಾ ಪಾಪಿ’ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಈ ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಜ್ಞೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಯುತವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅರ್ಜುನನು ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ‘ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಕ್ಕಳು ಆತತಾಯಿಗಳಾದಾಗ್ಯೂ ಸಹ ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದವರೇ ಆಗಿರುವಾಗ ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದ ನಮಗೆ ಪಾಪವೇ ಉಂಟಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಲಾಭವಾದರೋ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ.’ ಅರ್ಜುನನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಈ ಮಾತನ್ನೇ ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಹಾನಿಕಾರಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-37)

ತಸ್ಮಾನ್ನಾರ್ಹಾ ವಯಂ ಹಂತುಂ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್ ಸ್ವಬಾಂಧವಾನ್ ।
ಸ್ವಜನಂ ಹಿ ಕಥಂ ಹತ್ವಾ ಸುಖಿನಃ ಸ್ಯಾಮ ಮಾಧವ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ, ಮಾಧವ - ಹೇ ಮಾಧವನೇ !, ಸ್ವಬಾಂಧವಾನ್ - ನಮ್ಮ ಬಾಂಧವರೇ ಆದ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾನ್- ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು, ಹಂತುಮ್ - ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕೆ, ವಯಮ್ - ನಾವು, ನ, ಅರ್ಹಾಃ - ಯೋಗ್ಯರಲ್ಲ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಸ್ವಜನಮ್ - ನಮ್ಮದೇ ಆದ ಕುಟುಂಬವನ್ನು, ಹತ್ವಾ - ಕೊಂದು (ನಾವು), ಕಥಮ್ - ಹೇಗೆ, ಸುಖಿನಃ - ಸುಖಿಗಳಾಗಿ,
ಸ್ಯಾಮ - ಆಗುವೆವು? ॥ 37 ॥

ಆದುದರಿಂದ ಹೇ ಮಾಧವನೇ! ನಮ್ಮ ಬಾಂಧವರೇ ಆದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ನಮಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ನಮ್ಮದೇ ಆದ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಕೊಂದು ನಾವು ಹೇಗೆ ಸುಖಿಗಳಾಗುವೆವು? ॥ 37 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಅರ್ಜುನನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ‘ನನ್ನ ಸ್ಥಿತಿ
ಹೇಗಾಗಿದೆಯೆಂದರೆ, ಯುದ್ಧಮಾಡದೇ ಇರುವ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಾನು ಇದುವರೆಗೂ ಏನೇನು ಹೇಳಿದೆನೋ ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಮನದಲ್ಲಿ ಏನೇನು ವಿಚಾರಗಳು ಬರುತ್ತಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ನಮಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕುಟುಂಬವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಿ ನಮಗೆ ಈ ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಯಾವ ಸುಖವೂ ದೊರೆಯುವ ಸಂಭವವು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಕುಟುಂಬ ನಾಶದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದೋಷವು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಯಾವಾಗ ಈ ದೋಷದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆಗ ನೀನೇ ಇಷ್ಟೊಂದು ಯೋಚಿಸುವುದೇಕೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಅರ್ಜುನನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-38)

ಯದ್ಯಪ್ಯೇತೇ ನ ಪಶ್ಯಂತಿ ಲೋಭೋಪಹತಚೇತಸಃ ।॥

ಕುಲಕ್ಷಯಕೃತಂ ದೋಷಂ ಮಿತ್ರದ್ರೋಹೇ ಚ ಪಾತಕಮ್ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-39)

ಕಥಂ ನ ಜ್ಞೇಯಮಸ್ಮಾಭಿಃ ಪಾಪಾದಸ್ಮಾನ್ನಿವರ್ತಿತುಮ್ ।
ಕುಲಕ್ಷಯಕೃತಂ ದೋಷಂ ಪ್ರಪಶ್ಯದ್ಭಿರ್ಜನಾರ್ದನ ॥

ಯದ್ಯಪಿ - ಒಂದು ವೇಳೆ, ಲೋಭೊಪಹತ ಚೇತಸಃ - ಲೋಭದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟಚಿತ್ತರಾದ, ಏತೇ - ಈ ಜನರು, ಕುಲಕ್ಷಯ
ಕೃತಮ್ - ಕುಲದಕ್ಷಯದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ, ದೋಷಮ್ - ದೋಷವನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಮಿತ್ರದ್ರೋಹೇ - ಮಿತ್ರರಿಗೆ ದ್ರೋಹಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಪಾತಕಮ್ - ಪಾಪವನ್ನು, ನ ಪಶ್ಯಂತಿ - ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ (ಆದರೂ), ಜನಾರ್ದನ - ಹೇ ಜನಾರ್ದನನೇ !, ಕುಲಕ್ಷಯಕೃತಂ - ಕುಲದನಾಶದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ, ದೋಷಮ್ - ದೋಷವನ್ನು, ಪ್ರಪಶ್ಯದ್ಭಿಃ - ತಿಳಿದಿರುವ, ಅಸ್ಮಾಭಿಃ - ನಮ್ಮಗಳಿಗೆ, ಅಸ್ಮಾತ್ - ಈ, ಪಾಪಾತ್ - ಪಾಪದಿಂದ, ನಿವರ್ತಿತುಮ್ - ಹಿಂಜರಿಯಲು,
ಕಥಮ್- ಏಕೆ, ನ ಜ್ಞೇಯಮ್ - ವಿಚಾರಮಾಡಬಾರದು? ॥ 38-39 ॥

ಒಂದು ವೇಳೆ ಲೋಭದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟಚಿತ್ತರಾದ ಈ ಜನರು ಕುಲಕ್ಷಯದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ದೋಷವನ್ನೂ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರದ್ರೋಹ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪಾಪವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಹೇ ಜನಾರ್ದನನೇ ! ಕುಲದ ನಾಶದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ದೋಷವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ನಾವುಗಳು ಈ ಪಾಪದಿಂದ ಹಿಂಜರಿಯಲು ಏಕೆ ವಿಚಾರಮಾಡಬಾರದು?

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮಾತಿನ ಭಾವವು - ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ಈ ಕಾರ್ಯವು ಅತ್ಯಂತ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅವರಿಗಾಗಿ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದು ದೊಡ್ಡ ಮಾತೇನಲ್ಲ ; ಏಕೆಂದರೆ ಲೋಭವು ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದ ವಿವೇಕವನ್ನು ನಷ್ಟ-ಭ್ರಷ್ಟವಾಗಿಸಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ಕುಲನಾಶದಿಂದ ಎಂಥೆಂಥ ಅನರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ದುಷ್ಪರಿಣಾಮ ಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿರುವ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ವೈರ ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಎಷ್ಟೊಂದು ಭಯಂಕರ ಪಾಪವೆಂಬುದು ಅವರಿಗೆ ಹೊಳೆಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಾವು ಅವರಂತೆ ಲೋಭದಿಂದ ಕುರುಡರಾಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕುಲನಾಶದಿಂದಾಗುವ ದೋಷವನ್ನು ಬಹಳ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ತಿಳಿದೂ-ತಿಳಿದು ಘೋರಪಾಪದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಬೇಕು? ನಾವಾದರೋ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಇದರಿಂದ ದೂರ ಸರಿಯಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಕುಲನಾಶದಿಂದ ಯಾವ-ಯಾವ ದೋಷಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-40)

ಕುಲಕ್ಷಯೇ ಪ್ರಣಶ್ಯಂತಿ ಕುಲಧರ್ಮಾಃ ಸನಾತನಾಃ ।

ಧರ್ಮೇ ನಷ್ಟೇ ಕುಲಂ ಕೃತ್ಸ್ನಮಧರ್ಮೋಽಭಿಭವತ್ಯುತ ॥

ಕುಲಕ್ಷಯೇ - ಕುಲದನಾಶದಿಂದ, ಸನಾತನಾಃ - ಸನಾತನವಾದ, ಕುಲಧರ್ಮಾಃ - ಕುಲಧರ್ಮಗಳು, ಪ್ರಣಶ್ಯಂತಿ - ನಷ್ಟ ವಾಗುತ್ತವೆ, ಧರ್ಮೇ - ಧರ್ಮವು, ನಷ್ಟೇ - ನಾಶವಾದನಂತರ, ಕೃತ್ಸ್ನಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕುಲಮ್ - ಕುಲದಲ್ಲಿ,
ಅಧರ್ಮಃ - ಪಾಪವು, ಉತ - ಸಹ, ಅಭಿಭವತಿ - ಬಹಳವಾಗಿ ಆವರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ॥ 40 ॥

ಕುಲದ ನಾಶದಿಂದ ಸನಾತನವಾದ ಕುಲಧರ್ಮಗಳು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ, ಧರ್ಮವು ನಾಶವಾದನಂತರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಪಾಪವು ಕೂಡ ಬಹಳವಾಗಿ ಆವರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ॥ 40 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸನಾತನ ಕುಲಧರ್ಮ’ ಎಂದು ಯಾವ ಧರ್ಮಗಳಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕುಲನಾಶದಿಂದ ಆ ಧರ್ಮಗಳ ನಾಶವು ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ?

ಉತ್ತರ - ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಪರಂಪರಾಗತವಾಗಿ ನಡೆದು ಬಂದಿರುವ ಯಾವ ಶುಭ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮರ್ಯಾದೆ (ಸಂಪ್ರದಾಯ)ಗಳಿವೆಯೋ, ಯಾವುದರಿಂದ ಸದಾಚಾರವು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಕುಲದ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮದ ಪ್ರವೇಶವಾಗಲಾರದೋ, ಆ ಶುಭ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಕುಲಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ‘ಸನಾತನ ಕುಲಧರ್ಮ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕುಲನಾಶದಿಂದ ಯಾವಾಗ ಈ ಕುಲಧರ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ ಹಿರಿಯರ - ಮುದುಕರ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೋ, ಆಗ ಅಳಿದು- ಉಳಿದ ಬಾಲಕರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಈ ಧರ್ಮಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಇರಲಾರವು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಧರ್ಮದ ನಾಶವಾದಮೇಲೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಪಾಪವೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆವರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಪಾರಾಗಲು ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿರಲು ದೇವರ ಭಯ, ಶಾಸ್ತ್ರದ ಶಾಸನ, ಕುಲಮರ್ಯಾದೆಗಳು ನಾಶವಾಗುವ ಭಯ, ರಾಜ್ಯದ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಶಾರೀರಿಕ ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕ ಅನಿಷ್ಟದ ಆಶಂಕೆ ಈ ಐದು ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರು ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಸತ್ಯವಾದರೂ ಅವು ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿವೆ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲ. ರಾಜ್ಯದ ಕಾನೂನುಗಳು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ ; ಯಾರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೋ, ಅವರು ಪ್ರಾಯಶಃ ಅವನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಶಾರೀರಿಕ ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕ ಅನಿಷ್ಟದ ಆಶಂಕೆಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ರೂಪದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಕುಲ ಮರ್ಯಾದೆಯೇ ಅಂತಹ ಒಂದು ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ - ಅದರ ಸಂಬಂಧವು ಇಡೀ ಕುಟುಂಬದೊಡನೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಸಮಾಜ ಅಥವಾ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಪರಂಪರಾಗತವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಶುಭವಾದ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮರ್ಯಾದೆಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆಯೋ, ಆ ಸಮಾಜ ಅಥವಾ ಕುಲವು ಲಗಾಮಿಲ್ಲದ, ಉನ್ಮತ್ತರಾದ ಕುದುರೆಗಳಂತೆ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರಿಯಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರವು ಯಾವುದೇ ನಿಯಮವನ್ನು
ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರದು. ಅದು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಉಚ್ಛೃಂಖಲನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಸಮಾಜದ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಉಚ್ಛೃಂಖಲತೆ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೋ ಆ ಸಮಾಜ ಅಥವಾ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸರ್ವತ್ರ ಪಾಪವೇ ಹರಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಡೀ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಪಾಪವು ಹರಡಿಕೊಂಡಾಗ, ಏನಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಈಗ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-41)

ಅಧರ್ಮಾಭಿಭವಾತ್ಕೃಷ್ಣ ಪ್ರದುಷ್ಯಂತಿ ಕುಲಸ್ತ್ರಿಯಃ ।

ಸ್ತ್ರೀಷು ದುಷ್ಟಾಸು ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ ಜಾಯತೇ ವರ್ಣ ಸಂಕರಃ ॥

ಕೃಷ್ಣ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣ! ಅಧರ್ಮಾಭಿಭವಾತ್ - ಪಾಪವು ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದರಿಂದ, ಕುಲಸ್ತ್ರಿಯಃ - ಕುಲದ ಸ್ತ್ರೀಯರು,
ಪ್ರದುಷ್ಯಂತಿ - ಅತ್ಯಂತ ದೂಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ (ಮತ್ತು) ಹೇ ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ! ಸ್ತ್ರೀಷು - ಸ್ತ್ರೀಯರು, ದುಷ್ಟಾಸು - ದೂಷಿತರಾದಾಗ, ವರ್ಣಸಂಕರಃ - ವರ್ಣಸಂಕರವು, ಜಾಯತೇ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಹೇ ಕೃಷ್ಣ! ಪಾಪವು ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದರಿಂದ ಕುಲದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅತ್ಯಂತ ದೂಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಎಲೈ ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ! ಸ್ತ್ರೀಯರು ದೂಷಿತರಾದಾಗ ವರ್ಣಸಂಕರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ॥ 41 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಕುಲಧರ್ಮವು ನಾಶವಾದಾಗ, ಕುಲದ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರು ಉಚ್ಛೃಂಖಲರಾದಾಗ, ಪ್ರಾಯಶಃ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾಗತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಪಾಪವು ಅತ್ಯಂತ ಬೆಳೆದು ಇಡೀ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪಾಪವು ಹರಡಿಕೊಂಡಾಗ ಸಮಾಜದ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಮೇರೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ಬೆಲೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗಿದ್ದಾಗ ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು ದೂರವೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವರು ಅದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲೂ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಾದರೂ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸಿದರೂ ಅವರ ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಅವರನ್ನು ದೂಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಸತೀ ಧರ್ಮದ, ಸಮಾಜ ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಣೆಯ ಆಧಾರವು ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ. ಸತೀತ್ವದ ಮಹತ್ವ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಪವಿತ್ರ ಕುಲದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ನಿಂದನೀಯ ವ್ಯಭಿಚಾರ ದೋಷದಿಂದ ದೂಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವರ್ಣದ ಪರಪುರುಷರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ತಂದೆ - ತಾಯಿಯರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವರ್ಣದವರಾಗಿರುವುದರಿಂದ ವರ್ಣ ಸಂಕರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಕುಲದ ಪರಂಪರಾಗತ ಪವಿತ್ರತೆಯು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ವರ್ಣಸಂಕರ ಸಂತಾನವು ಹುಟ್ಟುವುದರಿಂದ ಏನೇನು ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ? ಅವುಗಳನ್ನು ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-42)

ಸಂಕರೋ ನರಕಾಯೈವ ಕುಲಘ್ನಾನಾಂ ಕುಲಸ್ಯ ಚ ।

ಪತಂತಿ ಪಿತರೋ ಹ್ಯೇಷಾಂ ಲುಪ್ತಪಿಂಡೋದಕಕ್ರಿಯಾಃ ॥

ಸಂಕರಃ - ವರ್ಣಸಾಂಕರ್ಯವು, ಕುಲಘ್ನಾನಾಮ್ - ಕುಲಘಾತುಕರನ್ನೂ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕುಲಸ್ಯ - ಕುಲವನ್ನು,
ನರಕಾಯ, ಏವ- ನರಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲೆಂದೇ, (ಆಗುತ್ತದೆ), ಲುಪ್ತಪಿಂಡೋದಕ ಕ್ರಿಯಾಃ - ಲುಪ್ತವಾದ ಪಿಂಡ ತರ್ಪಣಾದಿಗಳಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮತ್ತು ತರ್ಪಣಗಳಿಂದ ವಂಚಿತರಾದ, ಏಷಾಮ್ - ಇವರ,
ಪಿತರಃ - ಪಿತೃಗಳು, ಹಿ - ಕೂಡ, ಪತಂತಿ - ಅಧೋಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 42 ॥

ವರ್ಣಸಾಂಕರ್ಯವು ಕುಲಘಾತುಕರನ್ನೂ ಮತ್ತು ಕುಲವನ್ನೂ ನರಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲೆಂದೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಲುಪ್ತವಾದ ಪಿಂಡ ಮತ್ತು ತರ್ಪಣಾದಿಗಳಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮತ್ತು ಪಿತೃತರ್ಪಣಗಳಿಂದ ವಂಚಿತರಾದ ಇವರ ಪಿತೃಗಳು ಕೂಡ ಅಧೋಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 42 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕುಲಘಾತೀ’ ಎಂದು ಯಾರನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕುಲಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ಚ’ ಅವ್ಯಯವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಏನನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಯುದ್ಧಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕುಲದ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವವರನ್ನು ‘ಕುಲಘಾತೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಕುಲಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ಚ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ - ವರ್ಣಸಂಕರ ಸಂತಾನವು ಕೇವಲ ಆ ಕುಲಘಾತುಕರನ್ನೇ ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳಿಸಲು ಕಾರಣವಾಗುವುದಲ್ಲ, ಅದು ಅವರ ಸಮಸ್ತ ಕುಲವನ್ನೇ ನರಕಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಲುಪ್ತವಾದ ಪಿಂಡ ಮತ್ತು ತರ್ಪಣಗಳಿಲ್ಲದೆ ಇವರ ಪಿತೃಗಳು ಕೂಡ ಅಧೋಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ.
ಇದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಪಿಂಡದಾನ ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಮಾಡುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭೋಜನಾದಿಗಳು ‘ಪಿಂಡಕ್ರಿಯೆ’ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ತರ್ಪಣದಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾಗುವ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ‘ಉದಕಕ್ರಿಯೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ
ಸೇರಿ ‘ಪಿಂಡೋದಕ ಕ್ರಿಯಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳ ಹೆಸರೇ ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣವಾಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಕುಲ ಮರ್ಯಾದೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಮತ್ತು ಮನ್ನಿಸುವವರು ಶ್ರಾದ್ಧತರ್ಪಣಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಕುಲ
ಘಾತುಕರ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಿರುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ವರ್ಣಸಂಕರರು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮೊದಲಾದರೋ, ಶ್ರಾದ್ಧ ತರ್ಪಣಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಯಾರಾದರೂ ತಿಳಿಸಿದರೂ ಸಹ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾರಾದರೂ ಮಾಡಿದರಾದರೂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಅಕಾರವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಸಲ್ಲುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯಾವಾಗ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಪಿಂಡ ಮತ್ತು ಜಲ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆಗ ಅವರ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ವರ್ಣಸಂಕರಕಾರಕ ದೋಷಗಳಿಂದ ಯಾವ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ? ಈಗ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ-

(ಶ್ಲೋಕ-43)

ದೋಷೈರೇತೈಃ ಕುಲಘ್ನಾನಾಂ ವರ್ಣಸಂಕರಕಾರಕೈಃ ।

ಉತ್ಸಾದ್ಯಂತೇ ಜಾತಿಧರ್ಮಾಃ ಕುಲಧರ್ಮಾಶ್ಚ ಶಾಶ್ವತಾಃ ॥

ಏತೈಃ - ಈ, ವರ್ಣಸಂಕರಕಾರಕೈಃ - ವರ್ಣಸಂಕರಕಾರಕವಾದ, ದೋಷೈಃ - ದೋಷಗಳಿಂದ, ಕುಲಘ್ನಾನಾಮ್ - ಕುಲಘಾತುಕರ, ಶಾಶ್ವತಾಃ - ಸನಾತನವಾದ, ಕುಲಧರ್ಮಾಃ - ಕುಲಧರ್ಮಗಳು, ಚ - ಮತ್ತು, ಜಾತಿಧರ್ಮಾಃ - ಜಾತಿಧರ್ಮಗಳು, ಉತ್ಸಾದ್ಯಂತೇ - ನಷ್ಟವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತವೆ. ॥ 43 ॥

ಈ ವರ್ಣಸಂಕರಕಾರಕವಾದ ದೋಷಗಳಿಂದ ಕುಲಘಾತುಕರ ಸನಾತನವಾದ ಕುಲಧರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಜಾತಿ ಧರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ॥ 43 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ವರ್ಣಸಂಕರಕಾರಕ ದೋಷ’ಗಳಿಂದ ಯಾವ ದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ವರ್ಣಸಂಕರದ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಆ ದೋಷಗಳ ವಿಷಯವನ್ನು ಮೇಲಿನ ಪದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ದೋಷಗಳು ಹೀಗಿವೆ -

(1) ಕುಲದನಾಶ, (2) ಕುಲದನಾಶದಿಂದ ಕುಲಧರ್ಮದ ನಾಶ, ಹಾಗೂ (3) ಪಾಪಗಳ ವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು (4) ಪಾಪಗಳ ವೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಕುಲಸ್ತ್ರೀಯರು ವ್ಯಭಿಚಾರಾದಿ ದೋಷಗಳಿಂದ ಕಲುಷಿತರಾಗುವುದು. ಈ ನಾಲ್ಕು ದೋಷಗಳಿಂದ ವರ್ಣಸಂಕರದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸನಾತನ ಕುಲಧರ್ಮ’ ಮತ್ತು ‘ಜಾತಿಧರ್ಮ’ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಏನು ಅಂತರವಿದೆ? ಹಾಗೂ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ
ದೋಷಗಳಿಂದ ಇವುಗಳ ನಾಶ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ?

ಉತ್ತರ - ವಂಶಪರಂಪರಾಗತ ಸದಾಚಾರದ ಮರ್ಯಾದೆ (ಸಂಪ್ರದಾಯ)ಗಳ ಹೆಸರೇ ‘ಸನಾತನ ಕುಲಧರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ. ನಲವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳೊಡನೆ ‘ಸನಾತನಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಇವುಗಳೊಡನೆ ‘ಶಾಶ್ವತಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೇದ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ‘ವರ್ಣಧರ್ಮ’ದ ಹೆಸರೇ ‘ಜಾತಿಧರ್ಮ’ ವಾಗಿದೆ. ಕುಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮರ್ಯಾದೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದ ಮತ್ತು ಆಚರಿಸುವ ಹಿರಿಯರ - ವೃದ್ಧರ ಅಭಾವವಾಗುವುದರಿಂದ ‘ಕುಲಧರ್ಮ’ಗಳು ಹಾಳಾಗಿ ಹೋದಾಗ ಮತ್ತು ವರ್ಣಸಂಕರಕಾರಕ ದೋಷಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ‘ಜಾತಿಧರ್ಮ’ವೂ ಸಹ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ವರ್ಣೇತರರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಂಕರ ಸಂತಾನದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಧರ್ಮ ಉಳಿಯಲಾರದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ವರ್ಣಸಂಕರ ಕಾರಕ ದೋಷಗಳಿಂದ ಈ ಧರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ‘ಕುಲಧರ್ಮ’ ಮತ್ತು ‘ಜಾತಿಧರ್ಮ’ದ ನಾಶದಿಂದ ಯಾವ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ? ಈಗ ಇದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-44)

ಉತ್ಸನ್ನಕುಲಧರ್ಮಾಣಾಂ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಜನಾರ್ದನ ।
ನರಕೇಽನಿಯತಂ ವಾಸೋ ಭವತೀತ್ಯನುಶುಶ್ರುಮ ॥ 44 ॥

ಜನಾರ್ದನ - ಹೇ ಜನಾರ್ದನನೇ !, ಉತ್ಸನ್ನಕುಲಧರ್ಮಾಣಾಮ್ - ಯಾರ ಕುಲಧರ್ಮಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿವೆಯೋ (ಅಂತಹ), ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮ್ - ಮನುಷ್ಯರ, ಅನಿಯತಮ್ - ಅನಿಶ್ಚಿತಕಾಲದವರೆಗೆ, ನರಕೇ - ನರಕದಲ್ಲಿ, ವಾಸಃ - ವಾಸ, ಭವತಿ - ಆಗುತ್ತದೆ, ಇತಿ - ಹೀಗೆಂದು (ನಾವು), ಅನುಶುಶ್ರುಮ - ಕೇಳುತ್ತ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ॥ 44 ॥

ಹೇ ಜನಾರ್ದನನೇ! ಯಾರ ಕುಲಧರ್ಮಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿವೆಯೋ ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯರು ಅನಿಶ್ಚಿತಕಾಲದವರೆಗೆ ನರಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆಂದು ನಾವು ಕೇಳುತ್ತ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ॥ 44 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಯಾರ ‘ಕುಲಧರ್ಮಗಳು’ ಮತ್ತು ‘ಜಾತಿಧರ್ಮಗಳು’ ಹಾಳಾಗಿ ಹೋಗಿವೆಯೋ, ಸರ್ವಥಾ ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿರುವ ಆ ಜನರು ಪಾಪಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಬಹಳ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಕುಂಭೀಪಾಕ ಮತ್ತು ರೌರವ ಮೊದಲಾದ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಭೀಷಣ ಯಮಯಾತನೆಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಪರಂಪರಾಗತವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕುಲನಾಶದ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಎಂದೂ ಮಾಡಬಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವಜನರ ವಧೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮಹಾ ಅನರ್ಥವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧದ ಉದ್ಯೋಗ ರೂಪವಾದ ತನ್ನ ಕೃತ್ಯದ ಕುರಿತು ಶೋಕವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-45)

ಅಹೋ ಬತ ಮಹತ್ಪಾಪಂ ಕರ್ತುಂ ವ್ಯವಸಿತಾ ವಯಮ್ ।

ಯದ್ರಾಜ್ಯಸುಖಲೋಭೇನ ಹಂತುಂ ಸ್ವಜನಮುದ್ಯತಾಃ ॥

ಅಹೋ - ಅಯ್ಯೋ!, ಬತ - ಕಷ್ಟವೇ!, ವಯಮ್ - ನಾವು (ಬುದ್ಧಿವಂತರಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ), ಮಹತ್ - ಮಹಾನ್,
ಪಾಪಮ್ - ಪಾಪವನ್ನು, ಕರ್ತುಮ್ - ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ, ವ್ಯವಸಿತಾಃ - ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದೇವೆ, ಯತ್ - ಯಾವ, ರಾಜ್ಯಸುಖಲೋಭೇನ- ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಲೋಭದಿಂದ, ಸ್ವಜನಮ್ - ಸ್ವಜನರನ್ನು, ಹಂತುಮ್ - ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕೆ, ಉದ್ಯತಾಃ - ಉದ್ಯತರಾಗಿದ್ದೇವೆ.

ಅಯ್ಯೋ ! ಕಷ್ಟವೇ ! ಬುದ್ಧಿವಂತರಾಗಿದ್ದೂ ಸಹ ನಾವುಗಳು ಮಹತ್ತಾದ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದೇವಲ್ಲ ! ಅಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಲೋಭದಿಂದ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿದ್ದೇವಲ್ಲ ! ॥ 45 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾವು ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದೇವಲ್ಲ!’ ಈ ವಾಕ್ಯದೊಡನೆ ‘ಅಹೋ’ ಮತ್ತು ‘ಬತ’ ಎಂಬ ಈ ಎರಡು ಅವ್ಯಯ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಅಹೋ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯವು ಇಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯದ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಬತ’ ಎಂಬುದು ಶೋಕವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಎರಡನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಮೇಲಿನ ವಾಕ್ಯದ ಮೂಲಕ ಅರ್ಜುನನು ಈ ಭಾವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ನಾವುಗಳು ಧರ್ಮಾತ್ಮರು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತರು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆಯೋ, ಮತ್ತು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಇಂತಹ ಪಾಪಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುವುದು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಉಚಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹವರೂ ಕೂಡ ಇಂತಹ ಮಹಾಪಾಪವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಹಾಗೂ ದುಃಖದ ಮಾತಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಲೋಭದಿಂದ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಉದ್ಯಕ್ತರಾಗಿದ್ದೇವಲ್ಲ? - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ನಾವುಗಳು ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಲೋಭದಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವುದು ಬಹು ದೊಡ್ಡ ತಪ್ಪಾಗಿದೆ. ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ರೀತಿ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಟ್ಟ ನಂತರ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-

(ಶ್ಲೋಕ-46)

ಯದಿ ಮಾಮಪ್ರತೀಕಾರಮಶಸ್ತ್ರಂ ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಯಃ ।

ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾ ರಣೇ ಹನ್ಯುಸ್ತನ್ಮೇ ಕ್ಷೇಮತರಂ ಭವೇತ್ ॥

ಯದಿ - ಒಂದುವೇಳೆ, ಅಶಸ್ತ್ರಮ್ - ಶಸ್ತ್ರರಹಿತನೂ (ಹಾಗೂ), ಅಪ್ರತೀಕಾರಮ್ - ಎದುರಿಸದಿರುವ, ಮಾಮ್- ನನ್ನನ್ನು, ಶಸ್ತ್ರಪಾಣಯಃ - ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿರುವ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ - ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು, ರಣೇ - ರಣದಲ್ಲಿ,
ಹನ್ಯುಃ- ಕೊಂದು ಹಾಕಿದರೂ, ತತ್ - ಆ (ಕೊಲ್ಲುವುದೂ ಸಹ), ಮೇ - ನನಗೆ, ಕ್ಷೇಮತರಮ್ - ಅಧಿಕ ಕಲ್ಯಾಣಕಾರಕ,
ಭವೇತ್ - ಆಗುವುದು. ॥ 46 ॥

ಒಂದು ವೇಳೆ ಶಸ್ತ್ರ ರಹಿತನೂ ಹಾಗೂ ಎದುರಿಸದೇ ಇರುವ ನನ್ನನ್ನು ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿರುವ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದುಹಾಕಿದರೂ ಆ ಸಾವು ಕೂಡ ನನಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದೀತು. ॥ 46 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು ಇಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯುದ್ಧದ ಘೋಷಣೆಯಾದರೂ ಕೂಡ ನಾನು ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಮತ್ತು ಆ ಜನರ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡದಿರುವಾಗ ಸಂಭವತಃ ಅವರೂ ಸಹ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಾರರು ಮತ್ತು ಈ ರೀತಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಆತ್ಮೀಯ ಜನರ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗುವುದು; ಆದರೂ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವರು ಹಾಗೆ ಮಾಡದೆ ಶಸ್ತ್ರಹೀನನಾದ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾದವನೆಂದು ತಿಳಿದು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಸಹ ಆ ಮೃತ್ಯುವೂ ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದೀತು. ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಿಂದ ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ನಾನು ಕುಲಘಾತಕ ರೂಪೀ ಭಯಾನಕ ಪಾಪದಿಂದ ಪಾರಾಗುವೆನು; ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ನನ್ನ ಸೋದರ ಸಂಬಂಧಿ ಮತ್ತು ಆತ್ಮೀಯ ಜನರ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯದಾಗಿ ಕುಲರಕ್ಷಣೆಯಿಂದಾಗುವ ಮಹಾಪುಣ್ಯ ಕರ್ಮದಿಂದ ಪರಮಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಸಹ ನನಗೆ ಸುಲಭವಾಗುವುದು. ಅರ್ಜುನನು ತಾನು ಪ್ರತೀಕಾರ ರಹಿತನಾದಾಗ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದ ಮರಣದಿಂದ ಕುಲದ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಅಂತಹ ಮರಣವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ (ಕ್ಷೇಮಕರ)ವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೊಂದು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ ನಂತರ ಅರ್ಜುನನು ಏನು ಮಾಡಿದನು? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಅರ್ಜುನನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಸಂಜಯನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-47)

ಸಂಜಯ ಉವಾಚ

ಏವಮುಕ್ತ್ವಾರ್ಜುನಃ ಸಂಖ್ಯೇ ರಥೋಪಸ್ಥ ಉಪಾವಿಶತ್ ।
ವಿಸೃಜ್ಯ ಸಶರಂ ಚಾಪಂ ಶೋಕಸಂವಿಗ್ನಮಾನಸಃ ॥

ಸಂಖ್ಯೇ - ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಶೋಕಸಂವಿಗ್ನಮಾನಸಃ - ಶೋಕದಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾದ, ಅರ್ಜುನಃ - ಅರ್ಜುನನು, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಉಕ್ತ್ವಾ - ಹೇಳಿ, ಸಶರಮ್ - ಬಾಣಸಹಿತ, ಚಾಪಮ್ - ಧನುಸ್ಸನ್ನು ವಿಸೃಜ್ಯ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ರಥೋಪಸ್ಥೇ - ರಥದ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಉಪಾವಿಶತ್ - ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟನು. ॥ 47 ॥

ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು — ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶೋಕದಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿ ಬಾಣಸಹಿತ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ರಥದ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಬಿಟ್ಟನು. ॥ 47 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ವಿಷಾದ ಮಗ್ನನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನೊಡನೆ ಇಷ್ಟು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಬಾಣಗಳ ಸಹಿತ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಇಳಿಸಿ ಕೆಳಗೆ ಇಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟನು ಮತ್ತು ರಥದ ಹಿಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತು ಕೊಂಡು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ಕುಲನಾಶ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದಾಗುವ ಭಯಾನಕ ಪಾಪ ಹಾಗೂ ಪಾಪದ ಫಲದ ಭೀಷಣ ಚಿತ್ರವು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡಲಾರಂಭಿಸಿತು. ಅವನ ಮುಖಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದ ಹರಡಿತು ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳು ಶೋಕಾಕುಲವಾದುವು.

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ಅರ್ಜುನ ವಿಷಾದಯೋಗೋ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 1 ॥

ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪುಷ್ಪಿಕೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಮಹಾತ್ಮ್ಯೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಓಂ ತತ್ಸತ್’ ಎಂಬುದು ಭಗವಂತನ ಪವಿತ್ರವಾದ ಹೆಸರಾಗಿದೆ
(17/23). ಸ್ವಯಂ ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹಾಡಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದರ ಹೆಸರು ‘ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾ’ ಎಂದಾಗಿದೆ.
ಇದರಲ್ಲಿ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಸಾರತತ್ತ್ವಗಳು ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಇದು ಸ್ವಯಂ ಉಪನಿಷತ್ತೇ ಆಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ‘ಉಪನಿಷತ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪರಮತತ್ತ್ವದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಿಸಬಲ್ಲದ್ದಾದ ಕಾರಣ
ಇದರ ಹೆಸರು ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ’ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಯೋಗದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ,
ಆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವಪೂರ್ಣವಾದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗುವುದರಿಂದ ಇದರ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರ’
ಎಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮ ಪುರುಷ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಶ್ರೇಷ್ಠ ಅರ್ಜುನರ ಸಂವಾದವಾಗಿದೆ. ಇದರ
ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಡುವ ಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ‘ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ........ಯೋಗೋ ನಾಮ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

॥ ಅಥ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವು ॥

ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು — ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತನಾದ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಶೋಕದ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಏಕಾಂತಿಕವಾದ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಭಗವಂತನು ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಶ್ರವಣ, ಮನನ ಮತ್ತು ನಿದಿಧ್ಯಾಸನವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದ ನಂತರ ಸ್ವಧರ್ಮದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕೂಡ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಉಪದೇಶದ ಪ್ರಾರಂಭವು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದಿಂದಲೇ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಇತರ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಿಗಿಂತ
ಇದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ’ ಎಂದು
ಇಡಲಾಗಿದೆ.

ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ— ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ಅರ್ಜುನನ ವಿಷಾದದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಎರಡನೇ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನ ಮೋಹ ಮತ್ತು ಹೇಡಿತನದಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಷಾದದ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಐದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭೀಷ್ಮದ್ರೋಣರೇ ಆದಿ ಪೂಜ್ಯ ಗುರುಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಿಂತ ಭಿಕ್ಷಾನ್ನದ ಮೂಲಕ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಆರರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದೋ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದೋ ಎಂಬ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯಪಟ್ಟು, ಏಳರಲ್ಲಿ ಮೋಹ ಮತ್ತು ಹೇಡಿತನದ ದೋಷಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತನಾಗಿ ಅವನಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ
ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಎಂಟರಲ್ಲಿ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯದ ನಿಷ್ಕಂಟಕವಾದ ರಾಜ್ಯವೂ ಸಹ ಶೋಕ ನಿವೃತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಲಾರದು ಎಂದು ತಿಳಿದು ವೈರಾಗ್ಯಭಾವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಒಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹತ್ತರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ವೆಂದು ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನು ಸುಮ್ಮನಿರುವುದನ್ನೂ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮುಗುಳ್ನಕ್ಕು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಸಂಜಯನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಹನ್ನೊಂದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ, ಹನ್ನೆರಡು ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನ ನಿತ್ಯತೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾ ಹದಿನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಹದಿನೈದರಲ್ಲಿ ಆ ಸಹನಶೀಲತೆಯೇ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹದಿನಾರರಲ್ಲಿ ಸತ್ ಮತ್ತು ಅಸತ್ತಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಹದಿನೇಳರಲ್ಲಿ ‘ಸತ್’ ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟರಲ್ಲಿ ‘ಅಸತ್’ವಸ್ತುವಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವು ಸಾಯುವವನು ಮತ್ತು ಸಾಯಿಸುವವನು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವರನ್ನು ಅಜ್ಞಾನಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಇಪ್ಪತ್ತರಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಾದಿ ಆರು ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿರುವ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪದ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಯಾರನ್ನೂ ಸಹ ಕೊಲ್ಲುವವನೂ ಅಥವಾ ಕೊಲ್ಲಿಸುವವನೂ ಅಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಬಟ್ಟೆ ಬದಲಾಯಿಸುವ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಶರೀರಾಂತರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಇಪ್ಪತ್ಮೂರರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದರವರೆಗೆ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು
ಅಚ್ಛೇದ್ಯ, ಅದಾಹ್ಯ, ಅಕ್ಲೇದ್ಯ ಮತ್ತು ಅಶೋಷ್ಯ ಹಾಗೂ ನಿತ್ಯ, ಸರ್ವಗತ, ಸ್ಥಾಣು, ಅಚಲ, ಸನಾತನ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅಂಚಿತ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಪಡುವುದು ಅನುಚಿತವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತಾರು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ಹುಟ್ಟುಸಾವುಗಳುಳ್ಳವನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಮತ್ತೆ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ಶರೀರಗಳ ಅನಿತ್ಯತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಸಹ ಶೋಕಿಸುವುದು ಅನುಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೋಡುವವನೂ, ಹೇಳುವವನೂ ಮತ್ತು ಕೇಳುವವನೂ ದುರ್ಲಭರೆಂದೂ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾ, ಮೂವತ್ತರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಸರ್ವಥಾ ಅವಧ್ಯವಾದ ಕಾರಣ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಗಾಗಿಯೂ ಶೋಕಿಸುವುದು ಅನುಚಿತವೆಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತಾರನೇ
ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧವು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಅದನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಎಲ್ಲಾ ವಿಧದಿಂದಲೂ ಅನುಚಿತವೆಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತ, ಮೂವತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವು ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಲಾಭಪ್ರದವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಲು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಮೂವತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಪದಿಂದ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಸಮತ್ವವೇ ಉಪಾಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ
ಕರ್ಮ ಬಂಧನವನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕಲು ಕರ್ಮಯೋಗ ವಿಷಯಕ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ನಲವತ್ತರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ನಲವತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಯವಿಲ್ಲದ ಬುದ್ಧಿಯ ಸಕಾಮ ಪುರುಷರ ಬುದ್ಧಿಗಳ ಭೇದವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತ, ನಲವತ್ತೆರಡರಿಂದ ನಲವತ್ನಾಲ್ಕರವರೆಗೆ ಸ್ವರ್ಗಪರಾಯಣ ಸಕಾಮ ಪುರುಷರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಲವತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನಿಷ್ಕಾಮ, ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವ, ನಿತ್ಯಸತ್ತ್ವಸ್ಥ, ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಬಯಸದಿರುವವ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಸಂಯಮೀ ಆಗಲು ಹೇಳಿ ನಲವತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೇ ವೇದೋಕ್ತ ಕರ್ಮಫಲರೂಪೀ ಸುಖಭೋಗಗಳನ್ನು ಅಪ್ರಯೋಜಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ನಲವತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ಸೂತ್ರರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಲವತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ‘ಸಮತ್ವ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ, ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಸಕಾಮಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ತುಚ್ಛವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಫಲಾಪೇಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ದೀನರೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಐವತ್ತು ಮತ್ತು ಐವತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗುವಂತೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸಮಭಾವದ ಫಲವಾಗಿ ದುಃಖರಹಿತವಾದ ಪರಮಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಐವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಐವತ್ಮೂರರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವೈರಾಗ್ಯಪೂರ್ವಕ ಬುದ್ಧಿಯು ಶುದ್ಧ, ಸ್ವಚ್ಛ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಲವಾದ ಮೇಲೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಐವತ್ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯ ಪುರುಷರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೂ ಐವತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ, ಐವತ್ತಾರು, ಐವತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಹಾಗೂ ಐವತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸೂತ್ರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಐವತ್ತೈದರಿಂದ ಐವತ್ತೆಂಟರವರೆಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಮನೆಗಳ ಅಭಾವ, ಬಾಹ್ಯಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸದೆ, ಅಂತರಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಸದಾಕಾಲ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವುದು, ದುಃಖಗಳಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನನಾಗದಿರುವುದು, ಸುಖಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ರಾಗ, ಭಯ ಕ್ರೋಧಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವ, ಶುಭಾಶುಭಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಉಂಟಾಗದಿರುವುದು, ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ದೂರಸರಿಸಿ
ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸದೆ ವಿಷಯಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಅದರಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಗವು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಯಾದರೋ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಅರವತ್ತರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅರವತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮಸಹಿತ ಭಗವತ್ಪರಾಯಣನಾಗುವಂತೆ ಹೇಳಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ಪುರುಷರ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅರವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಅರವತ್ಮೂರರಲ್ಲಿ ವಿಷಯ ಚಿಂತನದಿಂದ ಪತನವಾಗುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅರವತ್ನಾಲ್ಕು, ಅರವತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತರಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಅಂತಃಕರಣದ ಪ್ರಸನ್ನತಾರೂಪೀ ಪ್ರಸಾದವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ದುಃಖಗಳ ನಾಶ ಮತ್ತು ಬಹು ಬೇಗನೇ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಅರವತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ಅಯುಕ್ತ ಪುರುಷನಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠಬುದ್ಧಿ, ಭಗವಚ್ಚಿಂತನ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸುಖದ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಅರವತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ವಾಯು ಮತ್ತು ನೌಕೆಯ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ, ಮನದ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯವು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಅರವತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವವನೇ ನಿಜವಾದ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯವನೆಂಬ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಅರವತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದವು ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದ ಯೋಗಿಗೆ ವಿಷಯಸುಖವು ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಎಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಜ್ಞಾನೀಮಹಾಪುರುಷನ ಮಹಿಮೆಯು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆ, ಸ್ಪೃಹೆ, ಮಮತೆ
ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿ ವಿಚರಿಸುವ ಪುರುಷರಿಗೆ ಪರಮಶಾಂತಿಯು ದೊರೆಯುವುದೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ
ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಗೀತೋಕ್ತ ಉಪದೇಶದ ಪ್ರಸ್ತಾವನಾ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸೇನೆಗಳ ಮಹಾರಥಿಗಳ ಮತ್ತು ಅವರ ಶಂಖಧ್ವನಿಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಅರ್ಜುನನ ರಥವನ್ನು ಎರಡೂ ಸೇನೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಎರಡು ಸೇನೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸ್ವಜನಸಮುದಾಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಶೋಕ ಹಾಗೂ ಮೋಹದ ಕಾರಣ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ನಿವೃತ್ತನಾಗುವ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಿಷಾದಿಸುತ್ತಾ ಕುಳಿತು ಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಆ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಲಾಯಿತು. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪುನಃ ಸಿದ್ಧನಾಗಿಸಿದನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ಉಂಟಾದ್ದರಿಂದ ಸಂಜಯನು ಅರ್ಜುನನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಸಂಜಯ ಉವಾಚ

ತಂ ತಥಾ ಕೃಪಯಾವಿಷ್ಟಮಶ್ರುಪೂರ್ಣಾಕುಲೇಕ್ಷಣಮ್ ।

ವಿಷೀದಂತಮಿದಂ ವಾಕ್ಯಮುವಾಚ ಮಧುಸೂದನಃ ॥

ತಥಾ - ಆ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಕೃಪಯಾ - ಕರುಣೆಯಿಂದ, ಆವಿಷ್ಟಮ್ - ವ್ಯಾಪ್ತನಾದ (ಮತ್ತು), ಅಶ್ರುಪೂರ್ಣಾ - ಕುಲೇಕ್ಷಣಮ್ - ಕಂಬನಿ ತುಂಬಿದ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಕುಲ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾದ, ವಿಷೀದಂತಮ್ - ಶೋಕಯುಕ್ತನಾದ,
ತಮ್ - ಆ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕುರಿತು, ಮಧುಸೂದನಃ - ಭಗವಾನ್ ಮಧುಸೂದನನು, ಇದಮ್ - ಈ, ವಾಕ್ಯಮ್ - ಮಾತನ್ನು, ಉವಾಚ - ಹೇಳಿದನು. ॥ 1 ॥

ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು ಆ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಕರುಣೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತನಾದ ಮತ್ತು ಕಂಬನಿ ತಂಬಿದ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಕುಲ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾದ, ಶೋಕಯುಕ್ತನಾದ ಆ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕುರಿತು ಭಗವಾನ್ ಮಧುಸೂದನನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥ 1 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಅದರೊಂದಿಗೆ ‘ತಥಾ ಕೃಪಯಾ ವಿಷ್ಟಮ್’
‘ಅಶ್ರು ಪೂರ್ಣಾಕುಲೇಕ್ಷಣಮ್’, ಮತ್ತು ‘ವಿಷೀದಂತಮ್’ - ಎಂಬ ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವಂತೆ ಶೋಕಮಗ್ನನಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಆ ಅರ್ಜುನನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಮೇಲಿನ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವರ್ಣನೆಯು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಆಗಿಹೋಗಿದೆಯೋ ಆ ಬಂಧು ಸ್ನೇಹದಿಂದುಂಟಾದ ಕರುಣಾಯುಕ್ತ ಹೇಡಿತನದ ಭಾವದಿಂದ ಯಾರು ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಯಾರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಂಡಿವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರ ನಾಶದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಹಾಗೂ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಭಯಾನಕ ಪಾಪ ಉಂಟಾಗುವುದೆಂಬ ಭಯದಿಂದ ಶೋಕನಿಮಗ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಅಂತಹ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಧುಸೂದನ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಪ್ರಯೋಗದ ಮತ್ತು ‘ವ್ಯಾಕ್ಯಮ್’ ಪದದೊಡನೆ ‘ಇದಮ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ‘ಮಧುಸೂದನ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಹಾಗೂ ‘ವಾಕ್ಯಮ್’ ಪದದೊಡನೆ ‘ಇದಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸೇರಿಸಿ ಸಂಜಯನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಮೊದಲು ದೇವತೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅನಾಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ‘ಮಧು’ ನಾಮಕ ದೈತ್ಯನನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದನು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಹೆಸರು ‘ಮಧುಸೂದನ’ ಎಂದಾಯಿತು. ಅಂತಹ ಭಗವಂತನೇ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಪರಾಙ್ಮುಖನಾದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಈ (ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಿರುವ) ಮಾತುಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಗೆಲುವು ಹೇಗಾದೀತು? ಏಕೆಂದರೆ ನಿನ್ನ ಮಕ್ಕಳೂ ಕೂಡ ಅನಾಚಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅನಾಚಾರಿಗಳ ವಿನಾಶ ಮಾಡುವುದೇ ಭಗವಂತನ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಳಿ ಈಗಲೂ ಸಹ ನೀನು ಸಂಧಿ* ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಉಳಿದಿರುವವರ ಸಂಹಾರ ನಿಂತುಹೋಗುವುದು.

* ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸಂಜಯನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಗೆ ಹತ್ತು ದಿವಸಗಳ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಹೇಳಿದನೆಂಬುದು ಜ್ಞಾಪಕವಿರಲಿ. ಆದುದರಿಂದ 'ಈಗಲಾದರೂ ಸಂಧಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಿರಿ' ಎಂಬುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು - ಉಳಿದಿರುವ ಕುಟುಂಬದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಈಗ ಹತ್ತು ದಿವಸಗಳ ನಂತರವೂ ಕೂಡ ನಿಮಗೆ ಸಂಧಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಕುತಸ್ತ್ವಾ ಕಶ್ಮಲಮಿದಂ ವಿಷಮೇ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ ।

ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮಸ್ವರ್ಗ್ಯಮಕೀರ್ತಿಕರಮರ್ಜುನ ॥

ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನ !, ತ್ವಾ - ನಿನಗೆ (ಈ), ವಿಷಮೇ - ಅಸಮಯದಲ್ಲಿ (ಅರ್ಥಾತ್ ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ), ಇದಮ್ - ಈ, ಕಶ್ಮಲಮ್ - ಮೋಹವು, ಕುತಃ - ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ, ಸಮುಪಸ್ಥಿತಮ್ - ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು?,
(ಯತಃ) - ಏಕೆಂದರೆ, ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟಮ್ - ಇದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರಿಂದ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುವುದಲ್ಲ, ಅಸ್ವರ್ಗ್ಯಮ್ - ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದೂ ಅಲ್ಲ ಮತ್ತು, ಅಕೀರ್ತಿಕರಮ್ - ಕೀರ್ತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದೂ ಅಲ್ಲ. ॥ 2 ॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತ ಹೇಳಿದನು - ಹೇ ಅರ್ಜುನ! ನಿನಗೆ ಈ ಅಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ - ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಮೋಹವು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು? ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರಿಂದ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುವುದಲ್ಲ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದೂ ಅಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದೂ ಅಲ್ಲ. ॥ 2 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕಶ್ಮಲಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಇಂತಹ ಅಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈ ಮೋಹವು ನಿನಗೆ ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಬಂತು? - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಇದಮ್’ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ಕಶ್ಮಲಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮೋಹದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಶೋಕ ಮತ್ತು ಹೇಡಿತನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಮೇಲಿನ ವಾಕ್ಯದ ಮೂಲಕ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಜರೆದು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ; ಈ ವಿಷಮ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಹೇಡಿತನಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ವಿಷಾದಿಸಲು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸರಿಯಾಗಿ ಯುದ್ಧಾರಂಭದ ಅವಸರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮಹಾರಥಿಕರನ್ನು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಪರಾಜಿತರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲ ನಿನ್ನಂಥ ಶೂರ ವೀರನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಉಂಟಾಗದಿರುವಂತಹ ಈ ಮೋಹ (ಕಾತರ ಭಾವ) ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು !

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ‘ಮೋಹ’ (ಕಾತರ ಭಾವ)ವನ್ನು ‘ಅನಾರ್ಯಜುಷ್ಟ’, ‘ಅಸ್ವರ್ಗ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಅಕೀರ್ತಿಕರ’ ಎನ್ನುವುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ತನ್ನ ಆಶ್ಚರ್ಯವನ್ನು ಸಹೇತುಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅಂದರೆ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಿರುವ ಈ ಭಾವವು ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರು ಅನುಸರಿಸುವಂತಹುದಲ್ಲ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡಿಸುವಂತಹುದಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಹಬ್ಬಿಸುವಂತಹುದೂ ಅಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಮೋಕ್ಷದ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗದು, ಮತ್ತು ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ ಹಾಗೂ ಭೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯೂ ಆಗಲಾರದು. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನೀನು ಈ ಮೋಹವನ್ನು (ಕಾತರ ಭಾವವನ್ನು) ಹೇಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಂಡೆ?

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ಕ್ಲೈಬ್ಯಂ ಮಾ ಸ್ಮ ಗಮಃ ಪಾರ್ಥ ನೈತತ್ತ್ವಯ್ಯುಪಪದ್ಯತೇ ।

ಕ್ಷುದ್ರಂ ಹೃದಯದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವೋತ್ತಿಷ್ಠ ಪರಂತಪ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥ !, ಕ್ಲೈಬ್ಯಮ್ - ನಪುಂಸಕತ್ವವನ್ನು, ಮಾ, ಸ್ಮ, ಗಮಃ - ಹೊಂದಬೇಡ, ತ್ವಯಿ - ನಿನಗೆ, ಏತತ್- ಇದು, ನ ಉಪಪದ್ಯತೇ - ಉಚಿತವಾದುದಲ್ಲ, ಪರಂತಪ - ಹೇ ಪರಂತಪ!, ಕ್ಷುದ್ರಮ್ ಹೃದಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್ - ಹೃದಯದ ತುಚ್ಛವಾದ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಉತ್ತಿಷ್ಠ - ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು. ॥ 3 ॥

ಹೇ ಪಾರ್ಥ ! ನಪುಂಸಕತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಬೇಡ. ನಿನಗೆ ಇದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಹೇ ಪರಂತಪ! ಹೃದಯದ ತುಚ್ಛವಾದ ಈ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲುವವನಾಗು. ॥3॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೊಡನೆ ನಪುಂಸಕತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಬೇಡ ಮತ್ತು ನಿನಗೆ ಇದು ಉಚಿತವೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ, - ಈ ಎರಡು ವಾಕ್ಯಗಳ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಕುಂತಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು ‘ಪೃಥಾ’ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಅವಳು ವೀರಮಾತೆ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ದೂತನಾಗಿ ಕೌರವ- ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಸಂಧಿ ಏರ್ಪಡಿಸಲು ಹಸ್ತಿನಾಪುರಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ತನ್ನ ಸೋದರತ್ತೆ ಕುಂತಿಯನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದನು.
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕುಂತಿಯು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಮೂಲಕ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ವೀರೋಚಿತ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಳು. ಅದರಲ್ಲಿ
ವಿದುಲಾ ಮತ್ತು ಆಕೆಯ ಪುತ್ರ ಸಂಜಯನ (ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸಂಜಯನು ಬೇರೆ) ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದ್ದಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಪಾರ್ಥ’ನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ತಾಯಿ ಕುಂತಿಯ ಆ ಕ್ಷತ್ರಿಯೋಚಿತ ಸಂದೇಶದ ಜ್ಞಾಪಕ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮೇಲಿನ ಎರಡು ವಾಕ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಹೀಗೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ನೀನು ವೀರಜನನಿಯ ವೀರ ಪುತ್ರನಾಗಿರುವೆ. ನಿನ್ನೊಳಗೆ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಹೇಡಿತನದ
ಸಂಚಾರವು ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಮಹಾರಥಿಕರ ಹೃದಯಗಳನ್ನು ನಡುಗಿಸುವಂತಹ
ನಿನ್ನ ಆ ಅತುಲ ಶೌರ್ಯ ಎಲ್ಲಿ? ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಈ ದೀನ ಸ್ಥಿತಿಯೆಲ್ಲಿ? - ಶರೀರ ರೋಮಾಂಚನಗೊಂಡಿದೆ. ಮೈ ನಡುಗುತ್ತಿದೆ. ಗಾಂಡೀವ ಜಾರಿಬೀಳುತ್ತಾ ಇದೆ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ವಿಷಾದದಿಂದ ಭ್ರಮೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ! ಇಂತಹ ಹೇಡಿತನ ಮತ್ತು ಅಂಜು ಬುರುಕುತನ ನಿನಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರಂತಪ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ತನ್ನ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ತಾಪವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವವನನ್ನು ‘ಪರಂತಪ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಪರಂತಪ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸುವುದರ ಭಾವವು - ನೀನು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ತಾಪವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿರುವೆ. ನಿವಾತ ಕವಚಾದಿ ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ದಾನವರನ್ನು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ ಗೆಲ್ಲಬಲ್ಲ
ನೀನು ಇಂದು ನಿನ್ನ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಹೇಡಿತನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಬದಲಿಗೆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹೀಗೇಕೆ ಸಂತೋಷ ಪಡಿಸುತ್ತಿರುವೆ?

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕ್ಷುದ್ರಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಹೃದಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಭಾವದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ನಿನ್ನಂತಹ ವೀರ ಪುರುಷರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಣಭೀರು, ಹೇಡಿಯಾದ
ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತಹ, ಶೂರಜನರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾದ ಈ ತುಚ್ಛವಾದ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಪ್ರಾದು ರ್ಭಾವವು ಯಾವರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಉಚಿತವಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೂಡಲೇ ಇದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ನೀನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮಲೆತು ಎದ್ದುನಿಲ್ಲು - ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಗುರುಗಳೊಡನೆ ಮಾಡುವ ಯುದ್ಧವು ಅನುಚಿತವೆಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾ, ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಕಥಂ ಭೀಷ್ಮಮಹಂ ಸಂಖ್ಯೇ ದ್ರೋಣಂ ಚ ಮಧುಸೂದನ ।

ಇಷುಭಿಃ ಪ್ರತಿಯೋತ್ಸ್ಯಾಮಿ ಪೂಜಾರ್ಹಾವರಿಸೂದನ ॥

ಮಧುಸೂದನ - ಹೇ ಮಧುಸೂದನ !, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಸಂಖ್ಯೇ - ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಕಥಮ್ - ಯಾವಪ್ರಕಾರ, ಇಷುಭಿಃ - ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಭೀಷ್ಮಮ್ - ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರ, ಚ - ಮತ್ತು, ದ್ರೋಣಮ್ - ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ವಿರುದ್ಧ, ಪ್ರತಿಯೋತ್ಸ್ಯಾಮಿ - ಯುದ್ಧಮಾಡಲಿ?, (ಯತಃ) - ಏಕೆಂದರೆ, ಅರಿಸೂದನ - ಹೇ ಅರಿಸೂದನನೇ!, (ತೌ) - ಅವರಿಬ್ಬರೂ, ಪೂಜಾರ್ಹೌ - ಪೂಜನೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 4 ॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಮಧುಸೂದನ! ನಾನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭೀಷ್ಮಪಿತಾಮಹರ ಮತ್ತು ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರ ವಿರುದ್ಧ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಯುದ್ಧಮಾಡಲಿ? ಏಕೆಂದರೆ ಹೇ ಅರಿಸೂದನನೇ! ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಪೂಜನೀಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 4 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅರಿಸೂದನ’ ಮತ್ತು ‘ಮಧುಸೂದನ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಸಂಬೋಧನೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ‘ಕಥಮ್’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಮಧು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ದೈತ್ಯನನ್ನು ಕೊಂದ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ‘ಮಧುಸೂದನ’
ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ವೈರಿಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ‘ಅರಿಸೂದನ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
ಈ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಥಮ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನೀನು ಯಾವ ಭೀಷ್ಮರು ಮತ್ತು ದ್ರೋಣರೇ ಮುಂತಾದವರೊಡನೆ ನನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ, ಅವರು ದೈತ್ಯರೂ ಅಲ್ಲ, ಶತ್ರುಗಳೂ ಅಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಅವರಾದರೋ ನಮಗೆ ಪೂಜ್ಯರೂ, ಗುರುಗಳೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಮತ್ತೆ ನನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಗುಣಗಳ ವಿರುದ್ಧ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಗುರುಗಳೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡೆಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ? ಈ ಘೋರ ಪಾಪ ಕರ್ಮವನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ? ಎಂಬುದೇ ಈ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಷುಭಿಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಬಾಣವನ್ನು ‘ಇಷು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಷುಭಿಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು - ಯಾವ ಗುರುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹಗುರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದು ಕೂಡ ಮಹಾನ್ ಪಾತಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅವರ ಮೇಲೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ನಾನು ಅವರೊಡನೆ ಹೇಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲಿ? ನೀನು ನನ್ನನ್ನು
ಈ ಘೋರ ಪಾಪಾಚಾರದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಪ್ರವೃತ್ತನನ್ನಾಗಿಸುವೆ - ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ಗುರೂನಹತ್ವಾ ಹಿ ಮಹಾನುಭಾವಾಂಛ್ರೇಯೋ ಭೋಕ್ತುಂ ಭೈಕ್ಷ್ಯಮಪೀಹ ಲೋಕೇ ।

ಹತ್ವಾರ್ಥಕಾಮಾಂಸ್ತು ಗುರೂನಿಹೈವ ಭುಂಜೀಯ ಭೋಗಾನ್ ರುಧಿರಪ್ರದಿಗ್ಧಾನ್ ॥

ಮಹಾನುಭಾವಾನ್ - ಮಹಾನುಭಾವರಾದ, ಗುರೂನ್ - ಗುರುಜನರನ್ನು, ಅಹತ್ವಾ - ಕೊಲ್ಲದೆ (ನಾನು), ಇಹ - ಈ,
ಲೋಕೇ - ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಭೈಕ್ಷ್ಯಮ್ - ಭಿಕ್ಷೆಯ ಅನ್ನವನ್ನು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಭೋಕ್ತುಮ್ - ಉಣ್ಣುವುದು, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು (ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ), ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಗುರೂನ್ - ಗುರುಜನರನ್ನು, ಹತ್ವಾ - ಕೊಂದು, ಅಪಿ - ಕೂಡ,
ಇಹ - ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ರುಧಿರಪ್ರದಿಗ್ಧಾನ್ - ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದಿರುವ, ಅರ್ಥಕಾಮಾನ್ - ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮರೂಪೀ, ಭೋಗಾನ್, ಏವ - ಭೋಗಗಳನ್ನೇ, ತು - ಆದರೋ, ಭುಂಜೀಯ - ಭೋಗಿಸುವೆನು. ॥ 5 ॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮಹಾನುಭಾವರಾದ ಗುರುಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ, ನಾನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಿಕ್ಷೆಯ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುವುದು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಗುರುಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಿಂದಲಾದರೋ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದಿರುವ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮರೂಪೀ ಭೋಗಗಳನ್ನೇ ಭೋಗಿಸುವೆನು. ॥ 5 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಹಾನುಭಾವಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಗುರೂನ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ದುರ್ಯೋಧನನ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯ, ಕೃಪಾಚಾರ್ಯ ಮುಂತಾದ ಅರ್ಜುನನ ಆಚಾರ್ಯರು ಹಾಗೂ ಬಾಹ್ಲೀಕ, ಭೀಷ್ಮ, ಸೋಮದತ್ತ, ಭೂರಿಶ್ರವ ಮತ್ತು ಶಲ್ಯ ಮುಂತಾದ ಹಿರಿಯರಿದ್ದರು. ಯಾರ ಭಾವವು ಬಹಳ
ಉದಾರ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿತ್ತೋ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪೂಜ್ಯ ಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಮಹಾನುಭಾವಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಗುರೂನ್’ ಪದವಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಭೈಕ್ಷ್ಯಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಭಿಕ್ಷಾನ್ನದಿಂದ ಶರೀರ-ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವುದು ನಿಂದನೀಯವಾದರೂ ಗುರುಹಿರಿಯರನ್ನು ಕೊಂದು ರಾಜ್ಯಸುಖವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಆ ನಿಂದನೀಯ ಕರ್ಮವೇ ಎಷ್ಟೋ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಇದರ ಭಾವವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭೋಗಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ರುಧಿರಪ್ರತಿಗ್ಧಾನ್’ ಮತ್ತು ‘ಅರ್ಥಕಾಮಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿರುವ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಗುರುಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಅವರನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಸಹ ಸಿಕ್ಕುವುದಾದರೂ ಏನು? ಮುಕ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ಸಿದ್ಧಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥ-ಕಾಮರೂಪೀ ತುಚ್ಛಭೋಗಗಳೇ ದೊರಕುವವು. ಈ ಗುರುಜನರ ಜೀವನದ ಮುಂದೆ ಇವುಗಳಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಬೆಲೆಯಿಲ್ಲ, ಅವುಗಳಾದರೋ ಗುರುಗಳ ಹತ್ಯೆಯ ಫಲ ಸ್ವರೂಪವಾದವುಗಳು, ಆದಕಾರಣ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಅವರ ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯಲ್ಪಟ್ಟವುಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತಹ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಗುರುಜನರನ್ನು ವಧಿಸುವುದು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಉಚಿತವಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅರ್ಥಕಾಮಾನ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ‘ಗುರೂನ್’ ಎಂಬ ಪದದ ವಿಶೇಷಣವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಗುರೂನ್’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ಮಹಾನುಭಾವಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಹಾಗೆಯೇ ತಿಳಿಯ ಬಹುದಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಯಾವ ಗುರುಜನರನ್ನು ಮೊದಲು ‘ಮಹಾನುಭಾವ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೋ, ಅವರನ್ನೇ ನಂತರ ‘ಅರ್ಥಕಾಮಾನ್’, ಅಂದರೆ ಧನದ ಲೋಭಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸುವಂತಹ ಕಲ್ಪನೆ ಉಚಿತವಾಗಲಾರದು. ಎರಡೂ ವಿಶೇಷಣಗಳೂ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವೆಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಅರ್ಥ- ಕಾಮಾನ್’ ಪದವನ್ನು ‘ಗುರೂನ್’ ಪದದ ವಿಶೇಷಣವಲ್ಲವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ ನಂತರವೂ ಕೂಡ ಯಾವಾಗ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಗಲಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹವುಂಟಾದಾಗ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು -

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ನ ಚೈತದ್ವಿದ್ಮಃ ಕತರನ್ನೋ ಗರೀಯೋ ಯದ್ವಾಜಯೇಮ ಯದಿ ವಾ ನೋ ಜಯೇಯುಃ ।

ಯಾನೇವ ಹತ್ವಾ ನ ಜಿಜೀವಿಷಾಮಸ್ತೇಽವಸ್ಥಿತಾಃ ಪ್ರಮುಖೇ ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ ॥

ಏತತ್ - ಇದನ್ನು, ಚ - ಸಹಿತ, ನ, ವಿದ್ಮಃ - ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ (ಏನೆಂದರೆ), ನಃ - ನಮಗಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು
ಮತ್ತು ಮಾಡದಿರುವುದು ಈ ಎರಡರಲ್ಲಿ, ಕತರತ್ - ಯಾವುದು, ಗರೀಯಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಯತ್, ವಾ - ಅಥವಾ (ಇದನ್ನು ಕೂಡ ಅರಿಯೆವು ಏನೆಂದರೆ), ಜಯೇಮ - ಅವರನ್ನು ನಾವು ಗೆಲ್ಲುವೆವೋ, ಯದಿ, ವಾ - ಅಥವಾ, ನಃ - ನಮ್ಮನ್ನು (ಅವರು), ಜಯೇಯುಃ - ಗೆಲ್ಲುವರೋ (ಮತ್ತು), ಯಾನ್ - ಯಾರನ್ನು, ಹತ್ವಾ - ಕೊಂದು (ನಾವು), ನ, ಜಿಜೀವಿಷಾಮಃ - ಜೀವಿಸಿರುವುದನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ತೇ, ಏವ - ನಮ್ಮ ಆತ್ಮೀಯರಾದ ಅವರುಗಳೇ, ಧಾರ್ತರಾಷ್ಟ್ರಾಃ- ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು, ಪ್ರಮುಖೇ - ನಮ್ಮ ಎದುರು ಪ್ರತಿರ್ಸ್ಪಗಳಾಗಿ, ಅವಸ್ಥಿತಾಃ - ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ॥ 6 ॥

ನಮಗಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರವುದು, ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಅರಿಯೆವು; ಅಥವಾ ಅವರನ್ನು ನಾವು ಗೆಲ್ಲುವೆವೋ, ನಮ್ಮನ್ನು ಅವರು ಗೆಲ್ಲುವರೋ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಅರಿಯೆವು. ಮತ್ತು ಯಾರನ್ನು ಕೊಂದು ನಾವು ಜೀವಿಸಿರಲು ಇಷ್ಟಪಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರೇ ನಮ್ಮ ಆತ್ಮೀಯರಾದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು ನಮ್ಮ ಎದುರು ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ॥ 6 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಮಗಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ? ಇದು ನಮಗೆ ಅರಿಯದು’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ನಾವು ಏನು ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ? ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದೇ ಅಥವಾ ತ್ಯಜಿಸುವುದೇ? ಈ ಮಾತನ್ನು ಸಹ ನಾವು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾರೆವು. ಏಕೆಂದರೆ, ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದೇನೋ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಧರ್ಮವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದುಂಟಾಗುವ ಕುಲನಾಶವನ್ನು ಮಹಾದೋಷವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾವು ಗೆಲ್ಲುವೆವೋ ಅಥವಾ ಅವರು ನಮ್ಮನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವರೋ’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಒಂದು ಪಕ್ಷ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾದರೂ ಗೆಲವು ನಮ್ಮದಾಗುವುದೋ, ಅಥವಾ ಅವರದೋ? ಈ ಮಾತು ತಿಳಿಯದಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾರನ್ನು ಕೊಂದು ನಾವು ಬದುಕಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರೇ ನಮ್ಮ ಆತ್ಮೀಯ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಪುತ್ರರು ಎದುರಿಗೆ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಗೆಲುವು ನಮ್ಮದೇ ಆಗುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಸಹ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರನ್ನು ಕೊಂದು ನಾವು ಬದುಕಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳಾದ ನಮ್ಮ ಸಹೋದರರೇ ಸಾಯಲು ನಮ್ಮೆದುರಿಗೆ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಒಂದು ವೇಳೆ ನಮಗೆ ಗೆಲುವು ಆಗುವುದಾದರೂ ಇವರನ್ನು ಕೊಂದ ಮೇಲೆ ಆಗುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಏನು ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾರೆವು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಸಮರ್ಥತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷೋಪಹತಸ್ವಭಾವಃ ಪೃಚ್ಛಾಮಿ ತ್ವಾಂ ಧರ್ಮಸಂಮೂಢಚೇತಾಃ ।

ಯಚ್ಛ್ರೇಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಿಶ್ಚಿತಂ ಬ್ರೂಹಿ ತನ್ಮೇ ಶಿಷ್ಯಸ್ತೇಽಹಂ ಶಾಧಿ ಮಾಂ ತ್ವಾಂ ಪ್ರಪನ್ನಮ್ ॥

ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷೋಪಹತಸ್ವಭಾವಃ - ಹೇಡಿತನರೂಪೀ ದೋಷದಿಂದ ನಷ್ಟವಾಗಿರುವ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವನೂ (ಹಾಗೂ), ಧರ್ಮಸಂಮೂಢಚೇತಾಃ - ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತ ಚಿತ್ತನಾಗಿರುವ (ನಾನು), ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನಲ್ಲಿ,
ಪೃಚ್ಛಾಮಿ - ಕೇಳುತ್ತೇನೆ (ಏನೆಂದರೆ), ಯತ್ - ಯಾವ (ಸಾಧನವು), ನಿಶ್ಚಿತಮ್ - ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿ, ಸ್ಯಾತ್ - ಇದೆಯೋ, ತತ್ - ಅದನ್ನು, ಮೇ - ನನಗಾಗಿ, ಬ್ರೂಹಿ - ಹೇಳು (ಏಕೆಂದರೆ), ಅಹಮ್ - ನಾನು,
ತೇ - ನಿನ್ನ, ಶಿಷ್ಯಃ - ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ (ಆದ್ದರಿಂದ), ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನಲ್ಲಿ, ಪ್ರಪನ್ನಮ್ - ಶರಣಾಗಿರುವ, ಮಾಮ್ - ನನಗೆ,
ಶಾಧಿ - ಉಪದೇಶಮಾಡು.

ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇಡಿತನರೂಪೀ ದೋಷದಿಂದ ನಷ್ಟವಾಗಿರುವ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳವನೂ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತ ಚಿತ್ತನಾಗಿರುವ ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ - ಯಾವ ಸಾಧನವು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ನನಗಾಗಿ ಹೇಳು. ನಾನು ನಿನ್ನ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದುದರಿಂದ, ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿರುವ ನನಗೆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡು. ॥ 7 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷ’ ಎಂದರೇನು? ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನನ್ನು ಅದರಿಂದ ‘ಉಪಹತಸ್ವಭಾವ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಕೃಪಣ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ವಿಭಿನ್ನ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ -

1) ಯಾರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಧನವಿದ್ದರೂ ದಾನ ಮತ್ತು ಭೋಗಾದಿಗಳ ನ್ಯಾಯ ಸಂಗತ ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಒಂದು ಪೈಸೆಯನ್ನು ಖರ್ಚು ಮಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರಿಗೆ ಹಣದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು
ಪ್ರಬಲ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಲೋಭವಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಜಿಪುಣನನ್ನು ‘ಕೃಪಣ’ ಎನ್ನುವರು.

2) ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ಸಂತಜನ ಅನುಮೋದಿತ ಪ್ರಧಾನ ಲಕ್ಷ್ಯವಿದೆಯೋ ಅದು ‘ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಮರೆತು ವಿಷಯ-ಭೋಗಗಳಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವನೋ ಆ ‘ಮೂರ್ಖ’ನನ್ನೂ ಕೃಪಣನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ ಯೋ ವಾ ಏತದಕ್ಷರಂ ಗಾರ್ಗ್ಯವಿದಿತ್ವಾಽಸ್ಮಾಲ್ಲೋಕಾತ್ಪ್ರೈತಿ ಸ ಕೃಪಣಃ (ಬೃಹ.ಉ. 3/8/10)

ಹೇ ಗಾರ್ಗಿ ! ಈ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳದೆ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮರಣ ಹೊಂದುವವನು ‘ಕೃಪಣ’ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಭಗವಂತನು ಕೂಡ ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ‘ಕೃಪಣ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. (‘ಕೃಪಣಾಃ ಫಲಹೇತವಃ’ 2/49).

3) ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೀನಸ್ವಭಾವದ ವಾಚಕವಾಗಿಯೂ ‘ಕೃಪಣ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿರುವ ‘ಕಾರ್ಪಣ್ಯ’ವು ಲೋಭದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಜಿಪುಣತೆಯೂ ಅಲ್ಲ ಮತ್ತು ಭೋಗಾಸಕ್ತಿ ರೂಪದ ಕೃಪಣತೆಯೂ ಅಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಉದಾರಿ, ದಾನಿ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಜಯೀ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ನನಗೆ ವಿಜಯ, ರಾಜ್ಯ ಅಥವಾ ಸುಖದ ಅಭಿಲಾಷೆಯಿಲ್ಲ; ಯಾರಿಗಾಗಿ ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಬೇಕಾಗಿವೆಯೋ ಆ ಆತ್ಮೀಯ ಜನರೆಲ್ಲಾ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಯಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಪೃಥ್ವಿಯ ಮಾತೇನು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಸಹ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಾನು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ (1/32-35). ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಂಡಲದ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಆಪತ್ಯವೂ ಸಹ ನನ್ನನ್ನು ಶೋಕರಹಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾರವು (2/8); ಹೀಗೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇಷ್ಟೊಂದು ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿರುವವನು ಜಿಪುಣ ಅಥವಾ ಭೋಗಾಸಕ್ತನಾಗಲಾರನು. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಇಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವುದು ಈ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೂ ಸಹ ಸರ್ವಥಾ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ.ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಈ ಕಾರ್ಪಣ್ಯವು ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದ ದೈನ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹೇಡಿತನ ಮತ್ತು ಶೋಕದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಸಂಜಯನು ಪ್ರಥಮ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜನನಿಗಾಗಿ ‘ಕೃಪಯಾವಿಷ್ಟಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಈ ಕರುಣಾಜನಿತ ಹೇಡಿತನವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಭಗವಂತನೂ ‘ಕ್ಲೈಬ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಇದನ್ನೇ ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಈ ಕಾರ್ಪಣ್ಯವು ಬಂಧುಗಳ ನಾಶದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕರುಣಾಯುಕ್ತ ಹೇಡಿತನವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಜುನನು ಆದರ್ಶ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಶೂರವೀರನಿದ್ದಾನೆ, ಅದು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿರಲಿ; ಅವನಿಗೆ ಹೇಡಿತನವು ದೋಷವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನೂ ಅದನ್ನು ‘ಕಾರ್ಪಣ್ಯ ದೋಷ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಾರ್ಪಣ್ಯದೋಷದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಅತುಲನೀಯ ಶೌರ್ಯ, ಪೌರುಷ, ಧೈರ್ಯ, ಚಾತುರ್ಯ, ಸಾಹಸ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮಾದಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಸ್ವಭಾವವು ನಷ್ಟವಾದಂತಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಅಂಗಾಂಗಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗುತ್ತಿವೆ, ಬಾಯಿ ಒಣಗುತ್ತಿದೆ. ಅಂಗಗಳು ನಡುಗುತ್ತಿವೆ. ಮೈಸುಡುವಂತಾಗುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಭ್ರಮೆಗೊಂಡಂತೆ ಆಗುತ್ತಿದೆ. ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಹೇಡಿತನದ ಆವೇಶದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನಲ್ಲಿನ ಈ ಸ್ವಭಾವದ ವಿರುದ್ಧಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕಂಡು ‘ನಾನು ಕಾರ್ಪಣ್ಯ ದೋಷದಿಂದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಕಳಕೊಂಡವನಂತಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಧರ್ಮಸಂಮೂಢ ಚೇತಾಃ’ ಎಂದು ಏಕೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ?

ಉತ್ತರ - ಧರ್ಮ - ಅಧರ್ಮ ಅಥವಾ ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಯಥಾರ್ಥ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ಸರ್ವಥಾ ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನನ್ನು ‘ಧರ್ಮಸಂಮೂಢಚೇತಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸು ಈಗ ಭಯಾನಕ ಧರ್ಮಸಂಕಟದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದೆ. ಅವನು ಒಂದು ಕಡೆ ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ, ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮ, ಹಕ್ಕು ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮೊದಲಾದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಅವನ ಚಿತ್ತದ ವರ್ತಮಾನ ಕಾರ್ಪಣ್ಯ ವೃತ್ತಿಯು ಯುದ್ಧದ ನಾನಾ ಭಯಾನಕ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಭಿಕ್ಷಾವೃತ್ತಿ, ಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವನವಾಸದ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರವೃತ್ತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡ ಬಯಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಣಯ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಕೊಡದಷ್ಟು ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಕಿಂಕರ್ತವ್ಯವಿಮೂಢನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿಶ್ಚಿತಂ ಶ್ರೇಯಃ’ ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಕೌರವರ ಭೀಷ್ಮ-ದ್ರೋಣ ಕರ್ಣಾದಿ ವಿಶ್ವ ವಿಖ್ಯಾತ ಅಜೇಯ ಶೂರವೀರರಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಿತವಾದ, ತಮ್ಮ ಸೇನೆಗಿಂತ ಎಷ್ಟೋ ದೊಡ್ಡದಾದ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಅರ್ಜುನನು ಹೆದರಿ ಕೇಳುವುದು ಅಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಜಯದ ಸಂಭಾವನೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿರಾಶನಾಗಿ ತನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದರಲ್ಲಿದೆಯೋ, ಈ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ‘ಶ್ರೇಯಃ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಜಯ ಪರಾಜಯದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಒಂದು ನಿಶ್ಚಿತ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಎನ್ನುವ ವಿಚಾರವೂ ಇಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಂಧುಸ್ನೇಹ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಬಂಧುನಾಶದಿಂದ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಪಾಪ ಸಂಭವಿಸುವುದು, ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗೆ ಮಹಾಪ್ರತಿಬಂಧಕವೆಂದು ಅವನು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಹಾಗೂ ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಾನು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಧರ್ಮ ಸಮ್ಮತವಾದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು ಎಲ್ಲಾದರೂ ಅಧರ್ಮವಾಗಿ ನನ್ನ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವ ಮಾತೇನೂ ಇಲ್ಲವಲ್ಲ!
ಎಂಬ ಭಾವನೆಯು ಬರುತ್ತಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ‘ನಿಶ್ಚಿತಶ್ರೇಯ’ದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಈ ನಿಶ್ಚಿತಶ್ರೇಯವು ಜಯ-ಪರಾಜಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದಲ್ಲ. ಇದರ ಗುರಿ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ರೂಪವಾದ ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತಾ! ನಾನು ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೇ ನನಗೆ ನಿಶ್ಚಿತರೂಪದಿಂದ ನನ್ನ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನವು ಯಾವುದೆಂದು ತಿಳಿಸು ಎಂದು ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ನಾನು ನಿನ್ನ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಶರಣಾಗತನಾದ ನನಗೆ ನೀನು ಉಪದೇಶ ನೀಡು, ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಿಯ ಸ್ನೇಹಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕತತ್ತ್ವದ ಮಾತು ಬೇರೆಯಾಗಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನೊಡನೆ ಭಗವಂತನ ಸಂಬಂಧವು ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಊಟ-ತಿಂಡಿ, ವಿಶ್ರಾಂತಿ-ನಿದ್ದೆ, ಹೋದಲ್ಲಿ-ಬಂದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಅವನೊಡನೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು, ಹಾಗೂ ಭಗವಂತನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನು ಅವನೊಡನೆ ಸಮಾನವಾಗಿಯೇ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಇಂದು ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಇಂತಹ ಶೋಚನೀಯ ದೆಸೆಯನ್ನು ಕಂಡು-ನಾನು ವಸ್ತುತಃ ಇವನೊಡನೆ ಸಮಾನವಾಗಿರಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ ಎಂಬ ಅನುಭವವಾಯಿತು. ಸಮಾನತೆಯಲ್ಲಿ ಸಲಹೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಉಪದೇಶಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಬಲಪೂರ್ವಕ ಅನುಶಾಸನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗ ನನ್ನ ಕೆಲಸವು ಸಲಹೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ನನಗಾದರೋ ಗುರುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆ. ಅವರು ಉಪದೇಶಮಾಡಿ, ಒತ್ತಾಯ ಪೂರ್ವಕ ಅನುಶಾಸನ ಮಾಡಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಲಿ, ಹಾಗೂ ನನ್ನ ಶೋಕ-ಮೋಹಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟಮಾಡಿಸಿ ನನಗೆ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ದೊರಕಿಸಿಕೊಡಲಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಗುರುಗಳು ನನಗೆ ಯಾರು ದೊರೆಯ ಬಲ್ಲರು? ಆದರೆ ಗುರುವಿನ ಉಪದೇಶಾಮೃತಧಾರೆಯು, ಯಾವಾಗ ಶಿಷ್ಯರೂಪೀ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಅಣಿಯಾಗುವುದೋ ಆಗ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅರ್ಜನನು ‘ಭಗವಂತಾ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಉಪದೇಶವನ್ನೇನೋ ಶಿಷ್ಯನು ಗುರುವಿನಿಂದ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ತನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥದ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಅಥವಾ ತನ್ನ ಸದ್ಗುರುವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ಯಿಡುತ್ತಾನೆ, ಅಂತಹವನು ಗುರುಕೃಪೆಯ ಯಥಾರ್ಥ ಲಾಭವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರನು. ಆದುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಶಿಷ್ಯತ್ವದೊಡನೆ ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಶರಣತ್ವದ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಭಗವಂತಾ! ನಾನು ಕೇವಲ ಶಿಷ್ಯನೇ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ನಿನಗೆ ಶರಣು ಬಂದವನೂ ಆಗಿದ್ದೇನೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸಮರ್ಥ ಹಾಗೂ ಪರಮಶ್ರೇಷ್ಠ ನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನ ಕುರಿತು ತನ್ನನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ‘ಪ್ರಪನ್ನ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಭಾವಾರ್ಥವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಹೆಸರೇ ‘ಶರಣಾಗತಿ’. ‘ಆತ್ಮನಿಕ್ಷೇಪ’ ಅಥವಾ ‘ಆತ್ಮಸಮರ್ಪಣ’ವಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನು, ಸರ್ವಜ್ಞ, ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮಿ, ಅನಂತ ಗುಣಗಳ ಅಪಾರ ಸಮುದ್ರ, ಸರ್ವಾಪತಿ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಮಾಧುರ್ಯ, ಧರ್ಮ, ಶೌರ್ಯ, ಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಅನಂತ ಭಂಡಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕ್ಲೇಶ, ಕರ್ಮ, ಸಂಶಯ ಮತ್ತು ಭ್ರಮೆ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶ ಮಾಡುವವನೂ, ಪರಮಪ್ರೇಮಿ, ಪರಮ ಸಹೃದಯೀ, ಪರಮ ಆತ್ಮೀಯ, ಪರಮ ಗುರು ಮತ್ತು ಪರಮ ಮಹೇಶ್ವರ ಎಂದು ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟು, ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ನಿರಾಶ್ರಯ, ನಿರಾವಲಂಬಿ, ಬುದ್ಧಿಹೀನ, ನಿರ್ಬಲ ಮತ್ತು ನಿಃಸತ್ತ್ವನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯ, ಅವಲಂಬನೆ, ಜ್ಞಾನ, ಶಕ್ತಿ, ಸತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಅತುಲನೀಯ ಶರಣಾಗತ ವತ್ಸಲತ್ವವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಮತ್ತು ಅನನ್ಯ ಭರವಸೆಯಿಂದ ನಂಬಿ ತನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಅವನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ನೆಟ್ಟನೋಟದಿಂದ ಅವನ ಮನೋನಯನಾಭಿರಾಮ ಮುಖ ಚಂದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ನೋಡುತ್ತಿರುವ ಹಾಗೂ ಜಡವಾದ ಸೂತ್ರದ ಗೊಂಬೆಯಂತೆ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವೂ ಅವನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಕುಣಿಯುತ್ತಿರುವ ಏಕಮಾತ್ರ ಉತ್ಕಟ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅವನ ಅನನ್ಯಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಪನ್ನನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ತಾನು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತನಾಗಬೇಕೆಂದು ಅರ್ಜುನನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ಭಾವನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಭಗವಂತಾ! ನಾನು ನಿನ್ನ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಹಾಗೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನೀನು ನನಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡು’. ‘ತೇ’ ಮತ್ತು ‘ತ್ವಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಇದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಈ ಶರಣಾಗತಿಯ ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಮತ್ತು ನಿಜವಾದ ಭಾವನೆಯು ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅರವತ್ತೈದನೇ ಮತ್ತು ಅರವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸರ್ವಗುಹ್ಯತಮವಾದ ಉಪದೇಶದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಿಜವಾದ ಶರಣಾಗತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಫಲಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನನ್ನು ಆತನ ಮಾತಿನ ಪ್ರಕಾರ ನಡೆಯಲು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡಾಗಲೇ ಗೀತೆಯ ಉಪದೇಶವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು. ವಸ್ತುತಃ ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಗೀತೆಯ ಬೋಧನೆಯ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಉಪದೇಶದ ಉಪಕ್ರಮದ ಬೀಜವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಸರ್ವಧರ್ಮಾನ್ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಈ ಬೋಧನೆಯ ಸಿದ್ಧಿಯಿದೆ, ಅದೇ ಉಪಸಂಹಾರವೂ ಆಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ರೀತಿ ಉಪದೇಶ ಕೊಡಲು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡು ಈಗ ಅರ್ಜುನನು ಆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗೆ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ತನ್ನ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ನ ಹಿ ಪ್ರಪಶ್ಯಾಮಿ ಮಮಾಪನುದ್ಯಾದ್ಯಚ್ಛೋಕಮುಚ್ಛೋಷಣಮಿಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್ ।

ಅವಾಪ್ಯ ಭೂಮಾವಸಪತ್ನಮೃದ್ಧಂ ರಾಜ್ಯಂ ಸುರಾಣಾಮಪಿ ಚಾಧಿಪತ್ಯಮ್ ॥

ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಭೂಮೌ - ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಅಸಪತ್ನಮ್ - ನಿಷ್ಕಂಟಕ, ಋದ್ಧಮ್ - ಧನಧಾನ್ಯಸಂಪನ್ನವಾದ,
ರಾಜ್ಯಮ್ - ರಾಜ್ಯವನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸುರಾಣಾಮ್ - ದೇವತೆಗಳ, ಆಧಿಪತ್ಯಮ್ - ಒಡೆತನವು, ಅವಾಪ್ಯ - ಪ್ರಾಪ್ತವಾದರೂ, ಅಪಿ - ಸಹ, ಮಮ - ನನ್ನ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ಉಚ್ಛೋಷಣಮ್ - ಸೊರಗಿಸುವ, ಶೋಕಮ್ - ಶೋಕವನ್ನು, ಅಪನುದ್ಯಾತ್ - ದೂರಮಾಡಬಲ್ಲ, ಯತ್ - ಯಾವ ಉಪಾಯವಿದೆಯೋ (ತತ್) ಅದನ್ನು, ನ, ಪ್ರಪಶ್ಯಾಮಿ- ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 8 ॥

ಏಕೆಂದರೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಂಟಕವಾದ, ಧನಧಾನ್ಯಸಂಪನ್ನವಾದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆತನವನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಸಹ ನನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸೊರಗಿಸುತ್ತಿರುವ ಶೋಕವನ್ನು ದೂರಮಾಡಬಲ್ಲ ಯಾವ ಉಪಾಯವು ನನಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 8 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಉಪದೇಶ ಕೊಡುವಂತೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ - ನೀನು ಮೊದಲು ನನಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳಿದೆ. ಆದರೆ ಆ ಯುದ್ಧದ ಅಧಿಕಾಧಿಕ ಫಲವು ವಿಜಯ ದೊರೆತ ಮೇಲೆ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಂಟಕವಾದ ರಾಜ್ಯಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಿಚಾರ ಮಾಡಿ ನೋಡಿದಾಗ - ಈ ಪೃಥ್ವಿಯ ರಾಜ್ಯದ ಮಾತೇನು? ನನಗೆ ದೇವತೆಗಳ ಆಧಿಪತ್ಯ ದೊರೆತರೂ ಸಹ ಅದೂ ನನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸುತ್ತಿರುವ ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ ಈ ಭಾವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ನನ್ನ ಈ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸುತ್ತಿರುವ ಶೋಕವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಿ ನನಗೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸುಖಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವಂತಹ ಯಾವುದಾದರೂ ನಿಶ್ಚಿತ ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸು.

ಸಂಬಂಧ — ಇದಾದನಂತರ ಅರ್ಜುನನು ಏನು ಮಾಡಿದನು? ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಸಂಜಯ ಉವಾಚ

ಏವಮುಕ್ತ್ವಾ ಹೃಷೀಕೇಶಂ ಗುಡಾಕೇಶಃ ಪರಂತಪ ।

ನ ಯೋತ್ಸ್ಯ ಇತಿ ಗೋವಿಂದಮುಕ್ತ್ವಾ ತೂಷ್ಣೀಂ ಬಭೂವ ಹ ॥

ಪರಂತಪ - ಹೇ ರಾಜಾ ! ಗುಡಾಕೇಶಃ - ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದ ಅರ್ಜುನನು, ಹೃಷೀಕೇಶಮ್ - ಅಂತರ್ಯಾಮಿ
ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಉಕ್ತ್ವಾ - ಹೇಳಿಕೊಂಡು, ಗೋವಿಂದಮ್ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀ ಗೋವಿಂದನಲ್ಲಿ, ನ, ಯೋತ್ಸ್ಯೇ - ‘ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’, ಇತಿ - ಎಂದು, ಹ - ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ, ಉಕ್ತ್ವಾ - ಹೇಳಿ,
ತೂಷ್ಣೀಮ್ - ಸುಮ್ಮನೆ, ಬಭೂವ - ಆಗಿಬಿಟ್ಟನು. ॥ 9 ॥

ಸಂಜಯ ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ರಾಜಾ! ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದ ಅರ್ಜುನನು ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಗೋವಿಂದನಲ್ಲಿ ‘ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿ ಸುಮ್ಮನಾದನು. ॥ 9 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತನಾಗಿ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುವಂತೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡು, ತನ್ನ ವಿಚಾರವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು ‘ನಾನು ಯದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸುಮ್ಮನಾಗಿಬಿಟ್ಟನು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗೋವಿಂದ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಗೋಭಿರ್ವೇದವಾಕ್ಯೈರ್ವಿದ್ಯತೇ ಲಭ್ಯತೇ ಇತಿ ಗೋವಿಂದಃ’ ಈ ವ್ಯತ್ಪತ್ತಿಯಂತೆ ವೇದವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ
ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಹೆಸರು ‘ಗೋವಿಂದ’ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ‘ವೇದೈಶ್ಚ ಸರ್ವೈರಹಮೇವ ವೇದ್ಯಃ’ (15/15) - ‘ಸಂಪೂರ್ಣ ವೇದಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯನಾದವನು ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ?’ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನು ಸುಮ್ಮನಾದಾಗ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಏನು ಮಾಡಿದನು ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಸಂಜಯನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ತಮುವಾಚ ಹೃಷೀಕೇಶಃ ಪ್ರಹಸನ್ನಿವ ಭಾರತ ।

ಸೇನಯೋರುಭಯೋರ್ಮಧ್ಯೆ ವಿಷೀದಂತಮಿದಂ ವಚಃ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ !, ಹೃಷೀಕೇಶಃ - ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು,
ಉಭಯೋಃ - ಎರಡೂ, ಸೇನಯೋಃ - ಸೈನ್ಯಗಳ, ಮಧ್ಯೇ - ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ವಿಷೀದಂತಮ್ - ಶೋಕಿಸುತ್ತಲಿರುವ,
ತಮ್ - ಆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ, ಪ್ರಹಸನ್ ಇವ - ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ, ಇದಮ್ - ಈ, ವಚಃ - ಮಾತುಗಳನ್ನು,
ಉವಾಚ - ಹೇಳಿದನು.

ಹೇ ಭರತವಂಶದ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ! ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವ ಆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನಗುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ॥ 10 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ- ‘ಉಭಯೋಃ ಸೇನಯೋಃ ಮಧ್ಯೆ ವಿಷೀದಂತಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ತಮ್’ ಎಂಬ ಪದಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಸಂಜಯನು ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ಯಾವ ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲು ಬಹಳ ಸಾಹಸದಿಂದ ತನ್ನ ರಥವನ್ನು ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳ ಮಧ್ಯೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನೋ ಅವನೇ ಈಗ ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸ್ವಜನ ಸಮೂಹವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಮೋಹದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತ ಹೇಳಲಾರಂಭಿಸಿದನು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಗುತ್ತಾ ಇರುವವನಂತೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಸಂಜಯನು ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಏನು ಹೇಳಿದನು ಎಂಬ ಮಾತಿನ ದಿಗ್ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಜುನನು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತನಾಗಿ ಉಪದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗೈದು, ನನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಕೇಳುವ ಮೊದಲೇ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ಇದು ಎಂತಹ ತಪ್ಪು ಇವನದು! ಈ ಭಾವದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ನಗುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು (ಯಾವುದನ್ನು ಮುಂದೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗುವುದೋ ಆ ವಚನಗಳನ್ನು) ಹೇಳಿದನು.

ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರ ಚಿಂತಾಮಗ್ನನಾದ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ತನ್ನ ಮಹಾಶೋಕದ ನಿವೃತ್ತಿಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಈ ಲೋಕ-ಪರಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯಸುಖವು ಈ ಶೋಕದ ನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಉಪಾಯವಲ್ಲಾ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ, ಅರ್ಜುನನು ಇದಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರಿಯೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವನ ಶೋಕ ಮತ್ತು ಮೋಹವನ್ನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ನಾಶಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳ ವಿವೇಚನಾಪೂರ್ವಕ, ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಸಹ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾ ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಅಶೋಚ್ಯಾನನ್ವಶೋಚಸ್ತ್ವಂ ಪ್ರಜ್ಞಾವಾದಾಂಶ್ಚ ಭಾಷಸೇ ।

ಗತಾಸೂನಗತಾಸೂಂಶ್ಚ ನಾನುಶೋಚಂತಿ ಪಂಡಿತಾಃ ॥ 11 ॥

ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಅಶೋಚ್ಯಾನ್ - ಯಾರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲವೋ ಅವರಿಗಾಗಿ, ಅನ್ವಶೋಚಃ - ಶೋಕಿಸುತ್ತೀಯೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಪ್ರಜ್ಞಾವಾದಾನ್ - ಪಂಡಿತರಂತೆ ಮಾತುಗಳನ್ನು, ಭಾಷಸೇ - ಆಡುತ್ತೀಯೆ (ಆದರೆ), ಗತಾಸೂನ್ - ಯಾರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೋಗಿಬಿಟ್ಟಿರುವವೋ ಅವರಿಗಾಗಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಗತಾಸೂನ್ - ಯಾರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೋಗಿಲ್ಲವೋ
ಅವರಿಗಾಗಿಯೂ (ಕೂಡ), ಪಂಡಿತಾಃ - ಪಂಡಿತರಾದವರು, ನ ಅನುಶೋಚಂತಿ - ಶೋಕಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 11 ॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಅರ್ಜುನ ! ನೀನು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲವೋ ಅವರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆ ಹಾಗೂ ಪಂಡಿತರಂತೆ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿರುವೆ, ಆದರೆ ಯಾರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೋಗಿರುವವೋ ಅವರಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಯಾರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೋಗಿಲ್ಲವೋ ಅವರಿಗಾಗಿಯೂ ಪಂಡಿತರಾದವರು ಶೋಕಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 11 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನ ಯಾವ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನು ‘ಯಾರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬಾರದೋ ಅವರಿಗಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಪಡುತ್ತಿರುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು?

ಉತ್ತರ - ಎರಡು ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ, ದೊಡ್ಡಪ್ಪ, ಬಂಧುಗಳು, ಬಾಂಧವರು ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯರೇ
ಮೊದಲಾದವರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಲೇ ಅವರ ನಾಶದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ವಿಷಾದಿಸುತ್ತಾ ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ
ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೋ, ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಸಿದ್ಧರಾದ ಕ್ರಿಯೆಯ ಕುರಿತು ಶೋಕವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಿದ್ದಾನೋ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಜಯನು ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನೋ ಅದನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು - ‘ಯಾರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಮಾಡಬಾರದೋ ಅವರಿಗಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆ’ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನ ಉಪದೇಶ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಉಪಸಂಹಾರವು (18/66)ರಲ್ಲಿ ಆಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನ ಯಾವ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನು ‘ನೀನು ಪಂಡಿತರಂತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು?

ಉತ್ತರ - ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೊಂದರಿಂದ ನಲವತ್ನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಅರ್ಜುನನು ಕುಲನಾಶದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮಹಾಪಾಪದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಹಂಕಾರ ಪೂರ್ವಕವಾದ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳ ನೀಚತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಧರ್ಮಜ್ಞತೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಅನೌಚಿತ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು ‘ನೀನು ಪಂಡಿತರಂತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗತಾಸೂನ್’ ಮತ್ತು ‘ಅಗತಾಸೂನ್’ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ‘ಅವರಿಗಾಗಿ ಪಂಡಿತ ಜನರು
ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಟು ಹೋಗಿವೆಯೋ ಅವರನ್ನು ‘ಗತಾಸು’ ಎಂದೂ, ಯಾರ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೊರಟು ಹೋಗಿಲ್ಲವೋ ಅವರನ್ನು ‘ಅಗತಾಸು’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗಾಗಿ ಪಂಡಿತ ಜನರು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನೀನು ನಿನ್ನ ತಂದೆ, ತಾತ ಮುಂತಾದವರು ಸತ್ತು ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವ ಪಿತೃಗಳಿಗಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ನಮ್ಮ ಕುಲದ ನಾಶವಾಗಿ ವರ್ಣಸಂಕರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಪಿತೃಗಳು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವರು ಇತ್ಯಾದಿ ಹಾಗೂ ಇವರಾರೂ ಇಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯ-ಭೋಗಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿ ನಾವು ಏನು ಮಾಡುವೆವು ಎಂದು ಎದುರಿಗಿರುವ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರಿಗಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಏನೆಂದರೆ ಕುಲದ ಸಂಹಾರವಾಗುವುದರಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಭ್ರಷ್ಟರಾಗುವರು ಇತ್ಯಾದಿ... ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಪಂಡಿತ ಜನರು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಪಂಡಿತರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮವೊಂದೇ ನಿತ್ಯ-ಸತ್ವಸ್ತು ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆಯಾದ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲ. ಅದೇ ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮವಾಗಿದೆ, ಎಂದಿಗೂ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಸಹ ಅದರ ನಾಶವಾಗಲಾರದು. ಶರೀರ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ ಅದು ಉಳಿಯಲಾರದು ಹಾಗೂ ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಶರೀರಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗವು ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅನಿವಾರ್ಯವಾದರೂ ಸಹ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತೆ ಅವರು ಯಾರಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಏತಕ್ಕೋಸ್ಕರವಾಗಿ ಶೋಕಪಡುವರು? ಆದರೂ ನೀನು ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆಯಾದುದರಿಂದ ಪಂಡಿತನಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಪಂಡಿತರಂತೆ ಮಾತುಗಳನ್ನೇ ಆಡುತ್ತಿರುವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ, ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾವ ಭೀಷ್ಮರೇ ಆದಿ ಸ್ವಜನರಿಗಾಗಿ ದುಃಖಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲವೋ ಅವರಿಗಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಪಡುತ್ತಿರುವೆ ಯೆಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಈ ಕುರಿತು-ಅವರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಚಿತವಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಇಚ್ಛೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ಆತ್ಮನ ನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಆತ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಪಡುವುದು ಅನುಚಿತವೆಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ನ ತ್ವೇವಾಹಂ ಜಾತು ನಾಸಂ ನ ತ್ವಂ ನೇಮೇ ಜನಾಧಿಪಾಃ ।

ನ ಚೈವ ನ ಭವಿಷ್ಯಾಮಃ ಸರ್ವೇ ವಯಮತಃ ಪರಮ್ ॥

(ಏವಂ) - ಈ ಪ್ರಕಾರ, ಅಹಂ - ನಾನು, ಜಾತು - ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ, ನ, ತು, ಆಸಮ್ - ಇರಲಿಲ್ಲ (ಎಂಬುದು),
ನ, ಏವ, ನ - ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ತ್ವಂ - ನೀನಾಗಲಿ, ಇಮೆ - ಜನಾಧಿಪಾಃ, ಚ - ಈ ರಾಜರುಗಳಾದರೋ, ನ, (ಆಸನ್) - ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂಬುದಿಲ್ಲ (ಅಂದರೆ ಇದ್ದರು) ಹಾಗೆಯೇ, ಅತಃ, ಪರಮ್ - ಇನ್ನು ಮುಂದೆಯೂ, ವಯಂ, ಸರ್ವೇ - ನಾವೆಲ್ಲರು, ನ, ಭವಿಷ್ಯಾಮಃ - ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದು, ನ - ಇಲ್ಲ (ಅಂದರೆ ಇರುತ್ತೇವೆ). ॥ 12 ॥

ನಾನು ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂಬುದಿಲ್ಲ (ಅಂದರೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಇದ್ದೆ). ಹಾಗೆಯೇ ನೀನಾಗಲೀ, ಈ ರಾಜರುಗಳಾಗಲೀ ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂಬುದಿಲ್ಲ (ಅಂದರೆ ಇದ್ದರು). ಹಾಗೆಯೇ ಇನ್ನು ಮುಂದೆಯೂ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದೇ ಇಲ್ಲ (ಅಂದರೆ ಇರುತ್ತೇವೆ). ॥ 12 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮರೂಪದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿ - ನೀನು ಯಾರ ನಾಶದ ಬಗ್ಗೆ ಆಶಂಕೆಪಡುತ್ತೀಯೋ ಅವರೆಲ್ಲರ ಅಥವಾ ನಿನ್ನ ನನ್ನ ಎಂದಿಗೂ ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಅಭಾವವಿಲ್ಲ. ಇಂದಿನ ಶರೀರಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಮೊದಲೂ ಸಹ ನಾವೆಲ್ಲಾ ಇದ್ದೆವು ಮತ್ತು ಮುಂದೆಯೂ ಇರುವೆವು. ಶರೀರಗಳ ನಾಶದಿಂದ ಆತ್ಮದ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಶದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಇವರೆಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ರೀತಿ ಆತ್ಮನ ನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಈಗ ಅದರ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾ ಆತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ಅನುಚಿತವೆಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ದೇಹಿನೋಽಸ್ಮಿನ್ ಯಥಾ ದೇಹೇ ಕೌಮಾರಂ ಯೌವನಂ ಜರಾ ।

ತಥಾ ದೇಹಾಂತರಪ್ರಾಪ್ತೀರ್ಧಿರಸ್ತತ್ರ ನ ಮುಹ್ಯತಿ ॥

ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ದೇಹಿನಃ - ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ, ಅಸ್ಮಿನ್, ದೇಹೇ - ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ, ಕೌಮಾರಮ್ - ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನಮ್- ಯೌವನ (ಮತ್ತು), ಜರಾ - ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆ (ಆಗುತ್ತದೆಯೋ), ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ದೇಹಾಂತರಪ್ರಾಪ್ತಿಃ - ಬೇರೆ ಶರೀರವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ತತ್ರ - ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಧೀರಃ - ಧೀರ ಪುರುಷನು, ನ, ಮುಹ್ಯತಿ - ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಹೇಗೆ ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ ಮತ್ತು ವೃದ್ಧಾವಸ್ಥೆಗಳುಂಟಾಗುತ್ತವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಶರೀರವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಧೀರ ಪುರುಷನು ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 13 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ವಿಕಾರಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಒಂದು ಶರೀರದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ-ಬರುವ ಸಮಯ ಅವನಿಗೆ ಕಷ್ಟವಾಗುವ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನರು ಶೋಕಿಸುವುದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಅನುಚಿತ ವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ ಮತ್ತು ಮುಪ್ಪು ಈ ಅವಸ್ಥೆಗಳು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಿಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ಥೂಲಶರೀರಕ್ಕೆ ಆಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಆರೋಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಒಂದು ಶರೀರದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಶರೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು - ಬರುವುದೂ ಸಹ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಿಗಲ್ಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದ್ದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅದರ ಆರೋಪವನ್ನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಅಜ್ಞಾನೀಜನರೇ ದೇಹಾಂತರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾರೆ, ಧೀರ ಪುರುಷರು ಶೋಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಶರೀರದೊಡನೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನೂ ಶೋಕಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮನ ನಿತ್ಯತೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ಅನುಚಿತವೆಂಬುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ-ಆತ್ಮನು ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರನಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರೊಡನೆ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗಗಳಿಂದ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶೋಕಪಡದೇ ಇರಲು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಯೋಗ - ವಿಯೋಗಾದಿಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಆಜ್ಞೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಸ್ತು ಕೌಂತೇಯ ಶೀತೋಷ್ಣ ಸುಖದುಃಖದಾಃ ।

ಆಗಮಾಪಾಯಿನೋಽನಿತ್ಯಾಸ್ತಾಂಸ್ತಿತಿಕ್ಷಸ್ವ ಭಾರತ ॥

ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರನೇ ! ಶೀತೋಷ್ಣ ಸುಖದುಃಖದಾಃ - ಚಳಿ-ಸೆಕೆ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ, ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಃ ತು - ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗವಾದರೋ, ಆಗಮಾಪಾಯಿನಃ - ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲವಾದುದು (ಮತ್ತು), ಅನಿತ್ಯಾಃ - ಅನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ (ಆದ್ದರಿಂದ), ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಅರ್ಜುನ !,
ತಾನ್ - ಅವುಗಳನ್ನು (ನೀನು), ತಿತಿಕ್ಷಸ್ವ - ಸಹಿಸಿಕೋ. ॥ 14 ॥

ಹೇ ಕುಂತೀಪುತ್ರನೆ! ಶೀತೋಷ್ಣಗಳನ್ನೂ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನೂ ಕೊಡುವಂತಹ ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗವಾದರೋ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ವಿನಾಶಶೀಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲೈ ಅರ್ಜುನ! ಅವುಗಳನ್ನು ನೀನು ಸಹಿಸಿಕೋ. ॥ 14 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಃ’ ಈ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಅಳತೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಅದರ ಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೋ ಅದನ್ನು ‘ಮಾತ್ರಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಮಾತ್ರಾ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅಂತಃಕರಣ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧ ಅಥವಾ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ‘ಸ್ಪರ್ಶ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಃಕರಣ ಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ ಮುಂತಾದವುಗಳ ವಿಷಯಗಳೊಡನೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೋ ಅವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ‘ಶೀತೋಷ್ಣ ಸುಖದುಃಖದಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಶೀತ-ಉಷ್ಣ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖ ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ದ್ವಂದ್ವಗಳ ಉಪಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ‘ಶಿತೋಷ್ಣ ಸುಖದುಃಖದಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು - ಆ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಡನೆ ಸಂಯೋಗ ಹೊಂದಿದಾಗ ಶೀತ-ಉಷ್ಣ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಅನುಕೂಲತೆ - ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ ಮುಂತಾದ ಸಮಸ್ತ ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯತ್ವಬುದ್ಧಿ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳ ಸಂಗದಿಂದ ನೀನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ವಿಕಾರಯುಕ್ತನಾಗಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಡನೆ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ, ವಿನಾಶಶೀಲ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳವಂತೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಂತಹ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀಡಿ ಭಗವಂತನು - ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳೊಡನೆ ಇರುವ ಸಂಯೋಗವು ಕ್ಷಣ ಭಂಗುರ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸುಖವು ಲೇಶಮಾತ್ರವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಅವುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೋ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವುಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳು ಬಂದು-ಹೋಗುವುದರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ-ಶೋಕಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಡ. ಬಂಧು ಬಾಂಧವರ ಸಂಯೋಗವೂ ಕೂಡ ಇದರಲ್ಲಿಯೇ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಅನ್ಯ ವಿಷಯಗಳಂತೆ ಅವರುಗಳೊಡನೆ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದ ಪರಿಣಾಮ ಸ್ವರೂಪವಾದ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಇವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಲಾಭವೇನು? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಯಂ ಹಿ ನ ವ್ಯಥಯಂತ್ಯೇತೇ ಪುರುಷಂ ಪುರುಶರ್ಷಭ ।

ಸಮದುಃಖಸುಖಂ ಧೀರಂ ಸೋಮೃತತ್ವಾಯ ಕಲ್ಪತೇ ॥

ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಪುರುಶರ್ಷಭ - ಹೇ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೆ !, ಸಮದುಃಖಸುಖಮ್ - ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ, ಯಮ್ - ಯಾವ, ಧೀರಮ್ - ಧೀರ, ಪುರುಷಮ್ - ಪುರುಷನನ್ನು, ಏತೇ - ಇವು (ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗವು), ನ ವ್ಯಥಯಂತಿ - ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಅಮೃತತ್ವಾಯ - ಮೋಕ್ಷಪಡೆಯಲು,
ಕಲ್ಪತೇ - ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥ 15 ॥

ಏಕೆಂದರೆ, ಹೇ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ಧೀರ ಪುರುಷನನ್ನು ಈ ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗವು ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಿ’ ಎಂಬುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಹಿ’ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಹೇತು(ಕಾರಣ) ಎಂಬರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಡನೆ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈ ಮಾತನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪುರುಶರ್ಷಭ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಋಷಭ’ ಎಂಬುದು ‘ಶ್ರೇಷ್ಠ’ತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಹೆಚ್ಚು ಶೂರ-ವೀರ ಹಾಗೂ ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನನ್ನು ‘ಪುರುಶರ್ಷಭ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಪುರುಶರ್ಷಭ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಭಗವಂತನು - ನೀನು ದೊಡ್ಡ ಶೂರ-ವೀರನಾಗಿರುವೆ, ಸಹನ-ಶೀಲತೆಯು ನಿನ್ನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಗುಣವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಧೀರಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ‘ಧೀರಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪುರುಷನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಕೆಲವೆಡೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾದವನನ್ನು ‘ಧೀರ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಧೀರಮ್’ ಪದವು ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಪಕ್ವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿರುವ ಸಾಧಕನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಮದುಃಖಸುಖಮ್’ ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಧೀರ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅಂದರೆ ಯಾವ ಪುರುಷನಿಗೆ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳು ಸಮವಾಗಿರುವುವೋ, ಅವುಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಆ ದ್ವಂದ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಭೇದ ಬುದ್ಧಿಯು ಉಳಿದಿಲ್ಲವೋ ಅವನೇ ‘ಧೀರ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನೇ ಇವುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏತೇ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ‘ನ ವ್ಯಥಯಂತಿ’ ಎಂಬುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ವಿಷಯಗಳೊಡನೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಯಾವ ಸಂಯೋಗವಿದೆಯೋ, ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಮಾತ್ರಾಸ್ಪರ್ಶಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏತೇ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ ಮತ್ತು ‘ನ ವ್ಯಥಯಂತಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ-ಶೋಕಗಳನ್ನು ಪಡದಿರುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಯಾವಾಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ - ಯಾವುದೇ ಇಂದ್ರಿಯದ, ಯಾವುದೇ ಭೋಗಗಳೊಡನೆ ಸಂಯೋಗವು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವನನ್ನು ವ್ಯಾಕುಲನನ್ನಾಗಿ ಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೀತಿಯ ವಿಕಾರವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಾರದಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುವುದೋ ಆಗ ಅವನು ಧೀರ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವ ಉಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದಂತಹ ಸಮಭಾವವುಳ್ಳ ಪುರುಷನು ಮೋಕ್ಷರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ
ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಅಪರೋಕ್ಷ ಭಾವದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹನ್ನೆರಡನೇ ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮದ ನಿತ್ಯತೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದನು. ಹಾಗೂ ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಡನೆ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಆತ್ಮ ಏಕೆ ನಿತ್ಯವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ಸಂಯೋಗವು ಏಕೆ ಅನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ? ಇದರ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವಸ್ತುಗಳ ವಿವೇಚನೆಯ ರೀತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ-

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ನಾಸತೋ ವಿದ್ಯತೇ ಭಾವೋ ನಾಭಾವೋ ವಿದ್ಯತೇ ಸತಃ ।

ಉಭಯೋರಪಿ ದೃಷ್ಟೋಂಽತಸ್ತ್ವನಯೋಸ್ತತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ ॥

ಅಸತಃ - ಅಸದ್ವಸ್ತುವಿಗಾದರೋ, ಭಾವಃ - ಇರುವಿಕೆಯು (ಅಸ್ತಿತ್ವವು), ನ ವಿದ್ಯತೇ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ತು - ಮತ್ತು, ಸತಃ - ಸದ್ವಸ್ತುವಿಗೆ, ಅಭಾವಃ - ಅಭಾವವೆಂಬುದು, ನ, ವಿದ್ಯತೇ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ, (ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ), ಅನಯೋಃ, ಉಭಯೋಃ, ಅಪಿ - ಈ ಎರಡರ, ಅಂತಃ -ತತ್ವವು, ತತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ - ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ,
ದೃಷ್ಟಃ - ನೋಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ॥ 16 ॥

ಅಸದ್ವಸ್ತುವಿಗಾದರೋ ಇರುವಿಕೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸದ್ವಸ್ತುವಿಗೆ ಅಭಾವವೆಂಬುದಿಲ್ಲ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಇವೆರಡರ ತತ್ತ್ವವೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ನೋಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ॥ 16 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಸತಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಅಸತಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನ ಶೀಲವಾದ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಜಡವರ್ಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅದು ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮುಂದೆಯೂ ಇರಲಾರದು; ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಭೀಷ್ಮಾದಿ ಸ್ವಜನರ ಶರೀರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಜಡವಸ್ತುವಿನ ನಾಶದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಶೋಕಿಸುವುದಾದರೆ ನಿನ್ನ ಈ ಶೋಕವು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸತಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅದರ ಅಭಾವವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಸತಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅದು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿದ್ದು ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ‘ಅದರ ಅಭಾವವಿಲ್ಲ’. ಈ ಮಾತಿನಿಂದ - ಎಂದಿಗೂ ಯಾವ ಕಾಲಕ್ಕೂ ಯಾವುದೇ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಅದರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಅಥವಾ ಅಭಾವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದು ಯಾವಾಗಲೂ ಏಕರಸವಾಗಿ, ಅಖಂಡವಾಗಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಆತ್ಮರೂಪದಿಂದ, ಭೀಷ್ಮಾದಿಗಳ ನಾಶದ ಆಶಂಕೆಗೈದು ಶೋಕಪಡುವುದಾದರೂ ಸಹ ನೀನು ಶೋಕಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಯೋಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಉಭಯೋಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ತತ್ತ್ವದರ್ಶೀ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರ’ ಮೂಲಕ ಅವುಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನೋಡಲ್ಪಡುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಅನಯೋಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಉಭಯೋಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ‘ಅಸತ್’ ಮತ್ತು ‘ಸತ್’ ಈ ಎರಡರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿತಿರುವ ಮಹಾಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಇವೆರಡರ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡುವುದೆಂದರೆ - ಯಾವ ವಸ್ತುವು ಪರಿವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೋ, ಯಾವುದು ಸದಾಕಾಲ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದು ಅಸತ್ ಆಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಸತ್ ವಸ್ತುವು ಇರುವ ಸಂಭವವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದರ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ನಾಶ ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಸಹ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದು ಸದಾಕಾಲ ವಿದ್ಯಮಾನ ವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಸತ್ ಆಗಿದೆ - ಅರ್ಥಾತ್ ಸತ್ಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಅಭಾವವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವುದೇ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿ ಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಇವೆರಡರ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸತ್’ ತತ್ತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ‘ಅದರ ಅಭಾವವಿರುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ‘ಸತ್’ ತತ್ತ್ವವು ಯಾವುದು? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಅವಿನಾಶಿ ತು ತದ್ವಿದ್ಧಿ ಯೇನ ಸರ್ವಮಿದಂ ತತಮ್ ।

ವಿನಾಶಮವ್ಯಯಸ್ಯಾಸ್ಯ ನ ಕಶ್ಚಿತ್ಕರ್ತುಮರ್ಹತಿ ॥

ಅವಿನಾಶಿ - ನಾಶರಹಿತ, ತು - ಎಂದು (ನೀನು), ತತ್ - ಅದನ್ನು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ಏನ - ಯಾವುದರಿಂದ,
ಇದಮ್ - ಈ, ಸರ್ವಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ ದೃಶ್ಯ ಜಗತ್ತು, ತತಮ್ - ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಅಸ್ಯ - ಈ, ಅವ್ಯಯಸ್ಯ - ಅವಿನಾಶಿಯ, ವಿನಾಶಮ್ - ವಿನಾಶವನ್ನು, ಕರ್ತುಮ್ - ಮಾಡಲು, ಕಶ್ಚಿತ್ - ಯಾರೂ ಕೂಡ, ನ, ಅರ್ಹತಿ - ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ॥ 17 ॥

ಯಾವುದರಿಂದ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ದೃಶ್ಯ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ನೀನು ನಾಶರಹಿತವಾದುದೆಂದು ತಿಳಿ. ಈ ಅವಿನಾಶಿಯ ವಿನಾಶವನ್ನು ಮಾಡಲು ಯಾರೂ ಕೂಡ ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ. ॥ 17 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಇದಮ್’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಯಾವುದರಿಂದ
ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಯಾವುದರಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಅವಿನಾಶಿ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನಸ್ಸು, ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿ ಮತ್ತು ಭೋಗ ಸ್ಥಾನ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಜಡ ವರ್ಗದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಇದಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಡವರ್ಗವು ಚೇತನ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ‘ಸತ್’ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಾನು ಲಕ್ಷಣನಾಗಿಸಿದ್ದನೋ ಹಾಗೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳು ಯಾವ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ‘ಸತ್’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರೋ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಅವಿನಾಶೀ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಅವಿನಾಶಿಯನ್ನು ವಿನಾಶಮಾಡಲು ಯಾರೂ ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಆಕಾಶದಿಂದ ಮೋಡಗಳು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ, ಈ ಪರಮಾತ್ಮತತ್ತ್ವದ
ಮೂಲಕ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಾ ಜಡವರ್ಗವು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಕೂಡ ಈ ಪರಮಾತ್ಮ
ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲಾರದು. ಆದುದರಿಂದ ಸದಾ ಸರ್ವದಾ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಇದೇ ಏಕಮಾತ್ರ ‘ಸತ್’ ತತ್ತ್ವ
ವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ರೀತಿ ಸತ್ ತತ್ತ್ವದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ‘ಅಸತ್’ ವಸ್ತು ಯಾವುದು? ಎಂಬ ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ಅಂತವಂತ ಇಮೇ ದೇಹಾ ನಿತ್ಯಸ್ಯೋಕ್ತಾಃ ಶರೀರಿಣಃ ।

ಅನಾಶಿನೋಽಪ್ರಮೇಯಸ್ಯ ತಸ್ಮಾದ್ಯುಧ್ಯಸ್ವ ಭಾರತ ॥

ಅನಾಶಿನಃ - ನಾಶರಹಿತನು, ಅಪ್ರಮೇಯಸ್ಯ - ಅಪ್ರಮೇಯನು, ನಿತ್ಯಸ್ಯ - ನಿತ್ಯಸ್ವರೂಪನು, ಶರೀರಿಣಃ - ಜೀವಾತ್ಮನ,
ಇಮೇ - ಈ ಎಲ್ಲ, ದೇಹಾಃ - ಶರೀರಗಳು, ಅಂತವಂತಃ - ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳೆಂದು, ಉಕ್ತಾಃ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ,
ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಅರ್ಜುನನೇ !, ಯುದ್ಧ್ಯಸ್ವ - ಯುದ್ಧಮಾಡು. ॥ 18 ॥

ಈ ನಾಶರಹಿತನೂ, ಅಪ್ರಮೇಯನೂ, ನಿತ್ಯಸ್ವರೂಪನೂ ಆಗಿರುವ ಜೀವಾತ್ಮನ ಈ ಎಲ್ಲ ಶರೀರಗಳು ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ಭರತವಂಶೀ ಅರ್ಜುನನೇ! ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡು. ॥ 18 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಮೇ’ ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ‘ದೇಹಾಃ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ‘ಅಂತವಂತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಇಮೇ’ ಪದದೊಡನೆ ‘ದೇಹಾಃ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅಸತ್ತಿನ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ್ನು ‘ಅಂತವಂತಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ
ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳು ನಾಶಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿನ ಶರೀರ ಮತ್ತು
ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಇಲ್ಲದೆಯೂ ಪ್ರತೀತವಾಗುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳು ಕೂಡ ಇಲ್ಲದೆಯೇ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರತೀತವಾಗುತ್ತಾ ಇವೆ; ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಸತ್ತೇ (ಅಸ್ತಿತ್ವ) ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇವುಗಳ ನಾಶವಾಗುವುದು
ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇಹಾಃ’ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನ ಮತ್ತು ‘ಶರೀರಿಣಃ’ ಪದದಲ್ಲಿ ಏಕವಚನದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಏಕೆ
ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಈ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸಮಸ್ತ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಆತ್ಮನಿದ್ದಾನೆ. ಶರೀರಗಳ ಭೇದದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಭೇದಪ್ರತೀತವಾಗುತ್ತದೆ, ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭೇದವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶರೀರಿಣಃ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರೊಡನೆ ‘ನಿತ್ಯಸ್ಯ’, ‘ಅನಾಶಿನಃ’, ‘ಅಪ್ರಮೇಯಸ್ಯ’ ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಹಾಗೂ ಶರೀರಗಳೊಡನೆ ಅದರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸತ್’ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜಡವರ್ಗವು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆಯೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದೇ ತತ್ತ್ವದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶರೀರಿಣಃ’ ಪದವಿದೆ, ಹಾಗೂ ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗವು ಆ ‘ಸತ್’ ತತ್ತ್ವದೊಡನೆ ಇದರ ಏಕತೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ‘ಶರೀರೀ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹಾಗೂ ಶರೀರಗಳೊಡನೆ ಇದರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯಾವುದು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವವರು, ಅವುಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಆತ್ಮರು ಕಂಡು ಬರುತ್ತಾರೋ ಅವು ವಸ್ತುತಃ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಚೇತನ ತತ್ತ್ವವಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ನಿದ್ದೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಪ್ನದ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸ್ವಪ್ನದ ಸಮಸ್ತ
ನಾನಾತ್ವವು ನಿದ್ರಾಜನಿತವಾಗಿದೆಯೋ, ಎಚ್ಚರವಾದ ಮೇಲೆ ಪುರುಷನೊಬ್ಬನೇ ಇರುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿಯೂ
ಸಹ ಸಮಸ್ತ ನಾನಾತ್ವವು ಅಜ್ಞಾನ ಜನಿತವಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನಾನಂತರ ಯಾವ ನಾನಾತ್ವವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹೇತುವಾಚಕವಾದ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಗೈದು ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಹೇತುವಾಚಕವಾದ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಶರೀರ ನಾಶಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ, ಅದರ ನಾಶ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ ನಿತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದರ ನಾಶವು ಎಂದಿಗೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತು ಸಿದ್ಧವಾದಾಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಿಂದ ಹಿಂದೆ ಮುಂದೆ ನೋಡಬಾರದು; ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮನ ನಿತ್ಯತೆಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು - ‘ನಾನು ಇವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಅದು ನನಗಾಗಿ ಕ್ಷೇಮಕರವೇ ಆದೀತು’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನೋ, ಅದರ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ಸಾಯುವವ ಅಥವಾ ಸಾಯಿಸುವವ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅದರ ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ಯ ಏನಂ ವೇತ್ತಿ ಹಂತಾರಂ ಯಶ್ಚೈನಂ ಮನ್ಯತೇ ಹತಮ್ ।

ಉಭೌ ತೌ ನ ವಿಜಾನೀತೋ ನಾಯಂ ಹಂತಿ ನ ಹನ್ಯತೇ ॥*

* ಹಂತಾ ಚೇನ್ಮನ್ಯತೇ ಹಂತುಗ್ಂ ಹತಶ್ಚೇನ್ಮನ್ಯತೇ ಹತಮ್ ಉಭೌ ತೌ ನ ವಿಜಾನೀತೋ ನಾಯಗ್ಂ ಹಂತಿ ನ ಹನ್ಯತೇ ॥ (ಕಠ. ಉ. 1/2/19)

ಯಃ - ಯಾರು, ಏನಮ್ - ಈ ಆತ್ಮನನ್ನು, ಹಂತಾರಮ್ - ಕೊಲ್ಲುವವನೆಂದು, ವೇತ್ತಿ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಚ - ಹಾಗೂ,
ಯಃ - ಯಾರು, ಏನಮ್ - ಇವನನ್ನು, ಹತಮ್ - ಸತ್ತವನೆಂದು, ಮನ್ಯತೇ - ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೋ, ತೌ - ಅವರು, ಉಭೌ - ಇಬ್ಬರೂ, ನ, ವಿಜಾನೀತಃ - ತಿಳಿದವರಲ್ಲ (ಏಕೆಂದರೆ), ಅಯಮ್ - ಈ ಆತ್ಮನು (ವಾಸ್ತವವಾಗಿ), ನ, ಹಂತಿ - ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು),
ನ, ಹನ್ಯತೇ - ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 19 ॥

ಯಾರು ಈ ಆತ್ಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೂ ಯಾರು ಇವನು ಸತ್ತವನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ - ಅವರಿಬ್ಬರೂ ತಿಳಿದವರಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಆತ್ಮನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವುದೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾರಿಂದಲೂ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ॥ 19 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಆತ್ಮನು ಸಾಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಯಾರನ್ನೂ ಸಾಯಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಹಾಗಾದರೆ ಸಾಯುವವ ಮತ್ತು ಸಾಯಿಸುವವನು ಯಾರು?

ಉತ್ತರ - ಸ್ಥೂಲಶರೀರದಿಂದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದ ವಿಯೋಗವನ್ನು ‘ಸಾಯುವುದು’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸಾಯುವುದು ಸ್ಥೂಲಶರೀರವಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ‘ಅಂತವಂತ ಇಮೇ ದೇಹಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದೇ
ರೀತಿ ಮನಸ್ಸು - ಬುದ್ಧಿ ಸಹಿತ ಯಾವ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರದ ಪ್ರಾಣ ವಿಯೋಗವಾಗಿಸುವುದನ್ನು ಸಾಯಿಸುವುದು ಎಂದು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವುದೂ ಕೂಡ ಶರೀರವೇ ಆಗಿದೆ ಆತ್ಮನಲ್ಲ; ಆದರೆ ಶರೀರದ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾರೋಪ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅಜ್ಞಾನಿ ಜನರು ಆತ್ಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವ (ಕರ್ತಾ)ನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ (3/27). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಆ ಕರ್ಮ ಫಲಗಳು ಅನುಭವಿಸ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ - ಆತ್ಮಾ ಯಾರಿಂದಲೂ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕುರಿತು ಆತ್ಮನು ಯಾರ ಮೂಲಕವೂ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾರಣವಿದೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಅದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ನ ಜಾಯತೇ ಮ್ರಿಯತೇ ವಾ ಕದಾಚಿನ್ನಾಯಂ ಭೂತ್ವಾ ಭವಿತಾ ವಾ ನ ಭೂಯಃ ।

ಅಜೋ ನಿತ್ಯಃ ಶಾಶ್ವತೋಽಯಂ ಪುರಾಣೋ ನ ಹನ್ಯತೇ ಹನ್ಯಮಾನೇ ಶರೀರೇ ॥

ಅಯಮ್ - ಈ ಆತ್ಮನು, ಕದಾಚಿತ್ - ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ, ನ, ಜಾಯತೇ - ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ವಾ - ಮತ್ತು, ನ,
ಮ್ರಿಯತೇ - ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ, ವಾ - ಹಾಗೂ, ಭೂತ್ವಾ - ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿ, ಭೂಯಃ - ಮತ್ತೆ, ಭವಿತಾ, ನ - ಇರುತ್ತಾನೆಂಬುದೂ ಇಲ್ಲ, (ಏಕೆಂದರೆ), ಅಯಮ್ - ಇವನು, ಅಜಃ - ಜನ್ಮರಹಿತನು, ನಿತ್ಯಃ - ನಿತ್ಯನು, ಶಾಶ್ವತಃ - ಸನಾತನನು (ಮತ್ತು),
ಪುರಾಣಃ - ಪುರಾತನನಾಗಿ(ಇದ್ದಾನೆ), ಶರೀರೇ - ಶರೀರವು, ಹನ್ಯಮಾನೇ - ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಸಹ (ಇವನು),
ನ, ಹನ್ಯತೇ - ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 20 ॥

ಈ ಆತ್ಮನು ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಇರುತ್ತಾನೆಂಬುದೂ ಇಲ್ಲ ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವನು ಜನ್ಮರಹಿತನೂ ನಿತ್ಯನೂ, ಸನಾತನನೂ ಮತ್ತು ಪುರಾತನನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಶರೀರವು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಕೂಡ ಇವನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 20 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನ ಜಾಯತೇ ಮ್ರಿಯತೇ’ ಈ ಎರಡು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇವುಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿನಾಶ ರೂಪೀ ಆದಿ-ಅಂತ್ಯದ ಎರಡು ವಿಕಾರಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಆದಿ ಆರು ವಿಕಾರಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಇದಾದನಂತರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಕಾರದ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಶಬ್ದಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮುಂತಾದ ಆರು ವಿಕಾರಗಳು ಯಾವುವು ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯಾವ ಶಬ್ದಗಳ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ?

ಉತ್ತರ - (1) ಉತ್ಪತ್ತಿ (ಹುಟ್ಟುವುದು), (2) ಅಸ್ತಿತ್ವ (ಹುಟ್ಟಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಇರುವುದು), (3) ವೃದ್ಧಿ (ಬೆಳೆಯುವುದು), (4) ವಿಪರಿಣಾಮ (ರೂಪಾಂತರ ಹೊಂದುವುದು), (5) ಅಪಕ್ಷಯ (ಕ್ಷೀಣಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಕುಗ್ಗುವುದು) ಮತ್ತು (6) ವಿನಾಶ (ಸಾಯುವುದು) - ಇವು ಆರು ವಿಕಾರಗಳಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅಜಃ’ (ಅಜನ್ಮಾ) ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ‘ಉತ್ಪತ್ತಿ’ ರೂಪ ವಿಕಾರದ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅಯಂ ಭೂತ್ವಾ ಭೂಯಃ ನ ಭವಿತಾ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಹುಟ್ಟಿ ಮತ್ತೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಸತ್ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ‘ಅಸ್ತಿತ್ವ’ ರೂಪವಿಕಾರದ, ‘ಪುರಾಣಃ’ (ಚಿರಕಾಲೀನ ಮತ್ತು ಸದಾ ಏಕರಸವಾಗಿರುವಂತಹುದು) ಎಂದು ಹೇಳಿ, ‘ವೃದ್ಧಿ’ ರೂಪವಿಕಾರದ, ‘ಶಾಶ್ವತಃ’ (ಸದಾ ಒಂದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ) ಎಂದು ಹೇಳಿ, ವಿಪರಿಣಾಮದ, ‘ನಿತ್ಯಃ’ (ಅಖಂಡ ಸತ್ತೆಯುಳ್ಳ) ಎಂದು ಹೇಳಿ, ‘ಕ್ಷಯ’ದ ಮತ್ತು ‘ಶರೀರೇ ಹನ್ಯಮಾನೇ ನ ಹನ್ಯತೇ’ (ಶರೀರನಾಶದಿಂದ ಇದರ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ) ಎಂದು ಹೇಳಿ ‘ವಿನಾಶ’ದ, ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು - ಆತ್ಮನು ಯಾರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವುದೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾರ
ಮೂಲಕ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ವಿಕಾರ ರಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅವನು ಏಕೆ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದನು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು
ಯಾರನ್ನೂ ಏಕೆ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ? ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-21)

ವೇದಾವಿನಾಶಿನಂ ನಿತ್ಯಂ ಯ ಏನಮಜಮವ್ಯಯಮ್ ।

ಕಥಂ ಸ ಪುರುಷಃ ಪಾರ್ಥ ಕಂ ಘಾತಯತಿ ಹಂತಿ ಕಮ್ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪೃಥಾಪುತ್ರ ಅರ್ಜುನನೆ !, ಯಃ - ಯಾವ, ಪುರುಷಃ - ಪುರುಷನು, ಏನಮ್ - ಈ ಆತ್ಮವನ್ನು, ಅವಿನಾಶಿನಮ್- ನಾಶರಹಿತನು, ನಿತ್ಯಮ್ - ನಿತ್ಯನು, ಅಜಮ್ - ಅಜನ್ಮನು (ಮತ್ತು), ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವ್ಯಯನು (ಎಂದು), ವೇದ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಆ (ಪುರುಷನು), ಕಥಮ್ - ಹೇಗೆ, ಕಮ್ - ಯಾರನ್ನು, ಘಾತಯತಿ - ಕೊಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ (ಮತ್ತು), (ಕಥಮ್) - ಹೇಗೆ, ಕಮ್ - ಯಾರನ್ನು, ಹಂತಿ - ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ? ॥ 21 ॥

ಹೇ ಪೃಥಾಪುತ್ರನಾದ ಅರ್ಜುನನೇ ! ಯಾವ ಪುರುಷನು ಈ ಆತ್ಮನನ್ನು ನಾಶರಹಿತನೂ, ನಿತ್ಯನೂ ಅಜನ್ಮನೂ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಯನೆಂದೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಆ ಪುರುಷನು ಹೇಗೆ ಮತ್ತು ಯಾರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ, ಯಾರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ? ॥ 21 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು - ಯಾವ ಪುರುಷನು ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಯಾರು ಆತ್ಮನು, ಅಜನ್ಮಾ, ಅವಿನಾಶಿ, ಅವ್ಯಯ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಎಂಬ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ತಂದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೋ ಅವನು ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾರನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ? ಅರ್ಥಾತ್ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಸ್ಥೂಲಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಬೇರೆ ಶರೀರದ ನಾಶಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನು-ನಾನು ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಕೊಲ್ಲತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಅಥವಾ ಬೇರೆಯವರ ಮೂಲಕ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಕೊಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು? ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಆತ್ಮ ತತ್ತ್ವವಿದೆ. ಯಾವುದು ಸಾಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಾಯಿಸಲ್ಪಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಯಾರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಕೊಲ್ಲಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಸಾಯುವುದು, ಸಾಯಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಾಯಿಸಲ್ಪಡುವುದು ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾರೋಪಿತವಾಗಿದೆ, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಹಾಗಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾರಿಗಾಗಿಯೂ ಯುವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಶೋಕಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. - ಆತ್ಮನು ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ - ಅದರ ನಾಶ ಎಂದಿಗೂ ಆಗವುದಿಲ್ಲ, ಆದುದರಿಂದ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶರೀರವು ನಾಶವಾಗುವಂತಹುದು, ಅದರ ನಾಶ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಶೋಕಿಸುವುದು ಸರಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸರ್ವಥಾ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಆತ್ಮನ ಒಂದು ಶರೀರದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದಿ ಮತ್ತೊಂದು ಶರೀರದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಪಡುವುದು ಹೇಗೆ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ? ಇದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ವಾಸಾಂಸಿ ಜೀರ್ಣಾನಿ ಯಥಾ ವಿಹಾಯ ನವಾನಿ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ನರೋಽಪರಾಣಿ ।

ತಥಾ ಶರೀರಾಣಿ ವಿಹಾಯ ಜೀರ್ಣಾನ್ಯನ್ಯಾನಿ ಸಂಯಾತಿ ನವಾನಿ ದೇಹೀ ॥ 22 ॥

ಯಥಾ - ಹೇಗೆ, ನರಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಜೀರ್ಣಾನಿ - ಹಳೆಯ, ವಾಸಾಂಸಿ - ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು, ವಿಹಾಯ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಅಪರಾಣಿ - ಬೇರೆಯ, ನವಾನಿ - ಹೊಸದಾದ (ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು) ಗೃಷ್ಣಾತಿ - ಧರಿಸುತ್ತಾನೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ದೇಹಿ - ಜೀವಾತ್ಮನು, ಜೀರ್ಣಾನಿ - ಹಳೆಯದಾದ, ಶರೀರಾಣಿ - ಶರೀರಗಳನ್ನು, ವಿಹಾಯ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಅನ್ಯಾನಿ - ಬೇರೆಯಾದ, ನವಾನಿ - ಹೊಸ (ಶರೀರಗಳನ್ನು), ಸಂಯಾತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 22 ॥

ಹೇಗೆ ಮನುಷ್ಯನು ಹಳೆಯದಾದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬೇರೆಯ, ಹೊಸದಾದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಜೀವಾತ್ಮನು ಹಳೆಯದಾದ ಶರೀರಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬೇರೆಯಾದ ಹೊಸ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 22 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸುಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಹಳೆಯ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹೊಸ ಶರೀರವನ್ನು ಧರಿಸವುದರಲ್ಲಿ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಉದಾಹರಣೆಯು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸಾರ್ಥಕವಾಗಬಲ್ಲುದು?

ಉತ್ತರ - ಹಳೆಯ ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹೊಸ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆಯವುದರಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೇ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ, ವಿವೇಕಿಗಳಿಗಲ್ಲ. ತಾಯಿಯು ಮಗುವಿನ ಹಳೆಯ ಕೊಳೆ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಚ್ಚುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಹೊಸತನ್ನು ತೊಡಿಸುವಾಗ ಅದು ಅಳುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ತಾಯಿ ಅದರ ಅಳುವನ್ನು ಗಮನಿಸದೆ ಅದರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿಯೇ ಬಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನೂ ಸಹ ಜೀವಿಯ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಅಳುವನ್ನು ಏನನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಉದಾಹರಣೆ ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಶರೀರಗಳೊಡನೆ ‘ಜೀರ್ಣಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ ; ಆದರೆ ವೃದ್ಧನಾದ
ಮೇಲೆಯೇ (ಶರೀರ ಹಳೆಯದಾದಾಗಲೇ) ಮನುಷ್ಯನ ಮೃತ್ಯುವಾಗುವುದೆಂಬ ಯಾವ ನಿಮಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಬೆಳೆಯುವ ವಯಸ್ಸಿನ ಯುವಕರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳೂ ಕೂಡ ಸಾಯುವುದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದಲೂ ಈ ಉದಾಹರಣೆ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವೆಂದು ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜೀರ್ಣಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಂಭತ್ತು ಅಥವಾ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಆಯಸ್ಸಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯವಲ್ಲ. ಪ್ರಾರಬ್ಧ ವಶದಿಂದ ಯುವಕ ಅಥವಾ ಬಾಲಕ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿ ಮರಣವನ್ನಪ್ಪುತ್ತದೋ ಅದೇ ಅದರ ಆಯುಸ್ಸು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಯುಸ್ಸಿನ ಸಮಾಪ್ತಿಯ ಹೆಸರೇ ಜೀರ್ಣಾವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉದಾಹರಣೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ವಾಸಾಂಸಿ’ ಮತ್ತು ‘ಶರೀರಾಣಿ’ ಎಂದು ಎರಡು ಪದಗಳೂ ಬಹುವಚನಾಂತವಾಗಿವೆ. ಬಟ್ಟೆ ಬದಲಾಯಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನಾದರೋ ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಮೂರು- ನಾಲ್ಕು ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಬಲ್ಲನು; ಆದರೆ ದೇಹಿ ಅಂದರೆ ಜೀವಾತ್ಮನಾದರೋ ಒಂದೇ ಹಳೆಯ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಒಂದೇ ಹೊಸ ಶರೀರವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಅನೇಕ ಶರೀರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿ ಬಹುವಚನದ ಪ್ರಯೋಗ ಅನುಚಿತವೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲವೇ?

ಉತ್ತರ - (ಕ) ಜೀವಾತ್ಮನು ಇದುವರೆಗೆ ಎಷ್ಟು ಶರೀರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೋ ತಿಳಿಯದು ಮತ್ತು ಎಷ್ಟು
ಹೊಸತನ್ನು ಧರಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೋ ಹಾಗೂ ಮುಂದೆಯೂ ಸಹ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವನಿಗೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಎಷ್ಟೊಂದು ಅಸಂಖ್ಯ ಹಳೆಯ ಶರೀರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಹೊಸ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾ ಇರುವನೋ ತಿಳಿಯದು. ಆದುದರಿಂದ ಬಹುವಚನದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

(ಖ) ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಎಂಬ ಭೇದಗಳಿಂದ ಶರೀರಗಳು ಮೂರು ಇವೆ. ಯಾವಾಗ ಜೀವಾತ್ಮನು ಈ ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಈ ಮೂರು ಶರೀರಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ (ಪ್ರಕೃತಿ) ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸತ್ವ, ರಜ, ತಮ ಈ ಮೂರು ಗುಣಮಯ ವ್ಯಷ್ಟಿಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣ ಶರೀರವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಸ್ವಭಾವವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರ ಸಹಿತವಾಗಿಯೇ ಈ ಜೀವಾತ್ಮನು ಈ ಶರೀರದಿಂದ ಹೊರಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮಕ್ಕನುರೂಪವಾಗಿಯೇ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥೂಲ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣಭೇದದಿಂದ ಮೂರು ಶರೀರಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಬಹುವಚನದ ಪ್ರಯೋಗವು ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆತ್ಮನಾದರೋ ಅಚಲವಾಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಗಮನಾಗಮನವಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಅಂದ ಮೇಲೆ ದೇಹಿಯು ಬೇರೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವ ಮಾತು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆತ್ಮಾ, ಅಚಲ ಮತ್ತು ಅಕ್ರಿಯವಾದ ಕಾರಣ ಅದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಗಮನಾ
ಗಮನವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಹೇಗೆ ಕೊಡವನ್ನು ಒಂದು ಮನೆಯಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಮನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ಒಳಗಡೆಯ ಆಕಾಶದ ಅರ್ಥಾತ್ ಘಟಾಕಾಶವು ಕೂಡ ಕೊಡದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಗಮನಾಗಮನದಂತೆ ಕಂಡು ಬರುವುದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದ ಗಮನಾಗಮನವಾಗುವುದರಿಂದ ಅದರ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಆತ್ಮನಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಗಮನಾಗಮನವು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಜನರಿಗೆ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕೋಸ್ಕರವಾಗಿ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಗಮನಾಗಮನದ ಔಪಚಾರಿಕವಾದ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ದೇಹಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ದೇಹಾಭಿಮಾನೀ ಚೇತನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇಹದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅದರಲ್ಲೂ ಸಹ ಗಮನಾಗಮನವಾಗುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದೇಹಿಯು ಬೇರೆ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ವಸ್ತ್ರಗಳಿಗಾಗಿ ‘ಗೃಹ್ಣಾತಿ’ ಹಾಗೂ ಶರೀರಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸಂಯಾತಿ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದೆ. ಒಂದೇ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಕೆಲಸ ವಾಗುವಾಗ ಮತ್ತೆ ಎರಡು ರೀತಿಯ ಪ್ರಯೋಗ ಏಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು?

ಉತ್ತರ - ‘ಗೃಹ್ಣಾತಿ’ಯ ಮುಖ್ಯ ಅರ್ಥವು ‘ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ’ ಮತ್ತು ‘ಸಂಯಾತಿ’ಯ ಮುಖ್ಯ ಅರ್ಥ ‘ಹೋಗುವುದು’, ಆಗಿದೆ. ವಸ್ತ್ರಗಳು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಗೃಹ್ಣಾತಿ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ಶರೀರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಹೋಗುವುದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸಂಯಾತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನರಃ’ ಮತ್ತು ‘ದೇಹೀ’ - ಈ ಎರಡು ಪದಗಳು ಏಕೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ? ಒಂದರಿಂದಲೇ ಕೆಲಸವಾಗುತ್ತಿತ್ತಲ್ಲ?

ಉತ್ತರ - ‘ನರಃ’ ಪದವು ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ದೇಹಿ’ ಪದವು ಸಮಸ್ತ ಜೀವ ಸಮುದಾಯದ
ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಎರಡೂ ಸಾರ್ಥಕವಾಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವುದು ಅಥವಾ ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಮನುಷ್ಯರೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಬೇರೆ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲ. ಆದರೆ ಒಂದು ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರೊಂದು ಶರೀರಕ್ಕೆ ಗಮನಾಗಮನವು ಎಲ್ಲಾ ದೇಹಾಭಿಮಾನೀ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬಟ್ಟೆಗಳೊಡನೆ ‘ನರಃ’ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಹಾಗೂ ಶರೀರಗಳೊಡನೆ ‘ದೇಹೀ’ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಒಂದು ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರೊಂದು ಶರೀರವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗವುದರಲ್ಲಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ಅನುಚಿತವೆಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ, ಈಗ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವು ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯವಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಪುನಃ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕಾರಂತರದಿಂದ ಅದರ ನಿತ್ಯತೆ, ನಿರಾಕಾರತೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾ ಅದರ ವಿನಾಶದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಶೋಕಿಸುವುದು ಅನುಚಿತವೆನ್ನುವುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ನೈನಂ ಛಿಂದಂತಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ನೈನಂ ದಹತಿ ಪಾವಕಃ ।

ನ ಚೈನಂ ಕ್ಲೇದಯಂತ್ಯಾಪೋ ನ ಶೋಷಯತಿ ಮಾರುತಃ ॥

ಏನಮ್ - ಈ ಆತ್ಮನನ್ನು, ಶಸ್ತ್ರಾಣಿ - ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ನ, ಛಿಂದಂತಿ - ಕತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಏನಮ್ - ಇದನ್ನು, ಪಾವಕಃ- ಅಗ್ನಿಯು,
ನ, ದಹತಿ - ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ, ಏನಮ್ - ಇದನ್ನು, ಆಪಃ - ಜಲವು, ನ, ಕ್ಲೇದಯಂತಿ - ತೋಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು,
ಮಾರುತಃ - ವಾಯುವು, ನ, ಶೋಷಯತಿ - ಒಣಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 23 ॥

ಈ ಆತ್ಮವನ್ನು ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲಾರವು, ಇದನ್ನು ಬೆಂಕಿಯು ಸುಡಲಾರದು, ಇದನ್ನು ಜಲವು ನೆನೆಯಿಸಲಾರದು ಮತ್ತು ವಾಯುವು ಒಣಗಿಸಲಾರದು. ॥ 23 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಗುರು ಜನರನ್ನು ಮತ್ತು ಸಹೋದರ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವ ಸಂದೇಹದಿಂದ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಶೋಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು
ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವೀ ಮುಂತಾದ ನಾಲ್ಕು ಭೂತಗಳೂ ಆತ್ಮನನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಅಸಮರ್ಥವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ನಿರ್ವಿಕಾರ ವಾದ ಆತ್ಮದ ನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ನಿರಾಕಾರತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಶರೀರವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದರೂ ಆತ್ಮ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅಗ್ನ್ಯಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲಕ ಶರೀರವನ್ನು ಸುಟ್ಟರೂ ಆತ್ಮ ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ, ವರುಣಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಶರೀರವನ್ನು ನೆನೆಯಿಸಿದರೂ ಆತ್ಮ ತೋಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ವಾಯವ್ಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಶರೀರವನ್ನು ಒಣಗಿಸಿದರೂ ಸಹ ಆತ್ಮ ಒಣಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶರೀರವು ಅನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಕಾರ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ, ಆತ್ಮ ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರಾಕಾರವಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಾದಿ ಪೃಥ್ವೀತತ್ತ್ವದ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ಗಾಳಿ, ಬೆಂಕಿ ಮತ್ತು ನೀರುಗಳ ಮೂಲಕ ಅದರ ನಾಶಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-24)

ಅಚ್ಛೇದ್ಯೋಽಯಮದಾಹ್ಯೋಽಯಮಕ್ಲೇದ್ಯೋಽಶೋಷ್ಯ ಏವ ಚ ।

ನಿತ್ಯಃ ಸರ್ವಗತಃ ಸ್ಥಾಣುರಚಲೋಽಯಂ ಸನಾತನಃ ॥

ಅಯಮ್ - ಈ ಆತ್ಮವು, ಅಚ್ಛೇದ್ಯಃ - ಅಚ್ಛೇದ್ಯನಾಗಿದೆ, ಅಯಮ್ - ಈ ಆತ್ಮವು, ಅದಾಹ್ಯಃ - ಅದಾಹ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅಕ್ಲೇದ್ಯಃ - ಅಕ್ಲೇದ್ಯವಾಗಿದೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಏವ - ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ, ಅಶೋಷ್ಯಃ - ಅಶೋಷ್ಯನಾಗಿದೆ, ಅಯಮ್ - ಈ ಆತ್ಮವು,
ನಿತ್ಯಃ - ನಿತ್ಯವೂ, ಸರ್ವಗತಃ - ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯೂ, ಅಚಲಃ - ಅಚಲವೂ, ಸ್ಥಾಣುಃ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದೂ (ಮತ್ತು),
ಸನಾತನಃ - ಸನಾತನವಾಗಿದೆ. ॥ 24 ॥

ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಆತ್ಮವು ಅಚ್ಛೇದ್ಯವೂ ಅದಾಹ್ಯವೂ, ಅಕ್ಲೇದ್ಯವೂ ಮತ್ತು ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಅಶೋಷ್ಯವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಈ ಆತ್ಮವು ನಿತ್ಯವೂ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯೂ, ಅಚಲವೂ, ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದು ಸನಾತನವಾಗಿದೆ. ॥ 24 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಪೂರ್ವ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು ; ಆದರೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನೇ ಎರಡನೇ ಬಾರಿ ಅಚ್ಛೇದ್ಯ, ಅದಾಹ್ಯ, ಅಕ್ಲೇದ್ಯ ಮತ್ತು ಅಶೋಷ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಿದುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಶಸ್ತ್ರಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ನಾಶವಾಗದೇ ಇರುವ ಕಾರಣವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆತ್ಮವು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುವ, ಸುಡಲ್ಪಡುವ, ತೋಯಿಸಲ್ಪಡುವ ಮತ್ತು ಒಣಗಿಸಲ್ಪಡುವಂತಹ ವಸ್ತುವಲ್ಲ. ಅದು ಅಖಂಡ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ಏಕರಸ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಾದಿ ಯಾವುದೂ ಕೂಡ ಸಮರ್ಥವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಚ್ಛೇದ್ಯಾದಿ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಆತ್ಮನ ನಿತ್ಯತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಪುನಃ ಅವನನ್ನು ನಿತ್ಯ, ಸರ್ವಗತ ಮತ್ತು ಸನಾತನ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅಚ್ಛೇದ್ಯಾದಿ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಅವಿನಾಶಿತ್ವ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೋ ಅದಾದರೋ ಆಕಾಶದಲ್ಲೂ ಸಹ ಸಿದ್ಧವಾಗ ಬಲ್ಲದು; ಏಕೆಂದರೆ ಆಕಾಶವು ಅನ್ಯ ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳಿಗೆ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಪೃಥ್ವೀತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡಲಾರದು, ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಡಲ್ಪಡಲಾರದು. ನೀರಿನಿಂದ ತೋಯಿಸಲ್ಪಡಲಾರದು ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನಿಂದ ಒಣಗಿಸಲಾಗದು. ಆತ್ಮನ ಅವಿನಾಶಿತ್ವವು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ - ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಅದನ್ನು ನಿತ್ಯ, ಸರ್ವಗತ ಮತ್ತು ಸನಾತನ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆಕಾಶವು ನಿತ್ಯವಾದುದಲ್ಲ ; ಏಕೆಂದರೆ ಮಹಾ ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಅದು ನಾಶವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮವು ಎಂದಿಗೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದು ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆಕಾಶವು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದುದಲ್ಲ, ಕೇವಲ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಾ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿದೆ. ಆಕಾಶವು ಸನಾತನ, ಯಾವಾಗಲೂ ಇರುವಂತಹುದು, ಅನಾದಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಆತ್ಮವು ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ರೀತಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶಬ್ದಗಳ ಮೂಲಕ ಆಕಾಶಕ್ಕಿಂತ ಆತ್ಮದ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆತ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಣು ಮತ್ತು ಅಚಲ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಚಲನೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಾಡುವಿಕೆ ಈ ಎರಡೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಅಭಾವ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದೇ ಜಾಗದಲ್ಲಿದ್ದು ನಡುಗುತ್ತಿರುವುದು ‘ಅಲ್ಲಾಡುವಿಕೆ’ ಮತ್ತು ಒಂದು ಜಾಗದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಜಾಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು ‘ಚಲನೆ ಯಾಗಿದೆ’. ಈ ಎರಡೂ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭಾವವಾಗಿದೆ. ಅದು ಅಲುಗಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಚಲಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿದೆ, ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಳವೂ ಅದರಿಂದ ಬರಿದಾಗಿಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-25)

ಅವ್ಯಕ್ತೋಽಯಮಚಿಂತ್ಯೋಽಯಮವಿಕಾರ್ಯೋಽಯ ಮುಚ್ಯತೇ ।

ತಸ್ಮಾದೇವಂ ವಿದಿತ್ವೈನಂ ನಾನುಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥

ಅಯಮ್ - ಈ ಆತ್ಮವು, ಅವ್ಯಕ್ತಃ - ಅವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ, ಅಯಮ್ - ಈ ಆತ್ಮವು, ಅಚಿಂತ್ಯಃ - ಅಚಿಂತ್ಯವಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ಅಯಮ್ - ಈ ಆತ್ಮವು, ಅವಿಕಾರ್ಯಃ - ವಿಕಾರರಹಿತವೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ (ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ!), ಏನಮ್ - ಈ ಆತ್ಮವನ್ನು, ಏವಮ್ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ವಿದಿತ್ವಾ - ತಿಳಿದು (ನೀನು), ಅನುಶೋಚಿತುಮ್ - ಶೋಕಿಸಲು, ನ, ಅರ್ಹಸಿ - ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್, ನೀನು ಶೋಕಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ. ॥ 25 ॥

ಈ ಆತ್ಮವು ಅವ್ಯಕ್ತವೂ, ಅಚಿಂತ್ಯವೂ, ಮತ್ತು ವಿಕಾರರಹಿತವೂ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇ ಅರ್ಜುನೇ ! ಈ ಆತ್ಮವನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನೀನು ಶೋಕಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿನಗೆ ಶೋಕಿಸುವುದು ಉಚಿತವಾದುದಲ್ಲ. ॥ 25 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆತ್ಮವನ್ನು ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ ಮತ್ತು ‘ಅಚಿಂತ್ಯ’ ಎನ್ನುವುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಆತ್ಮವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕವೂ ಸಹ ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅದು ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಷಯವೂ ಸಹ ಅಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ‘ಅಚಿಂತ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆತ್ಮವನ್ನು ‘ಅವಿಕಾರ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಆತ್ಮವನ್ನು ‘ಅವಿಕಾರ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವ್ಯಕ್ತ ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತಲೂ ಅದರ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅವು ತಮ್ಮ ಕಾರಣರೂಪವಾದ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ವಿಷಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾರವು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಸಹ ಅವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಅಚಿಂತ್ಯವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅದು ನಿರ್ವಿಕಾರ ವಾಗಿಲ್ಲ ; ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಕಾರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೂ ವಿಕಾರ ಉಂಟಾಗವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಆತ್ಮವು ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಆತ್ಮವನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನೀನು ಶೋಕಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ’ ಈ
ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಿತ್ಯ, ಸರ್ವಗತ, ಅಚಲ, ಸನಾತನ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅಚಿಂತ್ಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ, ಮೇಲೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸಲಾಗದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮವನ್ನು ಅಜನ್ಮಾ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಪಡುವುದು ಅನುಚಿತವೆಂಬುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮವನ್ನು ಔಪಚಾರಿಕ ರೂಪದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವವನು-ಸಾಯುವವನು ಎಂದು ತಿಳಿದರೂ ಕೂಡ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-26)

ಅಥ ಚೈನಂ ನಿತ್ಯಜಾತಂ ನಿತ್ಯಂ ವಾ ಮನ್ಯಸೇ ಮೃತಮ್ ।

ತಥಾಪಿ ತ್ವಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ನೈವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥

ಅಥ, ಚ - ಆದರೆ, ಒಂದು ವೇಳೆ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಏನಮ್ - ಈ ಆತ್ಮವನ್ನು, ನಿತ್ಯಜಾತಮ್ - ಸದಾ ಹುಟ್ಟುವವನು, ವಾ - ಹಾಗೂ, ನಿತ್ಯಮ್ - ಸದಾ, ಮೃತಮ್ - ಸಾಯುವವನೂ, ಮನ್ಯಸೇ - ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ತಥಾಪಿ - ಆದರೂ ಕೂಡ, ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ ! (ನೀನು), ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಶೋಚಿತುಮ್ - ಶೋಕಿಸುವುದಕ್ಕೆ,
ನ, ಅರ್ಹಸಿ - ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ॥ 26 ॥

ಆದರೂ ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಈ ಆತ್ಮವನ್ನು ಸದಾ ಹುಟ್ಟುವವನು ಹಾಗೂ ಸದಾ ಸಾಯುವವನೂ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ ! ನೀನು ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ॥ 26 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಥ’ ಮತ್ತು ‘ಚ’ ಇವೆರಡು ಅವ್ಯಯಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿವೆ? ಮತ್ತು ಇವುಗಳೊಡನೆ ‘ನೀನು ಇದನ್ನು ಸದಾ ಹುಟ್ಟುವವನು ಮತ್ತು ಸದಾ ಸಾಯುವವನು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವೆಯಾದರೂ ಕೂಡ ನೀನು ದುಃಖಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಅಥ’ ಮತ್ತು ‘ಚ’ ಇವೆರಡೂ ಅವ್ಯಯಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಔಪಚಾರಿಕ ಸ್ವೀಕೃತಿಯ ಬೋಧಕವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳೊಡನೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ವಾಸ್ತವವಾಗಿಯೂ ಆತ್ಮನು ಹುಟ್ಟುವವನೂ ಅಲ್ಲ- ಸಾಯುವವನೂ ಅಲ್ಲ-ಇದೇ ಮಾತು ಯಥಾರ್ಥವಾದುದು. ಆದರೂ ಕೂಡ ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಈ ಆತ್ಮನನ್ನು ಸದಾ ಹುಟ್ಟುವವನು, ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶರೀರದ ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಹ ರೂಪದಿಂದ ಸದಾ ಹುಟ್ಟುವವನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವೆಯಾದರೂ ಹಾಗೆಯೇ ಸದಾ ಸಾಯುವವನು ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶರೀರದ ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಹ ರೂಪದಿಂದ ಸದಾ ಸಾಯುವವನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವೆಯಾದರೆ ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆಯೂ ಸಹ ನೀನು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ (ಇದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮೊದಲನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟರಿಂದ ನಲವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೂ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ) ಶೋಕ
ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-27)

ಜಾತಸ್ಯ ಹಿ ಧ್ರುವೋ ಮೃತ್ಯುರ್ಧ್ರುವಂ ಜನ್ಮ ಮೃತಸ್ಯ ಚ ।

ತಸ್ಮಾದಪರಿಹಾರ್ಯೇಽರ್ಥೇ ನ ತ್ವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸಿ ॥

ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ (ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ), ಜಾತಸ್ಯ - ಹುಟ್ಟಿದವನ, ಮೃತ್ಯುಃ - ಮರಣವು, ಧ್ರುವಃ - ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಮೃತಸ್ಯ - ಸತ್ತವನ, ಜನ್ಮ - ಜನನವು, ಧ್ರುವಮ್ - ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ (ಕೂಡ-ಈ), ಅಪರಿಹಾರ್ಯೇ - ಪರಿಹಾರೋಪಾಯವಿಲ್ಲದ, ಅರ್ಥೇ - ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಶೋಚಿತುಮ್ - ಶೋಕಪಡಲು, ನ, ಅರ್ಹಸಿ - ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ॥ 27 ॥

ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದವನ ಮರಣವು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತವನ ಜನನವು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಈ ಪರಿಹಾರೋಪಾಯವಿಲ್ಲದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಶೋಕಪಡಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ॥ 27 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಿ’ ಎಂಬುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಹಿ’ ಹೇತು (ಕಾರಣ) ಎಂಬರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ಭಗವಂತನು ಶೋಕಿಸುವುದನ್ನು ಅನುಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೋ ಅದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ಯುಕ್ತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆ ಮಾತನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾರ ಜನ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ ಅವನ ಮೃತ್ಯು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ. - ಈ ಮಾತೇನೋ ಸರಿಯಾಗಿದೆ ; ಏಕೆಂದರೆ
ಹುಟ್ಟಿದವರು ಯಾವಾಗಲೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಬಲ್ಲರು. ಆದರೆ ಯಾರು ಸತ್ತಿರುವರೋ ಅವರ ಜನ್ಮ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ? ಏಕೆಂದರೆ ಯಾರು ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಿಲ್ಲ - ಇದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. (4-9; 5/17; 8/15; 16, 21 ಇತ್ಯಾದಿ).

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ಭಗವಂತನ ಈ ಮಾತಾದರೋ -
ಯಾರು ಆತ್ಮನ ಜನನ - ಮರಣವು ನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೋ ಆ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದಾಗಿದೆ. ಆತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ಯಾರು ಮರಣ ಧರ್ಮದವರಿದ್ದಾರೋ ಅವರ ಜನ್ಮವು ನಿಶ್ಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಮುಕ್ತಿಯಾಗಲಾರದು. ವಾಸ್ತವಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಿಯುಂಟೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನು ಹುಟ್ಟುವವನಲ್ಲ-ಸಾಯುವವನಲ್ಲ ಎಂಬುದೂ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ, ಹುಟ್ಟು-ಸಾವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಅಜ್ಞಾನ ಜನಿತವಾಗಿವೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಹಾಗೂ ‘ಅಪರಿಹಾರ್ಯೇ ಅರ್ಥೇ’ ಎಂಬುದರ ಭಾವವೇನು? ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ಅನುಚಿತವೇಕೆ?

ಉತ್ತರ - ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದವು ಹೇತು ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ‘ಅಪರಿಹಾರ್ಯೇ ಅರ್ಥೇ’ ಇದರಿಂದ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಆತ್ಮನ ಜನನ ಮತ್ತು ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಕಾರಣ, ಆ ಮಾತು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ತಿರುಗುಮುರುಗಾಗುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ; ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಹರಿಸಲಾಗದ ಮಾತಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ಸರಿಯಾಗಲಾರದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಕೂಡ ನೀನು ಶೋಕಿಸುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಯಾವ ಆತ್ಮವನ್ನು ನಿತ್ಯ, ಅಜನ್ಮ, ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವರೋ ಮತ್ತು ಸದಾ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವುಗಳುಳ್ಳವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವರೋ ಅವರಿಬ್ಬರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿಂದಲೂ ಆತ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದು ಸರಿಯಾಗಲಾರದು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿಯೂ ಸಹ ಶೋಕಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-28)

ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನೀ ಭೂತಾನಿ ವ್ಯಕ್ತಮಧ್ಯಾನಿ ಭಾರತ ।

ಅವ್ಯಕ್ತನಿಧನಾನ್ಯೇವ ತತ್ರ ಕಾ ಪರಿದೇವನಾ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ !, ಭೂತಾನಿ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನಿ - ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಅಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದವು (ಮತ್ತು), ಅವ್ಯಕ್ತನಿಧನಾನಿ, ಏವ - ಸತ್ತನಂತರವೂ ಅಪ್ರಕಟವಾಗುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ (ಕೇವಲ), ವ್ಯಕ್ತಮಧ್ಯಾನಿ - ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ (ಮತ್ತೆ), ತತ್ರ - ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಕಾ - ಏಕೆ, ಪರಿದೇವನಾ - ಶೋಕಿಸುವುದು? ॥ 28 ॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಅಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದುವು ಮತ್ತು ಸತ್ತನಂತರವೂ ಅಪ್ರಕಟವಾಗು ವಂತಹವೇ ಆಗಿವೆ, ಕೇವಲ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ, ಮತ್ತೆ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಶೋಕಿಸುವುದು? ॥ 28 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭೂತಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಅದರೊಡನೆ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನಿ’ ‘ಅವ್ಯಕ್ತ ನಿಧನಾನಿ’ ಮತ್ತು ‘ವ್ಯಕ್ತಮಧ್ಯಾನಿ’ - ಈ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಭೂತಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಅದರೊಡನೆ ‘ಅವ್ಯಕ್ತಾದೀನಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಜನನದ ಮೊದಲು ಈಗಿನ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರಗಳೊಡನೆ ಇವುಗಳ ಸಂಬಂಧ ವಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ ; ‘ಅವ್ಯಕ್ತನಿಧನಾನಿ’ ಎಂಬುದರಿಂದ - ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಸತ್ತನಂತರವೂ ಸಹ ಸ್ಥೂಲಶರೀರಗಳೊಡನೆ ಇವುಗಳ ಸಂಬಂಧವು ಇರಲಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಮತ್ತು ‘ವ್ಯಕ್ತಮಧ್ಯಾನಿ’ ಯಿಂದ - ಕೇವಲ ಹುಟ್ಟಿದಾಗಿನಿಂದ ಮೃತ್ಯುಪರ್ಯಂತರದ ಮಧ್ಯದ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇವು ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಇವುಗಳ ಸಂಬಂಧವು ಶರೀರಗಳೊಡನೆ ಇದೆ, ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಶೋಕಿಸುವುದು? ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಹೇಗೆ ಸ್ವಪ್ನದ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಸ್ವಪ್ನಕಾಲದ ಮೊದಲು ಅಥವಾ ನಂತರ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಕೇವಲ ಸ್ವಪ್ನಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅದರ ಸಂಬಂಧವಿರುವಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೋ, ಅದೇ ರೀತಿ ಯಾವ ಶರೀರಗಳೊಡನೆ ಕೇವಲ ನಡುವಿನ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೋ ಅದು ಶಾಶ್ವತ ಸಂಬಂಧವಲ್ಲ. ಅವುಗಳಿಗಾಗಿ ಏಕೆ ಶೋಕಿಸಬೇಕು? ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾಭಾರತದ ಸ್ತ್ರೀಪರ್ವದ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಿದುರನೂ ಸಹ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ -

ಅದರ್ಶನಾದಾಪತಿತಾಃ ಪುನಶ್ಚಾದರ್ಶನಂ ಗತಾಃ ।

ನೈತೇ ತವ ನ ತೇಷಾಂ ತ್ವಂ ತತ್ರ ಕಾ ಪರಿದೇವನಾ ॥ 13 ॥

ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರನ್ನು ನೀನು ತನ್ನವರೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಿರುವಿಯೋ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಅದರ್ಶನದಿಂದ ಬಂದವರಾಗಿದ್ದರು. ಅಂದರೆ ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ಅಪ್ರಕಟರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಪುನಃ ಅದರ್ಶನವನ್ನು ಹೊಂದಿದರು. ಆದುದರಿಂದ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಇವರು ನಿನ್ನವರಲ್ಲ ಮತ್ತು ನೀನೂ ಇವರವನಲ್ಲ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಶೋಕಿಸುವುದೇಕೆ?

ಸಂಬಂಧ — ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಬೋಧವಾದ ಕಾರಣ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸಿಕೊಡಲು ಭಗವಂತನು ಮೇಲಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿರುವನು ; ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದ ದರ್ಶನ, ವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣದ ಅಲೌಕಿಕತೆ ಮತ್ತು ದುರ್ಲಭತೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-29)

ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ಪಶ್ಯತಿ ಕಶ್ಚಿದೇನಮಾಶ್ಚರ್ಯವದ್ವದತಿ ತಥೈವ ಚಾನ್ಯಃ ।

ಆಶ್ಚರ್ಯವಚ್ಚೈನಮನ್ಯಃ ಶೃಣೋತಿ ಶ್ರುತ್ವಾಪ್ಯೇನಂ ವೇದ ನ ಚೈವ ಕಶ್ಚಿತ್॥*

* ಇದೇ ಶ್ಲೋಕದೊಡನೆ ಹೋಲುವಂತಹ ಮಂತ್ರವು ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿಯಿದೆ -

ಶ್ರವಣಾಯಾಪಿ ಬಹುಭಿರ್ಯೋ ನ ಲಭ್ಯಃ ಶೃಣ್ವಂತೋಽಪಿ ಬಹವೋ ಯಂ ನ ವಿದ್ಯುಃ ।

ಆಶ್ಚರ್ಯೋ ವಕ್ತಾ ಕುಶಲೋಽಸ್ಯ ಲಬ್ಧಾಽಽಶ್ಚರ್ಯೋ ಜ್ಞಾತಾ ಕುಶಲಾನು ಶಿಷ್ಟಃ ॥ (1/2/7)

ಯಾವ (ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವು) ಬಹಳಷ್ಟು ಜನರಿಗೆ ಕೇಳಲೂ ಸಹ ದೊರಕವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕೇಳಿದ ಅನೇಕರು ಅದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಾರರು. ಆ ಆತ್ಮದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವವರು ಕೆಲವರು ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯ ಪುರುಷರೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಅದನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ನಿಪುಣ ಪುರುಷರೂ ಸಹ ಯಾರೋ ಒಬ್ಬರೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ ಸಹ ಯಾರೋ ಕುಶಲ ಆಚಾರ್ಯರ ಮೂಲಕ ಉಪದೇಶ ಪಡೆದ ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯ ಪುರುಷನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಕಶ್ಚಿತ್ - ಯಾರೋ ಒಬ್ಬ ಮಹಾಪುರುಷನು ಮಾತ್ರ, ಏನಮ್ - ಈ ಆತ್ಮವನ್ನು, ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ - ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ, ಪಶ್ಯತಿ- ನೋಡುತ್ತಾನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ತಥಾ, ಏವ - ಹಾಗೆಯೇ, ಅನ್ಯಃ - ಬೇರೆ ಯಾರೋ ಮಹಾಪುರುಷನು (ಇದರ ತತ್ವವನ್ನು), ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ - ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ, ವದತಿ - ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಅನ್ಯಃ - ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಯಾರೋ (ಅಧಿಕಾರಿ ಪುರುಷನೇ), ಏನಮ್ - ಇದನ್ನು, ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್ - ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ, ಶೃಣೋತಿ - ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕಶ್ಚಿತ್ - ಕೆಲವರಾದರೋ, ಶ್ರುತ್ವಾ, ಅಪಿ - ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ, ಏನಮ್ - ಇದನ್ನು, ನ, ಏವ ವೇದ - ಅರಿಯಲಾರರು. ॥ 29 ॥

ಯಾರೋ ಒಬ್ಬ ಮಹಾಪುರುಷನೇ ಈ ಆತ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಯಾರೊ ಮಹಾಪುರುಷನೇ ಇದರ ತತ್ವವನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬೇರೆ ಯಾರೋ ಅಧಿಕಾರಿ ಪುರುಷನು ಇದನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವರಾದರೋ ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡರೂ ಕೂಡ ಇದನ್ನು ಅರಿಯಲಾರರು. ॥ 29 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾರೋ ಒಬ್ಬನೇ ಇದನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಆತ್ಮವು ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ನೋಡುವವನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಯಾರೋ ವಿರಳವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತು ಅವನು ಅದನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹೇಗೆ ಮನುಷ್ಯನು ಲೌಕಿಕ ದೃಶ್ಯವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಇದಂ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನೋಡು ತ್ತಾನೋ ಆತ್ಮದರ್ಶನವು ಹಾಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ; ಆತ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವುದು ಅದ್ಭುತ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ. ಯಾವಾಗ ಏಕಮಾತ್ರ ಚೇತನ ಆತ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಯಾವುದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವು ಸ್ವತಃ ತನ್ನ ಮೂಲಕವೇ ತನ್ನನ್ನು ನೋಡುತ್ತದೆ. ಆ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ದ್ರಷ್ಟಾ, ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ದರ್ಶನ ಈ ತ್ರಿಪುಟಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅದು ನೋಡುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ಆಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಯಾರೋ ಮಹಾಪುರುಷನೇ ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ಇದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಆತ್ಮ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಬ್ರಹ್ಮನಿಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಇತರರಿಗೆ ತಿಳಿಯಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾರರು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ ಯಾವ ಮಹಾಪುರುಷರು ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಹಳ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಮತ್ತು ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರೇ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲರು ಮತ್ತು ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದೂ ಸಹ ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಹೇಗೆ ಯಾರಿಗಾದರೂ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಲೌಕಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಸ್ವರೂಪದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುವುದೋ, ಆ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆತ್ಮದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಅಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ. ಎಷ್ಟೇ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸಲಾದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಉದಾಹರಣೆಯೂ ಪೂರ್ಣ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಅದರ ಯಾವುದೋ ಒಂದಂಶವನ್ನೇ ಉದಾಹರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಸ ಲಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಸದೃಶವಾದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಈ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಉದಾಹರಣೆಯೂ ಪೂರ್ಣರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗಬಲ್ಲದು? ಆದಾಗ್ಯೂ ವಿಧಿಮುಖ ಮತ್ತು ನಿಷೇಧಮುಖ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಆಶ್ಚರ್ಯಮಯ ಸಂಕೇತಗಳ ಮೂಲಕ ಮಹಾಪುರುಷರು ಅದರ ಕಡೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದೇ ಅವರು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವು ವಾಣಿಯ ವಿಷಯವಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಾರದು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಇದನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ’- ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಈ ಆತ್ಮದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೇಳುವ ಸದಾಚಾರಿಯು ಶುದ್ಧಚಿತ್ತದವನೂ, ಶ್ರದ್ಧಾವಂತನೂ, ಆಸ್ತಿಕ ಪುರುಷನೂ ಕೂಡ ಕೇವಲ ವಿರಳನಾಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಕೇಳುವುದೂ ಸಹ ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ಇದೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಅವನು ಮೊದಲು ಸತ್ಯ, ಸುಖರೂಪವುಳ್ಳದ್ದು ಮತ್ತು ರಮಣೀಯವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದನೋ ಹಾಗೂ ಯಾವ ಶರೀರಾದಿಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದನೋ, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅನಿತ್ಯ, ನಾಶವುಳ್ಳವು, ದುಃಖರೂಪಿ ಮತ್ತು ಜಡವಾಗಿದ್ದು ಹಾಗೂ ಆತ್ಮವು ಅವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಿಲಕ್ಷಣವಾದದ್ದು ಎಂದೂ ಕೇಳಿ ಅವನಿಗೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ತತ್ತ್ವವು ಮೊದಲು ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದಾಗಲೀ ಅಥವಾ ತಿಳಿದದ್ದಾಗಲೀ ಆಗಿರಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಲೌಕಿಕ ವಸ್ತುವಿನೊಡನೆ ಅದರ ಸಮಾನತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಅದು ತುಂಬಾ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವನು ಆ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತನ್ಮಯನಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ
ಮತ್ತು ಕೇಳಿ ಮುಗ್ಧನಂತೆ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ವೃತ್ತಿಗಳು ಬೇರೆ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ - ಇದೇ ಅವನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಂತೆ ಕೇಳುವುದಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹಲಕೆಲವರು ಕೇಳಿಯೂ ಸಹ ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿಕಭಾವ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರ ಬುದ್ಧಿ ಶುದ್ಧ
ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಸಹ ಸಂಶಯ ಮತ್ತು ವಿಪರೀತ ಭಾವನೆಯ ಕಾರಣ ಇದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾರನು; ಆದುದರಿಂದ ಈ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಅನಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಬಹಳ ದುರ್ಲಭವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್’ ಈ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಆತ್ಮದ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿಯೋ ಅಥವಾ ಅದನ್ನು ನೋಡುವವ, ಹೇಳುವವ ಮತ್ತು ಕೇಳುವವರ ಕುರಿತು ಇದೆಯೇ ಅಥವಾ ನೋಡುವುದು ವರ್ಣಿಸುವುದು, ಶ್ರವಣಿಸುವುದು - ಈ ಕ್ರಿಯೆಗಳದ್ದೋ?

ಉತ್ತರ - ‘ಆಶ್ಚರ್ಯವತ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು ಮೊದಲಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ; ಕ್ರಿಯಾ ವಿಶೇಷಣವಾದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಭಾವ ಕರ್ತೃ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಬರುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದ ದರ್ಶನ, ವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣದ ಅಲೌಕಿಕತೆ ಮತ್ತು ದುರ್ಲಭತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ
ಗೈದು, ಈಗ ಆತ್ಮವು ನಿತ್ಯವೂ ಅವಧ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ ; ಆದುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಾಗಿಯೂ ಶೋಕಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ -
ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ ಪ್ರಕರಣದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-30)

ದೇಹೀ ನಿತ್ಯಮವಧ್ಯೋಽಯಂ ದೇಹೇ ಸರ್ವಸ್ಯ ಭಾರತ ।

ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ನ ತ್ವಂ ಶೋಚಿತುಮರ್ಹಸೀ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ !, ಅಯಮ್ - ಈ, ದೇಹೀ - ಆತ್ಮವು, ಸರ್ವಸ್ಯ - ಎಲ್ಲರ, ದೇಹೇ - ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ, ನಿತ್ಯಮ್ - ಸದಾ, ಅವಧ್ಯಃ - ಅವಧ್ಯವಾಗಿದೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಈ ಕಾರಣದಿಂದ, ಸರ್ವಾಣಿ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಭೂತಾನಿ - ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿ,
ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಶೋಚಿತುಮ್ - ಶೋಕಿಸಲು, ನ, ಅರ್ಹಸಿ - ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ॥ 30 ॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ ! ಈ ಆತ್ಮವು ಎಲ್ಲರ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ಅವಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ॥ 30 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ‘ಆತ್ಮವು ಎಲ್ಲರ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸದಾ ಅವಧ್ಯವಾಗಿದೆ’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಎಷ್ಟೊಂದು ಶರೀರಗಳಿವೆಯೋ ಆ ಎಲ್ಲಾ ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಆತ್ಮವು ಇದೆ. ಶರೀರಗಳ ಭೇದದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಭೇದ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ, ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಭೇದವೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಆ ಆತ್ಮವು ಸದಾಕಾಲ ಅವಧ್ಯವಾಗಿದೆ ಅದನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನದಿಂದ ಯಾರೂ ಸಹ ನಾಶಮಾಡಲಾರರು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿ ನೀನು ಶೋಕಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇತುವಾಚಕವಾದ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮವು ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಲು ಯಾರೂ ಸಹ ಸಮರ್ಥರಲ್ಲ - ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಾಗಿಯೂ ಶೋಕಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಯಾವಾಗ ಅದರ ನಾಶವು ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನದಿಂದಲೂ ಆಗಲಾರದೋ, ಆಗ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಮಾಡಲು ಅವಕಾಶವು ಎಲ್ಲಿದೆ? ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಯಾರದೇ ನಾಶದ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಶೋಕಮಾಡಬೇಡ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅನೇಕ ಯುಕ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ನಿತ್ಯ, ಶುದ್ಧ, ಬುದ್ಧ, ಸಮ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತಾ ಆತ್ಮದ ಏಕತ್ವ, ನಿತ್ಯತ್ವ, ಅವಿನಾಶಿತ್ವ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಗೈದು ಹಾಗೂ ಶರೀರಗಳನ್ನು ವಿನಾಶಶೀಲವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಆತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಅಥವಾ ಶರೀರಗಳಿಗಾಗಿ ಅಥವಾ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನ ವಿಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಶೋಕಿಸುವುದನ್ನು ಅನುಚಿತವೆಂಬುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ಜೊತೆಗೇ ಪ್ರಸಂಗಾನುಸಾರವಾಗಿ ಆತ್ಮವು ಹುಟ್ಟುವುದು - ಸಾಯುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೂ ಸಹ ಶೋಕಿಸುವುದರ ಅನೌಚಿತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಯುದ್ಧಮಾಡುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಈಗ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮಕ್ಕನುಸಾರ ಶೋಕಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲವೆಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-31)

ಸ್ವಧರ್ಮಮಪಿ ಚಾವೇಕ್ಷ್ಯ ನ ವಿಕಂಪಿತುಮರ್ಹಸಿ ।

ಧರ್ಮ್ಯಾದ್ಧಿ ಯುದ್ಧಾಚ್ಛ್ರೇಯೋಽನ್ಯತ್ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥

ಚ - ಹಾಗೂ, ಸ್ವಧರ್ಮಮ್ - ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು, ಅವೇಕ್ಷ್ಯ - ನೋಡಿ, ಅಪಿ - ಸಹ (ನೀನು), ವಿಕಂಪಿತುಮ್- ಭಯಪಡಲು,
ನ ಅರ್ಹಸಿ - ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ ಅಂದರೆ ನೀನು ಭಯಪಡಬಾರದು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ಯ - ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದವನಿಗೆ,
ಧರ್ಮ್ಯಾತ್ - ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ, ಯುದ್ಧಾತ್ - ಯುದ್ಧದಿಂದ (ಮಿಗಿಲಾದ), ಅನ್ಯತ್ - ಬೇರೆ (ಯಾವ),
ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವು, ನ, ವಿದ್ಯತೇ - ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ. ॥ 31 ॥

ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ನೋಡಿದರೂ ನೀನು ಭಯಪಡಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ ಅಂದರೆ ನೀನು ಭಯಪಡಬಾರದು ಏಕೆಂದರೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದವನಿಗೆ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಮಿಗಿಲಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವು ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ॥ 31 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗ ಗೈದು ಭಗವಂತನು ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ಅಂದರೆ ಆತ್ಮವನ್ನು ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಶರೀರಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಶೋಕಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಯುದ್ಧಾದಿಗಳಿಂದ ಭಯಭೀತನಾಗುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ, ಈ ಮಾತಾದರೋ ನಾನು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸಿಯೇ ಇದ್ದೇನೆ; ಅದಲ್ಲದೆ ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ನಿನ್ನ ವರ್ಣ ಧರ್ಮದತ್ತ ನೋಡಿದರೂ ಕೂಡ ನೀನು ಭಯಭೀತನಾಗಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗದಿರುವುದೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ (18/43).

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹಿ’ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಹೇತುವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಏಕೆ ಭಯ-ಭೀತನಾಗಬಾರದು ಇದರ ಪುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಯುದ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವು ಇಲ್ಲ.’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಯಾವ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭವು ಅನೀತಿ ಅಥವಾ ಲೋಭದ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಅನ್ಯಾಯದ ಆಚರಣೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆದರೆ ಯಾವುದು ಧರ್ಮ ಸಂಗತವಾಗಿದೆಯೋ, ಕರ್ತವ್ಯದ ರೂಪದಿಂದ ದೊರೆತಿರುವುದೋ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾನುಕೂಲವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವುದೋ ಅಂತಹ ಯುದ್ಧವೇ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಬೇರೆ ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ. ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾದ ಬೇರೆಯಾವ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ ಧರ್ಮವೂ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮಮಯ ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ ಇಚ್ಛಾನು ಸಾರವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗ ಅಥವಾ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-32)

ಯದೃಚ್ಛಯಾ ಚೋಪಪನ್ನಂ ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರಮಪಾವೃತಮ್ ।
ಸುಖಿನಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಃ ಪಾರ್ಥ ಲಭಂತೇ ಯುದ್ಧಮೀದೃಶಮ್ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ !, ಯದೃಚ್ಛಯಾ - ತನ್ನಿಂದತಾನೇ, ಉಪಪನ್ನಮ್ - ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ, ಚ - ಮತ್ತು,
ಅಪಾವೃತಮ್ - ತೆರೆದಿರುವ, ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರಮ್ - ಸ್ವರ್ಗದ ದ್ವಾರರೂಪವಾಗಿರುವ, ಈದೃಶಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರದ,
ಯುದ್ಧಮ್ - ಯುದ್ಧವನ್ನು, ಸುಖಿನಃ - ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾದ, ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಃ - ಕ್ಷತ್ರಿಯರೇ, ಲಭಂತೇ - ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ॥ 32 ॥

ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ ! ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಮತ್ತು ತೆರೆದಿರುವ ಸ್ವರ್ಗದ ದ್ವಾರರೂಪದಂತಿರುವ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೇ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ॥ 32 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಅವನ ತಾಯಿಯಾದ ಕುಂತಿಯು ಹಸ್ತಿನಾಪುರದಿಂದ ಬರುವಾಗ ಯಾವ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹೇಳಿಕಳಿಸಿದ್ದಳೋ ಅದನ್ನು ಪುನಃ ಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕುಂತಿಯು ಭಗವಂತನೊಡನೆ ಹೇಳಿದ್ದಳು

ಏತದ್ಧನಂಜಯೋ ವಾಚ್ಯೋ ನಿತ್ಯೋದ್ಯುಕ್ತೋ ವೃಕೋದರಃ ।

ಯದರ್ಥಂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾ ಸೂತೆ ತಸ್ಯ ಕಾಲೋಽಯಮಾಗತಃ ।। (ಮಹಾ. ಉದ್ಯೋಗ. 137/9-10)

ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಯಾವ’ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯ - ಮಾತೆಯು ಪುತ್ರನಿಗೆ ಜನ್ಮಕೊಡುತ್ತಾಳೋ ಅದರ ಸಮಯ ಈಗ ಎದುರಾಗಿದೆ ಎಂದು ಧನಂಜಯ (ಅರ್ಜುನ)ನಿಗೂ ಮತ್ತು ಸದಾ ನಡು ಕಟ್ಟಿ ಸಿದ್ಧನಾಗಿರುವ ಭೀಮನಿಗೂ ನೀನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯುದ್ಧಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಯದೃಚ್ಛಯೋಪಪನ್ನಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅದನ್ನು ‘ಅಪಾ ವೃತಮ್ ಸ್ವರ್ಗದ್ವಾರಮ್’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಯದೃಚ್ಛಯೋಪಪನ್ನಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು - ನೀನು ತಿಳಿದೂ ತಿಳಿದೂ ಈ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ನೀವುಗಳಾದರೋ ಸಂಧಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಹಳ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದಿರಿ, ಆದರೆ ಯಾವಾಗ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ನ್ಯಾಸರೂಪದಿಂದ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ ನಿಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಕೊಡಲು ದುರ್ಯೋಧನನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ - ಸೂಜಿಮೊನೆಯಷ್ಟು ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಸಹ ನಾನು ಪಾಂಡವರಿಗೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು* ಅವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದನು. (ಮಹಾ. ಉದ್ಯೋಗ. 127/25). ಆಗ ನೀವುಗಳು ಬಾಧ್ಯರಾಗಿ ಯುದ್ಧದ ಏರ್ಪಾಡುಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಯುದ್ಧವು ನಿಮಗಾಗಿ ‘ಯದೃಚ್ಛಯೋಪಪನ್ನಮ್’ ಅರ್ಥಾತ್ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದೆ ತನ್ನಿಂದತಾನೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ‘ಅಪಾವೃತಮ್ ಸ್ವರ್ಗ ದ್ವಾರಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು - ಇದು ತೆರೆದಿರುವ ಸ್ವರ್ಗದ ಬಾಗಿಲಾಗಿದೆ, ಇಂತಹ ಧರ್ಮಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾಯುವ ಮನುಷ್ಯನು
ನೇರವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಕೂಡ ಅಡ್ಡಿಮಾಡಲಾರರು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

* ಯಾವದ್ಧಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಯಾ ಸೂಚ್ಯಾ ವಿಧ್ಯೇದಗ್ರೇಣ ಕೇಶವ । ತಾವದಪ್ಯ ಪರಿತ್ಯಾಜ್ಯಂ ಭೂಮೇರ್ನಃ ಪಾಂಡವಾನ್ ಪ್ರತಿ ॥

ಸಂಬಂಧ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧರ್ಮಮಯಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಲಾಭವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ ನಂತರ ಈಗ ಅದನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಹಾನಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾನೆ -

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಇಂತಹ ಧರ್ಮಮಯ ಯುದ್ಧವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಕರ್ತವ್ಯರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತ ವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ತೆರೆದ ಸ್ವರ್ಗದ ದ್ವಾರವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಸಿಗಲಾರದು. ಇದಾದರೋ ಕೆಲವೇ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ ನಿಮಗೆ ಇಂತಹ ಧರ್ಮಯುದ್ಧವು ಒದಗಿದುದು ನಿಮ್ಮ ದೊಡ್ಡ ಸೌಭಾಗ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ನೀನು ಇದರಿಂದ ಹಿಂದೆಗೆಯಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಧರ್ಮಮಯಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಲಾಭವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ ನಂತರ ಈಗ ಅದನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಹಾನಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-33)

ಅಥ ಚೇತ್ತ್ವಮಿಮಂ ಧರ್ಮ್ಯಂ ಸಂಗ್ರಾಮಂ ನ ಕರಿಷ್ಯಸಿ ।

ತತಃ ಸ್ವಧರ್ಮಂ ಕೀರ್ತಿಂ ಚ ಹಿತ್ವಾ ಪಾಪಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥

ಅಥ, ಚೇತ್ - ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದು ವೇಳೆ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಇಮಮ್, ಧರ್ಮ್ಯಮ್ ಸಂಗ್ರಾಮಮ್ - ಈ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ, ಯುದ್ಧವನ್ನು, ನ, ಕರಿಷ್ಯಸಿ - ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ತತಃ - ಆದರೆ, ಸ್ವಧರ್ಮಮ್ - ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು, ಚ - ಮತ್ತು,
ಕೀರ್ತಿಮ್- ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು, ಹಿತ್ವಾ - ಕಳೆದುಕೊಂಡು, ಪಾಪಮ್ - ಪಾಪವನ್ನು, ಅವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ. ॥ 33 ॥

ಏಕೆಂದರೆ, ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಈ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ॥ 33 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಥ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಅಥ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಾಂತರದಲ್ಲಿದೆ. ಈಗ ಪ್ರಕಾರಾಂತರದಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಕರ್ತವ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಂಗ್ರಾಮಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಇಮಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಧರ್ಮ್ಯಂ’ ಎಂಬ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಸ್ವಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕೀತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಈ ಯುದ್ಧವು ಧರ್ಮಮಯವಾದ ಕಾರಣ ಅವಶ್ಯವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ.
ಈ ಮಾತನ್ನು ನಿನಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇಷ್ಟಾದರೂ ಕೂಡ ಒಂದು ವೇಳೆ ನೀನು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಯುದ್ಧ
ಮಾಡದೇ ಹೋದರೆ ನಿನ್ನ ಮೂಲಕ ‘ಸ್ವಧರ್ಮದ ತ್ಯಾಗ’ ಆಗುವುದು ಮತ್ತು ನಿವಾತಕವಚಾದಿ ದಾನವರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದ ಕಾರಣದಿಂದ ಹಾಗೂ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹರಡಿರುವ ನಿನ್ನ ಮಹತ್ತಾದ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋದೀತು. ಇದಲ್ಲದೆ ಕರ್ತವ್ಯದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿನಗೆ ಪಾಪವೂ ಉಂಟಾಗುವುದು; ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಯಾವ ಪಾಪದ ಭಯದಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಿರುವಿಯೋ ಮತ್ತು ಭಯಭೀತನಾಗಿರುವೆಯೋ ಇದು ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿರುವನು.

(ಶ್ಲೋಕ-34)

ಅಕೀರ್ತಿಂ ಚಾಪಿ ಭೂತಾನಿ ಕಥಯಿಷ್ಯಂತಿ ತೇಽವ್ಯಯಾಮ್ ।

ಸಂಭಾವಿತಸ್ಯ ಚಾಕೀರ್ತಿರ್ಮರಣಾದತಿರಿಚ್ಯತೇ ॥

ಚ - ಹಾಗೂ, ಭೂತಾನಿ - ಎಲ್ಲ ಜನರೂ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಅವ್ಯಯಾಮ್ - ಬಹುಕಾಲದವರೆಗೆ ಇರುವ,
ಅಕೀರ್ತಿಮ್ - ಅಪಕೀರ್ತಿಯನ್ನು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಕಥಯಿಷ್ಯಂತಿ - ಆಡಿಕೊಳ್ಳುವರು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಂಭಾವಿತಸ್ಯ - ಮರ್ಯಾದಸ್ಥನಿಗೆ, ಅಕೀರ್ತಿಃ - ಅಪಕೀರ್ತಿಯು, ಮರಣಾತ್ - ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ, ಅತಿರಿಚ್ಯತೇ - ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ.

ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಬಹುಕಾಲದವರೆಗೆ ಇರುವ ನಿನ್ನ ಅಪಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಕೂಡ ಆಡಿಕೊಳ್ಳುವರು ಮತ್ತು ಮರ್ಯಾದಸ್ಥನಿಗೆ ಈ ಅಪಕೀರ್ತಿಯು ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾಗಿದೆ. ॥ 34 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ‘ಎಲ್ಲ ಜನರು ಬಹಳಕಾಲದವರೆಗೆ ನಿಲ್ಲುವಂತಹ ನಿನ್ನ ಅಪಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವರು’ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಕೇವಲ ಸ್ವಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿಯ ನಾಶವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ನಿನಗೆ ಪಾಪತಟ್ಟುವುದು, ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ; ಜೊತೆಗೆ ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯಾದಿ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನಿನ್ನ ನಿಂದೆಯನ್ನು ಮಾಡುವರು. ಆ ಅಪಕೀರ್ತಿಯು ಕೆಲವೇ ದಿವಸಗಳು ಇರುವಂತಹುದಲ್ಲ. ಅದು ಅನಂತಕಾಲದವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಯುದ್ಧದ ತ್ಯಾಗವು ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾದುದೆಂದು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಾನನೀಯ ಪುರುಷನಿಗೆ ಅಪಕೀರ್ತಿಯು ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಹಾಗೊಂದು ವೇಳೆ - ಅಪಕೀರ್ತಿಯಿಂದ ನಮಗಾಗುವ ಹಾನಿಯಾದರೂ ಏನು? ಎಂದು ನೀನು ತಿಳಿಯುವುದಾದರೆ ಅಂತಹ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಯಾವ ಪುರುಷನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಯಾರಿಗೆ ಬಹಳ ಜನರು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೋ, ಅಂತಹ ಪುರುಷನಿಗೆ ಅಪಕೀರ್ತಿಯು ಮರಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾದ ದುಃಖವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವಾಗ ಅಂತಹ ಅಪಕೀರ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ನೀನು ಅದನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿಯೇ ದೊಡ್ಡ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಖ್ಯಾತನಾಗಿರುವೆ. ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಪಾತಾಳದವರೆಗೂ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಲ್ಲೂ ನಿನಗೆ ಗೌರವವಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-35)

ಭಯಾದ್ರಣಾದುಪರತಂ ಮಂಸ್ಯಂತೇ ತ್ವಾಂ ಮಹಾರಥಾಃ ।

ಯೇಷಾಂ ಚ ತ್ವಂ ಬಹುಮತೋ ಭೂತ್ವಾ ಯಾಸ್ಯಸಿ ಲಾಘವಮ್ ॥

ಚ - ಮತ್ತು, ಏಷಾಮ್ - ಯಾರ (ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ), ತ್ವಮ್ - ನೀನು ಮೊದಲು, ಬಹುಮತಃ - ಬಹುಸಮ್ಮಾನಿತ,
ಭೂತ್ವಾ - ಆಗಿದ್ದರೂ (ಈಗ), ಲಾಘವಮ್ - ಲಘುತ್ವವನ್ನು, ಯಾಸ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ (ಆ), ಮಹಾರಥಾಃ - ಮಹಾರಥರು, ತ್ವಾಮ್ - ನಿನ್ನನ್ನು, ಭಯಾತ್ - ಭಯದ ಕಾರಣದಿಂದ, ರಣಾತ್ - ಯುದ್ಧದಿಂದ, ಉಪರತಮ್ - ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿದವನೆಂದು, ಮಂಸ್ಯಂತೇ - ತಿಳಿಯುವರು. ॥ 35 ॥

ಮತ್ತು ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಮೊದಲು ಬಹಳ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾಗಿದ್ದೆಯೋ ಅವರು ನಿನ್ನನ್ನು ತುಚ್ಛವಾಗಿ ಕಾಣುವರು; ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಆ ಮಹಾರಥರು ನಿನ್ನನ್ನು ಭಯದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿದವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವರು. ॥ 35 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಬಹಳ ಸಮ್ಮಾನಿತನಾಗಿದ್ದು ಈಗ ಲಘುತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣ ಮತ್ತು ಶಲ್ಯ ಮೊದಲಾದರು ಹಾಗೂ ವಿರಾಟ, ದ್ರುಪದ, ಸಾತ್ಯಕಿ ಮತ್ತು ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನರಾದಿ ಮಹಾರಥಿಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೋ ನಿನ್ನನ್ನು
ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಶೂರ-ವೀರ ಮಹಾನ್ ಯೋದ್ಧಾ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿರುತ್ತಾರೋ, ಯುದ್ಧವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು ವುದರಿಂದ ನೀನು ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೀಳಾಗಿ ಹೋಗುವೆ, ಅವರು ನಿನ್ನನ್ನು ಹೇಡಿಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವರು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಹಾರಥಿಕರು ನಿನ್ನನ್ನು ಭಯದಿಂದಾಗಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿದವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವರು’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮಹಾರಥಿಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೀಳಾಗಿ ಹೋಗುವನೆಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನೆಂದರೆ - ಅರ್ಜುನನು ತನ್ನ ಸ್ವಜನ ಸಮುದಾಯದ ಮೇಲೆ ದಯೆತೋರಿಸಿ ಅಥವಾ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಪಾಪವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅದರ ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ಎಂದು ಆ ಮಹಾರಥಿಕರು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಾರರು; ಅರ್ಜುನನು ಭಯಭೀತನಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯುದ್ಧದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವರು. ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿರುವುದು ನಿನಗಾಗಿ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಉಚಿತವಲ್ಲ.

(ಶ್ಲೋಕ-36)

ಅವಾಚ್ಯವಾದಾಂಶ್ಚ ಬಹೂನ್ ವದಿಷ್ಯಂತಿ ತವಾಹಿತಾಃ ।

ನಿಂದಂತಸ್ತವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ತತೋ ದುಃಖತರಂ ನು ಕಿಮ್ ॥

ತವ - ನಿನ್ನ, ಅಹಿತಾಃ - ವೈರಿಗಳು, ತವ - ನಿನ್ನ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್ - ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು, ನಿಂದಂತಃ - ನಿಂದಿಸುತ್ತ
(ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆ), ಬಹೂನ್ - ಬಹಳವಾಗಿ, ಅವಾಚ್ಯವಾದಾನ್ - ಹೇಳಬಾರದ ಮಾತುಗಳನ್ನು, ಚ - ಕೂಡ, ವದಿಷ್ಯಂತಿ - ಹೇಳುವರು, ತತಃ - ಅದಕ್ಕಿಂತ, ದುಃಖತರಮ್ - ಹೆಚ್ಚನದಾದ ದುಃಖವು, ನು - ಮತ್ತೆ, ಕಿಮ್ - ಯಾವುದಿರಬಹುದು? ॥ 36 ॥

ನಿನ್ನ ವೈರಿಗಳು ನಿನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತ ನಿನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಬಾರದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಹೇಳುವರು; ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದಾದ ದುಃಖವು ಮತ್ತೆ ಯಾವುದಿರಬಹುದು? ॥ 36 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ - ಎಲ್ಲ ಜನರು ನಿನ್ನನ್ನು ನಿಂದಿಸುವರು, ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು; ಪುನಃ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳು ನಿನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಆಡಬಾರದ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ಕೂಡಾ ಆಡುವರು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆಯೇನಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಮೂವತ್ನಾಲನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯರ ಮೂಲಕ ಯಾವಾಗಲೂ ಮಾಡುವಂತಹ ನಿಂದೆಯ ವರ್ಣನೆ ಯಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿ ಶತ್ರುಗಳ ಮೂಲಕ ನಿನ್ನ ಮುಖಕ್ಕೆ ಹೊಡೆದಂತೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುವ ನಿಂದಾಯುಕ್ತ ದುರ್ವಚನಗಳ ಮಾತು ಇದೆ. ಆ ನಿಂದೆಯಾದರೋ ಕೇವಲ ಮಾನನೀಯ ಪುರುಷರಿಗಾಗಿಯೆ ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖದಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ತನ್ನ ಮುಖದ ಮೇಲೆ ಶತ್ರುಗಳ ದುರ್ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಸಹ ಭಯಂಕರ ದುಃಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವುದೇನೆಂದರೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ನಿನ್ನ ನಿಂದೆಯಾದೀತು ಮತ್ತು ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾರು ಇಂದಿನ ತನಕ ದೊಡ್ಡ ಶೂರವೀರನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿದ್ದರೋ ಅವರೇ ಹೇಡಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯತೊಡಗುವರು, ಇಷ್ಟೇ ಮಾತಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾರು ನಿನ್ನ ಅಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವವರಿದ್ದಾರೋ ನಿನ್ನ ಹಾನಿಯಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ಹರ್ಷವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ನಿನ್ನ ವೈರಿಗಳಾದ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ನಿನ್ನ ಬಲ, ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ ಕುಶಲತೆ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಅಸಹ್ಯಕರವಾದ ನಾನಾತರದ ವಾಗ್ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಸುರಿಸುವರು. ಅರ್ಜುನನು ಯಾವ ಕಾಲದ ವೀರನು! ಅವನಾದರೋ ಜನ್ಮತಃ ನಪುಂಸಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ;! ಅವನ ಗಾಂಡೀವ ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಪೌರುಷಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ! ಎಂದು ಅವರು ಆಡಿಕೊಳ್ಳುವರು.

ಪ್ರಶ್ನೆ-‘ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖವು ಮತ್ತೇನಾಗಬಲ್ಲದು’; ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಘಟನೆಯ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಮಹಾ ದುಃಖಮಯವೆಂದು ಸಿದ್ಧ ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖವು ನಿನಗೆ ಇನ್ನೇನಿರಬಹುದು; ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ನೀನು ಯಾವ ಯುದ್ಧದ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಸುಖವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಿರುವಿಯೋ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ದುಃಖವಿದೆಯೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವೆಯೋ - ಇದು ನಿನ್ನ ಅಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದುಃಖವಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಹಾನಿಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ ನಂತರ ಈಗ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಿಂದ ಎರಡು ರೀತಿಯಿಂದ ಆಗುವ ಲಾಭವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗೆಂದು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-37)

ಹತೋ ವಾ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ಸ್ವರ್ಗಂ ಜಿತ್ವಾ ವಾ ಭೋಕ್ಷ್ಯಸೇ ಮಹೀಮ್ ।

ತಸ್ಮಾದುತ್ತಿಷ್ಠ ಕೌಂತೇಯ ಯುದ್ಧಾಯ ಕೃತನಿಶ್ಚಯಃ ॥

ವಾ - ಒಂದೋ ನೀನು (ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ), ಹತಃ - ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟು, ಸ್ವರ್ಗಮ್ - ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ,
ವಾ- ಅಥವಾ (ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ), ಜಿತ್ವಾ - ಗೆದ್ದು, ಮಹೀಮ್ - ಪೃಥ್ವಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು, ಭೋಕ್ಷ್ಯಸೇ - ಭೋಗಿಸುವೆ,
ತಸ್ಮಾತ್ - ಈ ಕಾರಣದಿಂದ, ಕೌಂತೇಯ - ಹೆ ಅರ್ಜುನನೇ ! (ನೀನು), ಯುದ್ಧಾಯ - ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ,
ಕೃತನಿಶ್ಚಯಃ - ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ, ಉತ್ತಿಷ್ಠ - ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು. ॥ 37 ॥

ಒಂದೋ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ ಅಥವಾ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದರೆ ಪೃಥ್ವಿಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವೆ ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ! ನೀನು ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು. ॥ 37 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು - ನನಗಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದಿರುವುದು ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಜಯವು ನಮಗಾಗುವುದೋ ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ಶತ್ರುಗಳಿಗೋ? ಇದರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ನಾನು ಮಾಡಲಾರೆ; ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಾಯುವುದರಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಲಾಭವನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಜಯವುಂಟಾಗಿ ನೀನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಸಹ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತೇ ಆಗುತ್ತದೆ ; ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ದೊರೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಒಂದು ವೇಳೆ ವಿಜಯಿಯಾದರೆ ಭೂಮಂಡಲದ ರಾಜ್ಯಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಎರಡೂ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ನಿನಗಾದರೋ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಟಿಬದ್ಧನಾಗಿ ಸಿದ್ಧನಾಗು ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಯುದ್ಧದ ಫಲವು ರಾಜ್ಯಸುಖ ಅಥವಾ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ತನಕ ತಿಳಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನಾದರೋ - ಈ ಲೋಕದ ರಾಜ್ಯದ ಮಾತೇನು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿಯೂ ನಾನು ನನ್ನ ಕುಲನಾಶವನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಆದುದರಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ರಾಜ್ಯಸುಖ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲವೋ ಅವನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯುದ್ಧಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-38)

ಸುಖದುಃಖೇ ಸಮೇ ಕೃತ್ವಾ ಲಾಭಾಲಾಭೌ ಜಯಾಜಯೌ ।

ತತೋ ಯುದ್ಧಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ ನೈವಂ ಪಾಪಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥

ಜಯಾಜಯೌ - ಜಯ-ಪರಾಜಯ, ಲಾಭಾಲಾಭೌ - ಲಾಭ-ಹಾನಿ (ಮತ್ತು), ಸುಖದುಃಖೇ - ಸುಖ-
ದುಃಖಗಳನ್ನು, ಸಮೇ - ಸಮಾನವಾಗಿ, ಕೃತ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ತತಃ - ಅನಂತರ, ಯುದ್ಧಾಯ - ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ,
ಯುಜ್ಯಸ್ವ - ಸಿದ್ಧನಾಗು, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ (ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದರಿಂದ ನೀನು), ಪಾಪಮ್ - ಪಾಪವನ್ನು,
ನ, ಅವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ - ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 38 ॥

ಜಯ-ಪರಾಜಯ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು, ಅನಂತರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗು, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನೀನು ಪಾಪವನ್ನು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 38 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜಯ-ಪರಾಜಯ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಜಯ-ಪರಾಜಯ, ಲಾಭ-ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಭೇದಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವುಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಅಥವಾ ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗದಿರುವುದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅದರ ನಂತರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗು-ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಒಂದು ವೇಳೆ ನಿನಗೆ ರಾಜ್ಯಸುಖವೂ, ಸ್ವರ್ಗಾಪೇಕ್ಷೆಯೂ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಯುದ್ಧ ದಿಂದಾಗುವ ವಿಷಮ ಭಾವವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಸಮವಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಅನಂತರ ನೀನು ಯುದ್ಧಮಾಡಬೇಕು. ಇಂತಹ ಯುದ್ಧವು ಶಾಶ್ವತವಾದ ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಪಾಪವು ತಟ್ಟವುದಿಲ್ಲ’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಅರ್ಜುನನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ಮಹಾಪಾಪಕರ್ಮ ವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದನು. ಜೊತೆಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಿರುವುದೇ ಉಚಿತವೆನ್ನುವುದನ್ನೂ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದನು. ಆ ಮಾತುಗಳ ಉತ್ತರವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. (1/36, 39, 45). ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಯುದ್ಧಮಾಡಿದರೂ ಸಹ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಪಾಪತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ ನೀನು ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಬಂಧನ ರೂಪೀ ಪಾಪದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುವೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಹಾಗೂ ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಮತಾ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಈಗ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಔಚಿತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-39)

ಏಷಾ ತೇಽಭಿಹಿತಾ ಸಾಂಖ್ಯೇ ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋಗೇ ತ್ವಿಮಾಂ ಶೃಣು ।
ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಯುಕ್ತೋ ಯಯಾ ಪಾರ್ಥ ಕರ್ಮಬಂಧಂ ಪ್ರಹಾಸ್ಯಸಿ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ!, ಏಷಾ - ಈ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ತೇ - ನಿನಗಾಗಿ, ಸಾಂಖ್ಯೇ - ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಅಭಿಹಿತಾ - ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ತು - ಮತ್ತು (ಈಗ ನೀನು), ಇಮಾಮ್ - ಇದನ್ನು, ಯೋಗೇ - ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಶೃಣು - ಕೇಳು, ಯಯಾ - ಯಾವ, ಬುದ್ಧ್ಯಾ - ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಯುಕ್ತಃ - ಯುಕ್ತನಾಗಿ (ನೀನು), ಕರ್ಮಬಂಧಂ- ಕರ್ಮಗಳ ಬಂಧನವನ್ನು, ಪ್ರಹಾಸ್ಯಸಿ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವೆ ಅಂದರೆ ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟಮಾಡಿಬಿಡುವೆ. ॥39॥

ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ ! ಈ ಬುದ್ಧಿಯು ನಿನಗೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಮತ್ತು ಈಗ ನೀನು ಅದನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳು. ಇಂತಹ ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ನೀನು ಕರ್ಮಗಳ ಬಂಧನವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ ಅಂದರೆ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವೆ. ॥ 39 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಏಷಾ’ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ಬುದ್ಧಿಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಈ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಿನಗಾಗಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಯಿತು’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯಾವ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ಯುದ್ಧಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೋ, ಅದೇ ಸಮತೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಏಷಾ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ಬುದ್ಧಿಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ‘ಏಷಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಅತ್ಯಂತ ನಿಕಟವರ್ತೀವಸ್ತುವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು - ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಈ ಸಮಭಾವವು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಆತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿವೇಕದ ಮೂಲಕ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ವರ್ಣಾಶ್ರಮೋಚಿತ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು’ - ಈ ಎಲ್ಲಾ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಹೇಳಿ ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಈ ಸಮಭಾವದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಆತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಮ ಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಯಾವಾಗ ಆತ್ಮದ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಭೇದವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗಿಂತ ಬೇರೆ ಯಾವುದರ ಅಸ್ತಿತ್ವವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಭೇದ ಬುದ್ಧಿ ಹೇಗೆ ತಾನೇ ಉಂಟಾಗಬಹುದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಮರಣಹೊಂದುವ ಮತ್ತು ಜೀವಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಭ್ರಮಾತ್ಮಕವಾದ ಈ ವಿಷಮಭಾವ ಅಥವಾ ಭೇದ ಬುದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಶೋಕವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಆ ಶೋಕದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಲು ಸಂಕೇತ ಮಾಡಿದನು ಹನ್ನೆರಡು ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನ ನಿತ್ಯತ್ವ ಮತ್ತು ಅಸಂಗತ್ವದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ - ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸಾಯುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಜೀವಿಸಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವು ಕಂಡುಬರುವುದೋ ಇದು ಅಜ್ಞಾನಜನಿತವಾಗಿದೆ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಧೀರಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಈ ಭೇದ-ಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಆತ್ಮನು ಸಮ, ನಿರ್ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ನಂತರ ಶೀತ-ಉಷ್ಣ, ಸುಖ-ದುಃಖ ಮೊದಲಾದ ದ್ವಂದ್ವಗಳ ಮೂಲಕ ಭೇದ-ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಶಬ್ದಾದಿ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯ-ಸಂಯೋಗಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ಇರುವಂತೆ ಹೇಳಿದನು (2/14) ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿಗಳನ್ನು ಸಮಾನವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಪುರುಷನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆ ಗೈದು ಅವನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು (2/15). ಇದಾದ ನಂತರ ಸತ್ಯಾಸತ್ಯ ವಸ್ತುವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವಂತೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು (2/16.18). ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನನ್ನು ಸಾಯುವವನು-ಸಾಯಿಸುವವನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವ ರನ್ನು ಅಜ್ಞಾನಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಿ, ಆತ್ಮನ ನಿರ್ವಿಕಾರತೆ, ಅಕರ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾ ಶರೀರಗಳ ನಾಶದಿಂದ ಆತ್ಮನ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಜೀವನ-ಮರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಮಭಾವವನ್ನು ಗೈದು ನೀನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಾಗಿಯೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ಶೋಕಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ (2/19-30) ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಸತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳ ವಿವೇಚನೆಯ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಸಮತೆಯ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಮಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈಗ ‘ನೀನು ಇದನ್ನು ಯೋಗದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳು’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಇಮಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವೂ ಕೂಡ ಆ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಮಭಾವ ರೂಪೀ ಬುದ್ಧಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಅದೇ ಸಮಭಾವವು, ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಇರಬೇಕು ಮತ್ತು ಆ ಸಮತೆಯ ಫಲವೇನು - ಈ ಎಲ್ಲಾ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಅವುಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಜಾಗರೂಕನಾಗಿರು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಇದೇ ಮಾತು ಇರುವುದಾದರೆ ಮೂವತ್ತೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಪ್ರಕರಣದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೇನು?

ಉತ್ತರ - ಆ ಪ್ರಕರಣವು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ - ನೀನು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾಗಿರುವೆ, ಯುದ್ಧ ನಿನ್ನ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಅದರ ತ್ಯಾಗವು ನಿನಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಅನುಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಸರ್ವಥಾ ಲಾಭಪ್ರದವಾದುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ - ಯಾವಾಗ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗದಂತೆ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಈ ಎರಡೂ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿರುವುದು ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಸಮಭಾವದ ಎರಡೂ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಧನೆಗಳೊಡನೆ ದೇಹಲೀದೀಪನ್ಯಾಯ (ಹೊಸ್ತಿಲ ದೀಪ)ದಿಂದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಬಂಧಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅದರ ನಾಶಮಾಡಿಬಿಡುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಈ ಜೀವನು ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಹೊಸ-ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಸಿಲುಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಜೀವಾತ್ಮನು ಪದೇ-ಪದೇ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನನ-ಮರಣ ರೂಪೀ ಸಂಸಾರಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ತಿರುಗಿಸಲು ಕಾರಣೀ ಭೂತವಾದ ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಚಿತ ಸಂಸ್ಕಾರ ಸಮುದಾಯದ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಕರ್ಮಬಂಧಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಧಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯ ತ್ಯಾಗ ಗೈದು ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ಅಂದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾದಾಗ ಈ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಹಾಗೂ ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಫಲವುಂಟು ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಷ್ಟಪಡಿಸುವುದು ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಹುರಿದ ಬೀಜದಂತೆ ಗೈಯುವುದು. ಇದೇ ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಬಂಧನವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗೈದು ಈಗ ಅದರ ರಹಸ್ಯಪೂರ್ಣ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-40)

ನೇಹಾಭಿಕ್ರಮನಾಶೋಽಸ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯವಾಯೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ ।

ಸ್ವಲ್ಪಮಪ್ಯಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ತ್ರಾಯತೇ ಮಹತೋ ಭಯಾತ್ ॥

ಇಹ - ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ, ಅಭಿಕ್ರಮನಾಶಃ - ಉಪಕ್ರಮ ಎಂದರೆ ಬೀಜದ ನಾಶವು, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಆಗುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ಪ್ರತ್ಯವಾಯಃ - ವಿರುದ್ಧವಾದ ಫಲರೂಪೀ ದೋಷವು (ಕೂಡ), ನ, ವಿದ್ಯತೇ - ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ (ಅಲ್ಲದೆ), ಅಸ್ಯ - ಈ ಕರ್ಮಯೋಗ ರೂಪೀ, ಧರ್ಮಸ್ಯ - ಧರ್ಮದ, ಸ್ವಲ್ಪಮ್, ಅಪಿ - ಸ್ವಲ್ಪವಾದ ಸಾಧನವಾದರೂ, ಮಹತಃ, ಭಯಾತ್ - ಮಹಾನ್ ಭಯದಿಂದ, ತ್ರಾಯತೇ - ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ॥ 40 ॥

ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಉಪಕ್ರಮ ಅರ್ಥಾತ್ ಬೀಜದ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಫಲರೂಪೀ ದೋಷವೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗರೂಪೀ ಧರ್ಮದ ಸ್ವಲ್ಪವಾದ ಸಾಧನವೂ ಕೂಡ ಜನ್ಮ-ಮೃತ್ಯುರೂಪವಾದ ಮಹಾನ್ ಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ॥ 40 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಉಪಕ್ರಮದ ನಾಶವು ಇಲ್ಲ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯ ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡಿ ಅದು ಪೂರ್ಣ ಗೊಳ್ಳುವ ಮುನ್ನವೇ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಟ್ಟರೆ, ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ರೈತನೊಬ್ಬ ಹೊಲದಲ್ಲಿ ಬೀಜ ಬಿತ್ತಿ ಅದರ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ನೀರು ಹಾಯಿಸದೇ ಹೋದರೆ ಆ ಬೀಜಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೋ; ಆ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆರಂಭವು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಸಾಧಕನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಮತ್ತು ಅವು ಸಾಧಕನನ್ನು ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪುನಃ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. (6/43-44). ಇದರ ವಿನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಸತ್ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (17/27).

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯವಾಯ ಅಂದರೆ ವಿರುದ್ಧ ಫಲ ಸ್ವರೂಪವಾದ ದೋಷವೂ ಇಲ್ಲ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಎಲ್ಲಿ ಕಾಮನಾಯುಕ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತವೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅದರ ಒಳ್ಳೆಯ ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟಫಲಗಳು ಉಂಟಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಯ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯವಾಯ ಅರ್ಥಾತ್ ವಿಪರೀತ ಫಲಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ದೈವ, ಪಿತೃ, ಮನುಷ್ಯ ಮೊದಲಾದವರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೊರತೆಯುಂಟಾದರೆ ಅವರು ಕುಪಿತರಾಗುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಅನಿಷ್ಟವೂ ಉಂಟಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಸ್ವಾರ್ಥರಹಿತವಾದ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಸೇವೆ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಪಾಲನೆ ಯಲ್ಲಿ ಕೊರತೆಯಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅದರ ವಿಪರೀತ ಫಲಸ್ವರೂಪೀ ಅನಿಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಹೇಗೆ ರೋಗ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಸೇವಿಸಿದ ಔಷಧವು ಅನುಕೂಲವಾಗದಿದ್ದರೆ ರೋಗವನ್ನು ನಿವಾರಿಸದೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತಾಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯ ಪರಿಣಾಮವು ವಿಪರೀತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (6/40). ಅರ್ಥಾತ್ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅದು ಪೂರ್ಣವಾಗದೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪರಮ ಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿಸದೆ ಹೋದರೂ ಸಹ ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪೂರ್ವಕೃತ ಪಾಪಗಳ ಫಲ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಅಥವಾ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಆನುಷಂಗಿಕ ಹಿಂಸಾದಿಗಳ ಫಲ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳೇ ಮುಂತಾದ ಯೋನಿಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ನರಕವಾಸವನ್ನು ಅನುಭವಿಸ ಬೇಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪೂರ್ವಕೃತ ಶುಭಕರ್ಮಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾದ ಈ ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದ ಸುಖಭೋಗಗಳಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿರಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಆ ಪುರುಷನು ಪುಣ್ಯವಂತರ ಉತ್ತಮ ಲೋಕವನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕಾಲ ನಿವಾಸಗೈದು ಪುನಃ ವಿಶುದ್ಧ ಶ್ರೀಮಂತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮತಾಳುತ್ತಾನೆ ಅಥವಾ ಯೋಗಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಮೊದಲಿನ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಪುನಃ ಆ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ (6/41 ರಿಂದ 44).

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರತ್ಯವಾಯೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ’ - ಇದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ - ಅಡೆತಡೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ’ ಹೀಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಏನು ಆಪತ್ತಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳ ಹಾಗೂ ಪ್ರಮಾದೀ, ವಿಷಯೀ ಮತ್ತು ನಾಸ್ತಿಕ ಪುರುಷರ ಸಂಗ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ - ಅಡೆತಡೆಗಳು ಉಂಟಾಗಬಹುದು ; ಆದರೆ ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮದ ಪರಿಣಾಮವು ಕೆಟ್ಟದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಪರೀತ ಫಲ ಸ್ವರೂಪೀ ದೋಷ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಈ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಸ್ಯ’ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಧರ್ಮಸ್ಯ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದೆಯೋ ಅದೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?

ಉತ್ತರ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಉತ್ತಮ ಕ್ರಿಯೆಯ ಹೆಸರು ‘ಕರ್ಮ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಮ ಭಾವದ ಹೆಸರು ‘ಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ (2/48). ಆದುದರಿಂದ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭ-ಮೋಹ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದು ಸಮತಾಪೂರ್ವಕ ತನ್ನ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದೇ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಸಮತ್ವ ಯೋಗ, ಬುದ್ಧಿಯೋಗ, ತದರ್ಥಕರ್ಮ, ಮದರ್ಥಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಮತ್ಕರ್ಮ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ ರೂಪೀ ಧರ್ಮದ ಸ್ವಲ್ಪಮಾತ್ರ ಸಾಧನವೂ ಸಹ ಮಹಾಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯು ತನ್ನ ಪೂರ್ಣಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತತ್ಕ್ಷಣವೇ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದರ ಪೂರ್ಣಸಾಧನೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುವುದಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಲ್ಪ ಆಂಶಿಕವಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದರೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮತ್ವದ ಅಚಲ ಸ್ಥಿತಿಯುಂಟಾಗದೆ ಮನುಷ್ಯನ ಮೂಲಕ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾತ್ರ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆಯು ಸಮಭಾವದಿಂದ ಆದರೆ ಮತ್ತು ಆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾತ್ರ ಸಮಭಾವವು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದರೆ, ಆಗಲಾದರೋ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನಿರ್ವಾಣ ಬ್ರಹ್ಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ; (2/72) ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಅದು ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪುನಃ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಸಿ ಕೊಡುತ್ತದೆ (6/41-45). ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಸಮಯಾನುಸಾರವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ತೀರ್ಥಸೇವನೆ ಮತ್ತು ವ್ರತ-ಉಪವಾಸ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳೂ ಸಹ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡಲಾರವು ಮತ್ತು ಸಮಭಾವನೆಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ ಭಿಕ್ಷಾಟನೆ, ಯುದ್ಧ, ಕೃಷಿ, ವ್ಯಾಪಾರ, ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಮುಂತಾದ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಭಾವಪೂರ್ಣವಾದರೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವಂತಹವುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮ’ಕ್ಕಿಂತ ‘ಭಾವ’ದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿನ ಸಾಧನವು ವೃದ್ಧಿಯಾದಾಗ ಮಹಾಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವುದಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಸ್ವಲ್ಪದ ಮಹತ್ವವೇನುಳಿಯಿತು?

ಉತ್ತರ - ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದ ಪರಿಣಾಮವು ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅದು ತನ್ನ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಸಿದ್ಧಿಮಾಡದ ಹೊರತು ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದರ ಬೇರೊಂದು ಫಲವು ಉಂಟಾಗುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನನ್ನು ಪೂರ್ಣ ನಿಷ್ಕಾಮನನ್ನಾಗಿಸಿ ಅವನ ಉದ್ಧಾರವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತದೆ - ಇದೇ ಅದರ ಮಹತ್ವವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಾಧನೆಯೂ ಸಹ ಮಹಾಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವಂತಹುದಾದರೆ, ಆಗ ಅದರ ಪೂರ್ಣ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏನಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾತ್ರ ಸಾಧನೆಯೂ ಕೂಡ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವುದೇನೂ ಸರಿ - ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಮಯದ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ ; ಅದು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವುದೋ ಅಥವಾ ಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲೋ ತಿಳಿಯದು ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಾಧನೆಯು ಕ್ರಮಶಃ ವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿ ಪೂರ್ಣವಾದ ಮೇಲೆಯೇ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡೀತು. ಆದುದರಿಂದ ಬೇಗನೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲ ಮನುಷ್ಯರಾದರೋ ತತ್ಪರತೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದೊಡನೆ ಪೂರ್ಣ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಸಮತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮಹಾನ್ ಭಯವನ್ನು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಎಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಯವು ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅನಂತ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಪುನಃ ಪುನಃ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ - ಸಾಯುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ಮಹಾನ್ ಭಯವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಹುಟ್ಟು - ಸಾವುಗಳ ರೂಪೀ ಮಹಾ ಭಯವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮುಂದೆ ಮೃತ್ಯುಸಂಸಾರ ಸಾಗರವೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ (12/7). ಹೇಗೆ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಅಲೆಗಳು ಇರುತ್ತವೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಸಂಸಾರ ಸಾಗರದಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವಿನ ಅನಂತ ಅಲೆಗಳು ಏಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಶಾಂತವಾಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಬೇಕಾದರೆ ಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳನ್ನಾದರೂ ಎಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ತ್ವದ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಎಷ್ಟೊಂದು ಬಾರಿ ಸಾಯಬೇಕಾಗುವುದು? ಇದರ ಗಣತಿಯನ್ನು ಯಾರೂ ಕೂಡ ಮಾಡಲಾರರು. ಇಂತಹ ಈ ಮೃತ್ಯು ರೂಪೀ ಸಂಸಾರ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಪಾರಾಗುವುದು, ಅಂದರೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಜನನ-ಮರಣಗಳಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡು ಈ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತವಾದ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮದೊಡನೆ ಸೇರಿಸಿ ಬಿಡುವುದೇ ಮಹಾನ್ಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಅದರ ಆಚರಣೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿನ ಪರಮ ಆವಶ್ಯಕವಾದ ಸಿದ್ಧ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಸ್ಥಾಯೀ ಸಮಬುದ್ಧಿಯ, ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಾದ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಗಳ, ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-41)

ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿರೇಕೇಹ ಕುರುನಂದನ ।

ಬಹುಶಾಖಾ ಹ್ಯನಂತಾಶ್ಚ ಬುದ್ಧಯೋಽವ್ಯವಸಾಯಿನಾಮ್ ॥

ಕುರುನಂದನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ ! ಇಹ - ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ, ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ - ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಕವಾದ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಏಕಾ (ಭವತಿ) - ಒಂದೇ ಇರುತ್ತದೆ (ಆದರೆ), ಅವ್ಯವಸಾಯಿನಾಮ್ - ಅಸ್ಥಿರವಾದ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ ವಿವೇಕ ಹೀನ ಸಕಾಮರಾದ ಮನುಷ್ಯರ, ಬುದ್ಧಯಃ - ಬುದ್ಧಿಗಳು, ಹಿ - ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ, ಬಹುಶಾಖಾ - ಬಹು ಭೇದವುಳ್ಳವುಗಳಾಗಿ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅನಂತಾಃ - ಅನಂತ (ವಾಗಿರುತ್ತವೆ). ॥ 41 ॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಕವಾದ ಬುದ್ಧಿಯು ಒಂದೇ ಇರುತ್ತದೆ ಆದರೆ, ಅಸ್ಥಿರವಾದ ವಿಚಾರವುಳ್ಳ, ವಿವೇಕಹೀನ, ಸಕಾಮರಾದ ಮನುಷ್ಯರ ಬುದ್ಧಿಗಳು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಬಹುಭೇದವುಳ್ಳವುಗಳಾಗಿ ಅನಂತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ॥41॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಬುದ್ಧಿಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅದು ಒಂದೇ ಇರುತ್ತದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅಚಲ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರ ನಿಶ್ಚಯವೇ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆಯೋ, ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿರುವುದರ ಫಲವು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಸ್ಥಾಯೀ ಸಮಭಾವರೂಪೀ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಬುದ್ಧಿಃ’ ಪದವಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಇದೇ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಆ ಬುದ್ಧಿಯು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ, ಎಂದು ಹೇಳಿ - ಇದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಏಕಮಾತ್ರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಪರಮಾತ್ಮನದ್ದೇ ನಿಶ್ಚಯವಿರುತ್ತದೆ. ನಾನಾ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯಗಳಿಗೆ ಇದರ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಮಬುದ್ಧಿ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವ್ಯವಸಾಯಿನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಬಹಳ ಭೇದಗಳುಳ್ಳದ್ದು ಮತ್ತು ಅನಂತವಾದದ್ದು ಎಂದು ತಿಳಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಾರಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ವಿಷಮಭಾವದ ಕಾರಣ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ಮೋಹಿತವಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಆ ವಿವೇಕಹೀನ ಭೋಗಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಅವ್ಯವಸಾಯಿನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಅವರ ಬುದ್ಧಿಗಳು ಅನೇಕ ಭೇದಗಳುಳ್ಳವು ಮತ್ತು ಅನಂತವಾದದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಉದ್ದೇಶಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಯಾರೋ ಒಬ್ಬರು ಯಾವುದೋ ಭೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಯಾವುದೋ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾರಾದರೆ, ಬೇರೆಯವರು ಅದರಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಯಾವುದೋ ಬೇರೆಯೇ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಅವರು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ವಿಷಮಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವರನ್ನು ಪ್ರಿಯರಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರನ್ನು ಅಪ್ರಿಯರೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಒಂದೇ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಕೆಲವು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರಿಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ, ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಿಷಮ ಬುದ್ಧಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಭೇದಗಳಿರುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಧಾರಣಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಕಾ ಬುದ್ಧಿಯ ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರ ಬುದ್ಧಿಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಕಾಮ ಭಾವವನ್ನೂ ತ್ಯಾಜ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರ ಸ್ವಭಾವ, ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಆಚಾರ-ವ್ಯವಹಾರಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-42)

ಯಾಮಿಮಾಂ ಪುಷ್ಪಿತಾಂ ವಾಚಂ ಪ್ರವದಂತ್ಯವಿಪಶ್ಚಿತಃ ।

ವೇದವಾದರತಾಃ ಪಾರ್ಥ ನಾನ್ಯದಸ್ತೀತಿ ವಾದಿನಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-43)

ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ ಸ್ವರ್ಗಪರಾ ಜನ್ಮಕರ್ಮಫಲಪ್ರದಾಮ್ ।

ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಬಹುಲಾಂ ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಗತಿಂ ಪ್ರತಿ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-44)

ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಪ್ರಸಕ್ತಾನಾಂ ತಯಾಪಹೃತಚೇತಸಾಮ್ ।

ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಮಾಧೌ ನ ವಿಧೀಯತೇ ॥

ಪಾರ್ಥ-ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ!, ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ-ಯಾರು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ವೇದವಾದರತಾಃ-ಯಾರು ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವ ವೇದವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನಿಡುತ್ತಾರೋ, ಸ್ವರ್ಗಪರಾಃ-ಯಾರ ಬುದ್ದಿಯಲ್ಲಿ
ಸ್ವರ್ಗವೇ ಪರಮ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆಯೋ, ಅನ್ಯತ್- ಎರಡನೆಯ (ಯಾವ ವಸ್ತುವು ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದುದು), ನ, ಅಸ್ತಿ-ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ, ಇತಿ-ಎಂಬುದಾಗಿ, ವಾದಿನಃ-ಹೇಳುವವರಿದ್ದಾರೆಯೋ, ಅವಿಪಶ್ಚಿತಃ-
ಆ ಅವಿವೇಕೀ ಜನರು, ಇಮಾಮ್-ಈ ಪ್ರಕಾರದ, ಯಾಮ್-ಯಾವ, ಪುಷ್ಪಿತಾಮ್-ಪುಷ್ಪಿತವಾದ ಎಂದರೆ ತೋರಿಕೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ವಾಚಮ್-ವಾಣಿಯನ್ನು, ಪ್ರವದಂತಿ-ಹೇಳುತ್ತಾರೆ (ಯಾವ ವಾಣಿಯು), ಜನ್ಮಕರ್ಮಫಲಪ್ರದಾಮ್- ಜನ್ಮರೂಪ-ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದು (ಮತ್ತು), ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಗತಿಂ ಪ್ರತಿ-ಭೋಗ ಹಾಗೂ
ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ, ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷ ಬಹುಲಾಮ್-ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಬಹಳಷ್ಟು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು
ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ, ತಯಾ-ಆ ವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ, ಅಪಹೃತ ಚೇತಸಾಮ್-ಯಾರ ಚಿತ್ತವು ಅಪಹರಿಸ
ಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ, ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯ ಪ್ರಸಕ್ತಾನಾಮ್- ಯಾರು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಆ ಪುರುಷರಿಗೆ, ಸಮಾಧೌ-ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ, ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ-ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಃ-ಬುದ್ಧಿಯು,
ನ, ವಿಧೀಯತೇ- ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 42-43-44 ॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ಯಾರು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾಗಿದ್ದಾರೋ, ಯಾರು ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವ ವೇದವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನಿಡುತ್ತಾರೋ, ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗವೇ ಪರಮಪ್ರಾಪ್ಯವಸ್ತುವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಬೇರೊಂದು ವಸ್ತುವೇ ಇಲ್ಲ - ಹೀಗೆ ಹೇಳುವವರಿದ್ದಾರೋ ಆ ಅವಿವೇಕಿ ಜನರು ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಯಾವ ಪುಷ್ಪಿತವಾದ ಎಂದರೆ ತೋರಿಕೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಾಣಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೋ, ಅದು ಜನ್ಮ-ರೂಪೀ-ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವುದಾಗಿಯೂ ಮತ್ತು ಭೋಗ ಹಾಗೂ ಐಶ್ವರ್ಯದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ, ಬಹಳಷ್ಟು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆಯೋ ಆ ವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ ಯಾರ ಚಿತ್ತವು ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ, ಯಾರು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ
ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೋ - ಆ ಪುರುಷರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 42-43-44 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ ಶಬ್ದವು ಭೋಗಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ಆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಅವುಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಯಾರು ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೋ, ಯಾರು ಅವುಗಳ ಬೆನ್ನುಹತ್ತಿ ತನ್ನ ಮನುಷ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಮರೆತಿರುತ್ತಾರೋ, - ಅಂತಹ ಭೋಗಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಕಾಮಾತ್ಮಾನಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವೇದವಾದರತಾಃ’ ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?

ಉತ್ತರ - ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಗಳ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಾನ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಫಲಗಳೂ ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ವೇದದ ಆ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಸಲಾಗಿರುವ ಫಲ ರೂಪೀ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತಿ ಇದೆಯೋ ಆ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವೇದ ವಾದರತಾಃ’ ಪದವಿದೆ. ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನಕುರಿತು ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವಂತಹ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುವ ಯಾವ ವಚನಗಳಿವೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಡುವ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವೇದವಾದರತಾಃ’ ಪದವಲ್ಲಾ ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ವಚನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಡುವವರು ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವರು ‘ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಪರಮ ಪುರುಷಾರ್ಥವಾಗಿದೆ, ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದುದು ಮತ್ತೇನೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳ ವಾಸ್ತವಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ವೇದಗಳ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದುದು ಪರಮೇಶ್ವರನೊಬ್ಬನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ (15/15). ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ವೇದೋಕ್ತ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುವ ಆ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ವೇದವಾದರತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ವರ್ಗಪರಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೇ ಪರಮ ಪ್ರಾಪ್ಯವಸ್ತುವೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರ, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲವೆ ಇಲ್ಲ, ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿರುವವರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಸ್ವರ್ಗಪರಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ನಾನ್ಯದಸ್ತೀತಿವಾದಿನಃ’ ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಾವ -ಅವಿವೇಕೀ ಜನರು ಭೋಗಗಳಲ್ಲೇ ರತರಾಗಿ ಮುಳುಗಿಹೋಗಿರುವರೋ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮೊದಲಾದ ಈ ಲೋಕದ ಸುಖ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಪರಲೋಕದ ಸುಖಗಳಲ್ಲದೆ ಮೋಕ್ಷಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸ ಬೇಕಾದಂತಹ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಸ್ವರ್ಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನೇ ಅವರು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಪರಮ ಧ್ಯೇಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ವೇದಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನೂ ಅವರು ಹೀಗೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ಇದೇ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ವರ್ಣನೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಚಾರವನ್ನೂ ಕೂಡ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ‘ನಾನ್ಯದಸ್ತೀತಿವಾದಿನಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ‘ಅವಿಪಶ್ಚಿತಃ’ ವಿವೇಕ ಹೀನರೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅವರನ್ನು ವಿವೇಕಹೀನರೆಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು - ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವರು ಸತ್ಯಾಸತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ವಿವೇಚನೆಮಾಡಿ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರು ವಿವೇಕ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಾಚಮ್’ ಶಬ್ದದೊಡನೆ ‘ಇಮಾಮ್’, ‘ಯಾಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಪುಷ್ಪಿತಾಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ‘ಇಮಾಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಯಾಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ಪಂಡಿತರೆಂದುಕೊಳ್ಳುವ ಮನುಷ್ಯರು-ಸ್ವರ್ಗ ಭೋಗಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಇತರರಿಗೂ ಹೇಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಜನ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ಮಫಲ ಕೊಡುವಂತಹ ಯಾವ ವೇದವಾಣಿಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನೂ ಅವರು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಆ ವಾಣಿಯೇ ಅವರ ಮತ್ತು ಅವರ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳುವವರ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವಂತಹುದಾಗಿದೆ, ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ‘ಪುಷ್ಪಿತಾಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ - ಆ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ನಾಶವಾಗುವಂತಹ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಇರುವ ಕ್ಷಣಿಕ ಸುಖವನ್ನೇ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಅದು ಮುತ್ತುಗದ ಹೂವಿನಂತೆ ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ತುಂಬಾ ರಮಣೀಯ ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮನುಷ್ಯರು ಅದರ ಪ್ರಲೋಭನೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಬುದ್ಧಿಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಯಾರ ಚಿತ್ತವು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪುಷ್ಪಿತವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುವ ಆ ಪುರುಷರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯಿರುವುದಿಲ್ಲ - ಈ ಮಾತುಗಳ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ನಲವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೇಳಲಾಗಿವೆಯೋ ಅದೇ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯವಸಾಯಾತ್ಮಿಕಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಬುದ್ಧಿಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ‘ಸಮಾಧೀಯತೇ ಅಸ್ಮಿನ್ ಬುದ್ಧಿಃ ಇತಿ ಸಮಾಧಿಃ’ ಈ ವ್ಯತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮಾ ಎಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ - ಆ ಮನುಷ್ಯರ ಮನಸ್ಸು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಯಾವಾಗಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಚಂಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ವಾರ್ಥಪರಾಯಣರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ; ಆದುದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾದ ಸ್ಥಿರ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿಯಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು
ಇಲ್ಲದಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮೊದಲು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ
ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಸಮಭಾವದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-45)

ತ್ರೈಗುಣ್ಯವಿಷಯಾ ವೇದಾ ನಿಸ್ತ್ರೖಗುಣ್ಯೋ ಭವಾರ್ಜುನ ।

ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವೋ ನಿತ್ಯಸತ್ವಸ್ಥೋ ನಿರ್ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ಆತ್ಮವಾನ್ ॥

ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ !, ವೇದಾಃ - ವೇದಗಳು (ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ), ತ್ರೈಗುಣ್ಯ ವಿಷಯಾಃ - ಮೂರೂ
ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪವಾದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತವೆ (ಆದ್ದರಿಂದ
ನೀನು), ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯಃ - ಆ ಭೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಹೀನನಾಗಿ, ನಿರ್ದ್ವಂದ್ವಃ - ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ, ನಿತ್ಯಸತ್ವಸ್ಥಃ - ನಿತ್ಯವಸ್ತುವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ನಿರ್ಯೋಗಕ್ಷೇಮಃ - ಯೋಗ
ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಬಯಸದವನು ಮತ್ತು, ಆತ್ಮವಾನ್ - ಸ್ವಾಧೀನ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳವನು, ಭವ - ಆಗು. ॥ 45 ॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ! ವೇದಗಳು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪವಾದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತವೆ ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಆ ಭೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಹೀನನಾಗಿ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ, ನಿತ್ಯ ವಸ್ತುವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ‘ಯೋಗಕ್ಷೇಮ’ವನ್ನು ಬಯಸದವನೂ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧೀನ ಅಂತಃಕರಣವುಳ್ಳವನೂ ಆಗು. ॥ 45 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತ್ರೈಗುಣ್ಯವಿಷಯಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ವೇದಗಳನ್ನು ‘ತ್ರೈಗುಣ್ಯವಿಷಯಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ - ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ‘ತ್ರೈಗುಣ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯಮಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಉಪಾಯ ಭೂತವಾದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತ್ರೈಗುಣ್ಯ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವಿದೆ. ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಅಂಗ-ಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳ ಸಹಿತ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆಯಿದೆಯೋ ಅದಕ್ಕೆ ‘ತ್ರೈಗುಣ್ಯ ವಿಷಯಾಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ವೇದಗಳನ್ನು ‘ತ್ರೈಗುಣ್ಯ ವಿಷಯಾಃ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ - ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಕಾಂಡದ ವರ್ಣನೆ ಅಧಿಕವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ವೇದಗಳು ‘ತ್ರೈಗುಣ್ಯ ವಿಷಯ’ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯ’ ಆಗುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಸಾಧನಭೂತವಾದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗುವುದೇ ‘ನಿಸೈಗುಣ್ಯ’ನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದು ‘ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯ’ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡಲಾರನು (3/5). ಈ ಶರೀರವಾದರೋ ಮೂರು ಗುಣಗಳದ್ದೇ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದರ ತ್ಯಾಗವು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಮೂರೂ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದ್ವಂದ್ವ’ ಎಂದು ಯಾವುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಸುಖ-ದುಃಖ, ಲಾಭ-ನಷ್ಟ, ಕೀತಿ-ಅಪಕೀರ್ತಿ, ಮಾನ-ಅಪಮಾನ ಮತ್ತು ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲ ಮೊದಲಾದ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧೀ ಜೋಡಿ ವಸ್ತುಗಳ ಹೆಸರು ದ್ವಂದ್ವವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಸಮನಾಗಿರುವುದು, ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಚಲಿತ ಅಥವಾ ಮೋಹಿತನಾಗದಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿರುವುದೇ ದ್ವಂದ್ವರಹಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿತ್ಯಸತ್ತ್ವ’ ಎಂದರೇನು ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಿತ್ಯಸತ್ತ್ವ-ಸತ್ಯವಸ್ತುವಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ನಿತ್ಯ, ಅವಿನಾಶೀ, ಸರ್ವಜ್ಞ, ಪರಮಪುರುಷ, ಪರಮೇಶ್ವರನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ಚಿಂತನೆಮಾಡುತ್ತಾ ಅವನಲ್ಲಿ ದೃಢಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದೇ ನಿತ್ಯವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿತ್ಯಸತ್ತ್ವಸ್ಥಃ’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒಂದು ವೇಳೆ ನಿರಂತರ ಸತ್ತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಇಂತಹ ಅರ್ಥವೂ ಸಹ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಹಾನಿಯ ಯಾವ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಭಾವವಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಕೊನೆಯ ಪರಿಣಾಮವು ಸಮಸ್ತ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯೋಗಕ್ಷೇಮ’ ಎಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನಿರ್ಯೋಗಕ್ಷೇಮನಾಗೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅಪ್ರಾಪ್ತವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಯೋಗವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ವಸ್ತುವಿನ ರಕ್ಷಣೆಯ ಹೆಸರು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದೆ. ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ನಂತರವೂ ಕೂಡ ಶರೀರ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯೋಗಕ್ಷೇಮದಲ್ಲಿ ವಾಸನೆ ಇರಬಲ್ಲುದು. ಆದುದರಿಂದ ಆ ವಾಸನೆಯನ್ನೂ ಸಹ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ನಿರ್ಯೋಗ ಕ್ಷೇಮ’ನಾಗೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನೀನು ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗು, ಯಾವುದನ್ನು ಸಹ ಪಡೆಯುವ ಅಥವಾ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ಬಯಸುವವನಾಗಬೇಡ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆತ್ಮವಾನ್’ ಎಂದು ಯಾರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಆತ್ಮವಾನ್’ ಆಗಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಎಲ್ಲಿಯ ತನಕ ಮನುಷ್ಯನ ವಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವು ತನ್ನದಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಅವನು ‘ಆತ್ಮವಾನ್’ ಅಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾರು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವನೋ, ಅವನನ್ನು ‘ಆತ್ಮವಾನ್’ ಅಂದರೆ ಆತ್ಮಉಳ್ಳವನೆಂದು ಹೇಳಬೇಕು. ಯಾರು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲವೋ ಅವನಿಗೆ ‘ಸಮತ್ವಯೋಗ’ವು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾರ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿವೆಯೋ, ಅವನು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಸಮತ್ವಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ‘ಆತ್ಮವಾನ್’ ಆಗಲು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ - ಎಲ್ಲಾ ವೇದಗಳೂ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುವಂತಹವುಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ನೀನು ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪದ ಎಲ್ಲಾ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ಅದರ ಫಲಸ್ವರೂಪ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನದ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-46)

ಯಾವಾನರ್ಥ ಉದಪಾನೇ ಸರ್ವತಃ ಸಂಪ್ಲುತೋದಕೇ ।

ತಾವಾನ್ ಸರ್ವೇಷು ವೇದೇಷು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ವಿಜಾನತಃ ॥

ಸರ್ವತಃ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ, ಸಂಪ್ಲುತೋದಕೇ - ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಜಲಾಶಯವು,
(ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಸತಿ) - ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಮೇಲೆ, ಉದಪಾನೇ - ಚಿಕ್ಕ ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ (ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ),
ಯಾವಾನ್ - ಎಷ್ಟು, ಅರ್ಥಃ - ಪ್ರಯೋಜನ, (ಅಸ್ತಿ) - ಇರುತ್ತದೆಯೋ, ವಿಜಾನತಃ - ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತತ್ವಶಃ ತಿಳಿದಿರುವ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ - ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ, ಸರ್ವೇಷು - ಸಮಸ್ತವಾದ, ವೇದೇಷು - ವೇದಗಳಲ್ಲಿ,
ತಾವಾನ್ - ಅಷ್ಟೇ (ಪ್ರಯೋಜನವಿರುತ್ತದೆ). ॥46 ॥

ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಜಲಾಶಯವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಮೇಲೆ ಚಿಕ್ಕ ಜಲಾಶಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಯೋಜನವಿರುತ್ತದೆಯೋ, ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತತ್ವಶಃ ತಿಳಿದಿರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಸಮಸ್ತ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೇ ಪ್ರಯೋಜನ ವಿರುತ್ತದೆ. (ಹೇಗೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಆನಂದಕ್ಕಾಗಿ ವೇದಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.) ॥ 46 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜಲಾಶಯದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜಲಾಶಯದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನೀಮಹಾತ್ಮರುಗಳ ಆತ್ಯಂತಿಕ ತೃಪ್ತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅಮೃತ ಸಮಾನವಾದ ಸ್ವಾದಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಗುಣಕಾರೀ ಅಗಾಧ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಜಲಾಶಯ ಸಿಕ್ಕಿರುತ್ತದೋ, ಅವನಿಗೆ ಹೇಗೆ ನೀರಿಗಾಗಿ ಕೊಳ, ಬಾವಿ, ಸರೋವರ ಮುಂತಾದ ಚಿಕ್ಕ ಚಿಕ್ಕ ಜಲಾಶಯಗಳಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಜಲವಿಷಯವಾದ ಎಲ್ಲಾ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳೂ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಅಂತೆಯೇ ಯಾವ ಪುರುಷನು ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಯಾರಿಗೆ ಪರಮಾನಂದದ ಸಮುದ್ರವಾದ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಆನಂದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ವೇದೋಕ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ಪೂರ್ಣಕಾಮ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯತೃಪ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವೇದೋಕ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ‘ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯ’ನಾಗಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವ ಜಲಾಶಯದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಜಲದ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಯೋಜನ ವಾಗುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟನ್ನು ಅವನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿದ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ವೇದಗಳ ಅಂಶಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ - ಹೀಗೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ತೊಂದರೆಯೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅಂತಹ ಅರ್ಥವೂ ಕೂಡ ಆಗಬಲ್ಲದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಹಾನಿಯ ಮಾತೂ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅರ್ಥದ ಭಾವ ಇನ್ನೂ ಸುಂದರವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡ ಜ್ಞಾನಿಪುರುಷನಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಗಬೇಕಾದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. (3/18).

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಎರಡು
ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು
ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-

(ಶ್ಲೋಕ-47)

ಕರ್ಮಣ್ಯೇವಾಧಿಕಾರಸ್ತೇ ಮಾ ಫಲೇಷು ಕದಾಚನ ।

ಮಾ ಕರ್ಮ ಫಲಹೇತುರ್ಭೂರ್ಮಾ ತೇ ಸಂಗೋಽಸ್ತ್ವ ಕರ್ಮಣಿ ॥

ತೇ - ನಿನಗೆ, ಕರ್ಮಣಿ, ಏವ - ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ, ಅಧಿಕಾರಃ - ಅಧಿಕಾರವಿದೆ (ಅದರ),
ಲೇಷು- ಫಲಗಳಲ್ಲಿ, ಕದಾಚನ - ಎಂದಿಗೂ, ಮಾ - ಇಲ್ಲ (ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು), ಕರ್ಮಫಲಹೇತುಃ - ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಕ್ಕೆ
ಕಾರಣ, ಮಾ, ಭೂಃ - ಆಗಬೇಡ (ಹಾಗೂ), ತೇ - ನಿನಗೆ, ಅಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ (ಕೂಡ),
ಸಂಗಃ - ಆಸಕ್ತಿಯು, ಮಾ, ಅಸ್ತು - ಇಲ್ಲದೆ, ಇರಲಿ. ॥ 47 ॥

ನಿನಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ಅದರ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾಗಬೇಡ. ಅರ್ಥಾತ್ ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆ ಇಲ್ಲದೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡು. ಹಾಗೂ, ನಿನಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಿರಲಿ. ॥ 47 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮಣಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ನಿನಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ಮ ವಿಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಣಿ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಪಾಪ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಕರ್ಮಣಿ’ ಎಂಬ ಪದವಿಲ್ಲ ; ಏಕೆಂದರೆ ಪಾಪ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳಲ್ಲಾದರೋ ಅವನು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಅನಧಿಕೃತ ಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅಂತಹ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ನರಕಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನುಣ್ಣಿಸಿ ಶಿಕ್ಷೆಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿನಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಭಾವಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. (1) ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ಜೀವನಿಗೆ ಹೊಸಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಆಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಅವನು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳ ಬಲ್ಲನು. ನಿನಗೆ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯಶರೀರ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಈ ಅಧಿಕಾರದ ಸದುಪಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. (2) ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿಯೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಅವನು ಸ್ವತಂತ್ರನಲ್ಲ. ಅವನು ಅಹಂಕಾರ ಪೂರ್ವಕ ಹಟದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟರೂ ಸಹ ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಾರನು (3/5). ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವು ಅವನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತದೆ (3/33, 18/59, 60). ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಂದ ಆ ಅಧಿಕಾರದ ದುರುಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದಿಂದಲೂ ಆ ಶಾಸ್ತ್ರಾಜ್ಞೆಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದಲೂ ಅವನು ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು. ಅವುಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಮಾಡಬಾರದು. (3) ಸರಕಾರದ ಮೂಲಕ ಜನರಿಗೆ ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅಥವಾ ಪ್ರಜೆಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ನಿಯಮವನ್ನೂ ಸಹ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಯಾವನಾದರೂ ಆ ಅಧಿಕಾರದ ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನೂ ಕಿತ್ತುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಂತೆ ಜೀವನಿಗೆ ಜನನ-ಮರಣರೂಪೀ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ಮತ್ತು ಇತರರಿಗೆ ಹಿತವನ್ನುಂಟು ಮಾಡಲು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಈ ಮನುಷ್ಯ-ಶರೀರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಇದರ ಮೂಲಕ ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಅಧಿಕಾರದ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದಿ ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವನು ಶಿಕ್ಷೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅವನಿಂದ ಆ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನನ್ನು ಪುನಃ ಹಂದಿ, ನಾಯಿ ಮೊದಲಾದ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ತಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಅಧಿಕಾರದ ಸದುಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಎಂದೂ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಸ್ವತಂತ್ರನಲ್ಲ ; ಅವನ ಎಂತಹ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಯಾವ ಫಲವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಆ ಫಲವು ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ, ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದೊರೆಯುವುದು? ಇದು ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ತಿಳಿಯದು ಮತ್ತು ಅವನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಬೇಕಾದಾಗ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಅದರಿಂದ ಪಾರಾಗಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮನುಷ್ಯನು ಬಯಸುವುದೇ ಒಂದು, ಅದಾಗುವುದೇ ಮತ್ತೊಂದು! ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸುಯೋಗ ದೊರೆಯುವುದು ಅವರ ಕೈಯೊಳಗಿನ ಮಾತಲ್ಲ. ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಯೋಗ - ವಿಯೋಗಗಳನ್ನು ಅವರು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬಲವಂತವಾಗಿ ನಡೆದುಹೋಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸುವುದು ಸರ್ವಥಾ ವಿಧಾತನ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಯಾವ ಉಪಾಯವೂ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಪುತ್ರೇಷ್ಟಿ ಮುಂತಾದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಯಜ್ಞಾನುಷ್ಠಾನಗಳು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಅವುಗಳ ಫಲ ದೊರೆಯುವುದರ ನಿಶ್ಚಿತ ವಿಧಾನವಿದೆ ಮತ್ತು ಅಂತಹ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರು ಮಾಡಬಲ್ಲರು ; ಆದರೆ ಅವರ ಈ ವಿಹಿತ ಫಲವೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಮಾಡುವವನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳ ಅಧೀನವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ವಸ್ತುಗಳು, ಧನೈಶ್ವರ್ಯ, ಮಾನ-ಮರ್ಯಾದೆ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಲೋಕಗಳು ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲಿ. - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಚ್ಛಿಸುವುದು ಒಂದು ಬಗೆಯ ಅಜ್ಞಾನವೇ ಆಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಅತ್ಯಂತ ತುಚ್ಛವೂ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಪಕಾಲ ಸ್ಥಾಯಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅನಿತ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಾಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನಾದರೋ ಯಾವುದೇ ಫಲದ ಕಾಮನೆ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹಾಗಾದರೆ ಮುಕ್ತಿಯ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಾರದೆ?

ಉತ್ತರ - ಮುಕ್ತಿಯ ಕಾಮನೆಯು ಶುಭೇಚ್ಛೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಅದು ಮುಕ್ತಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಈ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಕೂಡ ಉಂಟಾಗದಿರುವುದೇ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಮರ್ಮವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳದೆ ಈ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಮತ್ತು ಈಶ್ವರಾಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಹೇತುರಹಿತವಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದು ಬಹಳ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವುದು ಅನುಚಿತವಲ್ಲ. ಮುಕ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿರುವುದರಿಂದ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮುಕ್ತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದೀತು, ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾವವು ಕೂಡ ಅಡಗಿರುವ ಮುಕ್ತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಆಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮಫಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು’ ಎಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಫಲದ ಕಾರಣ ಆಗಬೇಡವೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ವಾಸನಾ, ಆಸೆ ಸ್ಪೃಹೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಕರ್ಮಫಲಕ್ಕೆ ಹೇತುವಾಗುವುದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ; ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವರಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ (18/12). ಆದುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಫಲದ ಹೇತುವಾಗದಿರುವಂತೆ ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಪರಮ ಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ನೀನು ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಗೈದು ನಿನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಮಾಡು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳಿಗೂ ಸಹ ಕಾರಣ ನಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ?

ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮ ಫಲಗಳಿಗೂ ಕಾರಣನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಫಲಕೊಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪಾಪ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಲು ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದ ಮೇಲೆ ಹೊಸ ಪಾಪಗಳಾದರೋ ಅವನಿಂದ ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮೊದಲು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾಪವು ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಭಸ್ಮವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಫಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ಅವನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವುಗಳ ಫಲಕ್ಕೂ ಕಾರಣನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳೂ ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ (4/23) ಮತ್ತು ಅವನು ಅನಾಮಯ ಪದವನ್ನು (ಮುಕ್ತಿ) ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (2-51).

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ನಿನಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಿರಲಿ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ವಿರುದ್ಧವಾದ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದು ಕರ್ಮಾಧಿಕಾರದ ದುರುಪಯೋಗವಾಗುವುದೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಸಾರ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದು ಅವಶ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದೂ ಸಹ ಆ ಅಧಿಕಾರದ ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ನ್ಯಾಯ ಸಮ್ಮತವಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಮೋಹವಶನಾಗಿ ಇವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ತಾಮಸ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ (18/7) ಮತ್ತು ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ಲೇಶದ ಭಯದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ರಾಜಸತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ (18/8). ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಮಾಡದ ಹೊರತು ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಪಡೆಯಲಾರನು (3-4). ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ನಿನಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ - ನೀನು ಕರ್ಮಫಲಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಾರದು, ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಬಾರದು. ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನೂ ಕೂಡ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಹಾಗಾದರೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ-ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-48)

ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂಗಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಧನಂಜಯ ।

ಸಿದ್ಧ್ಯಸಿದ್ಧ್ಯೋಃ ಸಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಸಮತ್ವಂ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ ॥

ಧನಂಜಯ - ಹೇ ಧನಂಜಯನೇ ! (ನೀನು), ಸಂಗಮ್ - ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಜಿಸಿ (ಹಾಗೂ),
ಸಿದ್ಧ್ಯ ಸಿದ್ಧ್ಯೊಃ - ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, ಸಮಃ - ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನು, ಭೂತ್ವಾ - ಆಗಿ, ಯೋಗಸ್ಥಃ - ಸಮತ್ವ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಕುರು - ಮಾಡು, ಸಮತ್ವಮ್ - ಸಮತ್ವ(ವೇ), ಯೋಗಃ - ಯೋಗ, ಉಚ್ಯತೇ - ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ॥ 48 ॥

ಹೇ ಧನಂಜಯನೇ ! ನೀನು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡು, ಸಮತ್ವವೇ ಯೋಗವೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ॥ 48 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾದ ಮೇಲೆ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವಾದರೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಬಂದೇ ಬಿಡುತ್ತದೆ ; ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದಾಗುವ ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿಗಳ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗುವುದರಿಂದಲೇ ಅವನು ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರಬಲ್ಲನು. ಈ ದೋಷಗಳು ಇರುವಾಗ ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ಇರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗುವ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ಣವಾಗದೆ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಅನುಕೂಲ- ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದರಿಂದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಅಭಾವವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಮತ್ತು ಸಮತೆಯ ಪರಸ್ಪರ ಘನಿಷ್ಠ ಸಂಬಂಧವಿದೆ ಹಾಗೂ ಪರಸ್ಪರ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸಹಾಯಕವಾಗಿವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದು ಕೊಂಡು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಮತ್ವದ ಹೆಸರೇ ಯೋಗವಾದಾಗ ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವ ಮಾತು ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೆ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರಲು ಬೇರೆ ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮದ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೆಯನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಲೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಅಟಲ ಸ್ಥಿತಿ ಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮಭಾವವು ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಎಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು - ಕೇವಲ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಸಮತ್ವವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಕೆಲಸವಾಗದು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವಾಗಲೂ ಕೂಡ ನಿನಗೆ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ, ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅದರ ಫಲದಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಮಭಾವವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರಬೇಕೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಮತ್ವವೇ ಯೋಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ‘ಯೋಗ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ-ಯೋಗವು ಸಮತೆಯ ಹೆಸರಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಸಾಧನದ ಮೂಲಕ ಸಮತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ‘ಯೋಗಿ’ಯಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಾಗಲು ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು - ಎಂಬುದೇ ಆಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಈಗ, ಸಕಾಮ ಭಾವದ ನಿಂದನೆ ಮತ್ತು ಸಮ
ಭಾವರೂಪೀ ಬುದ್ಧಿಯೋಗದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅದರ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-49)

ದೂರೇಣ ಹ್ಯವರಂ ಕರ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾದ್ಧನಂಜಯ ।

ಬುದ್ಧೌ ಶರಣಮನ್ವಿಚ್ಛ ಕೃಪಣಾಃ ಫಲಹೇತವಃ ॥

ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾತ್ - ಬುದ್ಧಿಯೋಗಕ್ಕಿಂತ, ಕರ್ಮ - ಸಕಾಮ ಕರ್ಮ, ದೂರೇಣ - ಅತ್ಯಂತ, ಅವರಮ್ - ಕೆಳಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ, (ಅತಃ) - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಧನಂಜಯ - ಹೇ ಧನಂಜಯನೇ ! (ನೀನು), ಬುದ್ಧೌ - ಸಮಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ(ಯೇ), ಶರಣಮ್ - ರಕ್ಷಣೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನು, ಅನ್ವಿಚ್ಛ - ಹುಡುಕು ಅರ್ಥಾತ್ ಬುದ್ಧಿಯೋಗದ ಆಶ್ರಯವನ್ನೇಪಡೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಫಲಹೇತವಃ - ಫಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾಗುವವರು, ಕೃಪಣಾಃ - ಅತ್ಯಂತ ದೀನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 49 ॥

ಈ ಸಮತ್ವರೂಪವಾದ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ಧನಂಜಯನೇ! ನೀನು ಸಮಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿಯೇ ರಕ್ಷಣೆಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಹುಡುಕು ಅರ್ಥಾತ್ ಬುದ್ಧಿಯೋಗದ ಆಶ್ರಯವನ್ನೇ ಪಡೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಫಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾಗುವವರು ಅತ್ಯಂತ ದೀನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ॥ 49 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾತ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಕರ್ಮಯೋಗದ್ದೋ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ್ದೋ?

ಉತ್ತರ - ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಸಮಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಲಾಗುವ, ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾತ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೇ ತ್ವಿಮಾಂ ಶೃಣು’ ಅಂದರೆ ಈಗ ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಈ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಯೋಗವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿ ಯೋಗಾತ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ ಯೋಗ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಫಲಾಪೇಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಕೃಪಣರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತ ಪುರುಷರ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮ ಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ; ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತ ಪುರುಷರು ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ‘ಅನಾಮಯ’ ಪದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (2/51). ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾತ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರಕರಣದ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ‘ಜ್ಞಾನಯೋಗ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಅನಾಮಯ ಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನಾದರೋ ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ಮದ ಕರ್ತೃವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂದ ಮೇಲೆ ಅವನಿಗಾಗಿ ಫಲತ್ಯಾಗದ ಮಾತು ಎಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ?

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬುದ್ಧಿಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಶ್ರೇಣಿಯದು ಎಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಭಾವವೇನು? ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಆಪತ್ತೇನಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳಗಿನ ಶ್ರೇಣಿಯದೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಭಗವಂತನು - ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ನಾಶವಾಗುವಂತಹ ಕ್ಷಣಿಕ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಫಲವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳಂತೆ ತುಂಬಾ ಅಂತರವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ನಿಷಿದ್ಧ-ಕರ್ಮ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲವು ಮಹಾ ದುಃಖಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳ ತುಲನೆಯನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯೋಗದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬುದ್ಧೌ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅದರ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವಂತೆ ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಸಮಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಕರಣ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೋ, ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧೌ’ ಪದವಿದೆ; ಅದರ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುವಂತೆ ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಕುಳಿತಾಗ-ನಿಂತಾಗ, ತಿರುಗಾಡುವಾಗ, ಮಲಗಿದಾಗ-ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವಾಗ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿರು. ಇದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸುಗಮವಾದ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮಫಲಕ್ಕೆ ಹೇತುವಾಗುವವರು ಅತ್ಯಂತ ದೀನರಾಗಿದ್ದಾರೆ’, ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಫಲ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಕಾರಣರಾಗುವ ಮನುಷ್ಯರೇ ದೀನರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಅರ್ಥಾತ್ ದಯೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಹಾಗಾಗಬಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಮತೆಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನಿತ್ತು ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಸಮತಾರೂಪೀ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾಪುರುಷರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಲು ಪುನಃ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-50)

ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತೋ ಜಹಾತೀಹ ಉಭೇ ಸುಕೃತದುಷ್ಕೃತೇ ।

ತಸ್ಮಾದ್ಯೋಗಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ ಯೋಗಃ ಕರ್ಮಸು ಕೌಶಲಮ್ ॥

ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಃ - ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ (ಪುರುಷನು), ಸುಕೃತದುಷ್ಕೃತೇ - ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಪ, ಉಭೇ - ಎರಡನ್ನೂ,
ಇಹ -ಇದೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಜಹಾತಿ - ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಅವುಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ (ನೀನು), ಯೋಗಾಯ - ಸಮತ್ವರೂಪೀ ಯೋಗದಲ್ಲಿ, ಯುಜ್ಯಸ್ವ - ತೊಡಗು (ಈ), ಯೋಗಃ - ಸಮತ್ವರೂಪೀ ಯೋಗ (ವೇ), ಕರ್ಮಸು - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಕೌಶಲಮ್ - ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ - ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ
ಬಿಡುಗಡೆಹೊಂದುವ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ॥ 50 ॥

ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನು ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳೆರಡನ್ನೂ ಇದೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್, ಅವುಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಸಮತ್ವರೂಪೀ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗು. ಈ ಸಮತ್ವರೂಪೀ ಯೋಗವೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ॥ 50 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನು ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಗಳೆರಡನ್ನೂ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಪಾಪ ಕರ್ಮಗಳು ಎಷ್ಟು ಇವೆಯೋ ಅವು ಸಂಸ್ಕಾರ ರೂಪದಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಂಚಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಕರ್ಮಯೋಗಿ ಇದೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ - ಅರ್ಥಾತ್ ಈ ವರ್ತಮಾನ ಜನ್ಮದಲ್ಲೇ ಅವನು ಆ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಹ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ಪುನರ್ಜನ್ಮರೂಪೀ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡಲಾರವು ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಲೋಕ ಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ (4/23). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನ ಕ್ರಿಯಮಾಣ, ಪಾಪ-ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪಾಪಕರ್ಮ ಗಳಾದರೋ ಅವನ ಮೂಲಕ ಸ್ವರೂಪದಿಂದಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರ-ವಿಹಿತ ಪುಣ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಕರ್ಮಗಳೂ ‘ಅಕರ್ಮ’ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ (4/20). ಆದುದರಿಂದ ಅವುಗಳೂ ಕೂಡ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತ್ಯಾಗವೇ ಆಗಿದೆಯೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಸಮತ್ವ ರೂಪೀ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗು’, ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಯೋಗಿಯು ಜೀವನ್ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನೂ ಕೂಡ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಬೇಕು - ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಸಮತ್ವರೂಪೀ ಯೋಗವೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಕರ್ಮವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಇರಲಾರನು. ಏನಾದರೊಂದನ್ನು ಅವನು ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಅಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಲು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಒಳ್ಳೆಯ ಯುಕ್ತಿಯು ಸಮತ್ವ ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಇದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವುಗಳ ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ವೇ ಕುಶಲತೆ ಆಗಿದೆ. ಸಾಧನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ಸಮತ್ವದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-51)

ಕರ್ಮಜಂ ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾ ಹಿ ಫಲಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಮನೀಷಿಣಃ ।

ಜನ್ಮಬಂಧವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಾಃ ಪದಂ ಗಚ್ಛಂತ್ಯನಾಮಯಮ್ ॥

ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾಃ - ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತರಾದ, ಮನೀಷಿಣಃ - ಜ್ಞಾನಿಗಳು, ಕರ್ಮಜಮ್ - ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ, ಫಲಮ್ - ಫಲವನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಜನ್ಮಬಂಧವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಾಃ - ಜನ್ಮರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ, ಅನಾಮಯಮ್ - ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಪದಮ್ - ಪರಮಪದವನ್ನು, ಗಚ್ಛಂತಿ - ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥ 51 ॥

ಏಕೆಂದರೆ, ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದಯುಕ್ತರಾದ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಜನ್ಮರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಪರಮಪದವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥ 51 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಹೇತುವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಸಮಬುದ್ಧಿ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಕುಶಲತೆಯಾಗಿದೆ, ಆ ಮಾತನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ‘ಮನೀಷಿಣಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಮಭಾವದ ಅಚಲ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗಿರುವಂತಹ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಅವರನ್ನು ‘ಮನೀಷಿಣಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಭಾವ ಯುಕ್ತರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವನ್ನು ಸಫಲಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವರೇ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತರು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಮುಕ್ತಿಯ ದ್ವಾರರೂಪಿಯಾದ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡಿರುವವರು ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲ (5/22) ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆ ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಫಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಜನ್ಮರೂಪೀ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಸಮತ್ವರೂಪೀ ಯೋಗದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವರ ಜನ್ಮ-ಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದವಾಗಿ, ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುವ ಮತ್ತು ಸಾಯುವ ಚಕ್ರದಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಯಾಗುವುದೇ ಅವರು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಫಲಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಜನ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ (13-21). ಆ ಆಸಕ್ತಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಗಲಾರದು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಂತಹ ಪುರುಷರು ನಿರ್ವಿಕಾರ (ಅನಾಮಯ), ಪರಮಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಎಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಎಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿ ಕ್ಲೇಶಗಳ, ಶುಭಾ-ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ದೋಷಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ, ಯಾವುದು ಈ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದು ಭಗವಂತನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಿನ್ನವಾದ ಭಗವಂತನ ಪರಮಧಾಮವಾಗಿದೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪಿದ ಮನುಷ್ಯನು ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಪರಮಧಾಮದ ವಾಚಕವಾಗಿ, ‘ಅನಾಮಯ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪರಮಧಾಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು, ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನ ನಿರ್ಗುಣ ನಿರಾಕಾರದ ಅಥವಾ ಸಗುಣ ಸಾಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು, ಪರಮಗತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು ಅಥವಾ ಅಮೃತತ್ವದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದು - ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಮಾತಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ, ಸಾಧಕರ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಭೇದವಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯ ಮೂಲಕ ಅನಾಮಯ ಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು; ಇದರ
ಕುರಿತು ಅನಾಮಯ ಪರಮಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ನನಗೆ ಯಾವಾಗ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಆಗಬಹುದು ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-52)

ಯದಾ ತೇ ಮೋಹಕಲಿಲಂ ಬುದ್ಧಿರ್ವ್ಯತಿತರಿಷ್ಯತಿ ।

ತದಾ ಗಂತಾಸಿ ನಿರ್ವೇದಂ ಶ್ರೋತವ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರುತಸ್ಯ ಚ ॥

ಯದಾ - ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಮೋಹಕಲಿಲಮ್ - ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರನ್ನು,
ವ್ಯತಿತರಿಷ್ಯತಿ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ದಾಟಿ ಬಿಡುವುದೋ, ತದಾ - ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ (ನೀನು), ಶ್ರುತಸ್ಯ - ಕೇಳಿರುವ, ಚ - ಮತ್ತು, ಶ್ರೋತವ್ಯಸ್ಯ - ಕೇಳಿಬರುವ (ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕ ಸಂಬಂಧವಾದ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳಿಂದ),
ನಿರ್ವೇದಮ್ - ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು, ಗಂತಾಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ. ॥ 52 ॥

ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ದಾಟಿಬಿಡುವುದೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಕೇಳಿರುವ, ಕೇಳಿಬರುವ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕ ಸಂಬಂಧವಾದ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ॥ 52 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೋಹಕಲಿಲ’ ಎಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯು ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪಾರಾಗಿಹೋಗುವುದು ಎಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?

ಉತ್ತರ - ಸ್ವಜನ-ಬಾಂಧವರ ವಧೆಯ ಆಶಂಕೆಯಿಂದ ಸ್ನೇಹವಶನಾದ ಅರ್ಜುನನ ಹೃದಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮೋಹವು ಉಂಟಾಗಿತ್ತೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಶ್ಮಲ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಮೋಹಕಲಿಲ’ ದಿಂದ ಅದನ್ನೇ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ‘ಮೋಹಕಲಿಲ’ದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ‘ಧರ್ಮಸಮ್ಮೂಢ ಚೇತಾಃ’ ಆಗಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದನು. ಈ ‘ಮೋಹಕಲಿಲ’ವು ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದ ಆವರಣದಿಂದೊಡಗೂಡಿದ ‘ಮಲ’ ದೋಷವಾಗಿದೆ. ಅದು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತಗುರಿಯವರೆಗೆ ತಲುಪಿಸಗೊಡದೆ ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಸಿಲುಕಿಸಿಡುತ್ತದೆ. ಸತ್ಸಂಗದಿಂದ ಉಂಟಾದ ವಿವೇಕದ ಮೂಲಕ ನಿತ್ಯ-ಅನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡು ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕ ಭಗವತ್ಪರಾಯಣನಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಆವರಣಯುಕ್ತ ಮಲದೋಷವು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವುದೇ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರಿನಿಂದ ಪಾರಾಗಿ ಹೋಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶ್ರುತ’ ಮತ್ತು ‘ಶ್ರೋತವ್ಯ’ ಎಂಬ ಈ ಎರಡು ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಯಾವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಎಷ್ಟೊಂದು ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯಾದಿಗಳು ಇಂದಿನವರೆಗೂ ನೋಡಲು-ಕೇಳಲು ಮತ್ತು ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದುಬಿಟ್ಟಿವೆಯೋ ಅವುಗಳ ಹೆಸರು ‘ಶ್ರುತ’ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ನೋಡಬಹುದಾದ, ಕೇಳಬಹುದಾದ ಮತ್ತು ಅನುಭವಿಸಲ್ಪಡುವುದೋ ಅವುಗಳನ್ನು ‘ಶ್ರೋತವ್ಯ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುವುದೇ ಅವುಗಳಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯ ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಮೋಹವು ನಾಶವಾದ ನಂತರ ಯಾವಾಗ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸರಿಯಾದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೋ ಆಗ ನಿನಗೆ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಗಳ ಸಮಸ್ತ ಕ್ಷಣಿಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುವುದು ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-53)

ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಾ ತೇ ಯದಾ ಸ್ಥಾಸ್ಯತಿ ನಿಶ್ಚಲಾ ।

ಸಮಾಧಾವಚಲಾ ಬುದ್ಧಿಸ್ತದಾ ಯೋಗಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ ॥ 53 ॥

ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಾ - ಬಗೆ ಬಗೆಯ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾಗಿರುವ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಯದಾ - ಯಾವಾಗ, ಸಮಾಧೌ - ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ, ನಿಶ್ಚಲಾ - ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ (ಮತ್ತು), ಅಚಲಾ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿ,
ಸ್ಥಾಸ್ಯತಿ - ನಿಲ್ಲುವುದೋ, ತದಾ - ಆಗ (ನೀನು), ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗವನ್ನು, ಅವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ - ಪಡೆಯುವೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನೊಡನೆ ನಿನ್ನ ನಿತ್ಯಸಂಯೋಗವು ಉಂಟಾಗುವುದು. ॥ 53 ॥

ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾಗಿರುವ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಯಾವಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಚಲ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದೋ ಆಗ ನೀನು ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನೊಡನೆ ನಿನ್ನ ನಿತ್ಯಸಂಯೋಗವು ಉಂಟಾಗುವುದು. ॥ 53 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶ್ರುತಿ ವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಾ ಬುದ್ಧಿ’ಯ ಸ್ವರೂಪವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಗಳ ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನೆಗಳ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಬಗೆ-ಬಗೆಯ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತತೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತದೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದು ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಈಗ ಒಂದು ಮಾತು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಂಡರೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಮಾತು ಒಳ್ಳೆಯದೆಂದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತ ಮತ್ತು ಅನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಕವಾದ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರುತಿವಿಪ್ರತಿಪನ್ನಾ ಬುದ್ಧಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಕ್ಷೇಪ ದೋಷವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರಿನಿಂದ ಪಾರಾದ ಕಾರಣ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ವಥಾ ವಿರಕ್ತವಾದ ಬುದ್ಧಿಯು ಯಾವ ವಿಕ್ಷೇಪ ದೋಷದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತವಾಗುವುದೋ ಮತ್ತು ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಾಯೀ ರೂಪದಿಂದ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ನಿಂತುಬಿಡುವುದೋ ಇದೇ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಲ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ಪರಮಾತ್ಮನೊಡನೆ ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣ ಸಂಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಇದು ಮಲ - ವಿಕ್ಷೇಪ - ಆವರಣ ದೋಷಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿ ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲ ರೂಪದಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾದ ಬುದ್ಧಿಯ ಫಲವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇದಾದ ನಂತರ ಅರ್ಜುನನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಇದೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಐವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ಯೋಗದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಮತ್ವ ಎಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ; ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅಲ್ಲಿ ಯೋಗರೂಪೀ ಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ’ ಉಂಟಾದ ನಂತರ ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುವ ಯೋಗದ ಮಾತು ಇದೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಮತ್ತು ‘ಯೋಗಿ’ ಶಬ್ದಗಳು ಕೆಳಗೆ ಬರೆದ ಕೆಲವು ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಸಾರವಾಗಿ ಪ್ರಸಂಗಾನುಕೂಲ ವಿಭಿನ್ನ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ.

‘ಯೋಗ’

1) ಕರ್ಮಯೋಗ - ಅ. 6/3; ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಆರೂಢನಾಗುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳವರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

2) ಧ್ಯಾನಯೋಗ - ಅ. 6/19; ಗಾಳಿಬೀಸದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿರುವ ದೀಪದ ಜ್ಯೋತಿಯಂತೆ ಚಿತ್ತದ ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಥಿರತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ಧ್ಯಾನ ಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

3) ಸಮತ್ವಯೋಗ - ಅ. 2/48; ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಯ ನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ಅಪ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ಸಮತ್ವ ಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

4) ಭಗವತ್ಪ್ರಭಾವರೂಪೀಯೋಗ - ಅ. 9/5; ಇದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಜನಕವಾದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ವರ್ಣನೆ ಯಿರುವುದರಿಂದ ಇದು ಶಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಪ್ರಭಾವದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

5) ಭಕ್ತಿಯೋಗ - ಅ. 14/26; ನಿರಂತರ ಅವ್ಯಭಿಚಾರೀ ರೂಪದಿಂದ ಭಜನೆ ಮಾಡುವುದರ ಉಲ್ಲೇಖವಿರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಕ್ತಿಯೋಗ’ ಶಬ್ದವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

6) ಅಷ್ಟಾಂಗಯೋಗ - ಅ.4/28; ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದವನ್ನು ‘ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ’ ಅಥವಾ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಎರಡೂ ಶಬ್ದಗಳೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಯಾವ ಸಾಧನೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಇದೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಈ ಎರಡು ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗುತ್ತವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಯೋಗ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಅಷ್ಟಾಂಗ ಯೋಗ’ವೆಂದೇ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸರಿಯೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.

7) ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗ - ಅ.13/24 ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದ ವಿಶೇಷಣದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ಇದು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಬೇರೆ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಪ್ರಸಂಗಾನುಸಾರ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

‘ಯೋಗೀ’

1) ಈಶ್ವರ - ಅ.10/17; ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಸಂಬೋಧನೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಶಬ್ದವು ದೇವರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

2) ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿ - ಅ. 6/32; ತನ್ನಂತೆಯೇ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ನೋಡುವುದರ ವರ್ಣನೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಶಬ್ದವು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

3) ಸಿದ್ಧಭಕ್ತ - ಅ.12/14; ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿಯು ಅರ್ಪಿತವೆಂದು ಹೇಳಿದ ಕಾರಣ ಹಾಗೂ ‘ಮದ್ಭಕ್ತ’ದ ವಿಶೇಷಣವಾದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಶಬ್ದವು ಸಿದ್ಧಭಕ್ತನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

4) ಕರ್ಮಯೋಗೀ - ಅ.5/11; ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಆತ್ಮಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಶಬ್ದವು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

5) ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೀ - ಅ.5/24; ಅಭೇದ ರೂಪದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಇದರ ಫಲವಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದು ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

6) ಭಕ್ತಿಯೋಗೀ - ಅ.8/14; ಅನನ್ಯ ಚಿತ್ತದಿಂದ ನಿತ್ಯನಿರಂತರ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆಯ ಉಲ್ಲೇಖವಿರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಶಬ್ದವು ಭಕ್ತಿಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

7) ಸಾಧಕಯೋಗೀ - ಅ.6/45; ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಪರಮಗತಿ ದೊರೆಯುವ ಉಲ್ಲೇಖವಿರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಶಬ್ದವು ಸಾಧಕಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

8) ಧ್ಯಾನಯೋಗೀ - ಅ.6/10; ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು ಆತ್ಮವನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸಂಲಗ್ನಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರೇರಣೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಶಬ್ದವು ಧ್ಯಾನಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

9) ಸಕಾಮಕರ್ಮಿ - ಅ.8/25 ; ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರುವ ಉಲ್ಲೇಖವಿರುವುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗೀ’ ಶಬ್ದವು ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾವಾಗ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ದಾಟಿ ಹೋಗುವುದೋ ಹಾಗೂ ನೀನು ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಿಂದ ವಿರಕ್ತನಾಗುವೆಯೋ, ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ನಿಂತುಬಿಡುವುದೋ ಆಗ ನೀನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಸಿದ್ಧಯೋಗಿಯ ಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-54)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ ಕಾ ಭಾಷಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಥಸ್ಯ ಕೇಶವ ।

ಸ್ಥಿತಧೀಃ ಕಿಂ ಪ್ರಭಾಷೇತ ಕಿಮಾಸೀತ ವ್ರಜೇತ ಕಿಮ್ ॥

ಕೇಶವ - ಹೇ ಕೇಶವನೇ!, ಸಮಾಧಿಸ್ಥಸ್ಯ - ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ, ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ - ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನ,
ಕಾ, ಭಾಷಾ - ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು? (ಅವನು), ಸ್ಥಿತಧೀಃ - ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನು, ಕಿಮ್ - ಹೇಗೆ, ಪ್ರಭಾಷೇತ - ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಕಿಮ್ - ಹೇಗೆ, ಆಸೀತ - ಕುಳಿತಿರುತ್ತಾನೆ, ಕಿಮ್ - ಹೇಗೆ, ವ್ರಜೇತ - ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ? ॥ 54 ॥

ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದನು — ಹೇ ಕೇಶವನೇ! ಸಮಾಧಿಸ್ಥನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣಗಳೇನು? ಆ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯ ಪುರುಷನು ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಹೇಗೆ ಕುಳಿತಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ? ॥ 54 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೇಶವ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಕ, ಅ, ಈಶ ಮತ್ತು ವ ಈ ನಾಲ್ಕು ಸೇರಿ ‘ಕೇಶವ’ ಪದವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕ - ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಅ - ವಿಷ್ಣು, ಈಶ - ಶಿವ, ಈ ಮೂರೂ ಯಾರ ವ - ವಪು (ಶರೀರ) ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿರುವುದೋ ಅವನನ್ನು ಕೇಶವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನ ಭಗವಂತನನ್ನು ‘ಕೇಶವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧನೆಗೈದು - ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರ ಮಾಡುವ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸರ್ವಜ್ಞ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಿಯೆ; ಆದುದರಿಂದ ನೀನೇ ನನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಯಥಾರ್ಥ ಉತ್ತರಗಳನ್ನು ಕೊಡಬಲ್ಲೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ಸಮಾಧಿಸ್ಥಸ್ಯ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಚಲಭಾವದಿಂದ ನೆಲೆನಿಲ್ಲುವುದೋ ಆಗ ನೀನು ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ - ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು - ಯಾರು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೋ ಮತ್ತು ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಅಚಲ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಸಿದ್ಧಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ ‘ಸಮಾಧಿಸ್ಥಸ್ಯ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅವಸ್ಥೆಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತ ಸಿದ್ಧಪುರುಷನ ಅಕ್ರಿಯ-ಅವಸ್ಥೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕೋ ಅಥವಾ ಸಕ್ರಿಯ-ಅವಸ್ಥೆಯೇ?

ಉತ್ತರ - ಎರಡೂ ಅವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಅರ್ಜುನನೂ ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಿಂ ಪ್ರಭಾಷೇತ’ ಮತ್ತು ‘ಕಿಂ ವ್ರಜೇತ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಸಕ್ರಿಯದ ಮತ್ತು ‘ಕಿಮಾಸೀತ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅಕ್ರಿಯದ ಎರಡು ಮಾತನ್ನೂ ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಾಷಾ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ವಾಣೀ’ ಎಂದು ಮಾಡದೆ ‘ಲಕ್ಷಣ’ ಎಂದು ಹೇಗೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು?

ಉತ್ತರ - ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ ಪುರುಷನ ವಾಣಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಕಿಂ ಪ್ರಭಾಷೇತ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನು ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಾಷಾ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ವಾಣೀ’ ಎಂದು ಮಾಡದೆ ‘ಭಾಷ್ಯತೇ ಕಥ್ಯತೇ ಅನಯಾ ಇತಿ ಭಾಷಾ’ ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ವಸ್ತುಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗುವುದೋ ಆ ಲಕ್ಷಣದ ಹೆಸರು ‘ಭಾಷಾ’ ಎಂದಾಗಿದೆ. ಈ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಗನುಸಾರ ‘ಭಾಷಾ’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಲಕ್ಷಣ’ವೆಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಚಲಿತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲೂ ಸಹ ‘ಪರಿಭಾಷಾ’ ಶಬ್ದವು ಲಕ್ಷಣದ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಭಾಷಾ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯ ಪುರುಷನು ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ? ಹೇಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ? ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ನಡೆಯುವ ಮಾತು ಇದೆಯೋ ಅಥವಾ ಮತ್ತೇನಾದರೂ ವಿಶೇಷತೆ ಇದೆಯೋ?

ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದ ಸಿದ್ಧಪುರುಷನ ಎಲ್ಲಾ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವುದು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಹಾಗೂ ನಡೆಯುವುದೂ ಸಹ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವುದು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ನಡೆಯುವುದರ ವಿಷಯವಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ-ಅವನ ವಚನಗಳು ಮನಸ್ಸಿನ ಯಾವ ಭಾವಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ? ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ - ವ್ಯವಹಾರ ರಹಿತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಮತ್ತು ನಡೆಯುವುದರ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಅವನ ಆಚರಣೆಯು ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? - ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದ ಸಿದ್ಧಯೋಗಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ನಾಲ್ಕು
ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ; ಈ ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.
ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಂಗವಶಾತ್ ಬೇರೆ ಮಾತನ್ನು ಸಹ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮೊದಲನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ
ಉತ್ತರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-55)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಪ್ರಜಹಾತಿ ಯದಾ ಕಾಮಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ಪಾರ್ಥ ಮನೋಗತಾನ್ ।

ಆತ್ಮನ್ಯೇವಾತ್ಮನಾ ತುಷ್ಟಃ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸ್ತದೋಚ್ಯತೇ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ !, ಯದಾ - ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (ಈ ಪುರುಷನು), ಮನೋಗತಾನ್ - ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ,
ಸರ್ವಾನ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕಾಮಾನ್ - ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು, ಪ್ರಜಹಾತಿ - ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೋ (ಮತ್ತು),
ಆತ್ಮನಾ - ಆತ್ಮನಿಂದ, ಆತ್ಮನಿ ಏವ - ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ, ಯೇ, ತುಷ್ಟಃ - ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ತದಾ - ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (ಅವನು),
ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಃ - ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 55 ॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ! ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಪುರುಷನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನಿಂದ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 55 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕಾಮಾನ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥದ ಸಂಯೋಗ ಅಥವಾ ವಿಯೋಗದ ಯಾವುದೇ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಮಂದ ಅಥವಾ ತೀವ್ರವಾದ ಕಾಮನೆಗಳು ಮನುಷ್ಯರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಾನ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಕಾಮಾನ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸನಾ, ಸ್ಪೃಹಾ, ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ತೃಷ್ಣಾ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಭೇದಗಳಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗುವುದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ವಾಸನಾ, ಸ್ಪೃಹಾ, ಇಚ್ಛಾ ಮತ್ತು ತೃಷ್ಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಏನು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಶರೀರ, ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಮಾನ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮುಂತಾದ ಅನುಕೂಲವಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇರಬೇಕೆಂದು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪದಾರ್ಥಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಲು ಯಾವ ರಾಗ- ದ್ವೇಷಜನಿತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾಮನೆ ಇದೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಸ್ವರೂಪ ವಿಕಸಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ‘ವಾಸನಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದೇ ಅನುಕೂಲಕರ ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವದ ಅರಿ ವಾದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬಗೆಯ ಒಂದು ಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಇಂತಹ ಒಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ, ಅದಿಲ್ಲದೆ ಕೆಲಸ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ - ಈ ಅಪೇಕ್ಷಾರೂಪವಾದ ಕಾಮನೆಯ ಹೆಸರು ‘ಸ್ಪೃಹಾ’ ಎಂದಿದೆ. ಇದು ವಾಸನೆಗಿಂತ ಕಾಮನೆಯ ಹೆಚ್ಚು ವಿಕಸಿತ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತುಗಳ ಅಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅವುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲಗಳ, ವಿನಾಶದ ಅಥವಾ ಸಿಗದಿರುವ ಪ್ರಕಟ ಕಾಮನೆಯ ಹೆಸರು ‘ಇಚ್ಛೆ’ಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಕಾಮನೆಯ ಪೂರ್ಣವಿಕಸಿತ ರೂಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು, ಹಣ ಮೊದಲಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ಅವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಯಾವ ಇಚ್ಛೆ ಇದೆಯೋ ಅದನ್ನು ‘ತೃಷ್ಣಾ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಕಾಮನೆಯ ತುಂಬಾ ಸ್ಥೂಲರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮಾನ್’ ಎಂಬುದರೊಂದಿಗೆ ‘ಮನೋಗತಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಕಾಮನೆಯ ವಾಸಸ್ಥಾನ ಮನಸ್ಸಾಗಿದೆ (3/40) ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಯಾವಾಗ ಮನಸ್ಸು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕಾಮನೆಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುವವರೆಗೆ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿಲ್ಲವೆಂದೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆತ್ಮನಿಂದ ಆತ್ಮನಲ್ಲೇ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳೂ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದ ಮೇಲೆ ಸಮಸ್ತ ದೃಶ್ಯಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ ನಿತ್ಯ, ಶುದ್ಧ, ಬುದ್ಧ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅದರಲ್ಲೇ ನಿತ್ಯ ತೃಪ್ತನಾಗುವುದೇ ಆತ್ಮನಿಂದ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ. ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಮಹಾ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ತೃಪ್ತಿರಾಗುವ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ -ಮಾಡುತ್ತಾ ಯೋಗಿಗೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಆ ಯೋಗಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು - ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ನಾಲ್ಕು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಎಷ್ಟು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ ಮುಂದಿನ ಮೂರೂ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಭಾವವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲಾದರೋ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಆ ಒಂದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವಿದೆ. ಆದರೆ ಬೇರೆ ಮೂರು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಈ ಎರಡನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-56)

ದುಃಖೇಷ್ವನುದ್ವಿಗ್ನಮನಾಃ ಸುಖೇಷು ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ ।

ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಃ ಸ್ಥಿತಧೀರ್ಮುನಿರುಚ್ಯತೇ ॥

ದುಃಖೇಷು - ದುಃಖಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆ, ಅನುದ್ವಿಗ್ನಮನಾಃ- ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸುಖೇಷು - ಸುಖಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಲು, ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ - ಯಾರು ಸರ್ವಥಾ ನಿಸ್ಪೃಹರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ (ಹಾಗೂ),
ವೀತರಾಗ ಭಯಕ್ರೋಧಃ - ಯಾರ ರಾಗ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆಯೋ (ಅಂತಹ),
ಮುನಿಃ - ಮುನಿಯು, ಸ್ಥಿತಧೀಃ - ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯವನೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 56 ॥

ದುಃಖಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಯಾರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸುಖಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರು ಸರ್ವಥಾ ನಿಸ್ಪೃಹರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ ಹಾಗೂ ಯಾರ ರಾಗ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆಯೋ ಅಂತಹ ಮುನಿಯು ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯವನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 56 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದುಃಖೇಷು ಅನುದ್ವಿಗ್ನಮನಾಃ’ ಎಂಬುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. - ಯಾರ ಬುದ್ಧಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೋ, ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದಂತಹ ಆ ಮಹಾ ಪುರುಷನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ದುಃಖಗಳ ಮಾತೇನು, ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ದುಃಖಗಳೂ ಸಹ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಲಾರವು (6/22). ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಶರೀರವು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುವುದು. ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಅತ್ಯಂತ ಛಳಿ-ಬಿಸಿಲು, ಮಳೆ ಮತ್ತು ಸಿಡಿಲು ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದಾಗುವ ಶಾರೀರಿಕ ಪೀಡೆ, ಅತಿ ಉತ್ಕಟವಾದ ರೋಗದಿಂದುಂಟಾದ ವ್ಯಥೆ, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾದ ವಸ್ತುಗಳ ಆಕಸ್ಮಿಕ ವಿಯೋಗ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾರಣವಾದ ದೊಡ್ಡ ಅಪಮಾನ, ತಿರಸ್ಕಾರ ಮತ್ತು ನಿಂದೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದು, ಇವಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೂ ಸಹ ಎಷ್ಟೆಷ್ಟು ಮಹಾ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳಿವೆಯೋ ಅವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಒಂದುಗೂಡಿ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸಹ ಉದ್ವೇಗವನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಲಾರವು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಸರ್ವಥಾ ಉದ್ವೇಗದ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ; ಒಂದು ವೇಳೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಮೂಲಕ ಶಾರೀರಿಕ ಅಥವಾ ವಾಚಿಕವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಉದ್ವೇಗ ಕಂಡುಬಂದರೆ ಅದು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗವೇ ಅಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸುಖೇಷು ವಿಗತಸ್ಪೃಹಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹಾರೂಪೀ ದೋಷದ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವನು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಸದಾಕಾಲ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ (12/13;14/24). ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಬಹುದೊಡ್ಡ ದುಃಖವು ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಲಾರದೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಸುಖವೂ ಸಹ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸ್ಪೃಹೆಯ ಭಾವವನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡಲಾರದು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹಾರೂಪೀ ದೋಷವು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಂದ ಶರೀರ ಅಥವಾ ವಾಣಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಸ್ಪೃಹೆಯ ಭಾವ ತೋರಿಬಂದರೆ ಅದು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹೆಯೇ ಅಲ್ಲ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವೀತರಾಗಭಯ ಕ್ರೋಧಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಸ್ಥಿರ ಬುದ್ಧಿ ಯೋಗಿಯ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. - ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಯಾವುದೇ ಘಟನೆಯಿಂದ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಉಂಟಾಗಲಾರದು, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಭಯವಾಗಲೀ, ಕ್ರೋಧವಾಗಲೀ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸಹ ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ವಾಣಿಯೂ ಕೂಡ ಆಸಕ್ತಿ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ ಮೊದಲಾದ ಭಾವಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿ ಶಾಂತ ಮತ್ತು ಸರಳವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಶರೀರ ಹಾಗೂ ಮಾತಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲಕ ಆಸಕ್ತಿ, ಭಯ ಅಥವಾ ಕ್ರೋಧದ ಭಾವ ತೋರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಅಥವಾ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ವಾಣಿಯನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಮಸ್ತ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿಸಿ ಮಾತಾಡುವುದಾದರೋ ಯಾವುದೇ ಧೈರ್ಯಯುಕ್ತ, ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಸಂಭವವಿದೆ ; ಆದರೆ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರಗಳಾಗದೇ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನು ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ?’ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಅವನ ವಾಣಿಯ ಬಾಹ್ಯ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸದೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾವಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ - ಸ್ಥಿರ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಿಯ ವಾಣಿಯೂ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಂತಹ ಮುನಿಯು ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಯೋಗಿಯೇ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ‘ಮುನಿ’ ಅರ್ಥಾತ್ ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಯಮವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವವನು ಮತ್ತು ಅವನೇ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕಾರಗಳು ತುಂಬಿರುವವನು ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಯಮಿಯಾದರೂ ಸಹ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯವನಾಗಲಾರನು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-57)

ಯಃ ಸರ್ವತ್ರಾನಭಿಸ್ನೇಹಸ್ತತ್ತತ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ಶುಭಾಶುಭಮ್ ।

ನಾಭಿನಂದತಿ ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥

ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು, ಸರ್ವತ್ರ - ಸರ್ವತ್ರ, ಅನಭಿಸ್ನೇಹಃ - ಸ್ನೇಹರಹಿತನಾಗಿದ್ದು, ತತ್, ತತ್ - ಆಯಾಯಾ, ಶುಭಾಶುಭಮ್ - ಶುಭ ಅಥವಾ ಅಶುಭ (ವಸ್ತು)ವನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪಡೆದುಕೊಂಡು, ನ, ಅಭಿನಂದತಿ - ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ನ, ದ್ವೇಷ್ಟಿ - ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಸ್ಯ - ಅವನ, ಪ್ರಜ್ಞಾ - ಬುದ್ಧಿ, ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ॥ 57 ॥

ಯಾವ ಪುರುಷನು ಸರ್ವತ್ರ ಸ್ನೇಹರಹಿತನಾಗಿದ್ದು ಆಯಾಯಾ ಶುಭಾಶುಭ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವು ದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ॥ 57 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವತ್ರ ಅನಭಿಸ್ನೇಹಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಸ್ನೇಹದ ಅರ್ಥಾತ್ ಮಮತಾಪೂರ್ವಕ ಆಗುವ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಆಸಕ್ತಿಯ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು, ಸಹೋದರರು, ಮಿತ್ರರು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದವರಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೋ, ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತ ನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಚನದಲ್ಲೂ ಮೋಹಯುಕ್ತ ಸ್ನೇಹದ ಭಾವಗಳು ಒಸರುತ್ತವೋ ಹಾಗೆ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯುಕ್ತ ಪ್ರೇಮ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ವಾಣಿಯೂ ಸಹ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ದೋಷದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತವಾಗಿ, ಶುದ್ಧ-ಪ್ರೇಮಮಯ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ಎಲ್ಲಾ ವಿಕಾರಗಳಿಗೂ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯ ಅಭಾವದಿಂದ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಾ ವಿಕಾರಗಳ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶುಭಾಶುಭಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದರೊಡನೆ ‘ತತ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಯಾವುದನ್ನು ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯಗಳು, ಅನುಕೂಲ-ಪ್ರತಿಕೂಲಗಳು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೋ ಅವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶುಭಾಶುಭಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಯೋಗಿಗೆ ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಭಾವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯಾವುದು ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶರೀರಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುವುದೋ ಅದನ್ನು ಶುಭವೆಂದೂ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವುದನ್ನು ಅಶುಭವೆಂದೂ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶುಭಾಶುಭಮ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಇದರೊಡನೆ ‘ತತ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ - ಇಂತಹ ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲವಾದ ವಸ್ತುಗಳು ಅನಂತವಾಗಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ-ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನೊಡನೆ ಆ ಯೋಗಿಯ ಸಂಯೋಗವಾಗುತ್ತದೋ ಆಯಾಯ ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಭಾವವು ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನ ಅಭಿನಂದತಿ’ ಎಂಬುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶುಭಾಶುಭ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಶುಭ ಅರ್ಥಾತ್ ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಯೋಗವಾದಾಗ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹರ್ಷವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ಹರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನರಾಗಿ ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಆ ವಸ್ತುವನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯ ಯೋಗಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತುಗಳೊಡನೆ ಸಂಯೋಗವಾದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಹರ್ಷದ ವಿಕಾರವುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ (5/20). ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಮಾತೂ ಸಹ ಹರ್ಷದ ವಿಕಾರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಶೂನ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಯಾವುದೇ ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತು ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಹರ್ಷಗರ್ಭಿತವಾಗಿ ಹೊಗಳುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನ ಶರೀರ ಅಥವಾ ವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಹರ್ಷದ ಭಾವವು ಪ್ರಕಟ ಪಡಿಸಲಾದರೆ ಅಥವಾ ಹೊಗಳಿಕೆಯಾದರೆ ಅದು ಹರ್ಷದ ವಿಕಾರವಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹರ್ಷವಾಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಸ್ತುಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ಅವರು ಅವುಗಳನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕ್ಷೋಭೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅವರು ಆ ವಸ್ತುವನ್ನು ದ್ವೇಷದಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿಂದೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ ಯೋಗಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಸ್ತುವಿನ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಯೋಗವಾದಾಗಲೂ ಕೂಡ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ದ್ವೇಷಭಾವವುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಉದ್ವೇಗ ಅಥವಾ ವಿಕಾರ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಅಂತಃಕರಣವು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮ, ಶಾಂತ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಿಕಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ (5/20). ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಸ್ತು ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ದ್ವೇಷದಿಂದ ನಿಂದನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಮಹಾಪುರುಷರ ವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ ಒಂದು ವೇಳೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿ ಅಥವಾ ವಸ್ತುವನ್ನು ಎಲ್ಲಾದರೂ ಕೆಟ್ಟದೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟರೆ, ಅಥವಾ ಅವರ ನಿಂದೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರೆ, ಅದು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ನಿಂದೆಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿಯೂ ದ್ವೇಷ ಭಾವವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಯಾವ ಮಹಾಪುರುಷನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ, ಯಾವುದೇ ಘಟನೆಗಳಿಂದ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರಗಳು ಎಂದಿಗೂ ಸಹ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಂತಹವರನ್ನು ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯ ಯೋಗೀ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ವಿಷಯವಾದರೋ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿಲ್ಲ ; ಮತ್ತೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ‘ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ?

ಉತ್ತರ - ಇದಾದರೋ - ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ವಿಷಯವಲ್ಲವೆಂದು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿಯಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಮಾತಿನ ವಿಷಯವಾಗಿದ್ದರೆ ಆಗ ಡಾಂಭಿಕ ಅಥವಾ ಪಾಖಂಡಿ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಬಾಯಿಪಾಠ ಮಾಡಿ ಬಹುಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬಲ್ಲನು. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಭಾವಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆಯಿದೆ. ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿರುವ ಮಾನಸಿಕ ಭಾವಗಳಿಗನುಸಾರವಾಗಿ, ಆ ಭಾವಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಯಾವ ವಾಣಿಯು ಇರುತ್ತದೆಯೋ ಅದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಣಿಯ ಸ್ಪಷ್ಟ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳದೆ ಮಾನಸಿಕ ಭಾವಗಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ‘ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಯೋಗಿಯು ಹೇಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ?’ ಎಂಬ ಎರಡನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ‘ಅವನು ಹೇಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ?’ ಎಂಬ ಮೂರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅವನ ವಶದಲ್ಲಿರುವುವು ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿರಹಿತವಾಗಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದೇ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಪುರುಷನು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ - ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-58)

ಯದಾ ಸಂಹರತೇ ಚಾಯಂ ಕೂರ್ಮೋಽಂಗಾನೀವ ಸರ್ವಶಃ ।

ಇಂದ್ರಿಯಾಣೀಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥

ಚ - ಮತ್ತು, ಕೂರ್ಮಃ - ಆಮೇಯು, ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ, ಅಂಗಾನಿ - ತನ್ನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಇವ - ಹೇಗೆ ಒಳಕ್ಕೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ (ಹಾಗೆಯೇ), ಯದಾ - ಯಾವಾಗ, ಅಯಮ್ - ಈ ಪುರುಷನು, ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಃ- ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಹರತೇ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ (ಆಗ), ತಸ್ಯ - ಅವನ, ಪ್ರಜ್ಞಾ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ (ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು)

ಮತ್ತು ಆಮೆಯು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಒಳಕ್ಕೆ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಯಾವಾಗ ಈ ಪುರುಷನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆಯೋ ಆಗ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ॥ 58 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆಮೆಯಂತೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಆಮೆಯು ತನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಾಧಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾರು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೋ; ಯಾವುದೇ ಇಂದ್ರಿಯವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಭೋಗಗಳ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗದಂತೆ ಮಾಡುವುದು, ಹಾಗೂ ಆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯು ಉಳಿಯದಂತೆ ಮಾಡುವುದೇ ಆಮೆಯಂತೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಮೇಲಿನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಸ್ಥೂಲ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದರೂ ಕೂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳು ವಿಷಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ಓಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮನೋರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾರೋ; ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಶಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಷಯೋಪಭೋಗದಿಂದ ಕೂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ - ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಷಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಉಳಿಯದಂತೆ ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡಿವೆಯೋ, ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡ ತನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಯಾರು ಸರ್ವಥಾ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿರುವನೋ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲವೋ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿಷಯ ಸೇವನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬಭಾವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು
ಹೇಳಿ ಈಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಶಂಕೆಗಳ ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಇಂದ್ರಿಯ
ಸಂಯಮಕ್ಕಿಂತ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮದ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-59)

ವಿಷಯಾ ವಿನಿವರ್ತಂತೇ ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ ।

ರಸವರ್ಜಂ ರಸೋಽಪ್ಯಸ್ಯ ಪರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿವರ್ತತೇ ॥

ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ - (ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ) ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸದಿರುವ, ದೇಹಿನಃ - ಪುರುಷನಲ್ಲಿ (ಕೂಡ ಕೇವಲ), ವಿಷಯಾಃ - (ಕೇವಲ) ವಿಷಯಗಳೇ, ವಿನಿವರ್ತಂತೇ - ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. (ಆದರೆ) ರಸವರ್ಜಮ್ - ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿನ
ಆಸಕ್ತಿಯು ನಿವೃತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಸ್ಯ - ಈ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಪುರುಷನಲ್ಲಿ, ರಸಃ, ಅಪಿ - ಆಸಕ್ತಿ ಕೂಡ, ಪರಮ್ - ಪರಮಾತ್ಮನ,
ದೃಷ್ಟ್ವಾ - ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾದ್ದರಿಂದ, ನಿವರ್ತತೇ - ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವೃತ್ತಿಹೊಂದುತ್ತದೆ.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸದಿರುವ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಕೇವಲ ವಿಷಯಗಳಾದರೋ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತವೆ ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಆಸಕ್ತಿಯು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಈ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಪುರುಷನ ಆಸಕ್ತಿಯು ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿವೃತ್ತಿಹೊಂದುತ್ತದೆ. ॥ 59 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ದೇಹಿನಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾರು ಭೋಜನವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿರುತ್ತಾನೋ ಅವನನ್ನು ‘ನಿರಾಹಾರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಷಯಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭೋಜನ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಕೇವಲ ರಸನೇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯವೇ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ ಮತ್ತು ಗಂಧದ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯದ ಯಾವ ವಿಷಯವಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಅದರ ಆಹಾರವಾಗಿದೆ - ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯಾರು ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾನೋ ಅಂತಹ ದೇಹಾಭಿಮಾನಿ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ದೇಹಿನಃ’ ಪದವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂತಹ ಪುರುಷರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಕೇವಲ ವಿಷಯಗಳಾದರೋ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಆಸಕ್ತಿ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಅಜ್ಞಾನಿಯೂ ಕೂಡ ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಆಮೆಯಂತೆ ತನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ತೊಲಗಿಸಿಬಿಡಬಲ್ಲನು ; ಆದರೆ ಅವನಿಗೆ ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಆಸಕ್ತಿಯ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳು ವಿಷಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ಓಡುತ್ತಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿಸಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳಗೆ ಬರೆದಿರುವ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ ಈ ಮಾತು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ರೋಗ ಅಥವಾ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭಯದಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ವಿಷಯದ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಹೇಗೆ ಯಾವಾಗ ಯಾವ ವಿಷಯವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಆ ವಿಷಯದ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ಆಗಬಲ್ಲದು; ಆದರೆ ಆ ನಿವೃತ್ತಿಯು ಹಠ, ಭಯ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಇದ್ದೇ ಇರುವುದು, ಇಂತಹ ನಿವೃತ್ತಿಯಿಂದ ವಸ್ತುತಃ ಆಸಕ್ತಿಯು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಲಾದು. ಡಾಂಭಿಕ ಮನುಷ್ಯನು ಜನರಿಗೆ ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಹತ್ತೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೇನೋ ವಿಷಯಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಅವನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. (3/6); ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಆಸಕ್ತಿಯು ಮೊದಲಿನಂತೆಯೇ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಭೌತಿಕ ಸುಖಗಳ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಅಣಿಮಾದಿ ಸಿದ್ಧಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಷಯ ಸುಖಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಧ್ಯಾನಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸಮಾಧಿಯ ದೆಸೆಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತಾನೆ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಸಹ ಅವುಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡದೇ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಸಕ್ತಿಯು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ವಿಷಯಗಳೇನೋ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಬಲ್ಲವು, ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಆಸಕ್ತಿಯು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ರಸ’ದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಆಸ್ವಾದನೆ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಉಪಭೋಗ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ‘ಅವನ ರಸ ನಿವೃತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ’, ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒಂದುವೇಳೆ - ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗಿಯಾದರೂ ಕೂಡ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವುಗಳ ಉಪಭೋಗದ ಆನಂದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಯಾವ ಆಪತ್ತಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೀಗೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಆದರೆ ಈ ರೀತಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳ ಆಸ್ವಾದನೆಯು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ರಸ’ದ ಅರ್ಥ ಆಸಕ್ತಿ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಈ ಮಾತು ಅದರಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳ ಉಪಭೋಗವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಹಠ, ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ವಿಚಾರಗಳ ಮೂಲಕವೂ ಸಹ ತಡೆಯಬಹುದಾಗಿದೆ ; ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಆದ ಮೇಲೆಯೇ ಅದರ ಮೂಲ ಆಸಕ್ತಿಯೂ ಕೂಡ ನಾಶವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ಸಾರ್ಥಕತೆ ಇದೆ, ವಿಷಯಗಳ ಉಪಭೋಗವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತೊಲಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ರಸ’ದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮೇಲಿನಂತೆ ಮಾಡಿರುವುದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ‘ಇದರ ಆಸಕ್ತಿಯು ಕೂಡ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ’, ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ‘ಅಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ಪ್ರಕರಣ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೋ ಆ ಸ್ಥಿತ ಪ್ರಜ್ಞ ಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಯೋಗಿಗೆ ಪರಮಾನಂದಸಾಗರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾದ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಆಸಕ್ತಿಗೆ ಕಾರಣ ಅವಿದ್ಯೆಯಾಗಿದೆ* ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾದ ಮೇಲೆಯೇ ಆ ಅವಿದ್ಯೆಯ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಮೋಹವಶಾತ್ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖದ ಆಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಆ ಭೊಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿದೆ; ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭೊಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವು ಲೇಶಾಂಶವೂ ಸಹ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೆಲ್ಲ ಸುಖವು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೋ ಅದು ಕೂಡ ಆ ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಆನಂದದ ಯಾವುದೋ ಒಂದಂಶದ ಆಭಾಸ ಮಾತ್ರವೇ ಇದೆ. ಅಂಧಕಾರದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮಿನುಗುವ ನಕ್ಪತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾಶದ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಪ್ರಕಾಶವು ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಕಾಶದ್ದೇ ಆಭಾಸವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದ ಬಳಿಕ ಅವುಗಳ ಪ್ರಕಾಶವು ಲುಪ್ತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಸವಾಗುವ ಸುಖವು, ಆನಂದಮಯ ಪರಮಾತ್ಮನ ಆನಂದದ ಆಭಾಸವಾಗಿದೆ ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆ ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ ಅವನಿಗೆ ಆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖದ ಪ್ರತೀತಿಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. (2/69) ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಆಸಕ್ತಿಯು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನು ಒಂದು ಅತ್ಯದ್ಭುತ ಅಲೌಕಿಕ ದಿವ್ಯ ಆಕರ್ಷಕವಸ್ತುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವುದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದಾಗ ತನ್ನತನವು ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಲ್ಲವಾಗಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನತೆ, ಮುಗ್ಧತೆ ಮತ್ತು ತನ್ಮಯತೆ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ವಸ್ತುವಿನ ಚಿಂತನೆ ಯಾರು ಮಾಡುವರು? ಆದುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಸಕ್ತಿಯು ಉಳಿಯದ ಕಾರಣ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಸಂಯಮದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ವಿಷಯಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಯೇ ಆಗುವುದಲ್ಲ ಮೂಲಸಹಿತ ಆಸಕ್ತಿಯೂ ಸಹ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ಅವನ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ.

* ಅವಿದ್ಯಾಸ್ಮಿತಾರಾಗದ್ವೇಷಾಭಿನಿವೇಶಾಃ ಕ್ಲೇಶಾಃ । (ಯೋಗ. 2/3)

ಅಜ್ಞಾನ, ಚಿಜ್ಜಡಗ್ರಂಥಿ ಅಂದರೆ ಜಡ ಮತ್ತು ಚೇತನದ ಐಕ್ಯತೆಯಂತೆ ಪ್ರತೀತವಾಗುವುದು, ಆಸಕ್ತಿ, ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಮರಣ - ಭಯ - ಈ ಐದಕ್ಕೂ ‘ಕ್ಲೇಶ’ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆ ಇದೆ.

ಅವಿದ್ಯಾಕ್ಷೇತ್ರಮುತ್ತರೇಷಾಮ್ --------- (ಯೋಗ. 2/4)

ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಐದರಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ನಾಲ್ಕಕ್ಕೂ ಅವಿದ್ಯೆಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವಿದ್ಯೆಯಿಂದಲೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಆಸಕ್ತಿಯ ನಾಶ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮವಾಗದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಹಾನಿಯಿದೆ? ಇದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-60)

ಯತತೋ ಹ್ಯಪಿ ಕೌಂತೇಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಿಪಶ್ಚಿತಃ ।

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಮಾಥೀನಿ ಹರಂತಿ ಪ್ರಸಭಂ ಮನಃ ॥

ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಹಿ - ಆಸಕ್ತಿಯು ನಾಶವಾಗದಿರುವ ಕಾರಣ, ಪ್ರಮಾಥೀನಿ - ಈ ಪ್ರಮಥನ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಯತತಃ - ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವ, ವಿಪಶ್ಚಿತಃ - ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ, ಪುರುಷಸ್ಯ - ಪುರುಷನ,
ಮನಃ - ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಪ್ರಸಭಮ್ - ಬಲವಂತವಾಗಿ, ಹರಂತಿ - ಅಪಹರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ॥ 60 ॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನನಾ ! ಆಸಕ್ತಿಯು ನಾಶವಾಗದಿರುವ ಕಾರಣ ಈ ಪ್ರಮಥನ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ಪುರುಷನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕೂಡ ಬಲವಂತನಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ॥ 60 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ದೇಹಲೀದೀಪ (ಹೊಸ್ತಿಲ ದೀಪ) ನ್ಯಾಯದಂತೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದೊಡನೆ ಹಾಗೂ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದೊಡನೆಯೂ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಪುರುಷನ ವಿಷಯಗಳು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಸಕ್ತಿಯ (ರಾಗ) ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ’, ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ರಾಗದ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗದಿರುವುದರಿಂದ ಏನು ಹಾನಿಯಿದೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು, ಇದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ - ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಆ ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅವನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಮನಸಹಿತ ಬುದ್ಧಿ ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಈ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರಬೇಕು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಎರಡೂ ಶ್ಲೋಕಗಳೊಡನೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ಪ್ರಮಾಥೀನಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿರುವ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಪ್ರಮಾಥೀನಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗ ಗೈದು-ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗು ವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುವುದೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪದೇ-ಪದೇ ವಿಷಯ ಸುಖದ ಪ್ರಲೋಭನಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಿ ಅದನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮನವನ್ನು ಮಂಥನ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತತಃ’ ಮತ್ತು ‘ವಿಪಶ್ಚಿತಃ’ - ಎಂಬ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳೊಡನೆ ‘ಪುರುಷಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಪುರುಷನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಶ್ರವಣ-ಮನನದಿಂದ ಮತ್ತು ವಿವೇಕ-ವಿಚಾರಗಳಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ದೋಷಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಕೂಡ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೋ, ಆದರೆ ಯಾರ ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿಯು ನಾಶವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲವೋ, ಇಂತಹ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲ ಸಾಧಕನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತತಃ’ ಮತ್ತು ‘ವಿಪಶ್ಚಿತಃ’ - ಎಂಬ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳೊಡನೆ ‘ಪುರುಷಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ; ಇವುಗಳೊಡನೆ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಈ ಪ್ರಮಥನಶೀಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಂತಹ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಹಾಗೂ ವಿವೇಕೀ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲ ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಕೂಡಾ ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತವನ್ನಾಗಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ ಅಂದಮೇಲೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಆದುದರಿಂದ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನೂ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಸಾಧಕನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು
ತಿಳಿಸುತ್ತಾ, ಪುನಃ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮವನ್ನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಾವಸ್ಥೆಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-61)

ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಯುಕ್ತ ಆಸೀತ ಮತ್ಪರಃ ।

ವಶೇ ಹಿ ಯಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ತಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥

ತಾನಿ - ಆ, ಸರ್ವಾಣಿ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ಸಂಯಮ್ಯ - ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಯುಕ್ತಃ - ಸಮಾಹಿತ ಚಿತ್ತನಾಗಿ, ಮತ್ಪರಃ - ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ, ಆಸೀತ - ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಿ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಯಸ್ಯ - ಯಾವ ಪುರುಷನ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ವಶೇ - ವಶದಲ್ಲಿ (ಇರುತ್ತವೆಯೋ), ತಸ್ಯ - ಅವನ, ಪ್ರಜ್ಞಾ - ಬುದ್ಧಿಯು,
ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ॥ 61 ॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಧಕನು ಆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತನಾಗಿ ನನ್ನ ಪರಾಯಣನಾಗಿ, ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲಿ. ಏಕೆಂದರೆ, ಯಾವ ಪುರುಷನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆಯೋ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ॥ 61 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಡನೆ ‘ಸರ್ವಾಣಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಸರ್ವಾಣಿ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೇ ಇರುವ ಒಂದು ಇಂದ್ರಿಯವೂ ಕೂಡ ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸು
ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಿ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡುತ್ತದೆ (2/67). ಆದುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಪುರುಷನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತ’ ಮತ್ತು ‘ಭಗವತ್ಪರಾಯಣ’ನಾಗಿ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಕೂಡ ಒಂದು ವೇಳೆ ಮನಸ್ಸು ವಶವಾಗದಿದ್ದರೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ವಿಷಯ-ಚಿಂತನೆಯಾಗಿ ಸಾಧಕನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದಿರುವುದರಿಂದ ಅವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರಲಾರವು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಮಾಹಿತ ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪರಾಯಣನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (6/14). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಬಹುಬೇಗನೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗಿರುವವೋ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಸಂಯಮಿತ-ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪರಾಯಣ ನಾಗಿ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಆ ಮಾತಿನ ಕಾರಣರೂಪವಾಗಿ ಈ ಉತ್ತರಾರ್ಧದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮಿತವಾಗಿಸಿ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಇದರ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ - ಯಾರ ಮನ ಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗಿವೆಯೋ ಅದೇ ಸಾಧಕನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ; ಯಾರ ಮನಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲವೋ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಲಾರದು. ಆದುದರಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪರಮಾವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಮನಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಭಗವತ್ಪರಾಯಣ ನಾಗದಿದ್ದರೆ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ? ಈ ಮಾತನ್ನು ಈಗ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-62)

ಧ್ಯಾಯತೋ ವಿಷಯಾನ್ ಪುಂಸಃ ಸಂಗಸ್ತೇಷೂಪಜಾಯತೇ ।

ಸಂಗಾತ್ಸಂಜಾಯತೇ ಕಾಮಃ ಕಾಮಾತ್ಕ್ರೋಧೋಽಭಿಜಾಯತೇ ॥

ವಿಷಯಾನ್ - ವಿಷಯಗಳನ್ನು, ಧ್ಯಾಯತಃ - ಚಿಂತನಮಾಡುವ, ಪುಂಸಃ - ಪುರುಷನಿಗೆ, ತೇಷು - ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ,
ಸಂಗಃ - ಆಸಕ್ತಿ, ಉಪಜಾಯತೇ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ (ಮತ್ತು), ಸಂಗಾತ್ - ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ, ಕಾಮಃ - (ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ) ಕಾಮನೆ, ಸಂಜಾಯತೇ - ಉತ್ಪತ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಕಾಮಾತ್ - ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ (ವಿಘ್ನ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ),
ಕ್ರೋಧಃ - ಕ್ರೋಧವು, ಅಭಿಜಾಯತೇ - ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 62 ॥

ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವ ಪುರುಷನಿಗೆ ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದಾಗಿ ಆ ವಿಷಯಗಳ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವುಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಕ್ರೋಧವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖ ಮತ್ತು ರಮಣೀಯ ಬುದ್ಧಿ ಇದ್ದು ಮನಸ್ಸು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಅವನ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅವನ ಮನದ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಾಡುತ್ತಾ ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲೇ ಅವನ ಆಸಕ್ತಿಯು ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಕೈ ಮೀರಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿಚಲಿತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಪುರುಷರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತಯೇ?

ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗಿರುವ ಪುರುಷರಿಗಾದರೋ ವಿಷಯಚಿಂತನದಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಪರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿವರ್ತತೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಅಂತಹ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಇವರಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು-ಕಡಿಮೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕಾಮನೆ ಉಂಟಾಗುವುದೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಬಲವಾದ ಇಚ್ಛೆ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕಾಮನೆಯು ಉಂಟಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ಆ ಕಾಮನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಘ್ನಗಳು ಉಪಸ್ಥಿತವಾದಾಗ ಆ ವಿಘ್ನಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ದ್ವೇಷಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗಿ ಕ್ರೋಧ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-63)

ಕ್ರೋಧಾದ್ಭವತಿ ಸಮ್ಮೋಹಃ ಸಮ್ಮೋಹಾತ್ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಮಃ ।

ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶಾದ್ಬದ್ಧಿನಾಶೋ ಬುದ್ಧಿನಾಶಾತ್ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ॥

ಕ್ರೋಧಾತ್ - ಕ್ರೋಧದಿಂದ, ಸಮ್ಮೋಹಃ - ಅತ್ಯಂತ ಮೂಢಭಾವವು, ಭವತಿ - ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ,
ಸಮ್ಮೋಹಾತ್ - ಮೂಢಭಾವದಿಂದ, ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಮಃ - ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶಾತ್ - ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯುಂಟಾಗುವುದರಿಂದ, ಬುದ್ಧಿನಾಶಃ - ಬುದ್ಧಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಯು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ (ಮತ್ತು),
ಬುದ್ಧಿನಾಶಾತ್ - ಬುದ್ಧಿನಾಶವಾಗುವುದರಿಂದ (ಈ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ), ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ - ಪತನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ॥ 63 ॥

ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಮೂಢಭಾವವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಮೂಢಭಾವದಿಂದ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯುಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಯು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿನಾಶವಾಗುವುದರಿಂದ ಈ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಜಾರಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ॥ 63 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅತ್ಯಂತ ಮೂಢ ಭಾವದ ಸ್ವರೂಪವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧದ ವೃತ್ತಿ ಜಾಗೃತವಾದಾಗ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕಶಕ್ತಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಹ ಹಿಂದೂ-ಮುಂದೂ ಯೋಚಿಸಲಾರನು; ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮದ ಬಗ್ಗೆ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಗಮನವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಮ್ಮೋಹ ಅರ್ಥಾತ್ ಅತ್ಯಂತ ಮೂಢಭಾವದ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಮ್ಮೋಹದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ‘ಸ್ಮೃತಿ ವಿಭ್ರಮ’ ಎಂಬುದರ ಸ್ವರೂಪವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಾವಾಗ ಕ್ರೋಧದ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಮೂಢಭಾವವು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಅವನ ಸ್ಮರಣಶಕ್ತಿ ಕಂಗೆಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೊಡನೆ ನನಗೆ ಎಂತಹ ಸಂಬಂಧವಿದೆ? ನಾನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಏನು ಮಾಡಬಾರದು? ನಾನು ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿ ಮಾಡಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದೆನೋ ಮತ್ತು ಈಗ ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ? ಎಂಬ ಲಕ್ಷ ಅವನಿಗೆ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಯೋಚಿಸಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಅವನು ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತರಲಾರನು. ಅವನ ಸ್ಮೃತಿಯು ಛಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಸಮ್ಮೋಹದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸ್ಮೃತಿ-ವಿಭ್ರಮದ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸ್ಮೃತಿ - ವಿಭ್ರಮದಿಂದ ಬುದ್ಧಿನಾಶವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಆ ಬುದ್ಧಿನಾಶದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಪತಿತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಭ್ರಮ ಉಂಟಾಗುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ - ಅಕರ್ತವ್ಯದ ನಿಶ್ಚಯಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಬುದ್ಧಿಯು ನಾಶವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಹೀಗಾಗುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ - ಅವನ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಕಟುತ್ವ, ಕಠೋರತೆ, ಹೇಡಿತನ, ಹಿಂಸೆ, ಪ್ರತಿ ಹಿಂಸೆ, ದೀನತೆ, ಜಡತೆ ಮತ್ತು ಮೂಢತೆ ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳು ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಪತನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಬೇಗನೇ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಅವನ ಅಧಃ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸತ್ತ ನಂತರ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ನೀಚಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ ; ಇದೇ ಬುದ್ಧಿನಾಶದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಪತನವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನದ ಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ,
ಈಗ ಭಗವಂತನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಯೋಗಿ ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ?, ಎಂಬ ಈ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾ ಮೊದಲ
ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗಿರುವಂತಹ ಸಾಧಕನ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸಲ್ಪಡುವ
ಪ್ರಕಾರ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-64)

ರಾಗದ್ವೇಷವಿಯುಕ್ತೈಸ್ತು ವಿಷಯಾನಿಂದ್ರಿಯೈಶ್ಚರನ್ ।

ಆತ್ಮವಶ್ಯೈರ್ವಿಧೇಯತ್ಮಾ ಪ್ರಸಾದಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥

ತು - ಆದರೆ, ವಿಧೇಯಾತ್ಮಾ - ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ತನ್ನ ಅಧೀನವಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಾಧಕನು, ಆತ್ಮವಶೈಃ - ತನ್ನ
ವಶದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ, ರಾಗದ್ವೇಷವಿಯುಕ್ತೈಃ - ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತವಾದ, ಇಂದ್ರಿಯೈಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ
ಮೂಲಕ, ವಿಷಯಾನ್ - ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ, ಚರನ್ - ವಿಚರಿಸುತ್ತ, ಪ್ರಸಾದಮ್ - ಅಂತಃಕರಣದ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು,
ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 64 ॥

ಆದರೆ, ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ತನ್ನ ಅಧೀನವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷರಹಿತವಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತಾ ಅಂತಃಕರಣದ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥64॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲದಿರುವಂತಹ ವಿಷಯೀ ಮನುಷ್ಯನ ಅವನತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವಂತಹ ವಿರಕ್ತ ಸಾಧಕನ ಉನ್ನತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭೇದದ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಧೇಯಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಎಂತಹ ಸಾಧಕನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ ಸಾಧಕನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಧೇಯಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂತಹ ಸಾಧಕನು ತನ್ನ ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುವುದು ಎಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅವರ ವಶದಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ ; ಆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ತುಂಬಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಉಚಿತ-ಅನುಚಿತಗಳ ವಿಚಾರಮಾಡದೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಮತ್ತು ಭೋಗಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ಗೈದು ಸುಖಿ-ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ; ಅವನಿಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸುಖದ ಅನುಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧಕನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅವನ ವಶದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಅಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾದ ಯೋಗ್ಯತೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಲ್ಲದೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ನೋಡುವುದು-ಕೇಳುವುದು, ತಿಂಡಿ-ತೀರ್ಥ, ನಿಲ್ಲುವುದು-ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಮಾತನಾಡುವುದು-ತಿಳಿಸುವುದು, ತಿರುಗಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮಲಗುವುದು-ಏಳುವುದು ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವ್ಯವಹಾರವು ನಿಯಮಿತ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಹಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವನ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭ ಮೊದಲಾದ ವಿಕಾರಗಳ ಅಭಾವವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅವನು ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತವಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾಗದೇ ರಾಗದ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಯಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುವುದರಿಂದ ಪ್ರಸಾದವು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಿರ ಬುದ್ಧಿಯುಂಟಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ-ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ನಾಶಸಂಭವವೆಂದು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಎರಡೂ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿರೋಧ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೋ ಅದರ ಸಮನ್ವಯ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲುದು?

ಉತ್ತರ - ಎರಡರಲ್ಲೂ ಯಾವ ವಿರೋಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ರಾಗ- ದ್ವೇಷದ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ರಹಿತವಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳ ಸೇವನೆಯ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಕಾಮದ ಅಧಿಷ್ಠಾನವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಲ್ಲದೆಯೂ ಕೂಡ ಮನ ಅಥವಾ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ ರಾಗದ್ವೇಷಗಳು ಇರಬಲ್ಲವು ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಐವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ ಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿಯೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಅಭಾವದ ಮಾತಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಡನೆ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗವಾಗದಿರುವುದು ಅಂದರೆ ಹೊರಗಿನ ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತವಾಗುವುದು - ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸಹಾಯಕವಾಗಿ ಯಾವುದಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಮೂರೂ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯ - ತ್ಯಾಗಕ್ಕಿಂತ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮಕ್ಕಿಂತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವುದು ವಿಶೇಷ ಉಪಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ತ್ಯಾಗವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯ ತನಕ ಕೇವಲ ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ಪೂರ್ಣ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಲಾರದು ಮತ್ತು ಯಾವ ಸಿದ್ಧಿಯೂ ದೊರೆಯಲಾರದು ಹಾಗೂ ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡದೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮವಾಗಲಾರದು ಎಂಬ ಮಾತೂ ಸಹ ಇಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆ-ಸೇವೆ, ಜಪ ಮತ್ತು ವಿವೇಕ-ವೈರಾಗ್ಯಗಳೇ ಆದಿ ಬೇರೆ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮವಾದ ಮೇಲೆ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಯಾರ ವಶವಾಗಿರುವವೋ ಅವನು ಬಯಸಿದಾಗ, ಬಯಸಿದ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯ ತ್ಯಾಗಕ್ಕಿಂತ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮವೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ತ್ಯಾಗವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮದಿಂದ ವಿಷಯಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮವಿಲ್ಲದೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ತ್ಯಾಗವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲವೆಂಬ ಮಾತೂ ಸಹ ಇಲ್ಲ. ಸತ್ಸಂಗ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ವಿಚಾರಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳ ಅನಿತ್ಯತೆಯ ಅರಿವಾಗುವುದರಿಂದ ಹಾಗೂ ಈಶ್ವರ ಕೃಪೆ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ನಾಶವಾಗಬಲ್ಲದು. ಮತ್ತು ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಬಾಹ್ಯ ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಪುರುಷನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಬಾಹ್ಯರೂಪದಿಂದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಹೋದರೂ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾಗುವುದು ವಿಷಯಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಸಾದಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಲ್ಲದೆ ವ್ಯವಹರಿಸುವುದರಿಂದ ಸಾಧಕನ ಅಂತಃ ಕರಣವು ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸುಖ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯ ಅನುಭವವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ (18/37). ಆ ಸುಖ-ಶಾಂತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಸಾದಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಈ ಸುಖ-ಶಾಂತಿಯ ಕಾರಣ ರೂಪೀ ಅಂತಃ ಕರಣದ ಪವಿತ್ರತೆಯು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತುವು ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವಂತಹದಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದನ್ನೂ ಸಹ ಪ್ರಸಾದವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ‘ಪ್ರಸನ್ನಚೇತಸಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಸಾದಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅಂತಃಕರಣದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಸರಿಯೆಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-65)

ಪ್ರಸಾದೇ ಸರ್ವದುಃಖಾನಾಂ ಹಾನಿರಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ ।

ಪ್ರಸನ್ನಚೇತಸೋ ಹ್ಯಾಶು ಬುದ್ಧಿಃ ಪರ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ ॥

ಪ್ರಸಾದೇ - ಅಂತಃಕರದಲ್ಲಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ, ಅಸ್ಯ - ಇವನ, ಸರ್ವದುಃಖಾನಾಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ ದುಃಖಗಳ, ಹಾನಿಃ - ಅಭಾವವು, ಉಪಜಾಯತೇ - ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ (ಮತ್ತು ಆ), ಪ್ರಸನ್ನಚೇತಸಃ - ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಆಶು, ಹಿ - ಶೀಘ್ರವಾಗಿಯೇ, ಪರ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿ
ಒಬ್ಬ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 65 ॥

ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆ ಇವನ ಸಂಪೂರ್ಣ ದುಃಖಗಳ ಅಭಾವವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಬುದ್ಧಿಯು ಶೀಘ್ರವೇ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿ ಓರ್ವ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 65 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಂತಃಕರಣದ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ದುಃಖಗಳ ಅಭಾವ ಹೇಗೆ ಆಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ?

ಉತ್ತರ - ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ದುಃಖ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಪಾಪಗಳ ನಾಶವಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣವು ಶುದ್ಧವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೂ ಶುದ್ಧವಾದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿಯೇ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ದುಃಖಗಳ ಅಭಾವವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದು ನ್ಯಾಯ ಸಂಗತವೇ ಆಗಿದೆ (18/36-37).

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವದುಃಖಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಅಭಾವವುಂಟಾಗುವು ದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅನುಕೂಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಯಾವ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ, ಆಧಿದೈವಿಕ ಮತ್ತು ಆಧಿಭೌತಿಕಗಳ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ದುಃಖಗಳು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತವೋ, ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ದುಃಖಾನಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ, ಸಾತ್ವಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯ ಅನುಭವವಾದ ನಂತರ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದಿಂದ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ದುಃಖವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸದಾ ಆನಂದದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ದುಃಖಗಳ ಅಭಾವವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪ್ರಸನ್ನ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳ ಯೋಗಿಯ ಬುದ್ಧಿಯು ಬಹು ಬೇಗನೇ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಅಂತಃಕರಣವು ಪವಿತ್ರವಾದ ಮೇಲೆ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಆ ಸುಖ-ಶಾಂತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾರದು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದ ವೃತ್ತಿಗಳು ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ತೊಲಗಿಬಿಡುತ್ತವೆ. ಮತ್ತು ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಬಹುಬೇಗನೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಯಾವ ವಸ್ತುವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಸಿದ್ಧಪುರುಷನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿತ್ತು. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದರ ಫಲವು ಪ್ರಸಾದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಸ್ಥಿರವಾಗುವುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವು ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ?

ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಸಾಧಕನ ಸಂಬಂಧವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನು ಸಾಧಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಅವನನ್ನು ಸಿದ್ಧನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸುಗಮವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ಸಾಧಕನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ ಕೊನೆಗೆ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಸಿದ್ಧನಲ್ಲಿ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಪೂರ್ಣ ಉತ್ತರವಾದರೋ ಆ ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ಅದರ ಪೀಠಿಕೆಯ ಆರಂಭವು ಇವೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅನಾಸಕ್ತಭಾವದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವ್ಯವಹರಿಸುವ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸುಖ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಾವಸ್ಥೆ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಗೆಲ್ಲದಿರುವ ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಸುಖ-ಶಾಂತಿಯ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಗದಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ವಿಚಲಿತವಾಗುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-66)

ನಾಸ್ತಿ ಬುದ್ಧಿರಯುಕ್ತಸ್ಯ ನ ಚಾಯುಕ್ತಸ್ಯ ಭಾವನಾ ।

ನ ಚಾಭಾವಯತಃ ಶಾಂತಿರಶಾಂತಸ್ಯ ಕುತಃ ಸುಖಮ್ ॥

ಅಯುಕ್ತಸ್ಯ - ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲದಿರುವ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ, ಬುದ್ಧಿಃ - ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು,
ನ, ಅಸ್ತಿ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು (ಆ), ಅಯುಕ್ತಸ್ಯ - ಅಯುಕ್ತನಾದ ಮನುಷ್ಯನ (ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ), ಭಾವನಾ - ಭಾವನೆ (ಯು), ನ - (ಇರುವುದು) ಇಲ್ಲ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಅಭಾವಯತಃ - ಭಾವನಾಹೀನ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ, ಶಾಂತಿಃ - ಶಾಂತಿಯು,
ನ - ಸಿಗುವುದು ಇಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ಅಶಾಂತಸ್ಯ - ಶಾಂತಿರಹಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ, ಸುಖಮ್ - ಸುಖವು, ಕುತಃ - ಹೇಗೆ (ಸಿಗಬಲ್ಲದು)?

ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲದಿರುವ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಆ ಅಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಾವನೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಭಾವನಾಹೀನನಾದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಶಾಂತಿಯು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿರಹಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸುಖವು ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಲ್ಲದು? ॥ 66 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಯುಕ್ತಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದಿರುವ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವಂತಹ ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಅವಿವೇಕೀ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಯುಕ್ತಸ್ಯ’ ಪದವಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಯುಕ್ತನಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯಿರುವುದಿಲ್ಲ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ನಲವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ‘ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿ’ ಅವನಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ; ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ಕಾರಣ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ವಿಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಮಾಡಲಾರನು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಯುಕ್ತನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಭಾವನೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿರುವ ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ‘ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಬುದ್ಧಿ’ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಎನ್ನುವುದು ಹಾಗಿರಲಿ! ಅವನಲ್ಲಿ ಭಾವನೆಯೂ ಸಹ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅರ್ಥಾತ್ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವುದು ದೂರವೇ ಉಳಿಯಿತು, ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಸಹ ಮಾಡಲಾರನು. ಅವನ ಮನಸ್ಸು ನಿರಂತರವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೇ ರಮಿಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಾವನಾಹೀನ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಶಾಂತಿಯು ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ’ - ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಪರಮಾನಂದ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯ ಸಮುದ್ರನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚಿಂತನೆ ಆಗದೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅಯುಕ್ತನ ಮನಸ್ಸು ಯಾವಾಗಲೂ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅವನಲ್ಲಿ ರಾಗ, ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಲೋಭ ಈರ್ಷ್ಯಾದಿಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾವಾಗಲೂ ಬೇಗುದಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕುಲತೆಯು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶಾಂತಿರಹಿತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸುಖವು ಹೇಗೆ ಸಿಗಬಲ್ಲದು?’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವಾಗದೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಉಪಾಯದಿಂದಲೂ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಸುಖವು ದೊರೆಯಲಾರದು. ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ನಿದ್ರೆ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಯಾವ ಸುಖವು ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಾದರೋ ದುಃಖ ಹೇತುವಾದ್ದರಿಂದ ವಸ್ತುತಃ ದುಃಖವೇ ಆಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-67)

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಹಿ ಚರತಾಂ ಯನ್ಮನೋಽನು ವಿಧೀಯತೇ ।

ತದಸ್ಯ ಹರತಿ ಪ್ರಜ್ಞಾಂ ವಾಯುರ್ನಾವಮಿವಾಂಭಸಿ ॥

ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಇವ - ಹೇಗೆ, ಅಂಭಸಿ - ನೀರಿನಲ್ಲಿ (ಚಲಿಸುವ), ನಾವಮ್ - ನಾವೆಯನ್ನು, ವಾಯುಃ - ವಾಯುವು,
ಹರತಿ - ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೋ (ಹಾಗೆಯೇ), ಚರತಾಮ್ - ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಚರಿಸುತ್ತ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ,
ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು, ಯತ್ - ಯಾವ (ಇಂದ್ರಿಯದ), ಅನು - ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ವಿಧೀಯತೇ - ಇರುತ್ತದೆಯೋ, ತತ್ - ಆ
(ಒಂದೇ ಇಂದ್ರಿಯವು), ಅಸ್ಯ - ಈ (ಅಯುಕ್ತ ಪುರುಷ) ನ, ಪ್ರಜ್ಞಾಮ್ (ಹರತಿ) - ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ. ॥ 67 ॥

ಏಕೆಂದರೆ - ಹೇಗೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವ ನಾವೆಯನ್ನು ವಾಯುವು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ - ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯದ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆಯೋ ಆ ಒಂದೇ ಇಂದ್ರಿಯವು ಈ ಅಯುಕ್ತಪುರುಷನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ. ॥ 67 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಅಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲವಾದ ಬುದ್ಧಿ, ಭಾವನೆ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸುಖಗಳು ಇರು ವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲು ಅವೆಲ್ಲವುಗಳು ಇಲ್ಲದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾವದ ದ್ಯೋತಕ ಹೇತುವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಇದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಚಲಿಸುವ ದೋಣಿ ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯ ಉದಾಹರಣೆ ಕೊಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ದೃಷ್ಟಾಂತದಲ್ಲಿ ದೋಣಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯಿದೆ, ಗಾಳಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಇರುತ್ತದೋ ಆ ಇಂದ್ರಿಯ ಇದೆ, ಜಲಾಶಯದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರರೂಪೀ ಸಮುದ್ರವಿದೆ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಾದಿ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳ ಸಮುದಾಯವಿದೆ. ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ನೆಲೆಯತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ನೌಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಬಲವಾದ ಗಾಳಿಯು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ - ಒಂದಾದರೋ ಅದರ ದಾರಿ ತಪ್ಪಿಸಿ ನೀರಿನ ಭಯಂಕರ ಅಲೆ ಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡಿಸುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಅಗಾಧವಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಒಂದು ವೇಳೆ ಚತುರನಾದ ಅಂಬಿಗನು ಆ ಗಾಳಿಯ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತನಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಮತ್ತೆ ಆ ಗಾಳಿಯು ಆ ನೌಕೆಯನ್ನು ದಾರಿ ತಪ್ಪಿಸಲಾರದು, ಅಲ್ಲದೆ ಅದನ್ನು ನೆಲೆಗೆ ತಲುಪಿಸಲು ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಒಂದು ವೇಳೆ ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸಿದರೂ ಸಹ ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ನೌಕೆಯನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ದೂರಗೊಳಿಸಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯವನ್ನು ಯೋಚಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದು, ಇದೇ ಭೀಷಣ ಅಲೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಳಲಾಡಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಅವನ ಅಧಃಪತನ ಮಾಡಿಸಿ ಬಿಡುವುದೇ ಅದನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಿ ಬಿಡುವುದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿರುವವನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅವು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ನೌಕೆಯನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನೆಡೆಗೆ ತಲುಪಿಸಲು ಸಹಾಯಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅರವತ್ತನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಅರವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳದೇ, ಒಂದೇ ಇಂದ್ರಿಯದ ಮೂಲಕ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಸೇರಿ ಮನುಷ್ಯನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುವುವು ಇದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ? ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯದೊಡನೆ ಮನಸ್ಸು ಇರುವುದೋ ಆ ಒಂದೇ ಇಂದ್ರಿಯವು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಸಿ ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ಕರ್ಣೇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ವಶವಾದ ಜಿಂಕೆ, ಸ್ಪರ್ಶೇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ವಶವಾದ ಆನೆ, ನೇತ್ರೇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ವಶವಾದ ಪತಂಗ, ರಸನೇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ವಶವಾದ ಮೀನು ಮತ್ತು ಘ್ರಾಣೇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ವಶವಾದ ದುಂಬಿಯು - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೇವಲ ಒಂದೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ವಶವಾದ ಕಾರಣ ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಮನುಷ್ಯನ ಬುದ್ಧಿಯು ಕೂಡಾ ಒಂದೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ಮೂಲಕವೇ ವಿಚಲಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತ್’ ಮತ್ತು ‘ತತ್’ಗಳ ಸಂಬಂಧವು ‘ಮನಸ್ಸಿ’ನೊಡನೆ ಏಕೆ ತಿಳಿಯಬಾರದು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ನಿರ್ಧಾರಣೆ ಷಷ್ಠೀ’ ಇದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಇಂದ್ರಿಯದೊಡನೆ ಮನಸ್ಸು ಸೇರಿರುತ್ತದೋ ಅದರೊಡನೆ ‘ಯತ್’ ಪದದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಯತ್’ ‘ತತ್’ ಪದದ ನಿತ್ಯ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ತತ್’ ಪದದ ಸಂಬಂಧವೂ ಕೂಡ ಇಂದ್ರಿಯದೊಡನೆ ಉಂಟಾಗುವುದು, ‘ಅನು ವಿಧೀಯತೆ’ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ‘ಅನು’ ಎಂಬುದು ಉಪಸರ್ಗವಲ್ಲ, ಕರ್ಮ ಪ್ರವಚನೀಯ ಸಂಜ್ಞಕ ಅವ್ಯಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಯತ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಕರ್ತೃ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ‘ವಿಧೀಯತೆ’ಯ ಕರ್ಮಭೂತ ‘ಮನಃ’ ಎಂಬ ಪದವೂ ಕರ್ತೃರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯತ್’ ಮತ್ತು ‘ತತ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳ ಸಂಬಂಧವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಡನೆಯೇ ಇದೆಯೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಯುಕ್ತಿಸಂಗತವೆಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂಟಿಯಾದ ಮನಸ್ಸು ಅಥವಾ ಒಂಟಿಯಾದ ಇಂದ್ರಿಯವೇ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲು ಸಮರ್ಥವಾಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲವೋ?

ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸಿನ ಜೊತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯವು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲಾರದು. ಆದರೆ ಮನವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಲ್ಲದೆ ಒಂಟಿಯಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಬಲ್ಲದು.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಯುಕ್ತ ಪುರುಷನ ಬುದ್ಧಿಯು ವಿಚಲಿತವಾಗುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಪುನಃ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಅವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಸಂಯಮದ ವಿಶೇಷ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನ ಅವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-68)

ತಸ್ಮಾದ್ಯಸ್ಯ ಮಹಾಬಾಹೋ ನಿಗೃಹೀತಾನಿ ಸರ್ವಶಃ ।

ಇಂದ್ರಿಯಾಣೀಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಸ್ತಸ್ಯ ರಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ - ಅದಕ್ಕಾಗಿ, ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ !, ಯಸ್ಯ - ಯಾವ ಪುರುಷನ,
ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ, ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ನಿಗೃಹೀತಾನಿ - ನಿಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ, ತಸ್ಯ - ಅವನ, ಪ್ರಜ್ಞಾ - ಬುದ್ಧಿಯು, ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ - ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ॥ 68 ॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ ! ಯಾವ ಪುರುಷನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ನಿಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ, ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ॥ 68 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ - ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲದ ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿಸಿ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಿಬಿಡುತ್ತದೆ, ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ - ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಹಾಬಾಹೋ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಭುಜಗಳು ಉದ್ದವಾಗಿಯೂ, ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿಯೂ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿವೆಯೋ ಅವನನ್ನು ‘ಮಹಾಬಾಹು’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಪರಾಕ್ರಮದ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ನೀನು ಮಹಾ ಶೂರ-ವೀರನಾಗಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ನಿನಗೆ ದೊಡ್ಡ ಮಾತಲ್ಲ, ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸರ್ವಪ್ರಕಾರದಿಂದ ‘ನಿಗೃಹೀತ್’ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಶ್ರೋತ್ರಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಶಬ್ದಾದಿ ಎಷ್ಟು ವಿಷಯಗಳಿವೆಯೋ ಆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಡೆತಡೆ ಗಳಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿ ಹೋಗುವುದೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಜೀವನು ಈ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಈ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತಡೆದುಬಿಡುವುದು, ಅವುಗಳ ವಿಷಯಲೋಲುಪತೆಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಬದಲಿಸಿಬಿಡುವುದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಭಾವಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು-ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವುದು - ಇದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುವವವೋ ಆ ಪುರುಷನು ಯಾವಾಗ ಧ್ಯಾನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಯಾವುದೇ ಇಂದ್ರಿಯವೂ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾರದು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸೂಕ್ಷ್ಮವೃತ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಾರದು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತದ್ರೂಪದಂತೆ ಆಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವ್ಯುತ್ಥಾನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ) ಯಾವಾಗ ಅವನು ನೋಡುವುದು-ಕೇಳುವುದು ಮುಂತಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವು ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ನಿಯಮಿತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಣ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಲಾರವು. ಅಲ್ಲದೆ ಮನಸ್ಸನ್ನೇ ಅನುಕರಿಸುತ್ತವೆ. ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನು ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯದ ಮೂಲಕ ಎಷ್ಟು ಸಮಯದವರೆಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವಾದ ಯಾವ ವಿಷಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ಇಂದ್ರಿಯ ಅಷ್ಟೇ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಅದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಇಂದ್ರಿಯವು ಯಾವುದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾರದು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರಿಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ಣ ಆದಿಪತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆಯೋ ಅವುಗಳ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಿ ಅವುಗಳನ್ನು ತನಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿದೆಯೋ - ಇದೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯಿಂದ ನಿಗ್ರಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಐವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿನ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ; ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಹರತೆ’ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ನಿಗೃಹೀತಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಐವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ‘ಕಿಮಾಸೀತ’-‘ಹೇಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಈ ಮೂರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನ ಅಕ್ರಿಯಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಆಮೆಯ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ‘ಸಂಹರತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ‘ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವುದನ್ನು’ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಬಾಹ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನ ಮೂಲಕವೂ ಸಹ ಸಾಧ್ಯವಿದೆ; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಯ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಇದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮವೂ ಸಹ ಈ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವ ಜೊತೆಗೇ ಸೇರಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅವಸ್ಥೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಗೃಹೀತಾನಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ವಿಷಯಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಮೇಲೆಯೇ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು-ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಇಂತಹ ನಿಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನಿ’ ಉಪಸರ್ಗ ಮತ್ತು ‘ಸರ್ವಶಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದಲೂ ಸಹ ಇದೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡರ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಂತರವು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಲ್ಲಿ ಅಕ್ರಿಯಾವಸ್ಥೆಯ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದ ಸಾಧಾರಣ ಅವಸ್ಥೆಯ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ - ಇದೇ ಎರಡರಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ,’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವ?

ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಶಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲದವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಸಂಯಮ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಲಾಭವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮನಸಹಿತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮದ ವಿಶೇಷ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು. ಹಾಗಾದರೆ ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು-ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿ ಸಂಯಮಿ ಮಹಾಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಏನು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ - ಈ ಮಾತನ್ನು ರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ಹಗಲಿನ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಅವರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-69)

ಯಾ ನಿಶಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ತಸ್ಯಾಂ ಜಾಗರ್ತಿ ಸಂಯಮೀ ।

ಯಸ್ಯಾಂ ಜಾಗ್ರತಿ ಭೂತಾನಿ ಸಾ ನಿಶಾ ಪಶ್ಯತೋ ಮುನೇಃ ॥

ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ, ಯಾ - ಯಾವುದು, ನಿಶಾ - ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆಯೋ,
ತಸ್ಯಾಮ್ - ಆ ನಿತ್ಯ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪವಾದ ಪರಮಾನಂದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಸಂಯಮೀ - ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾದ ಯೋಗಿಯು,
ಜಾಗರ್ತಿ - ಎಚ್ಚೆತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ (ಮತ್ತು), ಯಸ್ಯಾಮ್ - ಯಾವ ನಾಶವಾಗುವಂತಹ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ,
ಭೂತಾನಿ- ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಜಾಗ್ರತಿ - ಎಚ್ಚರಿರುತ್ತವೆ, ಪಶ್ಯತಃ - ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ವವನ್ನು ಅರಿತಿರುವ,
ಮುನೇಃ - ಮುನಿಗೆ ಅದು ನಿಶಾ - ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಾಗಿ ಯಾವುದು ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ನಿತ್ಯಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪವಾದ ಪರಮಾನಂದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾದ ಯೋಗಿಯು ಎಚ್ಚರಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ನಾಶವಾಗುವ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತವೆಯೋ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ವವನ್ನು ಅರಿತಿರುವ ಮುನಿಗೆ ಅದು ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ॥ 69 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಯಮೀ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ-ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದಿರುವವನ, ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನೆಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾದವನ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಯಮೀ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ ; ಏಕೆಂದರೆ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೋಸ್ಕರವಾಗಿಯೇ ‘ಪಶ್ಯತಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಅರ್ಥ ಜ್ಞಾನಿ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಯಾವುದಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಯೋಗಿಯು ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದು ಎಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ಹಗಲಿನಂತೆ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣತೆ ಇದೆ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯ ರೂಪಕವಾಗಿ ಸಾಧಾರಣ ಅಜ್ಞಾನಿ ಮನುಷ್ಯರ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯ ಅರ್ಥ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ನಂತರ ಆಗುವ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲ ; ಆದರೆ ಪ್ರಕಾಶಪೂರ್ಣವಾದ ಹಗಲನ್ನು ಗೂಬೆಯು ತನ್ನ ಕಣ್ಣಿನ ದೋಷದಿಂದ ಹೇಗೆ ಅಂಧಕಾರಮಯವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅನಾದಿಸಿದ್ಧ ಅಜ್ಞಾನದ ಪರದೆಯಿಂದ ಅಂತಃಕರಣರೂಪೀ ನೇತ್ರಗಳ ವಿವೇಕ - ವಿಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಪ್ರಕಾಶನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಆವರಿಸಿರುವ ಕಾರಣ ಅವಿವೇಕೀ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶಮಯ, ನಿತ್ಯಬೋಧ, ಪರಮಾನಂದಮಯ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ನೋಡಲಾರನು. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ಸೂರ್ಯನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಪರಮಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಆನಂದದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಹಗಲಿನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ಪರಮಾತ್ಮನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ರಹಸ್ಯ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯೇ ಆಗಿದೆ ಅಂದರೆ ಅದು ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಆ ದಿಸೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವದಾ ಮಲಗಿದ್ದಾರೆ ; ಅವರಿಗೆ ಆ ಪರಮಾನಂದದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನೂ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ, ಈ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ರಾತ್ರಿಯಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರಾತ್ರಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತ ಸಂಯಮೀ ಪುರುಷನಿಗೆ ಹಗಲಿನಂತಿದೆ. ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನಿಗೆ ಯಾವ ಆ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಿರಂತರ ಅದರಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವುದೇ ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಜಾಗ್ರತನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಜಾಗೃತವಾಗಿರುವುದೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಲ್ಲಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದ ಮುನಿಗೆ ಅದು ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ?

ಉತ್ತರ - ಇಹಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಭೋಗಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲ ನಾಶಯುಕ್ತ, ಕ್ಷಣಿಕ, ಅನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ದುಃಖರೂಪವಾಗಿವೆ; ಆದಾಗ್ಯೂ ಸಹ ಅನಾದಿಸಿದ್ಧ ಅಂಧಕಾರಮಯ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಾಗಿ ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರು ಅವುಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಖರೂಪೀ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ ; ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವಿಷಯಭೋಗಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮತ್ತಾವ ಸುಖವೂ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ; ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭೋಗಾಸಕ್ತರಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವುದು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದು - ಇದೇ ಆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಜಾಗ್ರತವಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ. ಇದು ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ವಿಷಯಭೋಗಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಹಾಗೂ ಪ್ರಮಾದ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸುಖವು ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಅಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಂಧಕಾರಮಯವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೂ ಕೂಡ ಅಜ್ಞಾನೀ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಇದನ್ನೇ ಹಗಲೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಇದರಲ್ಲಿಯೇ - ಹೇಗೆ ಯಾರೋ ನಿದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಪ್ನದ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನಾನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದೇನೆಂದು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿತ ಜ್ಞಾನಿಯ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸ್ವಪ್ನದಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಪ್ನಜಗತ್ತಿನೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಯಾರಿಗೆ ಓರ್ವ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಜ್ಞಾನಿಯು ಈ ದೃಶ್ಯಜಗತ್ತಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇದರ ಅಧಿಷ್ಠಾನರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನಿಗಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷಯಾನಂದವು ರಾತ್ರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ರಾತ್ರಿಯ ರೂಪಕದಿಂದ ಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮಾನದಿಂದ, ಜ್ಞಾನಿಯು ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನಿ ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-70)

ಆಪೂರ್ಯಮಾಣಮಚಲಪ್ರತಿಷ್ಠಂ ಸಮುದ್ರಮಾಪಃ ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಯದ್ವತ್ ।

ತದ್ವತ್ಕಾಮಾ ಯಂ ಪ್ರವಿಶಂತಿ ಸರ್ವೇ ಸ ಶಾಂತಿಮಾಪ್ನೋತಿ ನ ಕಾಮಕಾಮೀ ॥

ಯದ್ವತ್ - ಹೇಗೆ, ಆಪಃ - (ನಾನಾ ನದಿಗಳ), ಜಲವು (ಯಾವಾಗ), ಆಪೂರ್ಯಮಾಣಮ್ - ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ, ಅಚಲಪ್ರತಿಷ್ಠಮ್ - ಅಚಲವಾದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯುಳ್ಳ, ಸಮುದ್ರಮ್ - ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ (ಅದನ್ನು ವಿಚಲಿತವಾಗಿಸದೆ), ಪ್ರವಿಶಂತಿ - ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತವೆಯೋ, ತದ್ವತ್ - ಹಾಗೆಯೇ, ಸರ್ವೇ - ಎಲ್ಲ, ಕಾಮಾಃ - ಭೋಗಗಳು, ಯಮ್ - ಯಾವ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ (ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾದ ವಿಕಾರವನ್ನೂ ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡದೆಯೇ), ಪ್ರವಿಶಂತಿ - ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತವೆಯೋ, ಸಃ - ಆ ಪುರುಷನು, ಶಾಂತಿಮ್ - ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು, ಆಪ್ನೋತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ನ, ಕಾಮಕಾಮೀ - ಭೋಗಗಳನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 70 ॥

ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನಾ ನದಿಗಳ ಜಲವು ಯಾವಾಗ ಎಲ್ಲಕಡೆಯಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದ ಅಚಲ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯುಳ್ಳ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ, ಅದನ್ನು ವಿಚಲಿತವಾಗಿಸದೆಯೇ ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತವೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾದ ವಿಕಾರವನ್ನೂ ಉಂಟುಮಾಡದೆಯೇ ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತವೆ ಆ ಪುರುಷನು ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ- ಭೋಗಗಳನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 70 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಜ್ಞಾನಿಯೊಡನೆ ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ಜಡವಸ್ತುವಿನ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಪುರುಷನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆದಾಗ್ಯೂ ಉಪಮೆಯ ಮೂಲಕ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಯಾವುದೋ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆಯಿಂದ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಸಮುದ್ರವು ‘ಆಪೂರ್ಯ-ಮಾಣಮ್’ ಅಂದರೆ ಅಗಾಧ ಜಲರಾಶಿಯಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವುದೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಅನಂತ ಆನಂದದಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹೇಗೆ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ನೀರಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ಇಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನಿಗೂ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖ-ಭೋಗಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ಸ್ವಲ್ಪಮಾತ್ರವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ಆಪ್ತಕಾಮನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ಸ್ಥಿತಿಯು ಅಚಲವಾಗಿದೆಯೋ, ಅತ್ಯಂತ ಭಾರೀ ದೊಡ್ಡ ಬಿರುಗಾಳಿ, ಚಂಡಮಾರುತ ಬಂದರೂ ಅಥವಾ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹಗಳು ಅದರೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿದರೂ ಸಹ ಅದು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಗಡಿಯನ್ನು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಯೋಗಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಕೂಡ ಸರ್ವಥಾ ಅಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗಗಳು ಉಂಟಾದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಂಚವೂ ಸಹ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿ ಅಚಲವಾಗಿ ಮತ್ತು ಏಕರಸವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವೇ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಕಾಮಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನೀರಿನಂತೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋಗುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವೇ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಕಾಮಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ‘ಕಾಮ್ಯಂತ ಇತಿ ಕಾಮಾಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮನೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದೋ ಅದರ ಹೆಸರು ಕಾಮವೆಂದಾಗುತ್ತದೆ - ಈ ವ್ಯತ್ಪತ್ತಿಗೇ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಇಚ್ಛೆಗಳ ವಾಚಕವಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆಗಳಾದರೋ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವೇ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಅವುಗಳು ಅವನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಲ್ಲವು? ಆದುದರಿಂದ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ನೀರಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸಹ ಅನೇಕ ನದಿಗಳ ಜಲಪ್ರವಾಹಗಳು ಅದರೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ನದಿ ಮತ್ತು ಸರೋವರಗಳಂತೆ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನೆರೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದು ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ವಿಚಲಿತಗೊಂಡು ಮೇರೆಯನ್ನು ಮೀರುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಜಲಪ್ರವಾಹಗಳೆಲ್ಲವೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕೃತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡದೆಯೇ ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ; ಅದರಂತೆಯೇ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಹ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಡನೆ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅನುಕೂಲ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗವಾಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ಭೋಗಗಳು ಅವನಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ ಶೋಕ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ-ಮೋಹ, ಭಯ ಮತ್ತು ಉದ್ವೇಗ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಯಾವುದೇ ವಿಕಾರವನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಅವನ ಅಚಲ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರಮರ್ಯಾದೆಯಿಂದ ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಲಾರವು. ಅವುಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಕಿಂಚಿ ನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕ್ಷೋಭೆಯನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡದೇ ಅವನ ಪರಮಾನಂದಮಯ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತದ್ರೂಪಗೊಂಡು ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ನೀರಿನಂತೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಲ್ಲಿ ಅವುಗಳು ಸೇರಿಹೋಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅವನೇ ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಭೋಗಾಪೇಕ್ಷೆಯುಳ್ಳವನಲ್ಲ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಯಾರು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಪ್ತಕಾಮನಾಗಿದ್ದನೋ, ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಭೋಗದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ಕೊಂಚವೂ ಸಹ ಇಲ್ಲವೋ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳು ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಬಂದು ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಸ್ವತಃ ಯಾವುದೇ ಭೋಗದ ಕಾಮನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವನೇ ಪರಮಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದಿಗೂ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ವಿಕ್ಷೇಪವಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯು ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲುದು? ಅಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಹೆಜ್ಜೆ ಹೆಜ್ಜೆಗೂ ಚಿಂತೆ, ತಾಪ ಮತ್ತು ಶೋಕವೇ ವಾಸವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಐವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಅರ್ಜುನನ ಮೂರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವೆಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ? ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಅಚಲವಾಗಿರುವುದರ ಉದಾಹರಣೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆಯಲ್ಲ?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮೂರನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ಐವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ಅರವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮಾಪ್ತಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರಲ್ಲಿ ‘ಆಸೀತ’ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಇದಾದನಂತರ ಪ್ರಸಂಗವಶಾತ್ ಅರವತ್ತೆರಡು ಮತ್ತು ಅರವತ್ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಮೂಲಕ ಅಧಃಪತನವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅರವತ್ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಚರನ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ದೋಣಿಯ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಅಯುಕ್ತ ಪುರುಷನ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಿರುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ಮೂಲಕ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲಾಗುವ ಮಾತು ಬಂದಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ‘ಚರತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವೇ ಕಾಮಾಃ ಪ್ರವಿಶಂತಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ‘ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೋಗಗಳು ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತವೆ’ ಎಂಬುದಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅಕ್ರಿಯಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಾದರೋ ಪ್ರವೇಶದ ಎಲ್ಲಾ ಬಾಗಿಲುಗಳೂ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳ ಸಂಸರ್ಗದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವ್ಯವಹಾರವಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಭೋಗಗಳು ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಸಂಭವವುಂಟು. ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ‘ಅಚಲ’ ಸ್ಥಿತಿಯಿದೆ, ಆದರೆ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಕ್ರಿಯನಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ‘ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನು ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ? ಅರ್ಜುನನ ಈ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆ’ಯು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತ
ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪುರುಷನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೇ ಇತ್ತು, ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಆಚರಣೆಯ ವಿಷಯಕವಾದ ಕಾರಣ ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಅರವತ್ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಬೇಗನೇ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾಗಬಲ್ಲನು,
ಯಾರು ಆಗಲಾರನು ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾಗುತ್ತಾನೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ -
ಇವೆಲ್ಲಾ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ಆ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನ ಆಚರಣೆಯ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-71)

ವಿಹಾಯ ಕಾಮಾನ್ ಯಃ ಸರ್ವಾನ್ ಪುಮಾಂಶ್ಚರತಿ ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ ।
ನಿರ್ಮಮೋ ನಿರಹಂಕಾರಃ ಸ ಶಾಂತಿಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥

ಯಃ - ಯಾವ, ಪುಮಾನ್ - ಪುರುಷನು, ಸರ್ವಾನ್ - ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ, ಕಾಮಾನ್ - ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು, ವಿಹಾಯ - ತ್ಯಜಿಸಿ, ನಿರ್ಮಮಃ - ಮಮತಾರಹಿತನೂ, ನಿರಹಂಕಾರಃ - ಅಹಂಕಾರರಹಿತನೂ (ಮತ್ತು), ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ - ಸ್ಪೃಹಾ ರಹಿತನೂ
ಆಗಿ, ಚರತಿ - ವಿಚರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನೇ, ಶಾಂತಿಮ್ - ಶಾಂತಿಯನ್ನು, ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ॥ 71 ॥

ಯಾವ ಪುರುಷನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಮಮತಾರಹಿತನೂ, ಅಹಂಕಾರರಹಿತನೂ, ಸ್ಪೃಹಾರಹಿತನೂ ಆಗಿ ವಿಚರಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ॥ 71 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಕಾಮಾನ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಕಾಮನೆಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಕಾಮಾನ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗುವುದೇ ಇವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮಾನ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ ; ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ‘ಕಾಮಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತಾಗಗೈದು ವಿಚರಿಸಲು ಆಗಲಾರದು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿರಹಂಕಾರಃ’, ‘ನಿರ್ಮಮಃ’ ಮತ್ತು ‘ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ’ - ಈ ಮೂರು ಪದಗಳ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಭಾವಗಳೇನು ಹಾಗೂ ಹೀಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರದ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಜ್ಞಾನಿ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾಭಿಮಾನವಿರುತ್ತದೋ, ಯಾವುದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ದೇಹವನ್ನೇ ತಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೋ, ತಮ್ಮನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅದರಿಂದ ಶರೀರದ ಸುಖ-ದುಃಖದಿಂದಲೇ ಅವರು ಸುಖಿ-ದುಃಖಿಯಾಗುತ್ತಾರೋ, ಆ ದೇಹಾಭಿಮಾನದ ಹೆಸರೇ ಅಹಂಕಾರವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿರುವುದೇ ‘ನಿರಹಂಕಾರಃ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಹಂಕಾರರಹಿತವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರದಲ್ಲಿ, ಅದರೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಸಹೋದರ ಮತ್ತು ಬಂಧು-ಬಾಂಧವರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಮನೆ, ಹಣ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಮುಂತಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಮಮತ್ವ ಇರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಈ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವರು ತನ್ನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಈ ಭಾವದ ಹೆಸರೇ ‘ಮಮತೆ’ಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗುವುದೇ ‘ನಿರ್ಮಮ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಮಮತಾ ರಹಿತವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಅನುಕೂಲ ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವವಾದಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ‘ಇಂತಹ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆ, ಅದಿಲ್ಲದೆ ಕೆಲಸ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ, - ಈ ಅಪೇಕ್ಷೆಯ ಹೆಸರೇ ಸ್ಪೃಹೆ ಆಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗುವುದೇ ‘ನಿಃಸ್ಪೃಹ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ಪೃಹಾರಹಿತ ನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಸ್ಪೃಹಾ ಕಾಮನೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳ ತ್ಯಾಗಕ್ಕಿಂತ ಇದರ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಹಂಕಾರ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪೃಹೆಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ತಮ್ಮ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಕೇವಲ ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹರಿಸುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ತಿನ್ನುವುದು, ಕುಡಿಯುವುದು, ಮಲಗುವುದು - ಏಳುವುದು ಮುಂತಾದ ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದೇ ಸಮಸ್ತ ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಅಹಂಕಾರ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪೃಹೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ವಿಚರಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಃಸ್ಪೃಹಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಆಸಕ್ತಿರಹಿತವೆಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಸ್ಪೃಹೆಯು ಆಸಕ್ತಿಯದ್ದೇ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪೃಹೆಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಆಸಕ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯುವು ದರಲ್ಲಿ ದೋಷವೇನೂ ಇಲ್ಲ ; ಆದರೆ ‘ಸ್ಪೃಹಾ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ ವಸ್ತುತಃ ‘ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾಮನೆ’ ಆಗಿದೆ, ಆಸಕ್ತಿಯಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಇದನ್ನು ಕಾಮನೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸ್ವರೂಪವೆಂದೇ ಅರಿಯಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪೃಹೆಯಿಂದ ರಹಿತನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ ನಂತರ ‘ನಿರ್ಮಮಃ’ ಮತ್ತು ‘ನಿರಹಂಕಾರಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದೇನು ಪ್ರಯೋಜನವಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಸಿದ್ಧಪುರುಷನ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮ ಮತ್ತು ನಿಃಸ್ಪೃಹದ ಜೊತೆಗೆ ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ನಿರಹಂಕಾರಿ ಎಂದೂ ಸಹ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ ; ಏಕೆಂದರೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಮತ್ತು ನಿಃಸ್ಪೃಹನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾವುದೇ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರಗಳಿದ್ದರೆ, ಅವನು ಸಿದ್ಧಪುರುಷನಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ನಿಷ್ಕಾಮಿ, ನಿಃಸ್ಪೃಹ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಮನಾದಾಗ್ಯೂ ಸಹ ಅಹಂಕಾರ ರಹಿತನಾಗಿಲ್ಲವಾದರೂ ಅವನೂ ಸಹ ಸಿದ್ಧನಲ್ಲ. ಅಹಂಕಾರದ ನಾಶದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲದರ ನಾಶವಿದೆ. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಾರಣರೂಪೀ ಅಹಂಕಾರವಿರುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿಯ ತನಕ ಕಾಮನಾ, ಸ್ಪೃಹಾ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯೂ ಸಹ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇ ಇರಬಲ್ಲದು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಕಾಮನಾ, ಸ್ಪೃಹಾ, ಮಮತಾ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರ ಇದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪೂರ್ಣಶಾಂತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಶಾಂತಿಮ್ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಪೂರ್ಣ ಶಾಂತಿಯ ಮಾತೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯ ಶಾಂತಿಯು ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರ ಇರುವಾಗ ಎಂದೂ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮ ಮತ್ತು ನಿಃಸ್ಪೃಹ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಮೇಲೂ ಸಹ ನಿರ್ಮಮ ಮತ್ತು ನಿರಹಂಕಾರ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಾದರೆ ‘ನಿರಹಂಕಾರ’ ಎಂಬ ಒಂದು ಶಬ್ದವೇ ಸಾಕಾಗಿತ್ತು ; ಮತ್ತೆ ನಿಷ್ಕಾಮ, ನಿಸ್ಪೃಹ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಮ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಏಕೆ ಉಂಟಾಯಿತು?

ಉತ್ತರ - ನಿರಹಂಕಾರಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಕಾಮನೆ, ಸ್ಪೃಹೆ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯೂ ಸಹ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬುದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅಹಂಕಾರವೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಮೂಲಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣದ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯದ ಅಭಾವವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅವನು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಪುರುಷನು ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಅರ್ಜುನನ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ವಿಷಯಕವಾದ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಚರಿಸುವ ಪುರುಷನೇ ಪರಮಶಾಂತಿ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನಿಂದ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನ ನಾಲ್ಕೂ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ನಂತರ ಈಗ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯ
ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ -

(ಶ್ಲೋಕ-72)

ಏಷಾ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಃ ಪಾರ್ಥ ನೈನಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಮುಹ್ಯತಿ ।

ಸ್ಥಿತ್ವಾಸ್ಯಾಮಂತಕಾಲೇಽಪಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಮೃಚ್ಛತಿ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ !, ಏಷಾ -ಇದು, ಬ್ರಾಹ್ಮೀ - ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಪುರುಷನ, ಸ್ಥಿತಿಃ - ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ,
ಏನಾಮ್ - ಇದನ್ನು, ಪ್ರಾಪ್ಯ - ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡ ಯೋಗಿಯು, ನ, ವಿಮುಹ್ಯತಿ - ಎಂದೂ ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ,
ಅಂತಕಾಲೇ - ಅಂತ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಅಸ್ಯಾಮ್ - ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿತ್ವಾ - ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು, ಬ್ರಹ್ಮ
ನಿರ್ವಾಣಮ್ - ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದವನ್ನು, ಋಚ್ಛತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 72 ॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನನಾ! ಇದು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪಡೆದ ಯೋಗಿಯು ಎಂದೂ ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 72 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏಷಾ’ ಮತ್ತು ‘ಬ್ರಾಹ್ಮೀ’ ಈ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ಸ್ಥಿತಿಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಾವುದು ಬ್ರಹ್ಮವಿಷಯಕ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ‘ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದರ ಪ್ರಕರಣ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೋ ಅದರ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿ ‘ಏಷಾ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ಐವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಪುರುಷನ ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆಯು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ, ಯಾವುದು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮಹಾಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿಯೇ ‘ಏಷಾ’ ಮತ್ತು ‘ಬ್ರಾಹ್ಮೀ’ ವಿಶೇಷಣಸಹಿತ ‘ಸ್ಥಿತಿಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ ಹಾಗೂ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅಹಂಕಾರ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಸ್ಪೃಹಾ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಲ ಭಾವದಿಂದ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ನಿರಂತರ ನಿಮಗ್ನನಾಗಿರುವುದೇ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಯೋಗಿಯು ಎಂದಿಗೂ ಮೋಹಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದರೇನು? ಈಶ್ವರ ಎಂದರೇನು? ಸಂಸಾರ ಎಂದರೇನು? ಮಾಯೆ ಎಂದರೇನು? ಇವುಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವೇನು? ನಾನು ಯಾರು? ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ? ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೇನು? ಮತ್ತು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ? - ಮೊದಲಾದ ವಿಷಯಗಳ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಮೋಹವಾಗಿದೆ; ಈ ಮೋಹವು ಜೀವರಿಗೆ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದಲೂ ಇದೆ. ಇದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಇವನು ಈ ಸಂಸಾರ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾವಾಗ ಅಹಂಕಾರ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಅವನ ಈ ಅನಾದಿ ಸಿದ್ಧ ಮೋಹವು ಸಮೂಲ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಆ ಮೋಹದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಯೋಗಿಯು ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಜೀವಿತ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೂ ಏನಿದೆ ! ಅವನಾದರೋ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದವನ್ನು ಪಡೆದ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾರು ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ - ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಥವಾ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಮರಣ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಸಹ ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಅಹಂಕಾರ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಸ್ಪೃಹೆ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಅಚಲಭಾವದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿಬಿಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೂ ಕೂಡ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವ ಸಾಧಕನು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇರಿಸಿ ಕೊಂಡವನಾಗಿದ್ದಾನೋ, ಮತ್ತು ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗದಿದ್ದರೆ ಅವನ ಗತಿ ಏನಾಗುವುದು?

ಉತ್ತರ - ಮೃತ್ಯು ಸಮಯದಲ್ಲಿರುವ ಸಮಭಾವವಾದರೋ ಸಾಧಕನ ಉದ್ಧಾರವನ್ನು ತತ್ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಮೃತ್ಯು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಮತೆಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು ವಿಚಲಿತಗೊಂಡರೂ ಸಹ ಅವನ ಅಭ್ಯಾಸ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಮಭಾವದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಅವನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತನ್ನ ಕಡೆಗೇ ಆಕರ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ (6/40-44). ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನಸಂವಾದೇ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗೋನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 2 ॥

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

॥ ಅಥ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ - ಕರ್ಮಯೋಗವು ॥

ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು — ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತವ್ಯದ ಆವಶ್ಯಕೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೂ ತನ್ನ-ತನ್ನ ವರ್ಣ ಆಶ್ರಮಕ್ಕಾಗಿರುವ ವಿಹಿತಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು? ಏಕೆ ಮಾಡಬೇಕು? ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ನಷ್ಟವೇನು? ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಲಾಭವೇನು? ಎಂತಹ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಎಂತಹವು ಮುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿವೆ? ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯಪಡಿಸಲಾಗಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಷಯವು ಬೇರೆ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ವಿಷಯಗಳ ಸಮಾವೇಶವು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆ ಆಗಿದೆ. ಆಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ತುಂಬಾ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಆಗಿದೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ ವೆಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.

ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ — ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಕಾರಣ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಏಕಾಂತಿಕ ಶ್ರೇಯಃಸಾಧನವನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತ ಭಗವಂತನು ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳ ವರ್ಣನೆಮಾಡಿ, ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವು ಆವಶ್ಯಕವಿಲ್ಲವೆಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಐದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ಷಣಕ್ಕಾದರೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವು ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಭವವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಆರರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮೇಲಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡದೇ ಇರುವ ವಿಷಯ ಚಿಂತಕ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಏಳರಲ್ಲಿ ಮನದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮಗೈದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಅನಾಸಕ್ತಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಎಂಟು ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಗಳಿಲ್ಲದೆ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹವು ಅಸಂಭವವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅನಾಸಕ್ತಭಾವದಿಂದ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹತ್ತರಿಂದ ಹನ್ನೆರಡರವರೆಗೆ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಆಜ್ಞೆ ಇರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ಅವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತ, ಹದಿಮೂರರಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟ ಅನ್ನದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳ ವಿನಾಶವಾಗುವುದೆಂದು ಮತ್ತು ಯಜ್ಞ ಮಾಡದೇ ಇರುವವರನ್ನು ಪಾಪಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಹದಿನೈದರಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಯಜ್ಞರೂಪೀ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನಾರರಲ್ಲಿ ಆ ಸೃಷ್ಟಿ-ಚಕ್ರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ನಡೆಯದೇ ಇರುವವನನ್ನು ನಿಂದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹದಿನೇಳು ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನಿಷ್ಠ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮಾ ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯದ ಅಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿಷ್ಕಾಮ ಕರ್ಮದ ಫಲವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅನಾಸಕ್ತಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಅನಂತರ ಇಪ್ಪತ್ತರಲ್ಲಿ ಜನಕಾದಿಗಳಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಹಾಗೂ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹದ ಸಾರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಉಪದೇಶದಂತೆ ಜನರು ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರತನಕ ಭಗವಂತನು ಸ್ವಯಂ ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ನೀಡುತ್ತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಲಾಭವು ಮತ್ತು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಹಾನಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನಿಗೂ ಸಹ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥ ಸ್ವಯಂ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಮಾಡಿಸುವುದು ಉಚಿತವಾದುದೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಾಸಕ್ತ ಜನಸಮುದಾಯಕ್ಕಿಂತ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಬಾರದೆಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಶಾ, ಮಮತಾ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಗೈದು ಭಗವದರ್ಪಣ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಮೂವತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಆ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಂತೆ ನಡೆಯುವ ಶ್ರದ್ಧಾಳು ಪುರುಷರು ಮುಕ್ತರಾಗುವರು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಅದರಂತೆ ನಡೆಯದೇ ಇರುವ ದೋಷದರ್ಶಿಗಳ ಪತನವಾಗುವುದೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಗನು ಸಾರವಾಗಿ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಮನುಷ್ಯರ ಅಸಮರ್ಥತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತ, ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶವಾಗದೇ ಇರಲು ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ಪರಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವೆಂದು ಹಾಗೂ ಪರಧರ್ಮವನ್ನು ಭಯಾವಹವೆವಂದೂ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪಾಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗಿಸುವವರು ಯಾರು ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಮೂವತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ಕಾಮರೂಪೀ ವೈರಿಯನ್ನು ಸಮಸ್ತಪಾಪಾಚರಣೆಗೆ ಮೂಲಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೆಂಟರಿಂದ ನಲವತ್ತೊಂದರ ತನಕ ಆ ಕಾಮವನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ದುಷ್ಪೂರ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆವರಿಸುವ ಮಹಾನ್ ಶತ್ರುವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಹಾಗೂ ಅದರ ನಿವಾಸ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮಪೂರ್ವಕ ಅದರ ನಾಶ ಮಾಡಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬಳಿಕ ನಲವತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಆತ್ಮವನ್ನು ಅತಿಶಯ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ನಲವತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಮನದ ಸಂಯಮಗೈದು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಅಶೋಚ್ಯಾನನ್ವಶೋಚಸ್ತ್ವಮ್’ (2/11) ಇಲ್ಲಿಂದ ‘ದೇಹೀ ನಿತ್ಯಮವಧ್ಯೋಯಮ್’ (2/30)ರವರೆಗೆ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ‘ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋಗೇ ತ್ವಿಮಾಂ ಶೃಣು’ (2/39) ಇಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ‘ತದಾ ಯೋಗಮವಾಪ್ಸ್ಯಸಿ’ (2/53)ರವರೆಗೆ ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದನು. ಇದಾದ ನಂತರ ಐವತ್ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಮಾಪ್ತಿಯವರೆಗೂ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞ ಸಿದ್ಧಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣ, ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ನಲವತ್ತೇಳು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೆಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳಿದನು. ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮದ ಸ್ಥಾನವು ಬಹಳ ಕೆಳಮಟ್ಟದ್ದೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಐವತ್ತರಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗುವಂತೆ ಹೇಳಿದನು. ಐವತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಮಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನಿಗೆ ಅನಾಮಯ ಪದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅದರ ಸರಿಯಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಭ್ರಮೆಯುಂಟಾಯಿತು. ಭಗವಂತನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನ’ ದ ಪ್ರಶಂಸೆಯೇ ಕಂಡುಬರಲಾರಂಭವಾಯಿತು, ಹಾಗೂ ಆ ವಚನಗಳು ಅವನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಯದೆ ಗೊಂದಲಮಯವಾಗಿ ಕಾಣತೊಡಗಿದವು. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನಿಂದ ಅವುಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧನವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-1)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಜ್ಯಾಯಸೀ ಚೇತ್ಕರ್ಮಣಸ್ತೇ ಮತಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಜನಾರ್ದನ ।

ತತ್ಕಿಂ ಕರ್ಮಣಿ ಘೋರೇ ಮಾಂ ನಿಯೋಜಯಸಿ ಕೇಶವ ॥

ಜನಾರ್ದನ - ಹೇ ಜನಾರ್ದನನೇ!, ಚೇತ್ - ಒಂದು ವೇಳೆ, ತೇ - ನಿನಗೆ, ಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ, ಬುದ್ಧಿಃ - ಜ್ಞಾನವು, ಜ್ಯಾಯಸೀ - ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು, ಮತಾ - ಮಾನ್ಯವಾದರೆ, ತತ್ - ಮತ್ತೇಕೆ, ಕೇಶವ - ಹೇ ಕೇಶವನೇ!, ಮಾಮ್- ನನ್ನನ್ನು,
ಘೋರೇ - ಭಯಂಕರವಾದ, ಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಕಿಮ್ - ಏತಕ್ಕೆ, ನಿಯೋಜಯಸಿ - ತೊಡಗಿಸುತ್ತೀಯೆ? ॥ 1 ॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು — ಹೇ ಜನಾರ್ದನನೇ ! ಒಂದು ವೇಳೆ ನಿನಗೆ ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನವು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಮಾನ್ಯವಾದರೆ ಹೇ ಕೇಶವನೇ ! ಮತ್ತೇಕೆ ನನ್ನನ್ನು ಭಯಂಕರವಾದ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತೀಯೆ? ॥ 1 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನವು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ? ಒಂದು ವೇಳೆ ಹೇಳದಿದ್ದರೆ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಆಧಾರವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳ ಮರ್ಮ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣ ‘ದೂರೇಣ ಹ್ಯವರಂ ಕರ್ಮ ಬುದ್ಧಿಯೋಗಾದ್ಧನಂಜಯ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಬುದ್ಧಿಯೋಗದಿಂದ ಜ್ಞಾನದ ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತು ಆ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮವು ಅತ್ಯಂತ ತುಚ್ಛವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ವಸ್ತುತಃ ಅಲ್ಲಿ ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವು ‘ಜ್ಞಾನ’ ಎಂದಲ್ಲ; ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗವು’ ಅಲ್ಲಿ ಸಮ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಾಗುವ ‘ಕರ್ಮಯೋಗ’ದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಸಕಾಮಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಫಲಾಪೇಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ‘ಕೃಪಣಾಃ ಫಲಹೇತವಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ದೀನರೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತುಚ್ಛವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ‘ಬುದ್ಧೌ ಶರಣ ಮನ್ವಿಚ್ಛ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಶ್ರಯ ಹೊಂದುವಂತೆ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೂ ಅರ್ಜುನನು ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಅವತರಿಸಿತು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಮೊದಲಿನಂತೆ ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗವೆಂದು ಏಕೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ. ಅವನು ಭಗವಂತನ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳದೆ ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ’ವೆಂದೇ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಮೇಲಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅರ್ಜುನನು ಬುದ್ಧಿಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಮಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಯಾವ ಆಧಾರವೂ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅರ್ಜುನನು ‘ಬುದ್ಧಿ’ಯ ಅರ್ಥ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಂತೆ ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ’ವೆಂದು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ನನ್ನನ್ನು ಘೋರಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳದೇ ಇರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅರ್ಜುನನು - ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನು ಅತ್ಯಂತ ತುಚ್ಛವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೋ ಅದೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ (‘ತಸ್ಮಾದ್ಯುಧ್ಯಸ್ವ ಭಾರತ’ - ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧ ಮಾಡು ‘ಕರ್ಮಣ್ಯೇವಾಧಿಕಾರಸ್ತೇ’ ನಿನಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಮಾತ್ರ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ, ‘ಯೋಗಸ್ಥಃ ಕುರು ಕರ್ಮಾಣಿ’ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡು - ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಧಿ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ) ನನ್ನನ್ನು ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಮೇಲಿನ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಆರೋಪಿಸುವವನಂತೆ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಈ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಭಯಾನಕ ಪಾಪ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜನಾರ್ದನ’ ಮತ್ತು ‘ಕೇಶವ’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ಏಕೆ ಸಂಬೋಧಿಸಿದ್ದಾನೆ?

ಉತ್ತರ- ‘ಸರ್ವೈರ್ಜನೈರರ್ದ್ಯತೇ ಯಾಚ್ಯತೇ ಸ್ವಾಭಿಲಷಿತ ಸಿದ್ಧಯೇ ಇತಿ ಜನಾರ್ದನಃ’ ಈ ವ್ಯತ್ಪತ್ತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಜನರು ತಮ್ಮ ಮನೋರಥ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಯಾರನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೋ ಅವನ ಹೆಸರು ‘ಜನಾರ್ದನ’ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೂ ‘ಕ’ - ಬ್ರಹ್ಮಾ, ‘ಅ’ - ವಿಷ್ಣು, ಮತ್ತು ‘ಈಶ’ - ಮಹೇಶ, ಈ ಮೂರೂ ಯಾರ ‘ವ’ - ವಪು ಅರ್ಥಾತ್ ಸ್ವರೂಪವೋ ಅವನನ್ನು ‘ಕೇಶವ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ಈ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಅರ್ಜುನನು ಈ ರೀತಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ‘ನಾನು ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೇನು? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸೆಂದು ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಮೊದಲೇ ಬೇಡಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ (2/7) ಮತ್ತು ಈಗಲೂ ಸಹ ಬೇಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ನೀನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದೀಯೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾಚಿಸುತ್ತಿರುವ ನನ್ನಂತಹ ಶರಣಾಗತನಿಗೆ ನಿನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವ ಕೃಪೆ ಮಾಡು.’

(ಶ್ಲೋಕ-2)

ವ್ಯಾಮಿಶ್ರೇಣೇವ ವಾಕ್ಯೇನ ಬುದ್ಧಿಂ ಮೋಹಯಸೀವ ಮೇ ।

ತದೇಕಂ ವದ ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಯೇನ ಶ್ರೇಯೋಽಹಮಾಪ್ನುಯಾಮ್ ॥

ವ್ಯಾಮಿಶ್ರೇಣ, ಇವ - ಗೊಂದಲವಾದಂತಿರುವ, ವಾಕ್ಯೇನ - ವಚನಗಳಿಂದ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಬುದ್ಧಿಮ್ - ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು, ಮೋಹಯಸಿ, ಇವ - ಮೋಹಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿಸುತ್ತಿರುವೆ (ಆದ್ದರಿಂದ), ಏನ - ಯಾವುದರಿಂದ, ಅಹಮ್ - ನಾನು,
ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು, ಆಪ್ನುಯಾಮ್ - ಹೊಂದುವೆನೋ ತತ್ - ಆ, ಏಕಮ್ - ಒಂದು ಮಾತನ್ನು,
ನಿಶ್ಚಿತ್ಯ - ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿ, ವದ - ಹೇಳು. ॥ 2 ॥

ನೀನು ಗೊಂದಲಮಯದಂತಿರುವ ವಚನಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದರಿಂದ ನಾನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಹೊಂದುವೆನೋ ಆ ಒಂದು ಮಾತನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಹೇಳು. ॥2॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ನೀನು ಗೊಂದಲಮಯವಾದ ವಚನಗಳಿಂದ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮೋಹ ಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ- ಯಾವ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಾಧನವನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿಸಲಾಗಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ತರಹದ ಮಾತುಗಳ ಸಮ್ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆಯೋ, ಅವುಗಳ ಹೆಸರು ‘ವ್ಯಾಮಿಶ್ರ’ - ಮಿಶ್ರಿತ ವಚನಗಳೆಂದು. ಇಂತಹ ವಚನಗಳಿಂದ ಶ್ರೋತೃಗಳ ಬುದ್ಧಿಯು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೆ ಮೋಹಕ್ಕೊಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣ ಅರ್ಜುನನಿಗೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನ ವಚನಗಳು ಸಮ್ಮಿಶ್ರಣವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ ‘ಬುದ್ಧಿಯೋಗಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮವು ಅತ್ಯಂತ ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ನೀನು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸು’ (2/49). ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ನಿಂದನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನನಗೆ ಜ್ಞಾನದ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ‘ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪ - ಪುಣ್ಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುತ್ತಾನೆ’ (2/50) ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಪಾಪ - ಪುಣ್ಯರೂಪೀ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವವನನ್ನು ಭಗವಂತನು ‘ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತ’ ನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ - ಎಂಬುದನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ‘ನಿನಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ’ (2/47) ‘ನೀನು ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡು’ (2/48) ಈ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನು ನನ್ನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ನಿಸ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯೋ ಭವ’ ‘ಆತ್ಮವಾನ್ ಭವ’ (2/45) ಮೊದಲಾದ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಕರ್ಮತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ‘ತಸ್ಮಾದ್ಯುಧ್ಯಸ್ವ ಭಾರತ’ (2/18), ‘ತತೋ ಯುದ್ಧಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ’ (2/38), ‘ತಸ್ಮಾದ್ಯೋಗಾಯ ಯುಜ್ಯಸ್ವ’ (2/50) ಮೊದಲಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವನು ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಣೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೇಲಿನ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ವಿರೋಧ ಕಂಡು ಬಂದಿತು. ಆದುದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಎರಡು ಬಾರಿ ‘ಇವ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ - ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ನೀನು ನನಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮತ್ತು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸಾಧನವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ಯಾವ ಮಾತನ್ನೂ ಗೊಂದಲಮಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾ ಇಲ್ಲವಲ್ಲ ಹಾಗೂ ನೀನು ನನಗೆ ಪರಮಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಹಿತೈಷಿಯಾಗಿರುವೆ. ಆದುದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ನನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಮೋಹವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಬೇಕೆಂದೇ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ನನ್ನ ಅಜ್ಞತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ, ನೀನು ನನಗೆ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧ ಮತ್ತು ಸಮ್ಮಿಶ್ರಿತ ವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮೋಹಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸುತ್ತಿರುವಿಯೋ ಏನೋ ಎಂದು ನನಗೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಐವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಮೇಲಿನಂತೆ ಭ್ರಮೆಯುಂಟಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಐವತ್ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಪ್ರಕರಣವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾದಾಗಲೇ ಅವನು ತನ್ನ ಭ್ರಮೆಯ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಏಕೆ ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ? ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೊಂದು ವ್ಯವಧಾನ ಏಕೆ ಉಂಟಾಯಿತು?

ಉತ್ತರ - ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಶಂಕೆಯುಂಟಾದದ್ದೇನೋ ಸರಿಯೇ ಆಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ನಲವತ್ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೇ ಅವನು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಐವತ್ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಭಗವಂತನು ‘ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯು ಮೋಹರೂಪೀ ಕೆಸರಿನಿಂದ ಪಾರಾಗಿ ಹೋಗುವುದೋ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುವುದೋ ಆಗ ನೀನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಗ ರೂಪೀ ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಬಲವಾದ ಇಚ್ಛೆಯು ಜಾಗ್ರತಗೊಂಡಿತ್ತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಈ ಮೊದಲಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಮೊದಲು ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞನ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅದರ ಉತ್ತರ ದೊರೆತ ಕೂಡಲೇ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನ ಮುಂದಿಟ್ಟನು. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನು ಮೊದಲು ಈ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ಸ್ಥಿತಪ್ರಜ್ಞಸಂಬಂಧೀ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯವಧಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದರಿಂದ ನಾನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನೋ ಅಂತಹ ಒಂದು ಮಾತನ್ನು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ ಹೇಳು-ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದುವರೆಗೂ ನೀನು ನನಗೆ ಎಷ್ಟು ಉಪದೇಶ ಮಾಡಿರುವೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿರೋಧ ಕಂಡುಬರುವುದರಿಂದ ನಾನು ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಜುನನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ನೀನು ನನಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿರುವಿಯೋ ಅಥವಾ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡಲು ಹೇಳುವಿಯೋ ಎಂಬ ಮಾತು ನನ್ನ ತಿಳುವಳಿಕೆಗೆ ಬಂದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಲು ಹೇಳುತ್ತಿರುವೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ವೇಳೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಏನು ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುವೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿ, ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ನಾನು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತಹ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಿತ ಸಾಧನವನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರೇಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಈ ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ‘ಭೂಮಿಯ ನಿಷ್ಕಂಟಕ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಆಧಿಪತ್ಯವು ನನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲಾರವು’ (2/8 ) ಈ ಮಾತನ್ನಾದರೋ ಅವನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಆದುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಃ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಅವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಶೋಕ - ಮೋಹಗಳ ಸರ್ವಥಾ ನಾಶಮಾಡಿ ಶಾಶ್ವತಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯಾನಂದವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವ ನಿತ್ಯವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ ಭಗವಂತನು ಅವನ ನಿಶ್ಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗವೆಂದು ತಿಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮೊದಲು ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ನನ್ನ ವಚನಗಳು ‘ವ್ಯಾಮಿಶ್ರ’ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಗೊಂದಲಮಯ’ ವಾದುದಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಸರ್ವಥಾ ಸ್ಪಷ್ಟ ಮತ್ತು ಬೇರೆ- ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ - ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-3)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಲೋಕೇಽಸ್ಮಿನ್ದ್ವಿವಿಧಾ ನಿಷ್ಠಾ ಪುರಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಮಯಾನಘ ।

ಜ್ಞಾನಯೋಗೇನ ಸಾಂಖ್ಯಾನಾಂ ಕರ್ಮಯೋಗೇನ ಯೋಗಿನಾಮ್ ॥

ಅನಘ - ಹೇ ನಿಷ್ಪಾಪನೇ !, ಅಸ್ಮಿನ್ - ಈ, ಲೋಕೇ - ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ದ್ವಿವಿಧಾ - ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ, ನಿಷ್ಠಾ - ನಿಷ್ಠೆಗಳು,
ಮಯಾ - ನನ್ನ ಮೂಲಕ, ಪುರಾ - ಮೊದಲು, ಪ್ರೋಕ್ತಾ - ಹೇಳಲಾಗಿವೆ (ಅವುಗಳಲ್ಲಿ), ಸಾಂಖ್ಯಾನಾಮ್ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಳ (ನಿಷ್ಠೆಯಾದರೋ), ಜ್ಞಾನಯೋಗೇನ - ಜ್ಞಾನಯೋಗದೊಡನೆ (ಮತ್ತು), ಯೋಗಿನಾಮ್ - ಯೋಗಿಗಳ (ನಿಷ್ಠೆ), ಕರ್ಮ ಯೋಗೇನ - ಕರ್ಮಯೋಗದೊಡನೆ, (ಇರುತ್ತದೆ). ॥ 3 ॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು - ಹೇ ನಿಷ್ಟಾಪನೇ! ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ನಿಷ್ಠೆಗಳು ನನ್ನ ಮೂಲಕ ಮೊದಲು ಹೇಳಲಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಳ ನಿಷ್ಠೆಯು ಜ್ಞಾನಯೋಗದಿಂದ ಮತ್ತು ಯೋಗಿಗಳ ನಿಷ್ಠೆಯು ಕರ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ. ॥ 3 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಸ್ಮಿನ್ಲೋಕೇ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಲೋಕದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ‘ಅಸ್ಮಿನ್ ಲೋಕೇ’ ಎಂಬ ಪದವು ಈ ಮನುಷ್ಯ ಲೋಕದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ - ಈ ಎರಡೂ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರಿಗೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿಷ್ಠಾ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ‘ದ್ವಿವಿಧಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ನಿಷ್ಠಾ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವು ‘ಸ್ಥಿತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಅದರೊಂದಿಗೆ ‘ದ್ವಿವಿಧಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು - ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಸಾಧನೆಯ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧಗಳಿವೆ - ಒಂದು ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಮನುಷ್ಯನು ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಅಭೇದವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಅಭಿನ್ನ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೂ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನ ಕರ್ತಾ, ಹರ್ತಾ, ಸ್ವಾಮಿಯೆಂದೂ ಹಾಗೂ ತನ್ನನ್ನು ಅವನ ಆಜ್ಞಾ ಪಾಲಕ ಸೇವಕನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುತ್ತವೆ (3/28), ನನಗೆ ಇವುಗಳೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದಾಗುವ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ನಾನೇ ಕರ್ತೃವೆಂಬ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿರುವುದು; ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅದರ ಫಲದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಅಹಂಕಾರ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಹಾಗೂ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಅಭಿನ್ನನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ (ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ವರೂಪ)ನಾಗಿ ಹೋಗುವುದು (5/24 ; 6/27) - ಇದು ಮೊದಲನೇ ನಿಷ್ಠೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ಹೆಸರು ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಯೋಗಿಯು ಹರ್ಷ, ಶೋಕ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಅವನಿಗೆ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮದೃಷ್ಟಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ (18/54) ; ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಕಲ್ಪಿತವೆಂದು ನೋಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನೆಂದು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ (6/29). ಈ ನಿಷ್ಠೆ ಅಥವಾ ಸ್ಥಿತಿಯ ಫಲವೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಿಸಿವೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದು ಮನುಷ್ಯ ನಿಗೆ ಅವಶ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆಯೋ, ಆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯ ಪೂರ್ವಕ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದು; ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮದ ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅದರ ಫಲದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಸಮನಾಗಿರುವುದು (2/47-48) ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗದೆ ಸಮಸ್ತ ಸಂಕಲ್ಪಗಳನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುವುದು (6/4) - ಇದು ಕರ್ಮಯೋಗದ ನಿಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೂ, ಸರ್ವಾಧಾರನೂ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯೂ, ಎಲ್ಲರ ಸುಹೃದಯನೂ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಪ್ರೇರಕನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅವನ ಅಧೀನನೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲವನ್ನು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಣ ಮಾಡುವುದು (3/30 ; 9/27- 28). ಅವನ ಆಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇರಣೆಯಂತೆ ಅವನ ಪೂಜೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಮಾಡುವುದು; ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಕಾಮನೆಯಿಡದಿರುವುದು; ಭಗವಂತನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು - ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವುದು ಹಾಗೂ ನಿರಂತರ ಅವನ ನಾಮ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು (10/9 ; 12/6 ; 18/57) ಇದು ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗದ ನಿಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ರಾಗ - ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಕಾಮ ಕ್ರೋಧಾದಿ ಅವಗುಣಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಸಮತೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲೂ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ (15/15 ; 18/61) ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ (7/7 - 12 ; 9/16 - 19). ಈ ಸ್ಥಿತಿಯ ಫಲವು ಭಗವಂತನು ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ನಿಷ್ಠೆಗಳೂ ನನ್ನಿಂದ ಮೊದಲೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನು ನಾನು ಹೊಸದಾಗಿ ಇಂದು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಲ್ಲ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅನಂತರ ಬೇರೆ - ಬೇರೆ ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಈ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬೇರೆ - ಬೇರೆಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ನಿನಗೂ ಸಹ ನಾನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಅದ್ವಿತೀಯ ಆತ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರತಿ ಪಾದಿಸುತ್ತಾ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ (2/18) ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯೋಗ ವಿಷಯಕ ಬುದ್ಧಿಯ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಮಾಡಿ ನಲವತ್ತರಿಂದ ಐವತ್ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಫಲಸಹಿತ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧಾದಿ ಕರ್ತವ್ಯ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ (2/47-50) ; ಹಾಗೂ ಎರಡನ್ನೂ ವಿಭಾಗ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ ರೂಪದಿಂದ - ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ನಾನು ಸಾಂಖ್ಯ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಉಪದೇಶಮಾಡಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಈಗ ಯೋಗ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂಬದನ್ನೂ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ಹೇಳುವ ಮಾತುಗಳು ‘ವ್ಯಾಮಿಶ್ರ’ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಗೊಂದಲಮಯ’ವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಘ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಾರು ಪಾಪರಹಿತನೋ ಅವನನ್ನು ‘ಅನಘ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಅನಘ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಭಗವಂತನು ಪಾಪಯುಕ್ತ ಅಥವಾ ಪಾಪ ಪರಾಯಣನಾಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಾದರೋ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾರನು ; ಆದರೆ ನೀನು ಪಾಪರಹಿತನಾಗಿರುವೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಇವುಗಳನ್ನು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಳ ನಿಷ್ಠೆಯು ಜ್ಞಾನಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಯೋಗಿಗಳ ನಿಷ್ಠೆಯು ಕರ್ಮಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಆ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರದ ನಿಷ್ಠೆಗಳಲ್ಲಿನ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಳ ನಿಷ್ಠೆಯು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಾಡುತ್ತಾ ದೇಹಾಭಿಮಾನವು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳ ನಿಷ್ಠೆಯು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಾಡುತ್ತಾ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳು ಅಭಾವವಾದ ಮೇಲೆ ಸಿದ್ಧಿ ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತ್ವ ಉಂಟಾದ ಮೇಲೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಈ ಎರಡೂ ನಿಷ್ಠೆಗಳ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಪೂರ್ವಸಂಸ್ಕಾರ, ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಅಭಿರುಚಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಬೇರೆ - ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಈ ಎರಡು ನಿಷ್ಠೆಗಳೂ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಿಸಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾವನಾದರೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನು ಜ್ಞಾನಯೋಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗ ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಆಚರಿಸಿದರೆ ಅವನ ನಿಷ್ಠೆಯಾವುದಾಗಿರುತ್ತದೆ?

ಉತ್ತರ - ಈ ಎರಡು ಸಾಧನಗಳೂ ಪರಸ್ಪರ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಅಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನರೂಪದ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಮತ್ತು ಸರ್ವೇಶ್ವರನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನ ನಾಮ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆಯನ್ನೂ ಉಪಾಸ್ಯ-ಉಪಾಸಕ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಎರಡರ ಅನುಷ್ಠಾನವು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆಯು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಯಾವುದೇ ನಿಷ್ಠೆಯ ಕಾರಣವಲ್ಲವೆಂದು ಈಗ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-4)

ನ ಕರ್ಮಣಾಮನಾರಂಭಾನ್ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಂ ಪುರುಷೋಽಶ್ನುತೇ ।

ನ ಚ ಸಂನ್ಯಸನಾದೇವ ಸಿದ್ಧಿಂ ಸಮಧಿಗಚ್ಛತಿ ॥

ಪುರುಷಃ - ಮನಷ್ಯನು, ಕರ್ಮಣಾಮ್ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಅನಾರಂಭಾತ್ - ಆಚರಿಸದೆ, (ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡದೆ), ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಮ್ - ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆಯನ್ನು (ಅಂದರೆ ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು), ನ, ಅಶ್ನುತೇ - ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಸನ್ನ್ಯಸನಾತ್ ಏವ - ಕೇವಲ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾತ್ರದಿಂದ, ಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಸಿದ್ಧಿ ಅಂದರೆ ಸಾಂಖ್ಯ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೇ,
ನ, ಸಮಧಿಗಚ್ಛತಿ - ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥4॥

ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸದೆ ಅರ್ಥಾತ್ - ಕರ್ಮಾಚರಣೆ ಮಾಡದೆ ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆಯನ್ನು ಅಂದರೆ ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು, ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾತ್ರದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿ ಎಂದರೆ ಸಾಂಖ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನೂ ಪಡೆಯಲಾರನು. ॥4॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸದೆ ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು, ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪರಿಪಕ್ವ ಸ್ಥಿತಿಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಮ್’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಮನುಷ್ಯನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸಹ ಅವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (4/22, 41); ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ‘ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯ’ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ದೊರೆಯಲಾರದು. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವ ಉಪಾಯವು ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುವುದು ಎಂದಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅವುಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೇ ಆಗಿದೆ - ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸದೇ ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸ್ವರೂಪವಾದರೋ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿರುವಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸದೆ ಇರುವ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸದೆ ‘ನಿಷ್ಕರ್ಮತೆ’ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ - ಎಂದು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇನಿತ್ತು?

ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಫಲ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವಂತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುವುದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ (2/51) ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇದ್ದರೆ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಅವುಗಳ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುವೆನು, ಬಳಿಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಗತ್ಯ ವೇನಿದೆ? ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು. ಈ ಭ್ರಮೆಯ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಮೊದಲು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವಾಗಲೇ ಭಗವಂತನು ‘ಮಾತೇ ಸಂಗೋಸ್ತ್ವ ಕರ್ಮಣಿ’ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿರುವುದರಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿರಬಾರದು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೂ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ‘ಆರುರುಕ್ಷು’ ಮುನಿಗಾಗಿಯೂ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಯೋಗಾರೂಢನಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ (6/3) ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶಾರೀರಿಕ ಪರಿಶ್ರಮದ ಭಯದಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ದೋಷ ವುಂಟಾಗುತ್ತದೋ, ಅದು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧಿಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾತ್ರದಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿ ಅಂದರೆ ಪರಿಪಕ್ವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಅದರ ಫಲವಾದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧಿಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಇದೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿದ ಸಾಧಕನು ಬ್ರಹ್ಮಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಭೇದವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಸ್ವಯಂ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ‘ಸಿದ್ಧಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಜ್ಞಾನಯೋಗರೂಪೀ ಸಿದ್ಧಿಯು ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ನಿರಂತರ ಅಭಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆಯಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧ ವಾಗುತ್ತದೆ, ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅಹಂಕಾರ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯ ನಾಶವಾಗದೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅಭಿನ್ನ ಭಾವದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯು ಉಂಟಾಗಲಾರದು. ಅಲ್ಲದೆ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳದೆ ಅವುಗಳ ದ್ರಷ್ಟಾ - ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಇರುವುದರಿಂದ (14/19) ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸ್ಥಿತಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯೂ ಸಹ ವರ್ಣಾಶ್ರಮೋಚಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಜಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡದೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನಾ ರಹಿತನಾಗಿರಬೇಕು - ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೇವಲ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಾರಂಭಾತ್’ ಮತ್ತು ‘ಸಂನ್ಯಸನಾತ್’-ಈ ಎರಡು ಪದಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯೋ? ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೆ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಎರಡು ಪದಗಳನ್ನು ಭಿನ್ನಭಿನ್ನವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ‘ಅನಾರಂಭಾತ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದೇನೋ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದನ್ನು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ‘ಸಂನ್ಯಸ ನಾತ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಸಾಂಖ್ಯ ನಿಷ್ಠೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಿದ್ಧಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅವನು ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಘನಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭೇದ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ, ಆಂತರಿಕವಾದ ತ್ಯಾಗವೇ ಪ್ರಧಾನವಾದುದು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡದೇ ಇರುವುದು ವಿಧೇಯಕವಾಗಿದೆ ಇದೇ ಎರಡು ಪದಗಳ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಭೇದವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು ಯೋಗನಿಷ್ಠೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವೆಂದೂ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಬಾಹ್ಯಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಗೌಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಈಗ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಗೊಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬೇರೆ - ಬೇರೆ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಅಶಕ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-5)

ನ ಹಿ ಕಶ್ಚಿತ್ ಕ್ಷಣಮಪಿ ಜಾತು ತಿಷ್ಠತ್ಯಕರ್ಮಕೃತ್ ।

ಕಾರ್ಯತೇ ಹ್ಯವಶಃ ಕರ್ಮ ಸರ್ವಃ ಪ್ರಕೃತಿಜೈರ್ಗುಣೈಃ ॥

ಹಿ - ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ, ಕಶ್ಚಿತ್ - ಯಾವನಾದರೂ (ಮನುಷ್ಯನು), ಜಾತು - ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಕ್ಷಣಮ್ - ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರವೂ, ಅಪಿ - ಸಹ, ಅಕರ್ಮಕೃತ್ - ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದೆ, ನ, ತಿಷ್ಠತಿ - ಇರಲಾರನು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಸರ್ವಃ - ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವು, ಪ್ರಕೃತಿಜೈಃ - ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯವಾದ, ಗುಣೈಃ - ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ, ಅವಶಃ - ಪರವಶವಾಗಿ,
ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ, ಕಾರ್ಯತೇ - ಬಾಧ್ಯನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ॥ 5 ॥

ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಾದರೂ ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರವೂ ಸಹ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವು ಪ್ರಕೃತಿಜನ್ಯವಾದ ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ ಪರವಶವಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಬಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ॥ 5 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನೂ ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನು - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಏಳುವುದು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಊಟಮಾಡುವುದು, ಕುಡಿಯುವುದು, ಮಲಗುವುದು, ಏಳುವುದು, ಯೋಚಿಸುವುದು, ಮನನಮಾಡುವುದು, ಸ್ವಪ್ನ ಕಾಣುವುದು, ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಸ್ಥನಾಗುವುದು - ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕರ್ಮದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶರೀರವಿರುವ ತನಕ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಕ್ಷಣಕಾಲವೂ ಕೂಡಾ ಎಂದಿಗೂ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು. ಆದುದರಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಶ್ಚಿತ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಗುಣಾತೀತ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನೂ ಸೇರಿದ್ದಾನೆಯೋ, ಇಲ್ಲವೋ?

ಉತ್ತರ - ಗುಣಾತೀತ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನಿಗೆ ಗುಣಗಳೊಡನೆ ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಹ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಗುಣಗಳಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೇ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗುಣಾತೀತ ಜ್ಞಾನೀಪುರುಷನು ‘ಕಶ್ಚಿತ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತ ಸೇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಸಂಘಾತರೂಪೀಯಾದ ಶರೀರವು ಜನರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದರ ಮೂಲಕ ಅವನ ಮತ್ತು ಜನರ ಪ್ರಾರಬ್ಧಾನುಸಾರ ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ನಡೆದೇ ನಡೆಯುತ್ತವೆ ; ಆದರೆ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಾವವಾದ ಕಾರಣ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳೇ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೇ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಸಂಘಾತವನ್ನು ‘ಕಶ್ಚಿತ್’ ಪದದ ಅಂತರ್ಗತವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆಪತ್ತಿಯು ಇಲ್ಲ ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯವಾದುದರಿಂದ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತವಾದುದಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಆ ಶರೀರದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿರುವುದೇ ಜ್ಞಾನಿಯು ಗುಣಾತೀತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಗುಣಗಳಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಬಾಧ್ಯನಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಸರ್ವಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯದ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೇ ಅಧಿಕಾರವಿರುವುದು. ಪೂರ್ವ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದುಂಟಾದ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಪರವಶನಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುವುದೇ ಗುಣಗಳ ವಶನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಬಾಧ್ಯನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗುಣೈಃ’ ಪದದೊಡನೆ ‘ಪ್ರಕೃತಿಜೈಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಸಾಂಖ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಸಾಮ್ಯಾವಸ್ಥೆಯ ಹೆಸರು ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂಬುದಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಮತದಲ್ಲಿ ಮೂರುಗುಣಗಳೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳಾಗಿವೆ - ಈ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಗುಣೈಃ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ಪ್ರಕೃತಿಜೈಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವಾನ್’ (13/19), ಕೆಲವುಕಡೆ ‘ಪ್ರಕೃತಿ ಜಾನ್’ (13/21), ‘ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವಾಃ’ (14/5) ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಕೃತಿಜೈಃ’ 18/40), ಹೀಗೆ ವಿಶೇಣಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕ ವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ಗುಣಗಳ ಮತ್ತು ವಿಕಾರಗಳ ಸಮುದಾಯ ರೂಪೀ ಈ ಜಡ ದೃಶ್ಯ - ಜಗತ್ತನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಭಗವಂತನ ಯಾವ ಅನಾದಿಸಿದ್ಧ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿ ಇದೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅವ್ಯಾಕೃತ ಮತ್ತು ಮಹದ್ಬ್ರಹವೆಂದೂ ಸಹ ಹೇಳುತ್ತಾರೋ, ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಯಾವುದೇ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಸಹ ಇರಲಾರನೆಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು-ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಹಠದಿಂದ ತಡೆದುಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡ ಬಲ್ಲನೋ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-6)

ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಸಂಯಮ್ಯ ಯ ಆಸ್ತೇ ಮನಸಾ ಸ್ಮರನ್ ।

ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ ॥

ಯಃ - ಯಾವ, ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ - ಮೂಢಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು, ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸಂಯಮ್ಯ - (ಹಠಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮೇಲಿಂದಮೇಲೆ) ತಡೆದು, ಮನಸಾ- ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು, ಸ್ಮರನ್ - ಚಿಂತಿಸುತ್ತ, ಆಸ್ತೇ - ಇರುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಃ - ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಡಾಂಭಿಕನೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ॥ 6 ॥

ಯಾವ ಮೂಢಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಠಪೂರ್ವಕವಾಗಿ (ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ) ತಡೆದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತ ಇರುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಡಾಂಭಿಕನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ॥6॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಹಠಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತಡೆಯುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಅರ್ಥವೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನು ಬಾಹ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅರ್ಥಾತ್ - ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೋ ಆ ಕಿವಿ, ಚರ್ಮ, ಕಣ್ಣು, ನಾಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಮೂಗು, ಹಾಗೂ ವಾಣೀ, ಕೈ, ಕಾಲು, ಉಪಸ್ಥ ಮತ್ತು ಗುದದ್ವಾರ ಈ ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಎಂಬ ಶಬ್ದವಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಶ್ರೊತ್ರಾದಿ ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ‘ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೇವಲ ವಾಣೀ ಮುಂತಾದ ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಕಿವಿ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣು ಮುಂತಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವ ಮಾತು ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದು ಹೊಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಳಿಯುವಿಕೆಯಿಂದ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಯ ಕಪಟವೇಷವೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ವಾಣೀ ಮುಂತಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತಡೆದು ಶ್ರೋತ್ರಾದಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಅವನು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಅಂತಹ ಯಾವ ಮಾತನ್ನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡಾ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಹೇಳಿದೆ, ಆದರೆ ಕೇವಲ ವಾಣಿಯೇ ಮುಂತಾದ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯು ಆಗಲಾರದು. ಅದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹಠದಿಂದ ಕೇಳುವುದು, ನೋಡುವುದು ಮೊದಲಾದ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಹಠ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾವ ಸಾಧಕನಾದರೂ ಭಗವಂತನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಥವಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹಠದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದಾಗ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ವಶವಾಗದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನಿಂದ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆಯಾದರೆ ಅವನು ಕೂಡ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿ ಯಾಗಿದ್ದಾನೆಯೇ?

ಉತ್ತರ - ಅವನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಯಲ್ಲ, ಅವನಾದರೋ ಸಾಧಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಯಂತೆ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಾ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದು ಅವನ ಉದ್ದೇಶವಲ್ಲ. ಅವನೇನೋ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಸಹ ತಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅಭ್ಯಾಸ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರವಶದಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳ ಕಡೆ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನ ದೋಷವೇನೂ ಇಲ್ಲ, ಆರಂಭ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೀಗಾಗುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವೇ ಆಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಯಮ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಯೋಗದ ಅಂಗವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಯಮ್ಯ’ ಪದದ ಅರ್ಥ ಮೇಲಿನಂತೆಯೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಶಬ್ದಾದಿ ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಇದೇ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅವನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವ ಮನುಷ್ಯನು, ಮೀನುಗಳಿಗೆ ಮೋಸಮಾಡಲು ಸ್ಥಿರಭಾವದಿಂದ ನಿಂತಿರುವ ಕಪಟಿಯಾದ ಕೊಕ್ಕರೆಯಂತೆ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬೇರೆ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೊಂದು ಭಾವವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಆಚರಣೆಯು ಮಿಥ್ಯೆಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕೇವಲ ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ತಡೆಯುವುದನ್ನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಯೋಗಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-7)

ಯಸ್ತ್ವಿಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನಸಾ ನಿಯಮ್ಯಾರಭತೇಽರ್ಜುನ ।

ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯೈಃ ಕರ್ಮಯೋಗಮಸಕ್ತಃ ಸ ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಅರ್ಜುನ - ಎಲೈ ಅರ್ಜುನನೇ !, ಯಃ - ಯಾವ (ಪುರುಷನು), ಮನಸಾ - ಮನದಿಂದ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ- ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ನಿಯಮ್ಯ - ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಅಸಕ್ತಃ - ಅನಾಸಕ್ತನಾಗಿ, ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯೈಃ - ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ, ಕರ್ಮಯೋಗಮ್ - ಕರ್ಮಯೋಗದ, ಆರಭತೇ - ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನೇ,
ವಿಶಿಷ್ಯತೇ- ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಆದರೆ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ಯಾವ ಪುರುಷನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಅನಾಸಕ್ತನಾಗಿ, ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥7॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವವನಿಗಿಂತ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಯೋಗಿಯ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯೈಃ’ ಈ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪದಗಳು ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯ ಗಳಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನವೂ ಆಗಲಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ನೋಡುವುದು, ಕೇಳುವುದು ಮುಂತಾದುವುಗಳಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಅಸಂಭವವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮೇಲಿನ ಎರಡೂ ಪದಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಭಗವಂತನು ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ನಿಯಮ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೂ ವಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಯಮ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು’ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ‘ತಡೆಯುವುದು’ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ತಡೆಯುವುದು’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವು ಇಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಲಾರದು ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತಡೆದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಸಮಸ್ತ ವಿಹಿತಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾದ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಿ- ಅಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿದ್ದು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಅಧ್ಯಯನ, ಅಧ್ಯಾಪನ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ, ಕೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಸೇವೆ, ಹಾಗೂ ತಿಂಡಿ-ತೀರ್ಥ, ಮಲಗುವುದು- ಏಳುವುದು, ಓಡಾಡುವುದು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವುದು, ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುವುದು ಮುಂತಾದ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕರ್ಮವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಮಾಡುವುದೇ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಅರವತ್ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದರ ಫಲವನ್ನೇ ಪ್ರಸಾದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ದುಃಖಗಳ ನಾಶವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ ವಿಶಿಷ್ಯತೆ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು? ಏನು ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ?

ಉತ್ತರ - ‘ಸ ವಿಶಿಷ್ಯತೆ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಯೋಗಿಯನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅವನ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ವರ್ಣನೆಯಂತೆ ಕೇವಲ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದು ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಯಾದರೋ ಆಸುರೀ ಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಡಾಂಭಿಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನಿಗಿಂತ ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನಾದರೋ ಬಹಳ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಬಳಿಕ ದೈವೀಸಂಪತ್ತುಳ್ಳ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯನ್ನು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳುವುದು, ವೇಶ್ಯೆಗಿಂತ ಸಾಧ್ವೀಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳುವಂತೆ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಸ್ತುತಿಯು ನಿಂದಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ ವಿಶಿಷ್ಯತೆ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯನ್ನು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ, ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಸರಿಯಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಘೋರಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಿರುವೆಯೆಂದು ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದ್ದನೋ, ಅದರ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಬಾಹ್ಯ ರೂಪವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಿಯ ನಿಂದೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಈಗ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-8)

ನಿಯತಂ ಕುರು ಕರ್ಮ ತ್ವಂ ಕರ್ಮ ಜ್ಯಾಯೋ ಹ್ಯಕರ್ಮಣಃ ।

ಶರೀರಯಾತ್ರಾಪಿ ಚ ತೇ ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯೇದಕರ್ಮಣಃ ॥

ತ್ವಂ - ನೀನು, ನಿಯತಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು, ಕುರು - ಮಾಡು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ,
ಅಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು, ಜ್ಯಾಯಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದಾಗಿದೆ,
ಚ - ಹಾಗೂ, ಅಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ, ತೇ - ನಿನ್ನ, ಶರೀರಯಾತ್ರಾ ಅಪಿ - ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹವೂ ಸಹ, ನ, ಪ್ರಸಿದ್ಧ್ಯೇತ್ - ಸಿದ್ಧವಾಗಲಾರದು. ॥8॥

ನೀನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡು; ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹವೂ ಸಹ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಾರದು. ॥8॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿಯತಮ್’ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಕರ್ಮದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ಆಜ್ಞೆಕೊಡುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಶಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಸ್ವಧರ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಿಯತಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಅದನ್ನು ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು - ಯಾವುದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಗೊಂದಲ ಮಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿದ್ದನೋ, ಅರ್ಜುನನ ಆ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ನಿನ್ನ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಂತೆ ನಾನು ನಿನಗೆ ನಿನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಮೇಲಿನ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಜಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ಹಿತಕರವಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮರೂಪೀ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು ನಿನ್ನ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ನೋಡಲು ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಕ್ರೂರತೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿದ್ದರೂ ಸಹ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿನಗದು ಘೋರಕರ್ಮವಾದುದಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಿದಾಗ ಅದು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಸಂಶಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನ ಆ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಭ್ರಮೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವನು ಭಗವಂತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣವು ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಪಾಪಗಳ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೂ ಆಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನು ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ನಿದ್ರೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಪ್ರಮಾದಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ ಅಧೋಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ (14/18) ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಸರ್ವಥಾ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ರೂಪದಿಂದಲಾದರೂ ಕರ್ತವ್ಯ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಬಹಳ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಅಂದಮೇಲೆ ಅವುಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಎನ್ನುವುದರಲ್ಲಿ ಹೇಳಬೇಕಾದುದೇನಿದೆ?

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹವೂ ಕೂಡ ಸಿದ್ಧವಾಗದು’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಮನುಷ್ಯನು ಜೀವಿಸಿಯೂ ಇರಲಾರನು, ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಏನಾದರೂ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಹಿತಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನವು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದೇ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇದರಿಂದ ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪ ಮುಂತಾದ ಶುಭಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ ; ಬಳಿಕ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರವುದಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಹೇಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗುತ್ತದೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-9)

ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ಕರ್ಮಣೋನ್ಯತ್ರ ಲೋಕೋಯಂ ಕರ್ಮಬಂಧನಃ ।

ತದರ್ಥಂ ಕರ್ಮ ಕೌಂ ತೇಯ ಮುಕ್ತಸಂಗಃ ಸಮಾಚರ ॥

ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್ - ಯಜ್ಞದ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ, ಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು (ಬಿಟ್ಟು) ಅನ್ಯತ್ರ - ಬೇರೆಯಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ (ತೊಡಗಿದ್ದುಕೊಂಡೆ), ಅಯಮ್ - ಈ, ಲೋಕಃ - ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವು, ಕರ್ಮಬಂಧನಃ - ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ (ಆದ್ದರಿಂದ), ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ! (ನೀನು), ಮುಕ್ತಸಂಗಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ, ತದರ್ಥಮ್- ಆ ಯಜ್ಞದ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಯೇ (ಚೆನ್ನಾಗಿ), ಕರ್ಮ - ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು, ಸಮಾಚರ - ಮಾಡು. ॥9॥

ಯಜ್ಞದ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನೀನು ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಆ ಯಜ್ಞದ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿಯೇ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡು. ॥9॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಜ್ಞದ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವು ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ಕರ್ತವ್ಯರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇಡಲೋಸ್ಕರವಾಗಿಯೇ ಅನಾಸಕ್ತಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೋ, ಯಾವುದೇ ಫಲದ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಹಿತವಾದ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣವು ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಇಂತಹ ಲೋಕೋಪಕಾರಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪಾಪ - ಪುಣ್ಯರೂಪೀ ಎಷ್ಟು ಕರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವು ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದುದರಿಂದ ಬಂಧನಕಾರಕಗಳಾಗಿವೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಏನೆಲ್ಲಾ ಶುಭ ಅಥವಾ ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವುಗಳ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಅವನು ಕರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ನಾನಾ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪದೇ-ಪದೇ ಹುಟ್ಟುವುದು - ಸಾಯುವುದೇ ಬಂಧನವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸಕಾಮಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆಯ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಲೇ ಶಾಸವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಯಂ ಲೋಕಃ’ ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ ಹಾಗೂ ಈ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳ ಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಪ ಪುಣ್ಯರೂಪೀ ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅನ್ಯಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮವು ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾತ್ರ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ - ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಯಂ ಲೋಕಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನೀನು ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಯಜ್ಞದ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮ ಮಾಡು’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಅನಾಸಕ್ತಭಾವದಿಂದ ಯಜ್ಞದ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮವು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬಂಧನಕಾರಕಗಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಇಂತಹ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನ ಪೂರ್ವಸಂಚಿತ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪ - ಪುಣ್ಯಗಳೂ ಸಹ ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ (4/23) ; ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಕೇವಲ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ - ಕರ್ಮಗಳ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಉತ್ಸಾಹಪೂರ್ವಕ ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲಿನ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಮುಕ್ತಸಂಗಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಮುಕ್ತಸಂಗಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಕರ್ಮವನ್ನಾಚರಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ ಕರ್ಮಫಲದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದರ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಸಹ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು - ಯಜ್ಞದ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ - ಯಜ್ಞ ಎಂದು ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅದನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಏಕೆ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ! ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ವಚನಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-10)

ಸಹಯಜ್ಞಾಃ ಪ್ರಜಾಃಸೃಷ್ಟ್ವಾ ಪುರೋವಾಚ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ।

ಅನೇನ ಪ್ರಸವಿಷ್ಯಧ್ವಮೇಷ ವೊಽಸ್ತ್ವಿಷ್ಟಕಾಮಧುಕ್ ॥

ಪ್ರಜಾಪತಿಃ - ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನು, ಪುರಾ - ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ, ಸಹಯಜ್ಞಾಃ - ಯಜ್ಞಸಹಿತವಾಗಿ, ಪ್ರಜಾಃ - ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು, ಸೃಷ್ಟ್ವಾ - ರಚಿಸಿ (ಅವರಿಗೆ), ಉವಾಚ - ಹೇಳಿದ (ಏನೆಂದರೆ), (ಯೂಯಮ್) - ನೀವುಗಳು, ಅನೇನ - ಈ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ, ಪ್ರಸವಿಷ್ಯದ್ವಮ್ - ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಿರಿ (ಮತ್ತು), ಏಷಃ - ಈ ಯಜ್ಞವು, ವಃ - ನಿಮ್ಮಗಳಿಗೆ, ಇಷ್ಟಕಾಮಧುಕ್ - ಇಚ್ಛಿಸಿದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡುವಂತಹುದು, ಅಸ್ತು - ಆಗಲಿ. ॥ 10 ॥

ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಸಹಿತವಾಗಿ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ ಅವರಿಗೆ - ‘ನೀವುಗಳು ಈ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಿರಿ ಮತ್ತು ಈ ಯಜ್ಞವು ನಿಮ್ಮಗಳಿಗೆ ಇಚ್ಛಿಸಿದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ॥ 10 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಹಯಜ್ಞಾ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಪ್ರಜಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅನೇನ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಯಾರಿಗೆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಉಚಿತವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸೇವೆ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುವ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವಿದೆಯೋ, ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಯಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಲೋಕಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಾರ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ - ಆ ಸಮಸ್ತ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕ ವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಹಯಜ್ಞಾಃ’ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಪ್ರಜಾಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಗಾಗಿ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಭೇದದಿಂದ ಬೇರೆ - ಬೇರೆ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮ, ಅಧ್ಯಯನ - ಅಧ್ಯಾಪನ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ, ಯುದ್ಧ, ಕೃಷಿ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸೇವೆ ಮುಂತಾದ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸಿದ್ಧಗೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಧರ್ಮ ರೂಪೀ ಯಜ್ಞವಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನೇನ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನೀವುಗಳು ಈ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಿರಿ ಮತ್ತು ಈ ಯಜ್ಞವು ನಿಮಗೆ ಇಚ್ಛಿತ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಕೊಡುವಂತಾಗಲಿ’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಆಶೀರ್ವಾದ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ನಿಮಗಾಗಿ ನಾನು ಈ ಸ್ವಧರ್ಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞವನ್ನು ರಚಿಸಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ, ಇದನ್ನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಉನ್ನತಿಯೂ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ನಿಮ್ಮ ಪತನವಾಗಲಾರದು ಮತ್ತು ನೀವುಗಳು ವರ್ತಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಉದ್ಧಾರವಾಗುವಿರಿ ಮತ್ತು ಈ ಯಜ್ಞವು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ನಿಮ್ಮ ಸಮಸ್ತ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಾ ಇರುವುದು.

(ಶ್ಲೋಕ-11)

ದೇವಾನ್ಭಾವಯತಾನೇನ ತೇ ದೇವಾ ಭಾವಯಂತು ವಃ ।

ಪರಸ್ಪರಂ ಭಾವಯಂತಃ ಶ್ರೇಯಃ ಪರಮವಾಪ್ಸ್ಯಥ ॥

ಅನೇನ - ಈ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ, ದೇವಾನ್ - ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಭಾವಯತ - ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿರಿ, ತೇ, ದೇವಾಃ - ಆ ದೇವತೆಗಳು, ವಃ - ನಿಮ್ಮಗಳ, ಭಾವಯಂತು - ಉನ್ನತಿ ಮಾಡಲಿ, (ಏವಮ್) - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ (ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ),
ಪರಸ್ಪರಮ್- ಒಬ್ಬರು ಇನ್ನೊಬ್ಬರನ್ನು, ಭಾವಯಂತಃ - ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾ, (ಯೂಯಮ್) - ನೀವುಗಳ, ಪರಮ್ - ಪರಮ, ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು, ಅವಾಪ್ಸ್ಯಥ - ಪಡೆಯುವಿರಿ. ॥ 11 ॥

ನೀವುಗಳು ಈ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿರಿ ಮತ್ತು ಆ ದೇವತೆಗಳು ನಿಮ್ಮಗಳ ಉನ್ನತಿ ಮಾಡಲಿ.
ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಇನ್ನೊಬ್ಬರನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತ ನೀವುಗಳು ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯುವಿರಿ. ॥ 11 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನೇನ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿ ಪಡಿಸುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಅನೇನ’ ಪದವು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಕರಣದ ಸ್ವಧರ್ಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ವಾಚಕವೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ವೇದಮಂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುವುದನ್ನು ಉಪಲಕ್ಷಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನಾರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಅವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಉಪಲಕ್ಷಣರೂಪದಿಂದ ಇದನ್ನು ಹವನರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ವಾಚಕವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಆ ಹವನ ರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ತಲುಪಿಸಿ ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಅವರ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ತಿ ಮಾಡುವುದೇ ಅವರನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವುದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹಾಗೂ ಈ ವರ್ಣನೆಯು ಉಪಲಕ್ಷಣ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣ ಯಜ್ಞದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ವಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಋಷಿ, ಪಿತೃ, ಭೂತ, ಪ್ರೇತ, ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ ಆದಿ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಸುಖವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದು, ಅವುಗಳ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವುದೂ ಸಹ ಇದರಲ್ಲೇ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ದೇವತೆಗಳು ನಿಮ್ಮಗಳ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಮಾಡಲಿ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುವುದು ನಿಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ನಿಮ್ಮಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿಕೊಟ್ಟು ನಿಮ್ಮನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವುದು ದೇವತೆಗಳ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಇರಲಿ ಎಂದು ಅವರಿಗೂ ಸಹ ನನ್ನ ಇದೇ ಉಪದೇಶವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ನೀವುಗಳು ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಿರಿ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು - ಈ ಪ್ರಕಾರ ತಮ್ಮ - ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಉನ್ನತಿಗಾಗಿ ನಿಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದ ನೀವುಗಳು ಈ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಉನ್ನತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಃ ಸ್ವರೂಪಿ ಮೋಕ್ಷವನ್ನೂ ಸಹ ಪಡೆಯುವಿರಿ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮನುಷ್ಯರು ನಿಮ್ಮಗಳ ಸೇವೆ, ಪೂಜೆ, ಯಜ್ಞಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ನೀವುಗಳು ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವರ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿರಿ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಈ ಆದೇಶವಿದೆ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಉನ್ನತಿ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಗಾಗಿಯೇ ಸ್ವಾರ್ಥತ್ಯಾಗದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಸೇವೆ, ಪೂಜೆ, ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿರಿ; ಇದಲ್ಲದೆ ಋಷಿ, ಪಿತೃ, ಮನುಷ್ಯ, ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಕೀಟ, ಪತಂಗ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಗೂ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಯ ಮೂಲಕ ಸುಖವನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿರಿ ಎಂದು ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಆದೇಶವಿದೆ. ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-12)

ಇಷ್ಟಾನ್ಭೋಗಾನ್ಹಿ ವೋ ದೇವಾ ದಾಸ್ಯಂತೇ ಯಜ್ಞಭಾವಿತಾಃ ।

ತೈರ್ದತ್ತಾನಪ್ರದಾಯೈಭ್ಯೋ ಯೋ ಭುಂಕ್ತೇ ಸ್ತೇನ ಏವ ಸಃ ॥

ಯಜ್ಞಭಾವಿತಾಃ - ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ತೃಪ್ತರಾದ, ದೇವಾಃ - ದೇವತೆಗಳು, ವಃ - ನಿಮ್ಮಗಳಿಗೆ (ಬೇಡದೆಯೇ),
ಇಷ್ಟಾನ್ - ಇಚ್ಛಿಸಿದ, ಭೋಗಾನ್ - ಭೋಗಗಳನ್ನು, ಹಿ - ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ, ದಾಸ್ಯಂತೇ - ಕೊಡುತ್ತಿರುವರು (ಈಪ್ರಕಾರವಾಗಿ), ತೈಃ - ಆ ದೇವತೆಗಳ ಮೂಲಕ, ದತ್ತಾನ್ - ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಭೋಗಗಳನ್ನು, ಯಃ - ಯಾವ ಪುರುಷನು,
ಏಭ್ಯಃ - ಅವರಿಗೆ, ಅಪ್ರದಾಯ - ಕೊಡದೆ (ತಾನೇ), ಭುಂಕ್ತೇ - ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಸ್ತೇನಃ, ಏವ - ಕಳ್ಳನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥12॥

ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ತೃಪ್ತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ನಿಮಗೆ ಬೇಡದಿದ್ದರೂ ಇಚ್ಛಿಸಿದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಕೊಡುವರು. ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಆ ದೇವತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಯಾವ ಪುರುಷನು ಅವರಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಕೊಡದೆ ತಾನೇ ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಕಳ್ಳನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ॥12॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ತೃಪ್ತಿಗೊಂಡ ದೇವತೆಗಳು ನಿಮ್ಮಗಳಿಗೆ ಇಚ್ಛಿತ ಭೋಗಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಕೊಡುವರು’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು; ಮತ್ತೆ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ತೃಪ್ತಿಪಡೆದ ದೇವತೆಗಳು ನಿಮಗೆ ಸದಾ - ಸರ್ವದಾ ಸುಖ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕವಾದ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಇರುವರು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂದೇಹದ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆ ಮಾಡಲು ಬಾಧ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವರಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಯಾರು ಅವರಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಕೊಡದೆ ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಕಳ್ಳರೇ ಸರಿ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ವಚನಗಳನ್ನು ಅನುವಾದ ಗೈದು ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯದಿಂದ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪದೇಶದಂತೆ ಆ ದೇವತೆಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಸುಖವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಅವರ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಮಾಡುವ ನಿಮಿತ್ತ ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಔಷಧಿ, ಮರ - ಗಿಡ, ಹುಲ್ಲು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅನ್ನ, ನೀರು, ಹೂ, ಹಣ್ಣು, ಲೋಹ ಮುಂತಾದ ಮನುಷ್ಯೋಪಯೋಗೀ ಸಮಸ್ತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾ ಇದ್ದಾರೆ. ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಆ ಎಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಆ ದೇವತೆಗಳ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸದೆ, ಅವರ ನ್ಯಾಯೋಚಿತವಾದ ಸ್ವತ್ವವನ್ನು (ಹಕ್ಕನ್ನು) ಅವರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸದೆ ಆ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಾನೇ ಸ್ವತಃ ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನು, ಸ್ನೇಹಶೀಲರಾದ ತಂದೆ-ತಾಯಿಗಳ ಸ್ನೇಹ ವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಪಾಲನೆ - ಪೋಷಣೆ ಪಡೆದ ಮಗನು ಅವರ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಅವರ ಮರಣಾನಂತರ ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣಾದಿ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ, ಯಾರಿಂದಲಾದರೂ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದ ಮನುಷ್ಯನು ಯಥಾಸಾಧ್ಯ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಯಾರಾದರು ದತ್ತು ಮಗನು ತಂದೆಯಿಂದ ದೊರೆತ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿಕೊಂಡು ತಾಯಿ-ತಂದೆಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡದಿರು ವುದರಿಂದ ಕೃತಘ್ನ ಮತ್ತು ಕಳ್ಳನಾಗುತ್ತಾನೋ; ಹಾಗೆಯೇ ಕೃತಘ್ನ ಮತ್ತು ಕಳ್ಳನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ದೇವತೆಗಳು ಮನುಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಮೇಲೆ ಅವರಿಗೆ ಆವಶ್ಯಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ ಅಂದಮೇಲೆ ಅವರಿಂದ ಪಡೆಯಲಾದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಮನುಷ್ಯನು ಅವರಿಗೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕೊಡದೇ ಹೋದರೆ ಅವನು ಹೇಗೆ ಕಳ್ಳನಾಗುತ್ತಾನೆ?

ಉತ್ತರ - ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭ ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯರು ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತಲೇ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಇಷ್ಟ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಪರಂಪರೆಯು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. ಈ ಪರಂಪರಾಗತ ಆದಾನ - ಪ್ರದಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ಮೊದಲು ಯಜ್ಞಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸಿದರೋ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೋ ಅವರು ಕಳ್ಳರಲ್ಲ; ಆದರೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ಪುಷ್ಟಿಗೊಂಡ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಇಷ್ಟ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಅವರಿಗಾಗಿ ಯಜ್ಞಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವವನನ್ನು ಕಳ್ಳನೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಪೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹಸುವಿನ ಹಾಲನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬನು, ಹಸುವಿನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮನುಷ್ಯರೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನಾನೂ ಸಹ ಮನುಷ್ಯನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಹಾಲನ್ನು ಕುಡಿದರೆ ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಕಳ್ಳನೆಂದೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಅವರಿಗೆ ಏನನ್ನೂ ಕೊಡದೆ ಭೋಗಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಸಹ ಕಳ್ಳನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಚನಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಭಗವಂತನು ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತವ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದನು. ಮತ್ತು ಜೊತೆಗೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿರುವವನನ್ನು ಕಳ್ಳನೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅವನನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದನು; ಈಗ ಆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಪುರುಷರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅವರುಗಳಿಗೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಕೇವಲ ಶರೀರ ಪೋಷಣೆಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪಾಪಿಗಳನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-13)

ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಶಿನಃ ಸಂತೋ ಮುಚ್ಯಂತೇ ಸರ್ವಕಿಲ್ಬಿಷೈಃ ।

ಭುಂಜತೇ ತೇ ತ್ವಘಂ ಪಾಪಾ ಯೇ ಪಚಂತ್ಯಾತ್ಮಕಾರಣಾತ್ ॥

ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಶಿನಃ - ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಅನ್ನವನ್ನು ಸೇವಿಸುವವರು, ಸಂತಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು, ಸರ್ವಕಿಲ್ಬಿಷ್ಟೈಃ - ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ, ಮುಚ್ಯಂತೇ - ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ (ಮತ್ತು), ಯೇ - ಯಾವ, ಪಾಪಾಃ - ಪಾಪೀ ಜನರು, ಆತ್ಮಕಾರಣಾತ್- ತಮ್ಮ ಶರೀರ ಪೋಷಣೆಗಾಗಿಯೇ, ಪಚಂತಿ - (ಅನ್ನವನ್ನು) ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆಯೋ, ತೇ - ಅವರು, ತು - ಆದರೋ,
ಅಘಮ್- ಪಾಪವನ್ನೇ, ಭುಂಜತೇ - ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ. ॥13॥

ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಅನ್ನವನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಯಾವ ಪಾಪೀ ಜನರು ತಮ್ಮ ಶರೀರ ಪೋಷಣೆಗಾಗಿಯೇ ಅನ್ನವನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರಾದರೋ ಪಾಪವನ್ನೇ ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ. ॥13॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಶಿನಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಧಾನ ರೂಪದಿಂದ ಪಂಚಮಹಾಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಸಂಪಾದಿತವಾಗುವಂತಹ ಎಲ್ಲಾ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸತ್ಕರ್ಮಗಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸೃಷ್ಟಿಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಜೀವರುಗಳ ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯ ಪಾಲನೆ ಪೋಷಣೆ ಆಗುವುದರಲ್ಲಿ ಐದು ಶ್ರೇಣಿಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವಿದೆ - ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಪಿತೃಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು ಮತ್ತು ಇತರ ಅನ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳು. ಈ ಐವರ ಸಹಯೋಗದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರ ಪುಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೇ ಇಷ್ಟ ಭೋಗವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಋಷಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ, ಪಿತೃಗಳು, ಸಂತಾನದ ಭರಣ - ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಮನುಷ್ಯರು ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಗಿಡ - ಮರಗಳೇ ಮುಂತಾದವು ಎಲ್ಲರ ಸುಖದ ಸಾಧನರೂಪದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನೇ ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಈ ಐವರಲ್ಲಿ ಯೋಗ್ಯತೆ, ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಸಾಧನ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಪೋಷಣೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲರ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಪಂಚಮಹಾ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಲೋಕಸೇವಾರೂಪೀ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸತ್ಕರ್ಮವೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ*. ಮನುಷ್ಯನ ಕರ್ತವ್ಯವಾದರೋ ತಾನು ಸಂಪಾದಿಸಿದುದರಲ್ಲಿ ಇವರೆಲ್ಲರ ಭಾಗವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಸಹಾಯ ಮತ್ತು ಸಹಯೋಗದಿಂದಲೇ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಉಳಿದ ಆಹಾರವನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಇವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಸಲ್ಲಬೇಕಾದ ಭಾಗವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅದರಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಅನ್ನವನ್ನು ಊಟ ಮಾಡುವವನನ್ನೇ ಶಾಸಕಾರರು ಅಮೃತಾಶಿ (ಅಮೃತ ಸವಿಯುವವ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡದೆ ಇತರರ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡು ಕೇವಲ ತನಗಾಗಿಯೇ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾ ಊಟಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಪಾಪವನ್ನೇ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ. ವಿಭಿನ್ನ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಅನ್ನದ ಭೋಜನವು ಅದು ಪಕ್ವವಾದ ನಂತರವೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆ ಅನ್ನವನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ಕೊಡದೆ ದೈವಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಬಲಿವೈಶ್ವದೇವವು ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಹವನ ಮತ್ತು ಬಲಿ ವೈಶ್ವದೇವಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಹವನ ಬಲಿವೈಶ್ವದೇವ ರೂಪೀ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ಪಂಚಮಹಾಯಜ್ಞಗಳು ಪೂರ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಸಂಪಾದನೆಯ ಭಾಗವನ್ನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಯಥಾಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟು ನಂತರ ಉಳಿದುದನ್ನು ಸ್ವತಃ ಉಪಯೋಗಿಸುವವನೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟಾಶಿನಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಂತಹ ಸ್ವಾರ್ಥತ್ಯಾಗೀ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ.

* ಪಾಠೋ ಹೋಮಶ್ಚಾತಿಥೀನಾಂ ಸಪರ್ಯಾ ತರ್ಪಣಂ ಬಲಿಃ ।
ಅಮೀ ಪಂಚ ಮಹಾಯಜ್ಞಾ ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞಾದಿನಾಮಕಾಃ ॥

ಸತ್ - ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪಾಠ (ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞ ಅಥವಾ ಋಷಿಯಜ್ಞ), ಹವನ (ದೇವಯಜ್ಞ), ಅಥಿತಿಗಳ ಸೇವೆ (ಮನುಷ್ಯ ಯಜ್ಞ), ಶ್ರಾದ್ಧ ಮತ್ತು ತರ್ಪಣ (ಪಿತೃ ಯಜ್ಞ), ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರರಿಗೆ ಆಹಾರಾದಿಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವುಗಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುವುದು (ಭೂತ ಯಜ್ಞ), ಈ ಪಂಚ ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞಾದಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಂತಃ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧಕರ ವಾಚಕವೋ ಅಥವಾ ಸಿದ್ಧರ ವಾಚಕವೋ?

ಉತ್ತರ - ಸಾಧಕರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸಿದ್ಧ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಪಾಪವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಯಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಂತಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪುರುಷರಿಗಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಪುರುಷರು ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೇ?

ಉತ್ತರ - ಸಿದ್ಧಪುರುಷರಾದರೋ ಸಂತರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಂತ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಸಾಧಕರದ್ದಾಗಿದೆ. ಸಿದ್ಧ ಪುರುಷರೂ ಸಹ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಅವರು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವುದಕ್ಕಾಗಿರದೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವುದರ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು?

ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಪಾಪಗಳ ಸಂಚಯವಿರುತ್ತದೆ. ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಜೀವನ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ವಿಹಿತ ಅರ್ಥೋಪಾರ್ಜನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಆನುಷಂಗಿಕವಾಗಿ ಪಾಪಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಸರ್ವಾರಂಭಾ ಹಿ ದೋಷೇಣ ಧೂಮೇನಾಗ್ನಿರಿವಾವೃತಾಃ’ (18/48) ಎಂಬ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಹವನ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ, ಯುದ್ಧ, ಬೇಸಾಯ, ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪ ಮುಂತಾದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪ ಹಿಂಸೆಯಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಗೃಹಸ್ಥರ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಪ್ರತಿದಿನ ಒಲೆ, ಬೀಸುವಕಲ್ಲು, ಕಸ ಗುಡಿಸುವುದು, ಒರಳು ಮತ್ತು ನೀರನ್ನು ಇಡುವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆಯಾಗುತ್ತದೆ.+ ಇದಲ್ಲದೆ ಪ್ರಮಾದ ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಅನೇಕಾನೇಕ ಪಾಪಗಳು ಆಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಯಾವ ಪುರುಷನು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಲೋಕದ ಸೇವಾದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಸುಖವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪಂಚ ಮಹಾಯಜ್ಞಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿಯೇ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಸಾರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡು ತನ್ನ ನ್ಯಾಯೋಪಾರ್ಜಿತ ಧನದಿಂದ ಶಕ್ತ್ಯಾನುಸಾರ, ಯೋಗ್ಯತಾನುಸಾರ ಎಲ್ಲರ ಸೇವಾರೂಪೀ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿ ಅದರಿಂದ ಉಳಿದ ಯಜ್ಞಶಿಷ್ಟ ಅನ್ನವನ್ನು ಕೇವಲ ಅದರ ಸೇವಾರ್ಥ ಜೀವನಯಾಪನೆ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪ್ರಸಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೋ ಆ ಸತ್ಪುರುಷನು ಭೂತಕಾಲದ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನಕಾಲದ ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿ ಸನಾತನ ಬ್ರಹ್ಮಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ (4/31). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಂತಹ ಸಾಧಕರನ್ನು ಸಂತರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವರೆಂಬ ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ತನ್ನ ಸುಖೋಪಭೋಗದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತರೂಪವಾಗಿ ನಿತ್ಯ ಹವನ, ಬಲಿವೈಶ್ವದೇವಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲರ ಹಕ್ಕನ್ನು (ಸ್ವಸತ್ವ) ಅವರಿಗೇ ಕೊಟ್ಟುಬಿಡುವಂತಹ ಸಕಾಮ ಪುರುಷನೂ ಕೂಡ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ನಿತ್ಯದ ಐದು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃವಿಗಾಗಿ ‘ಸಂತಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತು ‘ಕಿಲ್ಬಿಷ್ಯೆಃ’ ಪದದೊಡನೆ ‘ಸರ್ವ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಪಂಚ ಮಹಾಯಜ್ಞಾದಿಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಸಂತ ಪುರುಷರಾದರೋ ಭೂತ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದ ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

+ ಕಂಡನೀ ಪೇಷಣೀ ಚುಲ್ಲೀ ಉದಕುಂಭೀ ಚ ಮಾರ್ಜನೀ ।
ಪಂಚ ಸೂನಾ ಗೃಹಸ್ಥಸ್ಯ ವರ್ತಂತೇಽಹರಹಃ ಸದಾ ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾರು ತನ್ನ ಶರೀರ ಪೋಷಣೆಗಾಗಿಯೇ ಭೋಜನವನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿಕೊಂಡು ಭುಂಜಿಸುವರೋ ಅವರನ್ನು ಪಾಪಿಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಭೋಜನವನ್ನು ಪಾಪವೆಂದು ಏಕೆ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಭೋಜನ ಸಿದ್ಧ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಭುಜಿಸುವುದನ್ನು ಉಪಲಕ್ಷವಾಗಿಸಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಭೋಗಿಸಲ್ಪಡುವ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳ ಮಾತು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಭೋಗಗಳಗಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳ ಯಜ್ಞಾವಶಿಷ್ಟ ಉಪಭೋಗವನ್ನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ಲೋಕಸೇವೆಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುವ ಪುರುಷನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಸಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ನ್ಯಾಯೋಚಿತ ಭಾಗವನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಗಳಿಸಿದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವನೂ ಸಹ ಪಾಪಿಯಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿಯೇ - ತನ್ನದೇ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪೋಷಣೆಗಾಗಿ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಗಳಿಸುವವನು ಮತ್ತು ತನಗಾಗಿಯೇ ಅವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ಆ ಪುರುಷನು ಪಾಪದಿಂದ ಪಾಪವನ್ನೇಗಳಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪಾಪವನ್ನೇ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಯಜ್ಞಾರ್ಥವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ತನ್ನ ಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅವರ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ನ್ಯಾಯವಾದ ಭಾಗವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಸಂಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಉಪಭೋಗ ಎರಡೂ ಪಾಪಮಯವಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪಾಪಿ ಮತ್ತು ಅವನ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಾಪವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. (ಮನು.-3/118)*

* ಅಘಂ ಸ ಕೇವಲಂ ಭುಂಕ್ತೇ ಯಃ ಪಚತ್ಯಾತ್ಮಕಾರಣಾತ್ ।

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ತನಗಾಗಿಯೇ ಭೋಜನವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಕೇವಲ ಪಾಪವನ್ನೇ ಉಣ್ಣುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ‘ಇಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಹಾನಿಯೇನು?’ ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರವನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಯಜ್ಞದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-14)

ಅನ್ನಾದ್ಭವಂತಿ ಭೂತಾನಿ ಪರ್ಜನ್ಯಾದನ್ನಸಂಭವಃ ।

ಯಜ್ಞಾದ್ಭವತಿ ಪರ್ಜನ್ಯೋ ಯಜ್ಞಃ ಕರ್ಮಸಮುದ್ಭವಃ ॥

(ಶ್ಲೋಕ-15)

ಕರ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಭವಂ ವಿದ್ಧಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಕ್ಷರಸಮುದ್ಭವಮ್ ।

ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಗತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ನಿತ್ಯಂ ಯಜ್ಞೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ ॥

ಭೂತಾನಿ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಅನ್ನಾತ್ - ಅನ್ನದಿಂದ, ಭವಂತಿ - ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ, ಅನ್ನಸಂಭವಃ - ಅನ್ನದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು, ಪರ್ಜನ್ಯಾತ್ - ವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ (ಆಗುತ್ತದೆ), ಪರ್ಜನ್ಯಃ - ವೃಷ್ಟಿಯು, ಯಜ್ಞಾತ್ - ಯಜ್ಞದಿಂದ,
ಭವತಿ - ಆಗುತ್ತದೆ (ಮತ್ತು), ಯಜ್ಞಃ - ಯಜ್ಞವು, ಕರ್ಮಸಮುದ್ಭವಃ - ವಿಹಿತವಾದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವುದು,
ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮಗಳ ಸಮುದಾಯವನ್ನು (ನೀನು), ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಭವಂ - ವೇದದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದು (ಮತ್ತು),
ಬ್ರಹ್ಮ - ವೇದವನ್ನು, ಅಕ್ಷರಸಮುದ್ಭವಮ್ - ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಇದರಿಂದ (ಸಿದ್ಧವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ), ಸರ್ವಗತಮ್ - ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದ, ಬ್ರಹ್ಮ - ಪರಮ ಅಕ್ಷರವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನು, ನಿತ್ಯಮ್ - ಸದಾ, ಯಜ್ಞೇ - ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ - ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 14-15 ॥

ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅನ್ನದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ, ಅನ್ನದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಮಳೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಮಳೆಯು ಯಜ್ಞ ದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞವು ವಿಹಿತವಾದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಮಗಳ ಸಮುದಾಯವು ವೇದದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದೆಂದೂ, ವೇದವು ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದೆಂದೂ ನೀನು ತಿಳಿ. ಇದರಿಂದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯೂ, ಪರಮ ಅಕ್ಷರನೂ ಆದ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸದಾ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ॥14-15॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನ್ನ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವೇನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಅನ್ನದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ನ’ ಶಬ್ದವು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದರ ಅರ್ಥವು ಕೇವಲ ಅಕ್ಕಿ, ಗೋಧಿ, ಕಡಲೆ, ರಾಗಿ, ಇತ್ಯಾದಿ ದವಸ - ಧಾನ್ಯಗಳಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಆದರೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ತಿನ್ನಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸ್ಥೂಲ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರಾದಿಗಳು ಪುಷ್ಟಿಗೊಳ್ಳುವ ಆ ಸಮಸ್ತ ಖಾದ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ನ’ ಶಬ್ದ ಬಂದಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅನ್ನದಿಂದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ - ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವು ಹೀಗಿದೆ - ಖಾದ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದಲೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ರಜ ಮತ್ತು ವೀರ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳುಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ರಜ ಮತ್ತು ವೀರ್ಯಗಳ ಸಂಯೋಗ ದಿಂದಲೇ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ನಂತರ ಅವುಗಳ ಪೋಷಣೆಯೂ ಸಹ ಖಾದ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿ ಯಿಂದಲೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪೋಷಣೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾದುದು ಅನ್ನವೇ ಆಗಿದೆ. ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲೂ ಸಹ ಹೇಳಿದೆ - ‘ಅನ್ನಾದ್ಧ್ಯೇವ ಖಲ್ವಿಮಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಜಾಯಂತೇ । ಅನ್ನೇನ ಜಾತಾನಿ ಜೀವಂತಿ’ (ತೈ. ಉ. 3/2) ಅರ್ಥಾತ್ ಈ ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅನ್ನದಿಂದಲೇ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿ ಅನ್ನದಿಂದಲೇ ಜೀವಿಸುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅನ್ನದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಮಳೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸ್ಥೂಲ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮಖಾದ್ಯವಸ್ತುಗಳೆಲ್ಲದರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನೀರೇ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ಥೂಲ ಅಥವಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಸಂಬಂಧ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೂ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಆಧಾರವು ಮಳೆಯೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇದರಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮಳೆಯು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ - ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಜೀವರೆಲ್ಲರ ಪಾಲನೆ ಪೋಷಣೆಯ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಹೊಣೆ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲೆಯೇ ಇದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಈ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನ, ವಾಣೀ, ಶರೀರದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜೀವರ ಜೀವನಧಾರಣಾದಿರೂಪೀ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು, ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಸಂಪಾದಿತವಾಗುವ ಸತ್ಕರ್ಮವನ್ನು ಯಜ್ಞವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಈ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಹವನ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಜೀವನೋಪಾಯವೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ತವ್ಯ - ಕರ್ಮಗಳ ಸಮಾವೇಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿರುವುದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಮಳೆಯಿಂದ ಅನ್ನದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಜೆಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಆದರೆ ‘ಯಜ್ಞ’ ಶಬ್ದದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಹೋಮವೆಂದೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಲೋಕೋಪಕಾರಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಸಂಪಾದಿತ ಎಲ್ಲ ಸತ್ಕರ್ಮಗಳ ಹೆಸರು ‘ಯಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ. ‘ಮಳೆಯು ಯಜ್ಞದಿಂದಾಗುತ್ತದೆ’ ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು - ಮನುಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನರೂಪೀ ಯಜ್ಞದಿಂದಲೇ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞವೇ ನಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ ಅಲ್ಲಿ, ಮಳೆಯು ಏಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ? ಎಂದು ನೀವು ಕೇಳಬಹುದು. ಇದರ ಉತ್ತರ ಅಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಒಂದಿಲ್ಲೊಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಲೋಕೋಪ ಕಾರಾರ್ಥ ಸತ್ಕರ್ಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೊಂದು ಮಾತೂ ಇದೆ. ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಿಂದಲೂ ಯಜ್ಞಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಬಂದಿವೆ. ಆ ಯಜ್ಞಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಪೂರ್ವಾರ್ಜಿತ ಯಜ್ಞಸಮೂಹವು ಸಂಚಿತವಾಗಿರುವುದೋ, ಅದರ ಸಮಾಪ್ತಿ ಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತಲೇ ಇರುವುದು; ಆದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಟ್ಟರೆ ಈ ಸಂಚಯವು ಕ್ರಮೇಣ ಮುಗಿದು ಹೋಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಅನಂತರ ಮಳೆಯು ಆಗಲಾರದು. ಅದರ ಫಲಸ್ವರೂಪ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಜೀವರ ಶರೀರಧಾರಣ ಮತ್ತು ಪಾಲನೆ ಪೋಷಣೆ ಕಠಿಣವಾಗುವುದು. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನ ರೂಪೀ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನು ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಜ್ಞವು ವಿಹಿತಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಭಿನ್ನ - ಭಿನ್ನ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಅವರ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಭೇದದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾದ ಯಜ್ಞಗಳೆಲ್ಲವೂ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯ ಅಥವಾ ಶಾರೀರಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸಂಪಾದಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೇ ಯಜ್ಞವು ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬ್ರಹ್ಮೋದ್ಭವಂ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವೇನು ಮತ್ತು ಕರ್ಮವು ಅದರಿಂದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗವುದೆಂದು ಹೇಳುವ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವು ಪ್ರಕರಣಾನುಸಾರವಾಗಿ ‘ಪರಮಾತ್ಮ’ (8/3, 24), ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ (14/3, 4), ‘ಬ್ರಹ್ಮಾ’ (8/17; 11/37), ‘ವೇದ’ (4/32 ; 17/24) ಮತ್ತು ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣ’ (18/42) - ಇವೆಲ್ಲದರ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ಪ್ರಕರಣವಿದೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ವಿಹಿತಕರ್ಮಗಳ ಜ್ಞಾನವು ವೇದ ಅಥವಾ ವೇದಾನುಕೂಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ವೇದವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇದಲ್ಲದೆ ಈ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದುದೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದಲೂ ಬ್ರಹ್ಮದ ಅರ್ಥವನ್ನು ವೇದವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನಾದರೋ ಸ್ವಯಂ ಅಕ್ಷರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಅನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದೆಂದು ಹೇಳ ಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾ ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಪ್ರಕರಣವೂ ಇದಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವೇದೋತ್ಪನ್ನವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಇಲ್ಲಿ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗಾಗಿ ಎಂತಹ ಕರ್ಮವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಡುವುದು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ - ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ವೇದ ಮತ್ತು ಶಾಸಗಳಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಯಾರಿಂದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೋ ಅವರಿಂದಲೇ ಯಜ್ಞವು ಸಂಪಾದಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ವೇದದಿಂದ ಅಥವಾ ವೇದಾನುಕೂಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನೂ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವೇದವು’ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವಂತಹುದು ಎಂದು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಏಕೆಂದರೆ ವೇದಗಳು ಅನಾದಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತವಲ್ಲ?

ಉತ್ತರ - ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮೇಶ್ವರನು ನಿತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ವಿಧಾನ ರೂಪವಾದ ವೇದವೂ ನಿತ್ಯವಾಗಿದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂದೇಹವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ವೇದವನ್ನು ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದು ಎಂದರೆ ‘ವೇದವು’ ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಆಮೇಲೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನಿಂದ ವೇದವು ಪ್ರಕಟ ವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನಲ್ಲಿಯೇ ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಎಂಬುದು ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ವೇದವು ಅಪೌರುಷೇಯವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವ ಪುರುಷನಿಂದಲೂ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶಾಸ್ತ್ರವಲ್ಲ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ವೇದವನ್ನು ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಅಂದರೆ ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ವಿವರಣೆಯ ಮೂಲಕ ವೇದದ ಅನಾದಿತ್ವವನ್ನೇ ಸಿದ್ಧ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾವದಿಂದಲೇ ಹದಿನೇಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೂಡಾ ವೇದವು ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದೆಂದು ತಿಳಿಯ ಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸರ್ವಗತಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಹೇತು ವಾಚಕ ವಾದ ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನೆಂದು ತಿಳಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಸರ್ವಗತಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವಾಧಾರ ಪರಮೇಶ್ವರನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಎಂಬ ಪದಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಪ್ರಷ್ಠಿತನೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಗಳ ವಿಧಿಯನ್ನು ಯಾವ ವೇದದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ವೇದವು ಭಗವಂತನ ವಾಣಿಯೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿರುವ ವಿಧಿಯಂತೆ ಮಾಡಲಾಗುವ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಯಾವಾಗಲೂ ಸ್ವಯಂ ವಿರಾಜಮಾನ ನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಯಜ್ಞವು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನ ‘ಮೂರ್ತಿ’ಯಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನೂ ಭಗವತ್ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರದ ಸ್ಥಿತಿಯು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆಯೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಹಾಗೂ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನೆಂದು ಹೇಳಿ; ಈಗ ಆ ಯಜ್ಞರೂಪೀ ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆಯ ಆವಶ್ಯಕ ಕರ್ತವ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಆ ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ನಡೆಯದೇ ಇರುವವರ ಅಂದರೆ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸದೇ ಇರುವವರನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-16)

ಏವಂ ಪ್ರವರ್ತಿತಂ ಚಕ್ರಂ ನಾನುವರ್ತಯತೀಹ ಯಃ ।

ಅಘಾಯುರಿಂದ್ರಿಯಾರಾಮೋ ಮೋಘಂ ಪಾರ್ಥ ಸ ಜೀವತಿ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ!, ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ಇಹ - ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರವರ್ತಿತಮ್ - (ಪರಂಪರೆಯಿಂದ) ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿರುವ, ಚಕ್ರಮ್ - ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ, ನ, ಅನುವರ್ತಯತಿ - ವರ್ತಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್, ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಇಂದ್ರಿಯಾರಾಮಃ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವವನು, ಅಘಾಯುಃ - ಪಾಪಾಯುವು, ಮೋಘಮ್ - ವ್ಯರ್ಥ (ವಾಗಿಯೇ), ಜೀವತಿ - ಜೀವಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥16॥

ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ ! ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿರುವ ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವ ಪಾಪಾಯುವು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿಯೇ ಜೀವಿಸುತ್ತಾನೆ. ॥16॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಚಕ್ರಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರೊಡನೆ ‘ಏವಂ ಪ್ರವರ್ತಿತಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಭಾವವೇನು ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಪ್ರಕಾರ ‘ಚಕ್ರಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿ ಪರಂಪರೆಯ ವಾಚಕ ವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುವ ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಹಿತ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಯಜ್ಞವಾಗುತ್ತದೆ, ಯಜ್ಞದಿಂದ ಮಳೆ ಯಾಗುತ್ತದೆ, ಮಳೆಯಿಂದ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ, ಆಹಾರದಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ, ಪುನಃ ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಈ ಸೃಷ್ಟಿ ಪರಂಪರೆಯು ಯಾವಾಗಲೂ ಚಕ್ರದೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಚಕ್ರಮ್’ ಪದದೊಡನೆ ‘ಏವಂ ಪ್ರವರ್ತಿತಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ಯಾವ ಸ್ವಧರ್ಮವಿದೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಅವನ ಮೇಲೆ ಇದೆಯೋ. ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಆ ಚಕ್ರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕೇವಲ ಈ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರದ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡು ಬರುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಯಾವ ಯೋಗಿಯು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತೂ ಸಹ ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನಿಗೆ ಆ ಸ್ವಧರ್ಮ ರೂಪೀ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಪ್ರಾಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ವರ್ತಿಸದೇ ಇರುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ‘ಇಂದ್ರಿಯಾರಾಮ’ ಮತ್ತು ‘ಅಘಾಯು’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಹಾಗೂ ಅವನ ಜೀವನ ವ್ಯರ್ಥವೆನ್ನುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿರುವುದೇ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರಕ್ಕನುಕೂಲವಾಗಿ ವರ್ತಿಸದಿರುವುದಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮರೆತು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ನಿರಂತರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿಯೇ ರಮಮಾಣನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲಾದರೂ ಭೋಗಗಳ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಬೇಕೆಂಬುದೇ ಯಾರ ಧ್ಯೇಯವಾಗಿದೆಯೋ, ಅವನನ್ನು ‘ಇಂದ್ರಿಯಾರಾಮ’ ಎಂಬು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರಿಯಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ರತನಾದ ಕಾರಣ ಅವನು ಬೇರೆಯವರ ಒಳಿತು-ಕೆಡಕುಗಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಲೆಕ್ಕಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಇತರರ ಮೇಲೆ ಕೆಟ್ಟ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ದುಃಖವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸದೇ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ದುರ್ವ್ಯವಸ್ಥೆಯುಂಟು ಮಾಡುವವನು ಬಹು ಹೆಚ್ಚಿನ ದೋಷಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಜೀವನಪೂರ್ತಿ ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ಹಣ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಆದುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ‘ಅಘಾಯು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವನು ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಪ್ರಧಾನ ಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದ-ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸುಖವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾ ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಈ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ವಂಚಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅಮೂಲ್ಯ ಮಾನವ ಜೀವನವನ್ನು ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ರತನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಜೀವನವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿರುವ ಪ್ರಕಾರ ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯು ಯಾವ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮನುಷ್ಯರ ಮೇಲಿದೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯು ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತ ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಈ ಸೃಷ್ಟಿಯೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಎಲ್ಲಾ ಮನುಷ್ಯರ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯ ಹೊಣೆಯಿದೆ - ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯದ ಅಭಾವ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-17)

ಯಸ್ತ್ವಾತ್ಮರತಿರೇವ ಸ್ಯಾದಾತ್ಮತೃಪ್ತಶ್ಚ ಮಾನವಃ ।

ಆತ್ಮನ್ಯೇವ ಚ ಸಂತುಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಯಃ - ಯಾವ, ಮಾನವಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಆತ್ಮರತಿಃ, ಏವ - ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ರಮಿಸುವವನೂ, ಚ- ಮತ್ತು, ಆತ್ಮತೃಪ್ತಃ - ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ತೃಪ್ತನಾಗಿರುವನೂ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಆತ್ಮನಿ ಏವ - ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ, ಸಂತುಷ್ಟಃ - ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿ, ಸ್ಯಾತ್ - ಇರುವನೋ, ತಸ್ಯ - ಅವನಿಗಾಗಿ, ಕಾರ್ಯಮ್ - ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ, ನ, ವಿದ್ಯತೇ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥17॥

ಆದರೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ರಮಮಾಣನಾಗಿರುವನೋ, ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ತೃಪ್ತನಾಗಿರುವನೋ ಹಾಗೂ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥17॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಯು ಅವಶ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆ ಮಾಡದಿರುವವನನ್ನು ‘ಅಘಾಯು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಯಾರ ಜೀವನವು ವ್ಯರ್ಥವೆಂದು ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಎಲ್ಲಾ ಮನುಷ್ಯರಿಗಿಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಶಾಸನದಿಂದ ಮೀರಿರುವ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆತ್ಮರತಿಃ’, ‘ಆತ್ಮತೃಪ್ತಃ’ ಮತ್ತು ‘ಆತ್ಮನಿ ಏವ ಸಂತುಷ್ಟಃ’ - ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ಯಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅವನನ್ನು ‘ಮಾನವಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಸಹಿತ ‘ಯಃ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ‘ಮಾನವಃ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ - ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಸಾಧನೆಗೈದು ಹೀಗೆ ಆಗಬಲ್ಲನು, ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರಿಗೂ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಏವ’ ಅವ್ಯಯದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಆತ್ಮರತಿಃ’ ವಿಶೇಷಣದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಪುರುಷನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತು ಸ್ವಪ್ನದಿಂದ ಎಚ್ಚೆತ್ತ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಪ್ನದ ಸೃಷ್ಟಿಯಂತೆ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಪ್ರೀತಿಯಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ರಮಮಾಣನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಏಕಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಅಚಲವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಮೂಲಕ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ನಿಶ್ಚಯವು ಮತ್ತು ಚಿಂತನೆಯು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅವನು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ರಮಮಾಣನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆತ್ಮತೃಪ್ತಃ’ ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತ ಪುರುಷನು ಪೂರ್ಣಕಾಮನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅವನಿಗಾಗಿ ಯಾವುದೇವಸ್ತುವು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ಆತನಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ತೃಪ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆತ್ಮನಿ ಏವ ಸಂತುಷ್ಟಃ’ ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಭಾವ ವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಪರಮಾತ್ಮನಪ್ರಾಪ್ತ ಪುರುಷನು ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ದೊಡ್ಡದಾದ ಪ್ರಲೋಭನವೂ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರದು, ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಘಟನೆಯಿಂದ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಹ ಅಸಂತೋಷವಾಗಲಾರದು, ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನೊಡನೆ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಹ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಹರ್ಷ- ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ - ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಮಹಾಪುರುಷನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದವ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆತನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ತವ್ಯಗಳೂ ಸಮಾಪ್ತವಾಗಿಹೋಗಿವೆ, ಅವನು ಕೃತಕೃತ್ಯ ಆಗಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿರುವ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ವಿಧಾನವೆಲ್ಲದರ ಉದ್ದೇಶವೂ ಕೇವಲ ಏಕಮೇವ ಪರಮಕಲ್ಯಾಣಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆ ಉದ್ದೇಶದ ಪೂರ್ಣತೆಯಾದವನು ಮಾಡಬೇಕಾದುದೇನೂ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹಾಗಾದರೆ ಜ್ಞಾನಿಯು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೇ?

ಉತ್ತರ - ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಮನಸ್ಸು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರದೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಹ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಸಹ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ; ಆದಾಗ್ಯೂ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲವಾದ ಕರ್ಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಅಂತಹ ಕರ್ಮಗಳು ಮಮತೆ, ಅಭಿಮಾನ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತವಾದ ಕಾರಣ ಪರಮ ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಗೂ ಆದರ್ಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಇಷ್ಟಾದರೂ ಕೂಡ ಅಂತಹ ಪುರುಷರ ಮೇಲೆ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಯಾವುದೇ ಶಾಸನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

(ಶ್ಲೋಕ-18)

ನೈವ ತಸ್ಯ ಕೃತೇನಾರ್ಥೋ ನಾಕೃತೇನೇಹ ಕಶ್ಚನ ।

ನ ಚಾಸ್ಯ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಕಶ್ಚಿದರ್ಥವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ ॥

ತಸ್ಯ - ಆ (ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ), ಇಹ - ಈ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ, ಕೃತೇನ - ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಕಶ್ಚನ - ಯಾವುದೇ, ಅರ್ಥಃ, ನ - ಪ್ರಯೋಜನವಿರುವುದಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು), ನ, ಅಕೃತೇನ ಏವ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದಲೂ, ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಹಾಗೂ, ಸರ್ವಭೂತೇಷು - ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅಸ್ಯ- ಇವನಿಗೆ, ಕಶ್ಚಿತ್ - ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ, ಅರ್ಥವ್ಯಪಾಶ್ರಯಃ - ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧವೂ, ನ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 18 ॥

ಆ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದಲೂ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಇವನಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಹ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 18 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆ ಮಹಾಪುರುಷನಿಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋ ಜನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ’ - ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿರುವ ಜ್ಞಾನಿ ಪುರುಷನಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯದ ಅಭಾವಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂದರೆ ಆ ಮಹಾ ಪುರುಷನು ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದ ಮೂಲಕ ಯಾವುದೇ ಲೌಕಿಕ ಅಥವಾ ಪಾರಲೌಕಿಕವಾದ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲು ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದ ಮೂಲಕವೂ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನೂ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳೂ ಮುಗಿದಿರುತ್ತವೆ. ಈಗ ಅವನಿಗೆ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಾರದೆಂಬ ಕಟ್ಟಳೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಶಾಸನಗಳಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಘಾತರೂಪೀ ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಅವನನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರವು ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಂತೆಯೂ ಬಾಧ್ಯನನ್ನಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಒಂದು ವೇಳೆ ಮಾಡಲ್ಪಡದೆ ಇದ್ದರೂ ಅವನಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರವು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಬಾಧ್ಯನನ್ನಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಜ್ಞಾನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ನಂತರವೂ ಕೂಡ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿಯ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಅಥವಾ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಯಾವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಜ್ಞಾನವು ಉಂಟಾದ ನಂತರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಶ್ರಾಂತಿರೂಪೀ ತುಚ್ಛ ಸುಖಗಳೊಡನೆ ಆತನಿಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ನಿತ್ಯಾನಂದದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೂ ಸ್ವಯಂ ಆನಂದ ರೂಪನಾಗಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರು ಯಾವುದೇ ಸುಖ - ವಿಶೇಷದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ತನಗೆ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕಾದ ಅಥವಾ ತ್ಯಜಿಸ ಬೇಕಾದ ಕರ್ತವ್ಯವು ಉಳಿದಿದೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸುವರೋ, ಅವನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜ್ಞಾನಿಯೇ ಅಲ್ಲ; ಆದರೆ ಯಾವುದೋ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನನ್ನು ಜ್ಞಾನಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಜ್ಞಾನಿಯಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಭಾವನೆಗೆ ಸ್ಥಾನವಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಉತ್ತರ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ

ಜ್ಞಾನಾಮೃತೇನ ತೃಪ್ತಸ್ಯ ಕೃತಕೃತ್ಯಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ ।

ನ ಚಾಸ್ತಿ ಕಿಂಚಿತ್ಕರ್ತವ್ಯಮಸ್ತಿ ಚೇನ್ನ ಸ ತತ್ತ್ವವಿತ್॥(1/22)

ಅರ್ಥಾತ್ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಮೃತದಿಂದ ತೃಪ್ತ ಮತ್ತು ಕೃತ ಕೃತ್ಯನಾದ ಯೋಗಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕರ್ತವ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಕರ್ತವ್ಯವಿರುವುದಾದರೆ ಅವನು ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಯಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಂಪೂರ್ಣಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಇವನಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಮಾಡದಿರುವುದರಿಂದಲೂ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನಿಗೆ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಯಾರ ದೇಹಾಭಿಮಾನವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೂ ಯಾರು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವನೋ ಅಂತಹ ಸಾಧಕನು ಒಂದು ವೇಳೆ ತನ್ನ ಸುಖಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಸಹ ಬಯಸದಿದ್ದರೂ ಶರೀರ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಯಾವುದಾದರೂ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿ ಗಳೊಡನೆ ಏನಾದರೂ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು - ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಅವನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದ ಜ್ಞಾನಿಯ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನ ವಿಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ಜೀವನದ ಪರಿವೆಯೂ ಸಹ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಶರೀರನಿರ್ವಹಣೆಯು ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ತನ್ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾನೇ ಜರುಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯೊಡನೆಯೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಸಹ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಸರ್ವಥಾ ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮಗಳು ಏಕೆ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ?

ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕನು ಸಾರವಾಗಿ ಲೋಕದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವನ ಮೂಲಕ ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂದೇ ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪರಮ ಶ್ರೇಯೋರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವವರೆಗೆ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ತನ್ನ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಮಾಡುವುದು ಅವಶ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಪುರುಷನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ತವ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವನ ಮನಸ್ಸು - ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದನು. ಈಗ ಮೇಲಿನ ವರ್ಣನೆಯ ಕಡೆಗೆ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅನಾಸಕ್ತ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-19)

ತಸ್ಮಾದಸಕ್ತಃ ಸತತಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕರ್ಮ ಸಮಾಚಾರ ।

ಅಸಕ್ತೋ ಹ್ಯಾಚರನ್ಕರ್ಮ ಪರಮಾಪ್ನೋತಿ ಪೂರುಷಃ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ (ನೀನು), ಸತತಮ್ - ನಿರಂತರವಾಗಿ, ಅಸಕ್ತಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ (ಸದಾ), ಕಾರ್ಯಮ್, ಕರ್ಮ - ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು, ಸಮಾಚರ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿರು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಅಸಕ್ತಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವನ್ನು, ಆಚರನ್ - ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವ, ಪೂರುಷಃ - ಮನುಷ್ಯನು, ಪರಮ್ - ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು, ಆಪ್ನೋತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 19 ॥

ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಸದಾಕಾಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿರು. ಏಕೆಂದರೆ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ॥ 19 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಪದದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಭಗ ವಂತನು - ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗಿನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಾವ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಪರಮಾ ವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿದ್ದೇನೋ ಆ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ವಧರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲೇ ನಿನ್ನ ಹಿತವಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ನಿನ್ನ ವರ್ಣಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲೇ ಬೇಕು - ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಸಕ್ತಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಅಸಕ್ತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಸಮಸ್ತಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಸಮಸ್ತಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗ ಎಂದು ಹೇಳುವುದುರಿಂದ ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗವು ಅದರಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಬಂದು ಬಿಟ್ಟಿತು ; ಏಕೆಂದರೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಕಾಮನೆಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ (2/62). ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಫಲೇಚ್ಛೆಯ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸತತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರಲಾರನು ಎಂಬುದನ್ನು ಭಗವಂತನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ (3/5) ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ನಿರಂತರ ಏನಾದರೊಂದು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸತತಮ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ, ನೀನು ಸದಾ-ಸರ್ವದಾ ಮಾಡುವ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡು, ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ಆಸಕ್ತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಡ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ಕಾರ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು, ನಿನಗೆ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಸಾರ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೀನು ಮಾಡಬೇಕು. ಪರ ಧರ್ಮದ ಕರ್ಮ, ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮ ಮತ್ತು ವ್ಯರ್ಥ ಅಥವಾ ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಮಾಚರ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಆಚರ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯೊಡನೆ ‘ಸಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಭಗವಂತನು - ನೀನು ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಯಥಾ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಆಚರಣೆ ಮಾಡು - ಹಾಗೆ ಮಾಡದೆ ಅಜಾಗರೂ ಕತೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದರೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕೊರತೆಯುಂಟಾಗ ಬಲ್ಲುದು ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿನಗೆ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ದೊರೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬವಾಗಬಹುದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಪುರುಷನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಪರಮ ಪುರುಷ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಈ ಕರ್ಮಯೋಗಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟೊಂದು ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೇ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳಿರುವ ಮಾತನ್ನು ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸಲು, ಜನಕಾದಿಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಪುನಃ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-20)

ಕರ್ಮಣೈವ ಹಿ ಸಂಸಿದ್ಧಿಮಾಸ್ಥಿತಾ ಜನಕಾದಯಃ ।

ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮೇವಾಪಿ ಸಂಪಶ್ಯನ್ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ ॥

ಜನಕಾದಯಃ - ಜನಕಾದಿ ಜ್ಞಾನಿಜನರೂ ಕೂಡ, ಕರ್ಮಣಾ ಏವ - (ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ) ಕರ್ಮದ ಮೂಲಕವೇ, ಸಂಸಿದ್ಧಿಮ್- ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು, ಆಸ್ಥಿತಾಃ - ಪಡೆದಿದ್ದರು, ಹಿ - ಆದ್ದರಿಂದ (ಮತ್ತು), ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮ್ - ಲೋಕಸಂಗ್ರವನ್ನು, ಸಂಪಶ್ಯನ್, ಅಪಿ - ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಕೂಡ (ನೀನು), ಕರ್ತುಮ್ ಏವ - ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಕ್ಕೇ, ಅರ್ಹಸಿ - ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದೀಯೆ ಅರ್ಥಾತ್ ನೀನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ॥ 20 ॥

ಜನಕಾದಿ ಜ್ಞಾನೀಜನರೂ ಕೂಡ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತವಾದ ಕರ್ಮದ ಮೂಲಕವೇ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕೂಡ ನೀನು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಕ್ಕೇ ಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದೀಯೆ- ಅರ್ಥಾತ್ - ನೀನು ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ॥ 20 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜನಕಾದಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಾವ ಪುರುಷರ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಕೇತ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆ ಜನರೂ ಸಹ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡಿದ್ದರು - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಉಪದೇಶ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಜನಕನಂತೆ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಶ್ವಪತಿ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕು, ಪ್ರಹ್ಲಾದ, ಅಂಬರೀಷ ಮೊದಲಾದ ಆಗಿಹೋದ ಮಹಾಪುರುಷರೆಲ್ಲರ ಸಂಕೇತವನ್ನು ‘ಜನಕಾದಯಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನೇ ಪ್ರಮಾಣ ಮೂಲಕ ಸಿದ್ಧಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ - ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜನಕಾದಿ ಮುಖ್ಯ-ಮುಖ್ಯ ಮಹಾಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಅನೇಕ ಮಂದಿ ಮಹಾಪುರುಷರು ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ; ಇದೇನೂ ಹೊಸ ಮಾತೇನಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಿತಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂದೇಹವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಭಾವವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೋ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಸೋಪಾನವೆಂದು ತಿಳಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತವಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಅಂತಃಕರಣವು ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ (4/38), ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗಯುಕ್ತ ಮುನಿಯು ಕೂಡಲೇ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. (5/6). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಸೋಪಾನವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಲೋಕಸಂಗ್ರಹ’ ಎಂದು ಯಾವುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಸೃಷ್ಟಿ - ಸಂಚಾಲನೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುವಿಕೆ, ಅದರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಅಡಚಣೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡದೇ ಅದರಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ಆಗುವುದು ‘ಲೋಕಸಂಗ್ರಹ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪಾಲನೆ - ಪೋಷಣೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮನುಷ್ಯನ ಮೇಲಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ತವ್ಯ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸಿ ಇತರರನ್ನು ತನ್ನ ಆದರ್ಶದ ಮೂಲಕ ದುರ್ಗುಣ-ದುರಾಚಾರಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗಿಸಿ ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವುದೇ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಭಗವಂತನು - ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮ ಶ್ರೇಯೋರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ, ಇದಲ್ಲದೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕೂಡ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದೂ ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟು ಕೊಂಡು ಅರ್ಥಾತ್ ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಹೋದರೆ ನನ್ನನ್ನು ಆದರ್ಶವೆಂದು ತಿಳಿದು ನನ್ನನ್ನು ಅನುಕರಣ ಮಾಡಿ ಬೇರೆ ಜನರೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡುವರು, ಇದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವಿಪ್ಲವ ಉಂಟಾದೀತು ಮತ್ತು ಅದರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಹದಗೆಡುವುದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡುಬರಲು ನಾನು ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು, ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು ನಿನಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ಉಚಿತವಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತ ಜ್ಞಾನಿಯಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೋ ಅಥವಾ ಸಾಧಕನೂ ಮಾಡ ಬಲ್ಲನೋ?

ಉತ್ತರ - ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಇದರಿಂದ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಲೋಕ ಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥವೇ ಆಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು ಆದರ್ಶವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಾಧಕನೂ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥ ಕರ್ಮಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಅವನು ಪೂರ್ಣರೂಪದಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಮಾಡಲಾರನು; ಏಕೆಂದರೆ ಅಜ್ಞಾನವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವವರೆಗೆ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥವು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧವು ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಇರುವ ವರೆಗೆ ಪೂರ್ಣ ರೂಪದಿಂದ ಕೇವಲ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮವು ಆಗಲಾರದು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಮತ್ತು ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಯಾವ ಮಹತ್ವವೂ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಅವರು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದು ಕೇವಲ ಜನರಿಗೆ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತಾ ಇರಬಹುದೇ?

ಉತ್ತರ - ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸಹ ಅವರು ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಕೇವಲ ಜನರಿಗೆ ತೋರಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದ ಯಾವ ಮಹತ್ವವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಜನರಿಗೆ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಅದು ಒಂದು ಬಗೆಯ ದಂಭವೇ ಆಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ದಂಭವಿರುವುದು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅವರೇನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಾರ್ಥ ಆವಶ್ಯಕ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ ಪೂರ್ಣವಾದುದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಆಡಂಬರವಿಲ್ಲ, ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ, ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕರವೂ ಇಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಕರ್ಮಗಳು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿವೆಯೆಂಬುದನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಇದರಿಂದಲೇ ಅವರ ಕರ್ಮಗಳು ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹದ ಕಡೆಗೆ ಗಮನವಿಟ್ಟು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು; ಇದರ ಕುರಿತು ‘ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವು ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ’? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-21)

ಯದ್ಯದಾಚರತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ತತ್ತದೇವೇತರೋ ಜನಃ ।

ಸ ಯತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ಕುರುತೇ ಲೋಕಸ್ತದನುವರ್ತತೇ ॥

ಶ್ರೇಷ್ಠಃ - ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರು, ಯತ್ ಯತ್ - ಯಾವ ಯಾವ, ಆಚರತಿ - ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಇತರಃ, ಜನಃ - ಅನ್ಯ ಪುರುಷರೂ (ಕೂಡ), ತತ್ ತತ್ ಏವ - ಹಾಗೆ-ಹಾಗೆಯೇ, (ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ), ಸಃ - ಅವರು, ಯತ್ - ಯಾವುದನ್ನು, ಪ್ರಮಾಣಮ್ - ಪ್ರಮಾಣ, ಕುರುತೇ - ಮಾಡಿತೋರಿಸುತ್ತಾರೋ, ಲೋಕಃ - ಸಮಸ್ತ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವೂ, ತತ್ - ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿಯೇ, ಅನುವರ್ತತೇ - ವರ್ತಿಸಲು ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ॥ 21 ॥

ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರು ಯಾವ ಯಾವ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಇತರ ಪುರುಷರೂ ಕೂಡ ಹಾಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಯಾವುದನ್ನು ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡಿತೋರಿಸುತ್ತಾರೋ ಸಮಸ್ತ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವು ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ವರ್ತಿಸಲು ತೊಡಗುತ್ತದೆ. ॥ 21 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರೇಷ್ಠಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಧರ್ಮಾತ್ಮಾ ಎಂದು ವಿಖ್ಯಾತರಾಗಿರುವ, ಜಗತ್ತಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರು ಯಾರ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನಿಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಮಹಾತ್ಮಾಜ್ಞಾನಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರೇಷ್ಠಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರು ಯಾವ-ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರೂ ಕೂಡ ಆಯಾಯಾ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಮಹಾತ್ಮರು ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಧರ್ಮವನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಬೇರೆ ಜನರೂ ಕೂಡ ಅದನ್ನೇ ಅನುಕರಣೆ ಮಾಡಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬಹಳ ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ, ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಬಾಧೆಯುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಯಾರಾದರು ಧರ್ಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಮಹಾಪುರುಷರು ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ಬೇರೆ ಜನರ ಮೇಲೂ ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಭಾವ ಬೀಳಬಹುದು - ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ; ಒಂದು ವೇಳೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಸತ್ತ್ವವಿರುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅಂತಹ ಮಹಾಪುರುಷರು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಏಕೆ ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು- ಎಂಬುದಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವರು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರ ಅನುಕರಣೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ವಿಹಿತವಾದ ನಿಯಮ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗಾಗುವುದರಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ಅಲ್ಲೋಲ - ಕಲ್ಲೋಲ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳೆಲ್ಲಾ ತಲೆಕೆಳಗಾಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮಹಾಪುರುಷರು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹದತ್ತ ಗಮನವಿಟ್ಟು ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಯಥಾ ಯೋಗ್ಯ ಸಮಸ್ತಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕು; ಕರ್ಮಗಳ ಅವಹೇಳನ ಅಥವಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಬಾರದು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವನು ಯಾವುದನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸುತ್ತಾನೋ, ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯವು ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಲು ತೊಡಗುತ್ತದೆ’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರು ಸ್ವತಃ ಆಚರಿಸಿ ಮತ್ತು ಜನರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಯಾವ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವ ಕರ್ಮ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಕರ್ಮ ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂದು ಜನರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾರೋ ಅದರಂತೆಯೇ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಶ್ರೇಷ್ಠಜ್ಞಾನಿ ಮಹಾಪುರುಷರು ಸೃಷ್ಟಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬಹಳ ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಸ್ವತಃ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಜನರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ - ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತಿ ಗೊಳಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಅವರ ಉಪದೇಶ ಅಥವಾ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಪಂಚದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡುವ ಯಾವುದೇ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮದ ಅಥವಾ ಮಾನವಧರ್ಮದ ಪರಂಪರೆಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಹ ಆಘಾತವಾಗದಂತೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಜನತೆಯ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಅಭಿರುಚಿ ಕಡಮೆಯಾಗದಹಾಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗಮನವಿಡಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶ್ರೇಷ್ಠಮಹಾಪುರುಷರ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಜನರೆಲ್ಲಾ ಅನುಕರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದಾಗ ಅವರು ಏನೆಲ್ಲಾ ‘ಪ್ರಮಾಣ ವಾಗಿಸಿ’ ಬಿಡುತ್ತಾರೋ ಅದರಂತೆ ಜನರು ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇನಿತ್ತು?

ಉತ್ತರ - ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜನರ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ದೇಶ, ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ - ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ, ಸಮಯ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಭಿನ್ನ - ಭಿನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಶ್ರೇಷ್ಠಮಹಾ ಪುರುಷರು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಸ್ವತಃ ಆಚರಿಸಿ ತೋರಿಸುವುದು ಅಸಂಭವವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠಪುರುಷರು ಯಾವ - ಯಾವ ವೈದಿಕ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾತುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗಿಸುತ್ತಾರೋ ಅದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಜನರು ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಹಾಪುರುಷರ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಉದಾಹರಣೆ ಕೊಟ್ಟು ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಅವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-22)

ನ ಮೇ ಪಾರ್ಥಾಸ್ತಿ ಕರ್ತವ್ಯಂ ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ಕಿಂಚನ ।
ನಾನವಾಪ್ತಮವಾಪ್ತವ್ಯಂ ವರ್ತ ಏವ ಚ ಕರ್ಮಣಿ ॥

ಪಾರ್ಥ- ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ !, ಮೇ - ನನಗೆ (ಈ), ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು - ಮೂರೂ, ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಕಿಂಚನ - ಯಾವುದೇ, ಕರ್ತವ್ಯಮ್ - ಕರ್ತವ್ಯವು, ನ, ಅಸ್ತಿ - ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಚ - ಮತ್ತು, ಅವಾಪ್ತವ್ಯಮ್ - ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ (ವಸ್ತು), ಅನವಾಪ್ತಮ್ - ಅಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿದೆ, ನ - ಎಂಬುದಿಲ್ಲ, (ಆದರೂ ಸಹ ನಾನು), ಕರ್ಮಣಿ, ಏವ - ಕರ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ,
ವರ್ತೇ - ವರ್ತಿಸುತ್ತೇನೆ. ॥ 22 ॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನನಗೆ ಈ ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ದೊರೆಯದು ಎಂಬುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಸಹ ನಾನು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ವರ್ತಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವವಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಕುಂತಿಗೆ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳಿದ್ದವು - ‘ಪೃಥಾ’ ಮತ್ತು ‘ಕುಂತೀ’. ಬಾಲ್ಯಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಆಕೆಯ ತನ್ನ ತಂದೆ ಶೂರಸೇನನ ಹತ್ತಿರ ಇರುವಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಆಕೆಯ ಹೆಸರು ‘ಪೃಥಾ’ ಎಂದಿತ್ತು ಮತ್ತು ರಾಜಾ ಕುಂತಿಭೋಜನಲ್ಲಿಗೆ ದತ್ತು ಹೋದಾಗಿನಿಂದ ಆಕೆಯ ಹೆಸರು ‘ಕುಂತೀ’ ಎಂದಾಯ್ತು. ತಾಯಿಯ ಈ ಹೆಸರುಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಪಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕೌಂತೇಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುತ್ತಾ ಪರಮ ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತು ಆತ್ಮೀಯತೆಯ ಸೂಚಕವಾಗಿ ‘ಪಾರ್ಥ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೋ ಎಂಬಂತೆ, ‘ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ ತಮ್ಮಾ ! ನಾನು ನಿನಗೆ ಅಂತಹ ಯಾವುದೇ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ನ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ; ನೀನು ನನಗೆ ತಮ್ಮನಂತಿರುವೆ ಹಾಗೂ ನನ್ನವನಾಗಿರುವೆ. ನಾನು ಸ್ವತಃ ಹೇಳುವುದನ್ನು ನಿನ್ನ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿಯೇ ಎಂದು ತಿಳಿ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಮನುಷ್ಯನ ಸಂಬಂಧವು ಕೇವಲ ಈ ಲೋಕದೊಡನೆಯೇ ಇದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ - ಈ ಚತುರ್ವಿಧ ಪುರಷಾರ್ಥಗಳ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯದ ವಿಧಾನವು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಾನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ, ಸ್ವಯಂ ನಾನೇ ಎಲ್ಲರ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ವಿಧಾನವನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗ, ಮರ್ತ್ಯ ಪಾತಾಳ ಈ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನಗಾಗಿ ಯಾವ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ನನಗೆ ಈ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪಡೆಯ ಬೇಕಾದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ದೊರೆಯದು ಎಂಬುದಿಲ್ಲ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಈ ಲೋಕದ ಮಾತೇನು, ಮೂರೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ನನಗೆ ದೊರೆಯದಿರುವಂತಹ ಯಾವ ವಸ್ತುವು ದೊರಕಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಸರ್ವೇಶ್ವರ, ಪೂರ್ಣಕಾಮ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ರಚನೆಗಳನ್ನೂ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಆದರೂ ಕೂಡ ನಾನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗಿರುತ್ತೇನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನನಗೋಸ್ಕರ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಕೂಡ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನಾನು ಎಲ್ಲ ಜನರ ಮೇಲೆ ದಯೆಗೈದು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೇ ತೊಡಗಿದ್ದೇನೆ, ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ನನಗೆ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನನಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ನಾನು ಕರ್ಮವನ್ನು ಏತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಿ ಅಥವಾ ನನಗೆ ಪರಮಪದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿ ಹೋಗಿದೆ ಮತ್ತೆ ಮಾಡುವ ಅಗತ್ಯವೇನಿದೆ? ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಮನುಷ್ಯರು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲೇಬೇಕು, ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-23)

ಯದಿ ಹ್ಯಹಂ ನ ವರ್ತೇಯಂ ಜಾತು ಕರ್ಮಣ್ಯತಂದ್ರಿತಃ ।

ಮಮ ವರ್ತ್ಮಾನುವರ್ತಂತೇ ಮನುಷ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಥ ಸರ್ವಶಃ ॥

ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಪಾರ್ಥನೇ !, ಯದಿ - ಒಂದು ವೇಳೆ, ಜಾತು - ಯಾವಾಗಲಾದರೂ, ಅಹಮ್- ನಾನು, ಅತಂದ್ರಿತಃ - ಸಾವಧಾನವಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು, ಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ನ, ವರ್ತೇಯಮ್ - ವರ್ತಿಸುದಿಲ್ಲವಾದರೆ (ದೊಡ್ಡ ಹಾನಿಯುಂಟಾಗುವುದು ಏಕೆಂದರೆ), ಮನುಷ್ಯಾಃ - ಮನುಷ್ಯರು, ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಮಮ - ನನ್ನ,
ವರ್ತ್ಮ - ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ, ಅನುವರ್ತಂತೇ - ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥ 23 ॥

ಏಕೆಂದರೇ, ಹೇ ಪಾರ್ಥಾ ! ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾವಾಗಲಾದರೂ ನಾನು ಸಾವಧಾನವಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುವುದಿಲ್ಲವಾದರೆ ದೊಡ್ಡ ಹಾನಿಯುಂಟಾಗುವುದು ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥ 23 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ನನಗೆ ಸರ್ವಥಾ ಕರ್ತವ್ಯದ ಅಭಾವವಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನಾನು ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವುದರ ಕುರಿತು ನಿನಗೆ ಕರ್ತವ್ಯವೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ನೀನು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿರುವೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾದೀತು. ಆದುದರಿಂದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕರ್ಮದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಾತಿನ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯದಿ’ ಮತ್ತು ‘ಜಾತು’ ಈ ಎರಡು ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇವುಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಭಗವಂತನು ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ - ನನ್ನ ಅವತಾರವು ಧರ್ಮ ಸಂಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದ ಕಾರಣ ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಯಾವುದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡದಿರುವುದು ಅಂದರೆ ಅವುಗಳ ಅವಹೇಳನ ಮಾಡುವುದು ಸಂಭವವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ - ‘ನಾನು ಕದಾಚಿತ್ ಜಾಗರೂಕತೆ ಯಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗದಿದ್ದರೆ ದೊಡ್ಡಹಾನಿಯಾಗಬಹುದು; ಏಕೆಂದರೆ ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ಕರ್ತಾ-ಹರ್ತಾ ಮತ್ತು ಸಂಚಾಲಕ ಹಾಗೂ ಮರ್ಯಾದಾ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಅಜಾಗರೂಕತೆ ಮಾಡತೊಡಗಿದರೆ ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಅಲ್ಲೋಲಕಲ್ಲೋಲ ಉಂಟಾಗಬಹುದು’.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮನುಷ್ಯರು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ನನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಬಹಳಷ್ಟು ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ದೊಡ್ಡಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕರು ನನ್ನನ್ನು ಮರ್ಯಾದಾ ಪುರುಷೋತ್ತಮನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ನಾನು ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡುತ್ತೇನೆಯೋ ಅದರಂತೆ ಇತರರೂ ಸಹ ನನ್ನನ್ನು ಅನುಕರಣೆ ಮಾಡಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ನನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಲಾರಂಭಿಸಿದರೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗದಿದ್ದರೆ ಜನರೂ ಕೂಡ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಡಲಾರಂಭಿಸುವರು ಮತ್ತು ಹಾಗೆ ಮಾಡಿ ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಪರಮಾರ್ಥಗಳೆರಡರಿಂದಲೂ ವಂಚಿತರಾದಾರು. ಆದುದರಿಂದ ಜನರಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ರೀತಿಯನ್ನು ಕಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಬಹಳ ಜಾಗರೂಕತೆಯೊಡನೆ ವಿಧಿವತ್ ವರ್ತಿಸುತ್ತೇನೆ. ಎಂದಿಗೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅಜಾಗರೂಕತೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-24)

ಉತ್ಸೀದೇಯುರಿಮೇ ಲೋಕಾ ನ ಕುರ್ಯಾಂ ಕರ್ಮ ಚೇದಹಮ್ ।

ಸಂಕರಸ್ಯ ಚ ಕರ್ತಾ ಸ್ಯಾಮುಪಹನ್ಯಾಮಿಮಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ॥

ಚೇತ್- ಒಂದು ವೇಳೆ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವನ್ನು, ನ, ಕುರ್ಯಾಮ್ - ಮಾಡದೇ ಇದ್ದರೆ, ಇಮೇ- ಈ,
ಲೋಕಾಃ - ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರೂ, ಉತ್ಸೀದೇಯುಃ - ನಷ್ಟ-ಭ್ರಷ್ಟರಾಗಿಬಿಡುವರು, ಚ - ಮತ್ತು (ನಾನು),
ಸಂಕರಸ್ಯ - ವರ್ಣಸಂಕರತೆಯನ್ನು, ಕರ್ತಾ - ಉಂಟುಮಾಡುವವನಾಗಿ, ಸ್ಯಾಮ್ - ಆಗುವೆನು (ಹಾಗೂ), ಇಮಾಃ - ಈ, ಪ್ರಜಾಃ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು, ಉಪಹನ್ಯಾಮ್ - ನಾಶಮಾಡುವವನಾಗುವೆನು. ॥ 24 ॥

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಈ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರೂ ನಷ್ಟ-ಭ್ರಷ್ಟರಾಗಿಬಿಡುವರು, ಮತ್ತು ನಾನು ವರ್ಣಸಂಕರತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವವನಾಗುವೆನು; ಹಾಗೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವವನಾಗುವೆನು. ॥ 24 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಕರ್ಮಮಾಡದಿದ್ದರೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯೇನಿತ್ತು? ಏಕೆಂದರೆ ‘ನಾನು ಜಾಗರೂಕನಾಗಿ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗದಿದ್ದರೆ’ ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಪುನರುಕ್ತಿಯ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಎಚ್ಚರದೊಂದಿಗೆ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗದಿದ್ದರೆ’ ಎಂಬ ಈ ವಾಕ್ಯಾಂಶದಿಂದ ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಹಾನಿ ಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಕರ್ಮಮಾಡದಿದ್ದರೆ’ ಎಂಬ ಈ ವಾಕ್ಯಾಂಶದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಅಂದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದಾಗುವ ಹಾನಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದು ಪುನರುಕ್ತಿಯಲ್ಲ. ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬೇರೆ - ಬೇರೆ ಎರಡು ಮಾತುಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಹೋದರೆ ಈ ಮನುಷ್ಯರೆಲ್ಲ ನಷ್ಟ-ಭ್ರಷ್ಟರಾಗಿ ಹೋದಾರು’ - ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಟ್ಟರೆ, ಆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವ್ಯರ್ಥವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಬೇರೆ ಜನರೂ ಕೂಡ ನನ್ನನ್ನೇ ಅನುಕರಣೆ ಮಾಡಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸುವರು ಮತ್ತು ರಾಗ - ದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶರಾಗಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಮನಸ್ಸು ಬಂದಂತೆ ನೀಚಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವರು. ಹಾಗೂ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರನ್ನು ಅನುಕರಣೆ ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸ್ವಾರ್ಥಪರಾಯಣರು, ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಉಚ್ಛ್ರಂಖಲರಾದಾರು. ಹೀಗಾಗುವುದರಿಂದ ಅವರು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಸ್ವಾರ್ಥಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಹಾನಿಯನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಅನ್ಯಾಯದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿರುದ್ಧ, ಲೋಕನಾಶಕ ಪಾಪ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವರು. ಇದರ ಫಲ ಸ್ವರೂಪ ಅವರ ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮವು ಭ್ರಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಮರಣದ ನಂತರ ಅವರು ನೀಚ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನರಕದಲ್ಲಿ ಬೀಳಬೇಕಾಗುವುದು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ಸಂಕರತೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವವನಾಗುವೆನು’ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಕರಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಕರತೆಯನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಜಾತಿ, ಸಮಾಜ, ಸ್ವಭಾವ, ಪ್ರದೇಶ, ಕಾಲ, ರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಮತ್ತು ಬೇರೆ - ಬೇರೆ ಪಾಲಿಸಬೇಕಾದ ಧರ್ಮಗಳಿರುತ್ತವೆ; ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ನಿಯಮ ಪೂರ್ವಕ ತಮ್ಮ - ತಮ್ಮ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸದೆ ಇದ್ದರೆ ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಕೆಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕರತೆ ಬಂದು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಅವುಗಳ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ - ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟರಾಗಿ ಹೀನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ - ಅದರಿಂದ ಅವರ ಧರ್ಮ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಜಾತಿಯ ನಾಶವಾಗಿ ಬಹುಶಃ ಮನುಷ್ಯತ್ವವೇ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು - ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ನನ್ನ ಆದರ್ಶದ ಮೂಲಕ ಈ ಜನರಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಸಿ ಇವರಲ್ಲಿ ಧರ್ಮನಾಶಕ ಸಂಕರತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಾರಣನಾಗಬೇಕಾದೀತು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಸಕಲ ಪ್ರಜೆಗಳ ನಾಶಕ್ಕೆ ನಾನು ಕಾರಣ ನಾಗುವೆನು’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಕರ್ತವ್ಯ ಭ್ರಷ್ಟರಾಗುವುದರಿಂದ ಜನರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಕರತೆ ಹರಡಿದಾಗ ಮನುಷ್ಯರು ಭೋಗಪರಾಯಣ ಮತ್ತು ಸ್ವಾರ್ಥಾಂಧರಾಗಿ ಭಿನ್ನ ಭಿನ್ನ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ನಾಶಕ್ಕೆ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ, ತಮ್ಮ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ಷುದ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷಣಿಕ ಸುಖ - ಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಲು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಹಿಂಜರಿಯಲಾರರು. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅನಾಚಾರ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಅದರ ಜೊತೆ ಜೊತೆಗೆ ಹೊಸ - ಹೊಸ ದೈವೀ ವಿಪತ್ತುಗಳೂ ಸಹ ಬರಲಾರಂಭಿಸುತ್ತವೆ - ಅವುಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಆವಶ್ಯಕವಾದ ಅನ್ನ-ನೀರು ಮತ್ತು ಜೀವನ ಧಾರಣೆಯ ಅನುಕೂಲತೆಗಳು ಬಹುಶಃ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಮಹಾಮಾರಿ, ಅನಾವೃಷ್ಟಿ, ಜಲ- ಪ್ರಳಯ, ಕ್ಷಾಮ, ಅಗ್ನಿ ಅನಾಹುತ, ಭೂಕಂಪ ಮತ್ತು ಉಲ್ಕಾಪಾತ ಮೊದಲಾದ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳ ವಿನಾಶ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ‘ನಾನು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ನಷ್ಟಮಾಡುವವ ನಾಗುವೆನು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ - ನಾನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ನನಗೆ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಜನತೆಯನ್ನು ಉಚ್ಛೃಂಖಲರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಯ ನಾಶಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ನಿಮಿತ್ತ ನಾಗಬೇಕಾದೀತು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಮಾಡದಿರುವ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತನ್ನ ಉದಾಹರಣೆ ಮೂಲಕ ವರ್ಣಿಸಿ, ಲೋಕಸಂಗ್ರಹದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಅವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ನಂತರ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-25)

ಸಕ್ತಾಃ ಕರ್ಮಣ್ಯವಿದ್ವಾಂಸೋ ಯಥಾ ಕುರ್ವಂತಿ ಭಾರತ ।

ಕುರ್ಯಾದ್ವಿದ್ವಾಂಸ್ತಥಾಸಕ್ತಶ್ಚಿಕೀರ್ಷುರ್ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮ್ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭಾರತ !, ಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಸಕ್ತಾಃ - ಆಸಕ್ತರಾದ, ಅವಿದ್ವಾಂಸಃ - ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನರು, ಯಥಾ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ (ಕರ್ಮವನ್ನು), ಕುರ್ವಂತಿ - ಮಾಡುತ್ತಾರೆಯೋ, ಅಸಕ್ತಃ - ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾದ, ವಿದ್ವಾನ್ - ವಿದ್ವಾಂಸನೂ (ಕೂಡ), ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಮ್ - ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವನ್ನು, ಚಕೀರ್ಷುಃ - ಮಾಡಲಿಚ್ಛಿಸುತ್ತಾ, ತಥಾ - ಅದೇಪ್ರಕಾರ (ಕರ್ಮವನ್ನು), ಕುರ್ಯಾತ್ - ಮಾಡಲಿ. ॥ 25 ॥

ಹೇ ಭಾರತ! (ಅರ್ಜುನ) ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾದ ಅಜ್ಞಾನೀಜನರು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾದ ವಿದ್ವಾಂಸನೂ ಕೂಡ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಮಾಡಲಿಚ್ಛಿಸುತ್ತಾ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲಿ. ॥ 25 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಣಿ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ತಮ್ಮ - ತಮ್ಮ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಸಾರ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮಣಿ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಂತನು ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಡಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ ಹಾಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನಿಗೂ ಸಹ ಅವರಂತೆಯೇ ಕರ್ಮಮಾಡುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮ ಅಥವಾ ವ್ಯರ್ಥಕರ್ಮಗಳು ಸಮ್ಮಿಳಿತವಾಗಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮಣಿ ಸಕ್ತಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ದೊಡನೆ ‘ಅವಿದ್ವಾಂಸಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶ್ರೇಣಿಯ ಅಜ್ಞಾನಿ ಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಮೇಲಿನ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಅವಿದ್ವಾಂಸಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಟ್ಟಿರುವ ಹಾಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವ ಸಕಾಮ ಕರ್ಮಠ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವಿಷಯಕ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುವ ಕಾರಣ ಇವರಾದರೋ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಸಾಧಕರಾದ ಶುದ್ಧ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ಮಯೋಗೀ ಪುರುಷರ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವವರಾದ ಕಾರಣ ಆಸುರೀ, ರಾಕ್ಷಸೀ ಮತ್ತು ಮೋಹಿನೀ ಪ್ರಕೃತಿಯುಳ್ಳ ಪಾಪಾಚಾರಿ ತಾಮಸಿಗಳೆಂದೂ ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇಂತಹ ಜನರನ್ನು ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಮಿಶ್ರಿತ ರಾಜಸ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರ ಶ್ರೇಣಿಯವರೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇವರನ್ನು ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಲವತ್ತೆರಡರಿಂದ ನಲವತ್ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ‘ಅವಿಪಶ್ಚಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ‘ಅಲ್ಪಮೇಧಸಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು, ಇಪ್ಪತ್ಮೂರು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅನ್ಯದೇವತಾ ಭಕ್ತಾಃ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ’ ಮತ್ತು ‘ತಥಾ’ - ಈ ಎರಡು ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ?

ಉತ್ತರ - ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ನೇಹ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳಿಂದ ಸುಖ ದೊರೆಯುವುದೆಂಬ ಆಸೆ ಇರುವ ಕಾರಣ ತಾಯಿಯು ತನ್ನ ಮಗುವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಆತ್ಮೀಯ ಪ್ರೀತಿ, ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ತತ್ಪರತೆಯಿಂದಲಾಲನೆ - ಪಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೋ ಆ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಮಾಡಲಾರರು; ಇದೇ ರೀತಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸುವ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆಯೋ ಅವರು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ನಿಜವಾದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಶ್ರದ್ಧಾ ಮತ್ತು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಮನುಷ್ಯರು ಮಾಡಲಾರರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯಥಾ’ ಮತ್ತು ‘ತಥಾ’ ಪದಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದ ಮೇಲೆಯೂ ಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ಮಹಾತ್ಮರು ಕೇವಲ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರಂತೆಯೇ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸಾಂಗೋ ಪಾಂಗವಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನಮಾಡ ಬೇಕೆಂದು ಭಗವಂತನು ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿದ್ವಾನ್’ ಇದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳದೆ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಯಾವ ಹಾನಿ ಇದೆ?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿದ್ವಾನ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಸಕ್ತಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದರ ಅರ್ಥ ಕೇವಲ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಿಯೆಂದೇ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಯಾರೇ ಮನುಷ್ಯರು ಆಸಕ್ತಿ ರಹಿತರಾಗಲಾರರು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಂ ಚಿಕೀರ್ಷುಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಡಾ ಇಚ್ಛೆಯಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಈ ಮಾತು ಸರಿಯೇ?

ಉತ್ತರ - ಹೌದು ! ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸರ್ವಥಾ ಇಚ್ಛಾರಹಿತ ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಇಚ್ಛೆಯ ಸ್ವರೂಪ ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ ಇದನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಾರದು ; ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕರ್ಮತತ್ಪರರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುವಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಇಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಬಹುದು. ಇಂತಹ ಇಚ್ಛೆಯಾದರೋ ಭಗವಂತನಲ್ಲೂ ಸಹ ಇರುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಇಚ್ಛೆಯು, ಇಚ್ಛೆಯೇ ಅಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಂ ಚಕೀರ್ಷುಃ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಅವರನ್ನು ಅನುಕರಣೆ ಮಾಡಿ ಬೇರೆ ಜನರೂ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ- ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ನಷ್ಟ - ಭ್ರಷ್ಟರಾಗದೆ ಇರಲಿ ಎಂಬ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಮೂಲಕ ಕೇವಲ ಲೋಕಹಿತಕ್ಕೋಸ್ಕರ ಉಚಿತವಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸಿದ್ಧಾಂತತಃ ಇಷ್ಟು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಅವರ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವ ಉದ್ದೇಶವು ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

(ಶ್ಲೋಕ-26)

ನ ಬುದ್ಧಿಭೇದಂ ಜನಯೇದಜ್ಞಾನಾಂ ಕರ್ಮಸಂಗಿನಾಮ್ ।

ಜೋಷಯೇತ್ಸರ್ವಕರ್ಮಾಣಿ ವಿದ್ವಾನ್ಯುಕ್ತಃ ಸಮಾಚರನ್ ॥

ಯುಕ್ತಃ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದ, ವಿದ್ವಾನ್ - ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷನು, ಕರ್ಮಸಂಗಿನಾಮ್ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ, ಅಜ್ಞಾನಾಮ್ - ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ, ಬುದ್ಧಿಭೇದಮ್ - ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು, ನ, ಜನಯೇತ್ - ಉಂಟುಮಾಡದಿರಲಿ (ಆದರೆ ತಾನು), ಸರ್ವ ಕರ್ಮಾಣಿ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಸಮಾಚರನ್ - ಚೆನ್ನಾಗಿಮಾಡುತ್ತ (ಅವರಿಂದಲೂ ಅದೇ ರೀತಿ), ಜೋಷಯೇತ್ - ಮಾಡಿಸಲಿ. ॥ 26 ॥

ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿತರಾದ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರು - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು, ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಾರದು. ಆದರೆ ಸ್ವಯಂ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತ ಅವರಿಂದಲೂ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಮಾಡಿಸಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯುಕ್ತಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ವಿದ್ವಾನ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿರುವ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾದ, ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯುಕ್ತಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತವಾಗಿ ‘ವಿದ್ವಾನ್’ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಬಾರದು - ಎಂದು ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನದ ಅಥವಾ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡಬಾರ ದೇನು?

ಉತ್ತರ - ಬೇರೆಯವರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ಅಥವಾ ದ್ವೈಧೀಭಾವವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದನ್ನೇ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆ ಉಂಟುಮಾಡುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ಮಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಯಾವುದು ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಕರ್ಮವಿಧಾಯಕ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದೃಷ್ಟ, ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ತಿಕ ಬುದ್ಧಿಯಿದೆಯೋ ಆ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಿ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದೇ, ಅವರ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯನ್ನುಉಂಟು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಜ್ಞಾನಿಯಾದವರು ಕರ್ಮಾಸಕ್ತ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡದಿರುವಂತೆ ಹೇಳಿ, ಆ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ನಿಷ್ಕಾಮಕರ್ಮದ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವಾಗ, ಅವನ ಯಾವುದೇ ಆಚಾರ-ವ್ಯವಹಾರ ಮತ್ತು ಉಪದೇಶದಿಂದ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರಾದಿಗಳ ಕುರಿತಾದ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಅಶ್ರದ್ಧೆ ಅಥವಾ ಸಂಶಯವುಂಟಾಗದಂತೆ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಈ ಎಲ್ಲಾ ಮಾತಿನ ಬಗ್ಗೆ ಪೂರ್ಣ ಎಚ್ಚರವಹಿಸಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಹೀಗಾಗುವುದರಿಂದ ಅವರು ಯಾವುದಾದರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾ ಪೂರ್ವಕ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೋ ಅದನ್ನೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನದ ಅಥವಾ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪರಿತ್ಯಾಗವವಾಡಿ ಬಿಡುವರು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಉನ್ನತಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಅವರ ವರ್ತಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಲೂ ಪತನವಾಗಿ ಹೋಗಬಹುದು. ಆದುದರಿಂದ, ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಉಪದೇಶಮಾಡಬಾರದು ಅಥವಾ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಬಾರದು - ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದುದರ ಭಾವವಲ್ಲ. ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ ಮನದಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನ ಪಡೆಯಲು ಅಥವಾ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದನಂತರ ಕರ್ಮವು ಅನಾವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದ ಮೇಲೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಗತ್ಯವಾದರೂ ಏನು? ಎಂಬ ಭಾವವು ಉಂಟಾಗಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡಬಾರದು. ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದಲೇ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪುರುಷಾರ್ಥವಾಗಿದೆ, ಇದಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದದ್ದು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಈ ಭ್ರಮೆಯಲ್ಲಿ ಇರಲು ಬಿಡಬಾರದು. ಇಷ್ಟೆ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವುದಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಆಚರಣೆ ಹಾಗೂ ಉಪದೇಶಗಳ ಮೂಲಕ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ಭಾವಗಳನ್ನು ತೊಲಗಿಸುತ್ತಾ ಅವರನ್ನು ಮೊದಲಿನಂತೆ ಶ್ರದ್ಧಾ ಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮಾಸಕ್ತ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾರೆ ; ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ - ವಿದ್ವಾಂಸರು ಸ್ವತಃ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾ ಅವರಿಂದಲೂ ಸಹ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಡಿಸಲಿ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅಜ್ಞಾನೀ ಜನರು ಶ್ರದ್ಧಾಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಸರಿಯಾಗಿಯೇ ಇದೆ - ಆದರೆ ಯಾವಾಗ ಅವರಿಗೆ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಅಥವಾ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೋ ಆಗ ಆ ಮಾತುಗಳ ಭಾವವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯದ ಕಾರಣ ಅವರು ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ತತ್ತ್ವ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅಥವಾ ಫಲಾಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಹೋದಮೇಲೆ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಯಾವ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೂ ಇಲ್ಲ, ಕರ್ಮಗಳ ದರ್ಜೆಯು ಕೆಳಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ, ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಭಿರುಚಿ ಹೆಚ್ಚಾಗತೊಡಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಮೋಹವಶರಾಗಿ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದಕ್ಕೆ ವಶವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ವಾಕ್ಯದಿಂದ - ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಸ್ವತಃ ಅನಾಸಕ್ತಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಆಚರಿಸಿ ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಇಂತಹ ಒಂದು ಆದರ್ಶವನ್ನು ಇಡಬೇಕು. ಅದರಿಂದ ಯಾರಿಗೂ ವಿಹಿತಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಅಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಅರುಚಿ ಉಂಟಾಗದಂತೆ ಮತ್ತು ಅವರು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವನೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಕರ್ತೃತ್ವದ ಅಭಿಮಾನ ರಹಿತರಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಆಚರಿಸುತ್ತಲೇ ತಮ್ಮ ಮನುಷ್ಯ ಜನ್ಮವನ್ನು ಸಾರ್ಥಕಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತಾಗಬೇಕು ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಮಾಡುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿ ಈಗ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಾಸಕ್ತ ಜನಸಮುದಾಯಕ್ಕಿಂತ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-27)

ಪ್ರಕೃತೇಃ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ ಗುಣೈಃ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸರ್ವಶಃ ।

ಅಹಂಕಾರವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ ಕರ್ತಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ ॥

ಕರ್ಮಾಣಿ - ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು, ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಪ್ರಕೃತೇಃ - ಪ್ರಕೃತಿಯ, ಗುಣೈಃ - ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕ, ಕ್ರಿಯಮಾಣಾನಿ - ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ (ಆದರೂ ಕೂಡ), ಅಹಂಕಾರ ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ - ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಅಜ್ಞಾನಿಯು, ಅಹಮ್, ಕರ್ತಾ - ‘ನಾನು ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದೇನೆ’,
ಇತಿ - ಎಂದು, ಮನ್ಯತೇ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 27 ॥

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಕೂಡ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಅಜ್ಞಾನಿಯು ‘ನಾನು ಕರ್ತೃವಾಗಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 27 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳೂ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಸತ್ತ್ವ , ರಜ ಮತ್ತು ತಮ - ಈ ಮೂರುಗುಣಗಳೇ ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಮನಸ್ಸು, ಆಕಾಶಾದಿ ಐದು ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಹಾಭೂತಗಳು, ಶ್ರೋತ್ರಾದಿ ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶಬ್ದಾದಿ ಐದು ವಿಷಯಗಳು - ಈ ಇಪ್ಪತ್ಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗುತ್ತವೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಹಾಗೂ ಇವುಗಳಿಂದ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವುದು, ಮನಸ್ಸು ಯಾವುದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಮನನ ಮಾಡುವುದು, ಕಿವಿ ಶಬ್ದವನ್ನು ಆಲಿಸುವುದು, ಚರ್ಮವು ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು, ಕಣ್ಣು ಯಾವುದೇ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವುದು, ನಾಲಿಗೆಯು ರಸಾಸ್ವಾದನೆ ಮಾಡುವುದು, ಮೂಗು ಯಾವುದೇ ಗಂಧವನ್ನು ಮೂಸುವುದು, ವಾಣಿಯಿಂದ ಶಬ್ದೋಚ್ಚಾರಣೆ ಮಾಡುವುದು, ಕೈ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಕಾಲುಗಳು ನಡೆಯುವುದು, ಮಲದ್ವಾರ ಮತ್ತು ಉಪಸ್ಥ ಮಲ ಮೂತ್ರ ವಿಸರ್ಜಿಸುವುದು- ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಏನೆಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆಯೋ ಅವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಗುಣಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ನಿರ್ಗುಣ - ನಿರಾಕಾರ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಅವುಗಳೊಡನೆ ವಸ್ತುತಃ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ, ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಹಂಕಾರ ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬುದು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಮನಸ್ಸು, ಮಹಾಭೂತ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳು - ಈ ಇಪ್ಪತ್ಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಂಘಾತ ರೂಪೀ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಹಂತೆ ಇದೆಯೋ - ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ದೃಢವಾದ ಆತ್ಮ ಭಾವವಿದೆಯೋ ಅದರ ಹೆಸರು ಅಹಂಕಾರವಾಗಿದೆ. ಈ ಅನಾದಿ ಸಿದ್ಧವಾದ ಅಹಂಕಾರದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣವು ಅತ್ಯಂತ ಮೋಹಗೊಂಡಿದೆಯೋ, ಯಾರ ವಿವೇಕಶಕ್ತಿ ಶೂನ್ಯವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಯಾರು ಆತ್ಮ - ಅನಾತ್ಮ ವಸ್ತುವಿನ ಯಥಾರ್ಥ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಿ ತನ್ನನ್ನು ಶರೀರದಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಶುದ್ಧ ಆತ್ಮ ಅಥವಾ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸನಾತನ ಅಂಶವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅಂತಹ ಅಜ್ಞಾನಿ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಹಂಕಾರ ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ವಿವೇಕಶೀಲ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಸಾಧನೆಮಾಡುವ ಸಾಧಕನ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಅಹಂಕಾರ ವಿಮೂಢಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ಪದವು ಅಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ಜ್ಞಾಪಕದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣವು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡಿಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ಅವನಾದರೋ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅಜ್ಞಾನಿ ಮನುಷ್ಯನು ‘ನಾನೇ ಕರ್ತಾ’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಕರ್ಮಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಜ್ಞಾನಿ ಮನುಷ್ಯರು ಇಪ್ಪತ್ಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳ ಈ ಸಂಘಾತದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾಭಿಮಾನವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅದರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳೊಡನೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ತನ್ನನ್ನು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತೃವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ - ಅರ್ಥಾತ್, ನಾನು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತೇನೆ, ನಾನು ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ನಾನು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ, ನೋಡುತ್ತೇನೆ, ತಿನ್ನುತ್ತೇನೆ, ಕುಡಿಯುತ್ತೇನೆ, ಮಲಗುತ್ತೇನೆ, ನಡೆಯುತ್ತೇನೆ, ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನೂ ತನ್ನ ಮೂಲಕವೇ ನಡೆದುದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳೊಡನೆ ಅವನ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಅವನು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಪದೇ - ಪದೇ ಜನ್ಮ - ಮೃತ್ಯು ರೂಪೀ ಸಂಸಾರಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ತಿರುಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-28)

ತತ್ತ್ವವಿತ್ತು ಮಹಾಬಾಹೋ ಗುಣಕರ್ಮ ವಿಭಾಗಯೋಃ ।

ಗುಣಾ ಗುಣೇಷು ವರ್ತಂತ ಇತಿ ಮತ್ವಾ ನ ಸಜ್ಜತೇ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ!, ಗುಣಕರ್ಮ ವಿಭಾಗಯೋಃ - ಗುಣವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಭಾಗದ, ತತ್ವವಿತ್ - ತತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು, ಗುಣಾಃ - ಸಂಪೂರ್ಣಗುಣಗಳೇ, ಗುಣೇಷು - ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ,
ವರ್ತಂತೇ - ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆ, ಇತಿ - ಹೀಗೆ, ಮತ್ವಾ - ತಿಳಿದುಕೊಂಡು (ಅವುಗಳಲ್ಲಿ), ನ ಸಜ್ಜತೇ - ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥29॥

ಆದರೆ ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ! ಗುಣವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಭಾಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥28॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತು’ ಪದಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿರುವ ಅಜ್ಞಾನಿಯ ಸ್ಥಿತಿಗಿಂತ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಭೇದವಿದೆ - ಇದನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಗುಣವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಭಾಗ ಎಂದರೇನು ಮತ್ತು ಅವರೆಡರ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಎಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಸತ್ತ್ವ, ರಜ, ತಮ - ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಇಪ್ಪತ್ಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆ ಇಪ್ಪತ್ಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಮುದಾಯವೇ ಗುಣ - ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ ಭಾವಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸ - ಎಂಬೀ ಮೂರು ಭೇದಗಳು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಇಂತಹವನು ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಮನುಷ್ಯನು, ಇಂತಹವನು ರಾಜಸ ಮತ್ತು ತಾಮಸನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಗುಣವೃತ್ತಿಗಳೂ ಕೂಡ ಗುಣ ವಿಭಾಗದಲ್ಲೇ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಗುಣ ವಿಭಾಗದಿಂದ ಬೇರೆ - ಬೇರೆ ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೋ, ಯಾವುದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಮಾಡ ಲಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಬಂಧನವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಮೂಹವೇ ಕರ್ಮ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಗುಣ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಭಾಗ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಿಸ್ತಾರವೇ ಆಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಜಡ, ಕ್ಷಣಿಕ, ನಾಶವುಳ್ಳವು ಮತ್ತು ವಿಕಾರಶೀಲವಾದುವು, ಮಾಯಾಮಯವಾಗಿದ್ದು, ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಆಗದೆಯೇ ಆದಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿವೆ. ಈ ಗುಣ ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಭಾಗದಿಂದ ಆತ್ಮನು ಸರ್ವಥಾ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆತ್ಮನಿಗೆ ಇವುಗಳೊಡನೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂಬಂಧ ವಿಲ್ಲ; ಅದು ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ, ನಿರ್ವಿಕಾರ, ನಿತ್ಯಶುದ್ಧ, ಮುಕ್ತ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವುದೇ ‘ಗುಣವಿಭಾಗ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮವಿಭಾಗ’ದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗುಣವಿಭಾಗ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮವಿಭಾಗ’ದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯು ‘ಸಂಪೂರ್ಣ ಗುಣಗಳೇ ಗುಣ ಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ’ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ರಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಿಂದ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಗುಣವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಭಾಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗಿಯು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪೀ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ ಮುಂತಾದ ಕರಣಗಳೇ ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪವಾದ ತಮ್ಮ- ತಮ್ಮ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ, ಇವುಗಳೊಡನೆ ನನಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕರ್ಮಫಲರೂಪದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ದೊಡನೆ ಅಥವಾ ಅದರ ಫಲದೊಡನೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳನ್ನು ಅನಿತ್ಯ, ಜಡ, ವಿಕಾರೀ ಮತ್ತು ನಾಶವುಳ್ಳವುಗಳು ಹಾಗೂ ತನ್ನನ್ನು ಸದಾ ಸರ್ವದಾ ನಿತ್ಯಶುದ್ಧ ಬುದ್ಧ, ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಅಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಸರ್ವಥಾ ಅಸಂಗನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಂಟನೇ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೂಡಾ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರ ಮತ್ತು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯ ಸ್ಥಿತಿಯ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೆ, ಆ ಕರ್ಮಾಸಕ್ತ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಬಾರದು ಎಂಬ ಪ್ರೇರಣೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-29)

ಪ್ರಕೃತೇರ್ಗುಣಸಮ್ಮೂಢಾಃ ಸಜ್ಜಂತೇ ಗುಣಕರ್ಮಸು ।

ತಾನಕೃತ್ಸ್ನವಿದೋ ಮಂದಾನ್ಕೃತ್ಸ್ನವಿನ್ನ ವಿಚಾಲಯೇತ್ ॥

ಪ್ರಕೃತೇಃ - ಪ್ರಕೃತಿಯ, ಗುಣಸಮ್ಮೂಢಾಃ - ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಮೋಹಿತರಾದ ಮನುಷ್ಯರು,
ಗುಣಕರ್ಮಸು - ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಸಜ್ಜಂತೇ - ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ತಾನ್ - ಆ, ಅಕೃತ್ಸ್ನವಿದಃ - ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವ, ಮಂದಾನ್ - ಮಂದ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು, ಕೃತ್ಸ್ನವಿತ್ - ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದ ಜ್ಞಾನಿಯು,
ನ, ವಿಚಾಲಯೇತ್ - ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಬಾರದು. ॥ 29 ॥

ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಮೋಹಿತರಾದ ಮನುಷ್ಯರು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯದಿರುವ ಮಂದಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಆ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದ ಜ್ಞಾನಿಯು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಬಾರದು. ॥ 29 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಪ್ರಕೃತೇಃ ಗುಣ ಸಮ್ಮೂಢಾಃ’ - ಈ ವಿಶೇಷಣವು ಯಾವ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅವರು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಾಸಕ್ತ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತೇಃ ಗುಣ ಸಮ್ಮೂಢಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವು, ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಮಿಶ್ರಿತ ರಜೋಗುಣವುಳ್ಳ ಸಕಾಮೀ ಕರ್ಮಠರಾದ ಆ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕುರಿತು ಸೂಚಿಸುವುದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ಶುದ್ಧಸಾತ್ವಿಕರಾಗಿರುವ ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಮೋಹಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ತಾಮಸೀ ಮನುಷ್ಯಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಯಿಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿಹಿತಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವರು ಆ ವಿಹಿತಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಆ ತಾಮಸೀ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಬಾರದು ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಆಗಲಾರದು, ಬದಲಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿಸಿ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಿಡಿಸುವ ಮತ್ತು ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಮಾಡಿಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿರುತ್ತದೆ.ಹಾಗೆಯೇ ‘ಆ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ’ ಎಂಬೀ ಮಾತುಗಳಿಂದ - ಗುಣಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಆ ಜನರಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿಗಿಂತ ಅತೀತವಾದ ಸುಖದ ಜ್ಞಾನವು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನೇ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸುಖದಾಯಕವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಗುಣಗಳ ಕಾರ್ಯರೂಪದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆ ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉಪಾಯದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಆ ಗುಣಗಳ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಇಚ್ಛೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಮಾಡುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಸಹಿತ ‘ಅಕೃತ್ಸ್ನವಿದಃ’ ಮತ್ತು ‘ಮಂದಾನ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಈ ಮೂರೂ ಪದಗಳಿಂದ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಶ್ರೇಣಿಯ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರು ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನಿಟ್ಟಿರುವ ಕಾರಣ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗಾದರೂ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ಅಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನಬಂದಂತೆ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ ತಾಮಸೀ ಪುರುಷರಿಗಿಂತ ಅವರು ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಸರ್ವಥಾ ಬುದ್ಧಿಹೀನರಲ್ಲ, ಅಲ್ಪ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವರ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಪರಮಾತ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿರದೆ ನಾಶಯುಕ್ತ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕೃತ್ಸ್ನವಿತ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಆ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಬಾರದು - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಗುಣವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವಿಭಾಗದ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪೂರ್ಣ ರೂಪದಿಂದ ಯಥಾರ್ಥ ವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕೃತ್ಸ್ನವಿತ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಮತ್ತು ಅವರು ಆ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಬಾರದು - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿರುವ ಅಧಿಕಾರಿ ಸಕಾಮ ಮನುಷ್ಯರು - ‘ಕರ್ಮವು ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಶ್ರಮ ಸಾಧ್ಯವಾದುದು, ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಏನಿದೆ? ಈ ಜಗತ್ತು ಮಿಥ್ಯೆಯಾಗಿದೆ, ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ’ ಇಂತಹ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ವಿಮುಖರನ್ನಾಗಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಅಭಿರುಚಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಗೊಳಿಸುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಅವರ ಪತನದ ಸಂಭವವುಂಟು. ಆದುದರಿಂದ ಶಾಸವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಅವುಗಳ ವಿಧಾನ ಮಾಡುವ ಶಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆ ಜನರ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿಸುತ್ತಾ, ಅವರಿಗೆ ನಿಜವಾದ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯ ಹೇಳಬೇಕು. ಜೊತೆಗೆ ಅವರಿಗೆ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಶ್ರದ್ಧೆ, ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಕರ್ಮ (18/23) ಅಥವಾ ಸಾತ್ತ್ವಿಕತ್ಯಾಗ (18/9) ಮಾಡುವ ರೀತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಡಬೇಕು. ಅದರಿಂದ ಅವರು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ ಆ ತತ್ತ್ವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತೆ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವ ಸಾಧನವೊಂದನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ - ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅವನು ತನ್ನ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ವಿಹಿತಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಇರಬೇಕು, ಎಂಬ ವಿಷಯವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಲು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕ್ರಮಶಃ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ

1 - ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ನೈಷ್ಕರ್ಮ್ಯಸಿದ್ಧಿರೂಪೀ ಕರ್ಮನಿಷ್ಠೆ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. (3/4)

2 - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠೆ ಸಿದ್ಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. (3/4)

3 - ಮನುಷ್ಯನು ಒಂದು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಸರ್ವಥಾ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರಲಾರನು. (3/5)

4 - ಹೊರಗಿನಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವುದು ಮಿಥ್ಯಾಚಾರವಾಗಿದೆ.(3/6)

5 - ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. (3/7)

6 - ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ. (3/8)

7 - ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಶರೀರನಿರ್ವಾಹವೂ ಆಗಲಾರದು. (3/8)

8 - ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳು ಬಂಧನಕಾರಕವಾಗಿರದೆ ಮುಕ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. (3/9)

9- ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಆಜ್ಞೆ ಇದೆ, ಮತ್ತು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಭಾವದಿಂದ ಅದರ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. (3/10-11)

10 - ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಪಾಲನೆಮಾಡದೆ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸುವವನು ಕಳ್ಳನಾಗಿದ್ದಾನೆ. (3/12)

11 - ಕರ್ತವ್ಯ ಪಾಲನೆ ಮಾಡಿ ಯಜ್ಞಶೇಷದಿಂದ ಶರೀರನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಭೋಜನಾದಿ ಮಾಡುವವನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. (3/13)

12 - ಯಜ್ಞಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಶರೀರ ಪೋಷಣೆಗಾಗಿ ಅಡಿಗೆ ಮಾಡುವವನು ಪಾಪಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. (3/13)

13 - ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದ ಮೂಲಕ ಸೃಷ್ಟಿಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಬಾಧೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ ಜೀವನ ವ್ಯರ್ಥ ಮತ್ತು ಪಾಪಮಯವಾಗುತ್ತದೆ. (3/16)

14 - ಅನಾಸಕ್ತ ಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. (3/19)

15 - ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜನಕಾದಿಗಳು ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು.(3/20)

16 - ಬೇರೆ ಜನರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾಪುರುಷರನ್ನು ಅನುಕರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾಪುರುಷರು ಕರ್ಮಮಾಡಲೇ ಬೇಕು. (3/21)

17 - ಭಗವಂತನಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಆದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ. (3/22)

18 - ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅವರು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕು. (3/25)

19 - ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಸ್ವಯಂ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಅಥವಾ ಕರ್ಮತ್ಯಾಗದ ಉಪದೇಶವಿತ್ತು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಜನರನ್ನು ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಬಾರದು ಅಲ್ಲದೆ ಸ್ವಯಂ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರಿಂದಲೂ ಮಾಡಿಸಬೇಕು. (3/26)

20 - ಜ್ಞಾನಿಮಹಾಪುರುಷರು ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗಮಾಡುವ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮಾಡಿ ಕರ್ಮಾಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ವಿಚಲಿತಗೊಳಿಸಬಾರದೆಂಬುದು ಉಚಿತವಾಗಿದೆ. (3/29)

ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಗಳ ಅವಶ್ಯಕರ್ತವ್ಯತೆಯ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಮಾಡಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಏಕಾಂತಿಕ ಮತ್ತು ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಸಾಧನವನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸುತ್ತ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-30)

ಮಯಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಸಂನ್ಯಸ್ಯಾಧ್ಯಾತ್ಮಚೇತಸಾ ।

ನಿರಾಶೀರ್ನಿರ್ಮಮೋ ಭೂತ್ವಾ ಯುಧ್ಯಸ್ವ ವಿಗತಜ್ವರಃ ॥

ಅಧ್ಯಾತ್ಮಚೇತಸಾ - ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಚಿತ್ತದ ಮೂಲಕ, ಸರ್ವಾಣಿ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಮಯಿ - ನನ್ನಲ್ಲಿ, ಸನ್ಯಸ್ಯ - ಅರ್ಪಿಸಿ, ನಿರಾಶೀಃ - ಆಶಾರಹಿತನೂ,
ನಿರ್ಮಮಃ - ಮಮತಾರಹಿತನೂ (ಮತ್ತು), ವಿಗತಜ್ವರಃ - ಸಂತಾಪರಹಿತನೂ, ಭೂತ್ವಾ - ಆಗಿ,
ಯುಧ್ಯಸ್ವ - ಯುದ್ಧಮಾಡು. ॥30॥

ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿರುವ ಚಿತ್ತದ ಮೂಲಕ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಆಶಾರಹಿತನೂ, ಮಮತಾರಹಿತನೂ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪರಹಿತನೂ ಆಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡು. ॥30॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಚೇತಸಾ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಚೇತಸ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಯಾವ ಚಿತ್ತದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸುವುದು ಅಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಸರ್ವತ್ರ ಅವನ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುವ ಚಿತ್ತದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಚೇತಸ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಇದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಯಾರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ, ಸರ್ವಾಧಾರ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ, ಸರ್ವಜ್ಞ, ಸರ್ವೇಶ್ವರ ಹಾಗೂ ಪರಮ ಪ್ರಾಪ್ಯ, ಪರಮಗತಿ, ಪರಮಹಿತೈಷಿ, ಪರಮಪ್ರಿಯ, ಪರಮಸುಹೃದಯಿ ಮತ್ತು ಪರಮದಯಾಳು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತವಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನೂ, ಅದರ ಮೂಲಕ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನೂ ಭಗವಂತನದ್ದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸಿಬಿಡುವುದು ಹಾಗೂ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಏನುಮಾಡಲೂ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ, ಭಗವಂತನೇ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನನ್ನ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ನಾನು ಕೇವಲ ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರನಾಗಿದ್ದೇನೆ- ಎಂಬೀ ಪ್ರಕಾರ ತನ್ನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಭಗವಂತನ ಅಧೀನನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರ ಅವನಿಗಾಗಿಯೇ ಅವನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದಲೇ ಅವನು ಹೇಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಸೂತ್ರದ ಗೊಂಬೆಯಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು; ಆ ಕರ್ಮಗಳೊಡನೆ ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ತನ್ನ ಮಾನಸಿಕ ಸಂಬಂಧವಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದೇ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನೂ ಭಗವಂತನದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು - ಇದೇ ‘ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸುವುದಾಗಿದೆ’. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಹನ್ನೆರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಐವತ್ತೇಳನೇ ಮತ್ತು ಅರವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಆಸೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪಗಳಾದರೋ ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ನಾಶವಾಗಿಹೋಗುತ್ತವೆ; ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಆಸೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯುದ್ಧಮಾಡು ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅಧ್ಯಾತ್ಮಚಿತ್ತದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಆಸೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ - ಈ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಸೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪ ರಹಿತನಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಅಂದರೆ ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಭಾರವನ್ನು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಹಾಕಿ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಸೆ, ಮಮತೆ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ- ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗು; ಹೀಗಾದ ಮೇಲೆ ನನ್ನ ಆದೇಶದಂತೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಾಗ ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಾಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಕಾಮನೆ ಇರುವತನಕ ಅಥವಾ ಅವನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿರುವತನಕ ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಭಗವಂತನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ನಿಶ್ಚಿತ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಭಗವಂತನು ಅವನಿಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡುವಂತೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನಿತ್ತು ಈಗ ಅದರ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದರ ಫಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ-31)

ಯೇ ಮೇ ಮತಮಿದಂ ನಿತ್ಯಮನುತಿಷ್ಠಂತಿ ಮಾನವಾಃ ।

ಶ್ರದ್ಧಾವಂತೋಽನಸೂಯಂತೋ ಮುಚ್ಯಂತೇ ತೇಽಪಿ ಕರ್ಮಭಿಃ ॥

ಯೇ - ಯಾವ, ಮಾನವಾಃ - ಮನುಷ್ಯರು, ಅನಸೂಯಂತಃ - ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಹಿತರಾಗಿ (ಮತ್ತು),
ಶ್ರದ್ಧಾವಂತಃ - ಶ್ರದ್ಧಾಯುಕ್ತರಾಗಿ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಇದಮ್ - ಈ, ಮತಮ್ - ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು, ನಿತ್ಯಮ್ - ಸದಾ,
ಅನುತಿಷ್ಠಂತಿ- ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ತೇ - ಅವರು, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಕರ್ಮಭಿಃ - ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ, ಮುಚ್ಯಂತೇ - ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥ 31 ॥

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ದೋಷದೃಷ್ಟಿರಹಿತರಾಗಿ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧಾಯುಕ್ತರಾಗಿ ನನ್ನ ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಸದಾ ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರೂ ಕೂಡ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ॥ 31 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೇ’ ಪದದೊಡನೆ ‘ಮಾನವಾಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಈ ಸಾಧನೆಯು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ವಿಶೇಷಜಾತಿ ಅಥವಾ ವಿಶೇಷ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಜಾತಿ ಅಥವಾ ಸಮಾಜದ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿರುವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿ ಈ ಸಾಧನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಮಾಡಬಲ್ಲನು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಶ್ರದ್ಧಾವಂತಃ’ ಮತ್ತು ‘ಅನಸೂಯಂತಃ’ - ಈ ಎರಡು ಪದಗಳ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೋಷದೃಷ್ಟಿಯಿದೆಯೋ, ಯಾರು ನನ್ನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರನೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುವರೋ ಮತ್ತು ಯಾರಿಗೆ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನಂಬಿಕೆಯಿಲ್ಲವೋ ಅವರು ಈ ಸಾಧನೆಗೆ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಲ್ಲ. ಯಾರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ದೋಷ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಇರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಮತ್ತು ಯಾವಾಗಲೂ ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಗಳನ್ನಿಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರೇ ಈ ಸಾಧನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನೂ ಮಾಡಬಲ್ಲರು. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಸಾಧನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಮಾಡಲಿಚ್ಛಿಸುವವರು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನರಾಗಿರ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳಿಲ್ಲದೆ ಈ ಸಾಧನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗಿರಲಿ, ಇದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಸಹ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿತ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ‘ಮತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ವಿಶೇಷಣವೋ ಅಥವಾ ‘ಅನುತಿಷ್ಠಂತಿ’ ಎಂಬ ಪದದ್ದೋ?

ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಮತವಾದರೋ ನಿತ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಅದರ ವಿಶೇಷಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಹಾನಿಯ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ‘ಅನುತಿಷ್ಠಂತಿ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯ ವಿಶೇಷಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಉಪಯುಕ್ತವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಸಾಧಕರು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ‘ಅವರೂ ಸಹ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯಾವಾಗ ಈ ಸಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಬೇರೆ ಮನುಷ್ಯರೂ ಕೂಡ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೋ, ಅರ್ಥಾತ್ ಜನನ-ಮರಣ ರೂಪೀ ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣ ಸ್ಪರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೋ ಆಗ ನಿನಗೆ ಹೇಳುವುದಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಎಂಬ ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದರ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈಗ ಅದರಂತೆ ನಡೆಯದೇ ಇರುವುದರಿಂದಾಗುವ ಹಾನಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-32)

ಯೇ ತ್ವೇತದಭ್ಯಸೂಯಂತೋ ನಾನುತಿಷ್ಠಂತಿ ಮೇ ಮತಮ್ ।

ಸರ್ವಜ್ಞಾನವಿಮೂಢಾಂಸ್ತಾನ್ವಿದ್ಧಿ ನಷ್ಟಾನಚೇತಸಃ ॥

ತು - ಆದರೆ, ಯೇ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು, ಅಭ್ಯಸೂಯತಃ - ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಮೇ - ನನ್ನ, ಏತತ್ - ಈ, ಮತಮ್ - ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ, ನ, ಅನುತಿಷ್ಠಂತಿ - ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ತಾನ್ - ಆ, ಅಚೇತಸಃ- ಮೂರ್ಖರನ್ನು (ನೀನು), ಸರ್ವಜ್ಞಾನ ವಿಮೂಢಾನ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರು (ಮತ್ತು), ನಷ್ಟಾನ್ - ನಷ್ಟ ಹೊಂದಿದವರೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿದುಕೋ. ॥ 32 ॥

ಆದರೆ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ನನ್ನ ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಮೂರ್ಖರನ್ನು ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರು ಮತ್ತು ನಷ್ಟಹೊಂದಿದವರೆಂದು ತಿಳಿದುಕೋ. ॥ 32 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಾಧಕರಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮನುಷ್ಯರ ಗತಿಯನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಈ ಭಾವದ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ತು’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರಾಗಿ ವರ್ತಿಸದೇ ಇರುವುದು ಎಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮಾನವನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ‘‘ಇವನು ತನ್ನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೋಸ್ಕರ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಈತನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಎಂದಿಗೂ ಆಗಲಾರದು’ ಇತ್ಯಾದಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಭಾವಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಬೇರೆಯವರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದು - ಇದು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನಂತೆ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡದಿರುವುದು, ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಮೇಶ್ವರನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸದೇ ತನ್ನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು - ಇದೇ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ದೋಷಾರೋಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತ ಅವನ ಮತದಂತೆ ನಡೆಯದೆ ಇರುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಚೇತಸಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಶ್ರೇಣಿಯ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರು ಮತ್ತು ನಷ್ಟರಾದವರು ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಾರ ಮನವು ದೋಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆಯೋ, ಯಾರಲ್ಲಿ ವಿವೇಕದ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ, ಮತ್ತು ಯಾರ ಚಿತ್ತವು ವಶದಲ್ಲಿಲ್ಲವೋ, ಇಂತಹ ಮೂರ್ಖ, ತಾಮಸೀ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಅಚೇತಸಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಅವರನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತ ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾದವರೆಂದು ತಿಳಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ - ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ಬುದ್ಧಿಯು ವಿಪರೀತ ವಾಗುತ್ತದೆ, ಅವರು ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಪಾರಲೌಕಿಕವಾದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಸುಖ-ಸಾಧನಗಳನ್ನು ವಿಪರೀತವಾಗಿ ತಿಳಿಯ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ, ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ವಿಪರೀತವಾದ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ವರ್ತಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಲೂ ಭ್ರಷ್ಟರಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮರಣಾನಂತರ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಫಲಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲು ಹಂದಿ, ನಾಯಿಗಳೇ ಮುಂತಾದ ನೀಚಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಘೋರನರಕದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಭಯಾನಕ ಯಾತನೆಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಭಗವಂತನ ಮತದಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳದೇ ಇರುವವನು ನಷ್ಟವಾಗಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಾರಾದರು ಭಗವಂತನ ಮತದಂತೆ ಕರ್ಮಮಾಡದೆ ಹಠದಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ಏನು ಹಾನಿಯಿದೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-33)

ಸದೃಶಂ ಚೇಷ್ಟತೇ ಸ್ವಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಕೃತೇರ್ಜ್ಞಾನವಾನಪಿ ।

ಪ್ರಕೃತಿಂ ಯಾಂತಿ ಭೂತಾನಿ ನಿಗ್ರಹಃ ಕಿಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ ॥

ಭೂತಾನಿ - ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ, ಪ್ರಕೃತಿಮ್ - ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು, ಯಾಂತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತವೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಪರವಶವಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತವೆ, ಜ್ಞಾನವಾನ್ - ಜ್ಞಾನಿಯೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಸ್ವಸ್ಯಾಃ - ತನ್ನ, ಪ್ರಕೃತೇ - ಪ್ರಕೃತಿಗೆ, ಸದೃಶಮ್- ಅನುಸಾರವಾಗಿ, ಚೇಷ್ಟತೇ - ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (ಮತ್ತೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾರ), ನಿಗ್ರಹಃ - ಹಠವು,
ಕಿಮ್ - ಏನು, ಕರಿಷ್ಯತಿ - ಮಾಡಬಲ್ಲದು? ॥ 33 ॥

ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ ಅರ್ಥಾತ್ ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಪರವಶವಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತವೆ, ಜ್ಞಾನಿಯೂ ಸಹ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾರ ಹಠವು ಏನು ಮಾಡಬಲ್ಲದು? ॥ 33 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ-ಸಮಸ್ತ ನದಿಗಳ ನೀರೂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಸಮುದ್ರದಕಡೆಗೆ ಹರಿಯುತ್ತದೋ, ಅದರ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಹಠಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತಡೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅಧೀನವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡು ಪ್ರಕೃತಿಯಕಡೆಗೇ ಹೋಗುತ್ತಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಹಠ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸಲಾರನು. ಆದರೆ, ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಒಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿರುವ ಹಾಗೆ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪರಿವರ್ತಿಸಿಕೊಂಡು ಆ ಪ್ರವಾಹದ ಚಲನೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸಬಲ್ಲನು, ಅಂದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಯಾವ ಸ್ವಭಾವದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೋ ಆ ಸ್ವಭಾವದ ಹೆಸರೇ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಯಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನವಾನ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತ ಮಹಾಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ ವಾನ್’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಅಪಿ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಯಾವಾಗ ಸಮಸ್ತ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾದ ಜ್ಞಾನಿಯೂ ಸಹ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿ ಗನುಸಾರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಯಾವ ಅಜ್ಞಾನೀ ಮನುಷ್ಯರು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅಧೀನರಾಗಿರುವರೋ ಅವರು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಹಠಪೂರ್ವಕ ಹೇಗೆ ತಡೆಯಬಲ್ಲರು? ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾ ಪುರುಷರ ಸ್ವಭಾವವೂ ಸಹ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅವಶ್ಯವಾಗಿಯೇ ಎಲ್ಲರ ಸ್ವಭಾವಗಳು ಭಿನ್ನ- ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಹಿಂದಿನ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಭೇದದಿಂದ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲೂ ಭೇದವಿರುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೂ ಸಹ ಪೂರ್ವಾರ್ಜಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಸಂಸ್ಕಾರರೂಪೀ ಸ್ವಭಾವಗಳೊಡನೆ ಏನಾದರೂ ಸಂಬಂಧ ವಿರುತ್ತದೆಯೇ? ಒಂದು ವೇಳೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಜ್ಞಾನಿಯೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಚೆಷ್ಟೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಜ್ಞಾನಿಗೆ ವಸ್ತುತಃ ಕರ್ಮಸಂಸ್ಕಾರಗಳೊಡನೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಅವನು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಾರ್ಜಿತ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿಯೇ ಅವರ ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾರಬ್ಧವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ತೃತ್ವ ಇಲ್ಲದೆಯೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಅದೇ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಯಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾರೋಪ ಮಾಡಿ - ಜ್ಞಾನಿಯೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನಿಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲದೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಶೂನ್ಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವು ಚೇಷ್ಟಾಮಾತ್ರವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಿಗೆ ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ - ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಚೇಷ್ಟತೆ’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜ್ಞಾನಿಯ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಅಥವಾ ಅವುಗಳೊಡನೆ ಅವನಿಗೆ ಸಂಬಂಧವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಅಂತಃಕರಣದೊಡನೆ ಅವುಗಳ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಆ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರಗಳು ಉಂಟಾಗದೇ ಹೋದರೆ ಶಮ-ದಮ, ತಿತಿಕ್ಷೆ-ದಯೆ, ಸಂತೋಷ ಮುಂತಾದ ಸದ್ಗುಣಗಳೂ ಸಹ ಅವರಲ್ಲಿರಬಾರದಲ್ಲವೆ?

ಉತ್ತರ - ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಅಂತಃಕರಣದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವೇ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ಅದರಲ್ಲಾಗುವ ವಿಕಾರಗಳೊಡನೆ ಅಥವಾ ಸದ್ಗುಣಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವು ಹೇಗೆ ಇರಬಲ್ಲದು! ಆದರೆ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣವೂ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಮಲ-ವಿಕ್ಷೇಪ-ಆವರಣ ಈ ಮೂರು ದೋಷಗಳೂ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತವೆ, ಆಗ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಆ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಅವಿದ್ಯಾಮೂಲಕ ಅಹಂತೆ, ಮಮತೆ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಹರ್ಷ-ಶೋಕ, ದಂಭ-ಕಪಟ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ-ಮೋಹ ಮುಂತಾದ ವಿಕಾರಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಲ್ಲಿ ಇವುಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷನ ಆ ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಮಲ ಮತ್ತು ಪರಮ ಪವಿತ್ರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸಮತೆ, ಸಂತೋಷ, ದಯೆ, ಕ್ಷಮೆ, ನಿಃಸ್ಪೃಹತೆ ಶಾಂತಿ ಮುಂತಾದ ಸದ್ಗುಣಗಳು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಸ್ಫುರಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ. ದುರ್ಗುಣ, ದುರಾಚಾರಗಳು ಅವನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಬರುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಜ್ಞಾನೀ ಸಿದ್ಧ ಮಹಾ ಪುರುಷರ, ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ದುರ್ಗುಣಗಳ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಅದರಂತೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆಗುವುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು?

ಉತ್ತರ - ಉದಾಹರಣೆಗಿಂತ ವಿಧಿ-ವಾಕ್ಯವು ಬಲವತ್ತರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಿಧಿ ವಾಕ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕೂಡ ನಿಷೇಧಪರ ವಾಕ್ಯವು ಹೆಚ್ಚು ಬಲವತ್ತರವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಇತಿಹಾಸ-ಪುರಾಣ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆಯೋ ಅವುಗಳ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಠಿಣವೂ ಆಗಿದೆ. ಒಂದುವೇಳೆ ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಕಾಮ- ಕ್ರೋಧಾದಿ ದುರ್ಗುಣಗಳು ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವಾದರೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗನುಸಾರ ಕ್ರಿಯೆಯು ನಡೆದಿದ್ದರೆ ಆಗ ಅವನು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತ ಜ್ಞಾನಿ ಮಹಾತ್ಮನೇ ಅಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಾದಿ ಅವಗುಣಗಳು ಉಂಟಾಗಲು ಸಿದ್ಧವಾಗುವಂತಹ ವಿಧಿವಾಕ್ಯಗಳು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಅವುಗಳ ನಿಷೇಧದ ಮಾತುಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಬಂದಿವೆ. ಗೀತೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಪುರುಷರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಕಾಮ ಕ್ರೋಧ, ಮುಂತಾದ ದುರ್ಗುಣ, ದುರಾಚಾರಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ (5/26, 28; 12/17) ಹೌದು ! ಒಂದು ವೇಳೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕವಾದರೆ ಅವರು ಅಭಿನಯದಂತೆ ಇಂತಹ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ದೋಷವೆಂದು ಗಣನೆ ಮಾಡಬಾರದು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮತ್ತೆ ಇದರಲ್ಲಿ ‘ಯಾರ ಹಠವೂ ಏನು ಮಾಡೀತು?’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನೂ ಸಹ ಹಠ ಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಸಹ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರಲಾರ (3/5). ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅವನಿಂದ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡಿಸುವುದು (18/59,60), ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸ ಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಕರ್ಮಬಂಧದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ಆಗ್ರಹಮಾಡದೆ ಸ್ವಭಾವ ನಿಯತ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಲೇ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಅದರಲ್ಲಿಯೇ ಮನುಷ್ಯ ಸಲನಾಗಬಲ್ಲನು, ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಅವನು ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರಿಯಾಗಿ ಮೊದಲಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರ ಕರ್ಮಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ, ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸ್ವತಂತ್ರತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಬಳಿಕ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧಾತ್ಮಕ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಉಪಯೋಗವೇನು? ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಮನುಷ್ಯನು ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗನುಸಾರ ಅವನ ಪ್ರಕೃತಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದು. ಇಂತಹ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಏಳಿಗೆ ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲುದು?

ಉತ್ತರ - ರಾಗ-ದ್ವೇಷಾದಿಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಅಸತ್ ಕರ್ಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಹಿತ ಸತ್ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾ - ಭಕ್ತಿ ಆದಿ ಸದ್ಗುಣಗಳು ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಕಾಮ, ಕ್ರೋಧ, ಮುಂತಾದ ದುರ್ಗುಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿ ಮುಂತಾದ ಸದ್ಗುಣಗಳನ್ನು ಜಾಗ್ರತಗೊಳಿಸಿ ಅವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಂತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ದುರ್ಗುಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿಯನ್ನಿಡುತ್ತಾ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಸನ್ನತೆಗಾಗಿ ಕರ್ಮಾಚರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಈ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ ಮೂಲಕ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ನಡೆಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ಶುಭಕರ್ಮಗಳೇ ನಡೆಯುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳೂ ಕೂಡ ಮುಕ್ತಿದಾಯಕವೇ ಆಗಿದ್ದು, ಬಂಧನ ಕಾರಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯ ಸ್ವತಂತ್ರನಲ್ಲ, ಅವನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲೇ ಬೇಕಾಗುವುದು; ಆದರೆ ಸದ್ಗುಣಗಳ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸುಧಾರಣೆಯಾಗುತ್ತಿರುವುದೋ ಹಾಗಾಗೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ಪರಿಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸುಧಾರಣೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಉತ್ಥಾನವಾಗಬಹುದು.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಲು ಮನುಷ್ಯನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-34)

ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಸ್ಯಾರ್ಥೇ ರಾಗದ್ವೇಷೌ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ ।

ತಯೋರ್ನ ವಶಮಾಗಚ್ಛೇತ್ತೌ ಹ್ಯಸ್ಯ ಪರಿಪಂಥಿನೌ ॥

ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ, ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ - ಇಂದ್ರಿಯ - ಇಂದ್ರಿಯದ, ಅರ್ಥೇ - ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ರಾಗದ್ವೇಷೌ - ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷ, ವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ - ಅಡಗಿದ್ದು ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ (ಮನುಷ್ಯನು),
ತಯೋಃ - ಅವೆರಡರ, ವಶಮ್ - ವಶದಲ್ಲಿ, ನ, ಆಗಚ್ಛೇತ್ - ಆಗಬಾರದು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ತೌ - ಅವರೆಡೂ, ಅಸ್ಯ - ಅವನ ಕಲ್ಯಾಣ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಪರಿಪಂಥಿನೌ - ವಿಘ್ನವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಮಹಾಶತ್ರುಗಳಾಗಿವೆ. ॥34॥

ಇಂದ್ರಿಯ-ಇಂದ್ರಿಯದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಾತ್ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷಗಳು ಅಡಗಿದ್ದು ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಅವೆರಡರ ವಶನಾಗಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ಅವೆರಡೇ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಮಹಾಶತ್ರುಗಳಾಗಿವೆ. ॥ 34 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಥೇ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರುವ ‘ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಶ್ರೋತ್ರಾದಿ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ವಾಣಿಯೇ ಆದಿ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣ - ಈ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಥೆ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ‘ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅಂತಃಕರಣ ಸಹಿತ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಎಷ್ಟೊಂದು ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ವಿಷಯಗಳಿವೆಯೋ ಅವುಗಳೊಡನೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗ ಆಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಎಲ್ಲಾ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷಗಳೆರಡೂ ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಅಡಗಿರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಿಯದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಡಗಿರುತ್ತವೆ’ ಈ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಯಾವ ಹಾನಿಯಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಇಂತಹ ಕ್ಲಿಷ್ಟ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ ಈ ಅರ್ಥದಿಂದ ಸರಿಯಾದ ಭಾವವು ಹೊರಡುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಅನೇಕ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಿಷಯಗಳೂ ಸಹ ಅನೇಕವಿವೆ; ಅಲ್ಲದೆ ಒಂದೇ ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಇಂದ್ರಿಯದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ-ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಹೇಗೆ ಸಾರ್ಥಕವಾಗಬಲ್ಲದು? ಆದುದರಿಂದ ‘ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ-ಇಂದ್ರಿಯಸ್ಯ’ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಸರ್ವೇಂದ್ರಿಯಾಣಾಮ್’ - ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮೇಲೆ ಹೇಳಲಾಗಿರುವ ಅರ್ಥವೇ ಸರಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷಗಳೆರಡೂ ಹೇಗೆ ಅಡಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಶವಾಗದಿರುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಾವ ವಸ್ತು, ಪ್ರಾಣೀ ಅಥವಾ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸುಖವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೋ, ಯಾವುದು ಅವನಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಇದಕ್ಕೆ ‘ರಾಗ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ದುಃಖದ ಪ್ರತೀತಿಯಾಗುತ್ತದೋ, ಯಾವುದು ಅವನಿಗೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ದ್ವೇಷವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯನ ಭಾವನೆಗನು ಸಾರವಾಗಿ ಒಂದೇ ವಸ್ತುವು ಕೆಲವರಿಗೆ ಸುಖಪ್ರದವಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರಿಗೆ ದುಃಖಪ್ರದವಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವ ವಸ್ತುವು ಒಮ್ಮೆ ಸುಖಪ್ರದವೆಂದು ಪ್ರತೀತವಾಗುತ್ತದೋ ಅದೇ ಇನ್ನೊಂದು ಸಯಮದಲ್ಲಿ ದುಃಖಪ್ರದವೆಂದು ಪ್ರತೀತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಅಡಗಿವೆ ಅಂದರೆ ಎಲ್ಲಾ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳೆರಡೂ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಎಂದೆಂದು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅವುಗಳೊಡನೆ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗವಾಗುತ್ತದೋ ಆಗಾಗ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳೊಡನೆ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗಗಳಾಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು, ಪ್ರಾಣಿ, ಕ್ರಿಯೆ ಅಥವಾ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಿಯದ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಮಾಡದೆ, ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿ, ಜಯ-ಪರಾಜಯ ಮತ್ತು ಲಾಭ-ಹಾನಿ ಮುಂತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮ ಭಾವದಿಂದ ಯುಕ್ತರಾಗಿರುವುದು, ಕೊಂಚವೂ ಸಹ ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಪಡದಿರುವುದು - ಇದೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶವಾಗದಿರುವುದಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶವಾಗುವುದರಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ವಿಷಮ ಬುದ್ಧಿಯುಂಟಾಗಿ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಶರಣು ಹೋಗಿ ಈ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ಪೂರ್ಣ ಅತೀತನಾಗಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷ ಈ ಎರಡೂ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯೋಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ವಿಘ್ನವನ್ನೊಡ್ಡುವ ಮಹಾ ಶತ್ರು ಗಳಾಗುತ್ತವೆ?

ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯನು ಅಜ್ಞಾನವಶನಾಗಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳೆ ರಡರ ವಶನಾಗಿ ವಿನಾಶಶೀಲ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಸುಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಶ್ರೇಯೋಮಾರ್ಗದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಮೋಸಮಾಡಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಶ್ರೇಯೋಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿ ಮಾನವ ಜೀವನರೂಪೀ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಲೂಟಿಮಾಡುತ್ತವೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ಮನುಷ್ಯಜನ್ಮದ ಪರಮ ಫಲದಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶನಾಗಿ ವಿಷಯಭೋಗಗಳಿಗಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮದ ತ್ಯಾಗ, ಪರಧರ್ಮದ ಸ್ವೀಕಾರ ಅಥವಾ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ಮರಣಾ ನಂತರವೂ ಸಹ ಅವನಿಗೆ ದುರ್ಗತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇವುಗಳನ್ನೂ ‘ಪರಿಪಂಥೀ’ ಅಂದರೆ ಸನ್ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವ ಶತ್ರುಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಸಾಧಕನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಡೆಗಳನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡುತ್ತವೆ?

ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಿತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸೇರಲು ದಾರಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಯಾಣಿಕನನ್ನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ದರೋಡೆಕೋರರು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಹಾಗೂ ಅವರು ಮಿತ್ರರಂತೆ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅವನ ಜೊತೆಯವರಾದ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಅವರ ಮೂಲಕ ಅವನ ವಿವೇಕಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಮೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿ, ಅವನಿಗೆ ಮಿಥ್ಯಾ ಸುಖದ ಪ್ರಲೋಭನವನ್ನು ನೀಡಿ ತಮ್ಮ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಸಿಕೊಂಡು, ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಗಂತವ್ಯ ಸ್ಥಾನದತ್ತ ಹೋಗಗೊಡದೆ, ಅದರ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಅಡವಿಗೆ ಕೊಂಡುಹೋಗಿ ಮತ್ತು ಅವನ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಲೂಟಿ ಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಆಳವಾದ ಕಂದಕದಲ್ಲಿ ತಳ್ಳಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಈ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಾಧಕನನ್ನು ಸಂಧಿಸಿ, ಮಿತ್ರತೆಯ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅವನ ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಅವನ ವಿವೇಕಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಷ್ಟಗೊಳಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖದ ಪ್ರಲೋಭನೆಯನ್ನು ನೀಡಿ ಪಾಪಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸಾಧನ ಕ್ರಮವು ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಅವನು ಘೋರ ನರಕದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಭಯಾನಕ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಉಪಭೋಗಿಸ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ - ನಾನು ಈ ಯುದ್ಧರೂಪೀ ಘೋರಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದೆ, ಭಿಕ್ಷಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ನನ್ನ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಶಾಂತಿಮಯ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದರೆ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಬಲ್ಲೆ. ಹಾಗಿರುವಾಗ ನೀನು ನನಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಏಕೆ ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತೀಯೆ? ಎಂಬ ಮಾತು ಬರಬಹುದು. ಅದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-35)

ಶ್ರೇಯಾನ್ಸ್ವಧರ್ಮೋ ವಿಗುಣಃ ಪರಧರ್ಮಾತ್ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್ ।

ಸ್ವಧರ್ಮೇ ನಿಧನಂ ಶ್ರೇಯಃ ಪರಧರ್ಮೋ ಭಯಾವಹಃ ॥

ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್ - ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಚರಣೆಗೆ ತರಲಾಗಿರುವ, ಪರಧರ್ಮಾತ್ - ಬೇರೆಯರ ಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ,
ವಿಗುಣಃ - ಗುಣರಹಿತವಾದರೂ ಸಹ, ಸ್ವಧರ್ಮಃ - ತನ್ನದಾದ ಧರ್ಮವು, ಶ್ರೇಯಾನ್ - ಅತಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ,
ಸ್ವಧರ್ಮೇ- ತನ್ನ ಧರ್ಮಲ್ಲಾದ (ರೋ), ನಿಧನಮ್ - ಸಾಯುವುದೂ (ಕೂಡ), ಶ್ರೇಯಃ - ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ,
ಪರಧರ್ಮಃ - ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಧರ್ಮವು, ಭಯಾವಹಃ - ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ॥ 35 ॥

ಒಳ್ಳೆಯ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಚರಣೆಗೆ ತರಲಾಗಿರುವ ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಗುಣರಹಿತವಾದರೂ ತನ್ನ ಧರ್ಮವು ಅತಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಾದರೋ ಸಾಯುವುದೂ ಕೂಡ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮವು ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ॥ 35 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸು-ಅನುಷ್ಠಿತಾತ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಪರಧರ್ಮಾತ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಧರ್ಮದ ವಾಚಕ ವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಗುಣರಹಿತವಾದ ಸ್ವಧರ್ಮವು ಅತ್ಯುತ್ತಮವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸ್ವಧರ್ಮದ ತುಲನೆ ಮಾಡುವಾಗ ಪರಧರ್ಮದೊಡನೆ ‘ಸು-ಅನುಷ್ಠಿತ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಧರ್ಮದೊಡನೆ ‘ವಿಗುಣ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಶೇಷಣದ ವಿರೋಧೀಭಾವವನ್ನು ಅವುಗಳೊಡನೆ ಅಧಿಕವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಅರ್ಥಾತ್ ಪರ ಧರ್ಮವು ಸದ್ಗುಣ ಸಂಪನ್ನ ಮತ್ತು ‘ಸು-ಅನುಷ್ಠಿತ’ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ವಿಗುಣ ಮತ್ತು ಅನುಷ್ಠಾನದ ಕೊರತೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೋಷಯುಕ್ತವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಜೊತೆಗೆ - ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗಿಂತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಿಶೇಷಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸಾದಿ ಸದ್ಗುಣಗಳು ವಿಪುಲವಾಗಿವೆ, ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮಕ್ಕಿಂತ ಸಂನ್ಯಾಸಾಶ್ರಮದ ಧರ್ಮ ಗಳಲ್ಲಿ ಸದ್ಗುಣಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಶೂದ್ರರಿಗಿಂತ ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಕರ್ಮ ಹೆಚ್ಚು ಗುಣಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಗುಣಯುಕ್ತವೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರ ಅನುಷ್ಠಾನವೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಆದರೆ ಅವು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ವಿಹಿತವಲ್ಲವೋ ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ವಿಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಾತ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಪರಧರ್ಮಾತ್’ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವು ಇಲ್ಲಿ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಆ ಪರಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಗುಣರಹಿತ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಅತಿ ಉತ್ತಮವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ - ನೋಡಲು ಕುರೂಪಿ ಮತ್ತು ಗುಣಹೀನನಾದರೂ ಕೂಡ ಹೆಂಡತಿಗೆ ತನ್ನ ಗಂಡನನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ನೋಡಲು ಸದ್ಗುಣಿಗಳಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಹಾಗೂ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಅಂಗವೈಗುಣ್ಯ ವಿದ್ದರೂ (ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆ) ಸಹ ಯಾರಿಗಾಗಿ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ವಿಹಿತವೋ ಅದೇ ಅವರಿಗೆ ಶ್ರೆಯಃಪ್ರದವಾಗಿದೆ. ಅಂದಮೇಲೆ ಯಾವ ಸ್ವಧರ್ಮವು ಸರ್ವಗುಣ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಅದರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ! ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ವಧರ್ಮಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಧರ್ಮದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಗನುಗುಣವಾಗಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರಿಗೋಸ್ಕರ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ ಅವರಿಗೆ ಅದೇ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಕಳ್ಳತನ, ಹಿಂಸೆ, ಮೋಸ, ವ್ಯಭಿಚಾರ ಮುಂತಾದ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಯಾರಿಗೂ ಸ್ವಧರ್ಮವಲ್ಲ ಮತ್ತು ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮವೂ ಸಹ ಯಾರಿಗೂ ಅವಶ್ಯ ವಾದ ಕರ್ತವ್ಯವಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಯಾರ ಸ್ವಧರ್ಮಗಳಲ್ಲೂ ಅವುಗಳ ಗಣನೆಯಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಯಾವ ವರ್ಣ ಅಥವಾ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಯಾವುದನ್ನು ವಿಶೇಷಧರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಿಗಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ವರ್ಣ- ಆಶ್ರಮದವರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲವೋ, ಅವು ಆಯಾಯ ವರ್ಣ- ಆಶ್ರಮದವರಿಗೆ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಸ್ವಧರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ. ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ - ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯರೆಂಬ ದ್ವಿಜರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಅಧಿಕಾರವಿದೆಯೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು ದ್ವಿಜರಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವರ್ಣ-ಆಶ್ರಮಗಳ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ಅಧಿಕಾರವಿದೆಯೋ, ಆ ಈಶ್ವರ ಭಕ್ತಿ, ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದು, ಮಾತಾ-ಪಿತೃಗಳ ಸೇವೆ, ಮನಸ್ಸು- ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಪಾಲನೆ, ಅಹಿಂಸೆ, ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡದಿರುವುದು, ಸಂತೋಷ, ದಯೆ, ದಾನ, ಕ್ಷಮೆ, ಪವಿತ್ರತೆ ಮತ್ತು ವಿನಯ ಮುಂತಾದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸ್ವಧರ್ಮಗಳಾಗಿವೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ವೈದಿಕ ಸನಾತನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮಾನ್ಯಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಧರ್ಮದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹೇಗೆ ನಿರ್ಣಯಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ?

ಉತ್ತರ - ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಇರಲೇಬೇಕು ಮತ್ತು ವೈದಿಕ- ಸನಾತನ ಧರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಮಾನ್ಯವಾಗಬೇಕಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಲ್ಲವೋ ಅವರಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಧರ್ಮದ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವುದು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಸಂಕಟ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ ಮತ್ತು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯಮಾತ್ರರಿಗೆ ಉದ್ಧಾರದ ಮಾರ್ಗವು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಆಶಯದಿಂದ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಯಾವ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೋ ಯಾವ ತಾಯಿ-ತಂದೆಗಳ ರಜ-ವೀರ್ಯದಿಂದ ಅವನ ಶರೀರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ, ಹುಟ್ಟಿದಾಗಿನಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವ ಯೋಗ್ಯತೆಯುಂಟಾಗುವವರೆಗೂ ಎಂತಹ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆಯಾಗುತ್ತದೋ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಕರ್ಮ-ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಹೇಗೆ ಇರುತ್ತವೋ ಅದಕ್ಕನುಕೂಲವಾಗಿ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ ಏರ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಆ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ವಾಗಿಯೇ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಲ್ಲವೋ ಅದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದು ವಿಹಿತಕರ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಅವರ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಉನ್ನತಿಗಾಗಿ ಮಹಾಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಉಪಯುಕ್ತವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಕರ್ಮವನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ನಿಯತ್ತಿನಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೋ, ಯಾವುದು ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಬಾಧಕವಲ್ಲವೋ ಹಾಗೂ ಮನುಷ್ಯ ಮಾತ್ರರಿಗಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮವೆಂದು ಭಾವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಅದೇ ಅವನ ಸ್ವಧರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಯಾವುದು ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ವಿಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ವಿಹಿತವಲ್ಲವೋ ಅದು ಪರಧರ್ಮವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸ್ವಧರ್ಮಃ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ವಿಗುಣಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ವಿಗುಣಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆಯ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿದೆ. ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಸ್ವಧರ್ಮ ಯುದ್ಧಮಾಡುವುದು, ದುಷ್ಟರನ್ನು ದಂಡಿಸುವುದು ಮುಂತಾದುವುಗಳಾಗಿವೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅಹಿಂಸೆ, ಶಾಂತಿ ಮುಂತಾದ ಗುಣಗಳ ಕೊರತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ವೈಶ್ಯರ ‘ಕೃಷಿ’ ಮುಂತಾದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಹಿಂಸೆ ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳು ಹೇರಳವಾಗಿವೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಶಾಂತಿಯುತ ಕರ್ಮಗಳಿಗಿಂತ ಅವು ವಿಗುಣ ಅಂದರೆ ಗುಣಹೀನವಾದುವುಗಳಾಗಿವೆ, ಹಾಗೂ ಶೂದ್ರರ ಕರ್ಮವು ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗಿಂತಲೂ ಕೆಳಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅಂಗವು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದು, ಅನುಷ್ಠಾನದ ಕೊರತೆಯಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಮತ್ತು ಅನುಷ್ಠಾನದ ಕೊರತೆಯಿದ್ದರೂ ಸಹ ಅದು ಪರಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಯಃಪ್ರದವಾದುದು, ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಸ್ವಧರ್ಮಃ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ‘ವಿಗುಣಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತನ್ನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ಸಾಯುವುದೂ ಸಹ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾಗಿದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಒಂದು ವೇಳೆ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ತೊಂದರೆಯು ಉಂಟಾಗದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಜೀವನವಿಡೀ ಮನುಷ್ಯನು ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದರೆ ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಭಾವಕ್ಕನುಸಾರ ಸ್ವರ್ಗ ಅಥವಾ ಮುಕ್ತಿ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ; ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಅಡ್ಡಿ ಬಂದರೂ ಅವನು ತನ್ನ ಧರ್ಮದಿಂದ ಕದಲದೆ ಇದ್ದು ಅದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನ ಮರಣವೇ ಆದರೂ ಆ ಮರಣವೂ ಕೂಡ ಅವನಿಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡುವಂತಹುದಾಗುತ್ತದೆ. ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಅನೇಕ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಸತ್ತವರಿಗೂ ಮತ್ತು ಮರಣಪರ್ಯಂತವು ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವವರಿಗೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಾಗುವುದೆಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಾಜಾ ದಿಲೀಪನು ಕ್ಷಾತ್ರಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾ ಒಂದು ಹಸುವಿನ ಬದಲಿಗೆ ತನ್ನ ಶರೀರವನ್ನೇ ಸಿಂಹಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿ ತನ್ನ ಅಭೀಷ್ಟವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡನು. ರಾಜಾ ಶಿಬಿಯು ಶರಣಾಗತರ ರಕ್ಷಣಾರೂಪೀ ಸ್ವಧರ್ಮ ಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಒಂದು ಪಾರಿವಾಳಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ತನ್ನ ಶರೀರದ ಮಾಂಸವನ್ನು ಗಿಡುಗಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟು ಮರಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಅವನ ಅಭೀಷ್ಟವು ಸಿದ್ಧಿಸಿತು. ಪ್ರಹ್ಲಾದನು ಭಗವದ್ಭಕ್ತಿರೂಪೀ ಸ್ವಧರ್ಮ ಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು, ಅದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಪರಮಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಉದಾ ಹರಣೆಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ

ನ ಜಾತು ಕಾಮಾನ್ನ ಭಯಾನ್ನ ಲೋಭಾದ್

ಧರ್ಮಂ ತ್ಯಜೇಜ್ಜೀವಿತಸ್ಯಾಪಿ ಹೇತೋಃ

ನಿತ್ಯೋ ಧರ್ಮಃ ಸುಖ-ದುಃಖೇ ತ್ವನಿತ್ಯೇ

ಜೀವೋ ನಿತ್ಯೋ ಹೇತುರಸ್ಯ ತ್ವನಿತ್ಯಃ॥

(ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ - 5/63)

ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಮನುಷ್ಯ’ ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಕಾಮ, ಭಯ, ಲೋಭಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆ ಗಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ಧರ್ಮತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಧರ್ಮವು ನಿತ್ಯ ವಾದದ್ದು ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳು ಅನಿತ್ಯವಾದದ್ದು ಹಾಗೂ ಜೀವ ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಕಾರಣ ಅನಿತ್ಯವಾದದ್ದು! ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮರಣ-ಸಂಕಟ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದರೂ ಸಹ ಮನುಷ್ಯನು ನಗು-ನಗುತ್ತಾ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕೇ ಹೊರತು ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬಾರದು. ಇದರಲ್ಲಿಯೇ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಇದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮವು ಭಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇತರರ ಧರ್ಮಪಾಲನೆಯು ಒಂದು ವೇಳೆ ಸುಖಪೂರ್ವಕವಾದರೂ ಸಹ ಅದು ಭಯವನ್ನುಂಟು ಮಾಡು ವುದಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇದರಿಂದ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ - ಶೂದ್ರ ಮತ್ತು ವೈಶ್ಯರು ಒಂದು ವೇಳೆ ತಮಗಿಂತ ಉಚ್ಚ ವರ್ಣದವರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸತೊಡಗಿದರೆ ಉಚ್ಚ ವರ್ಣದವರಿಂದ ತಮ್ಮ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮತ್ತು ಅವರ ವೃತ್ತಿ ಛೇದಗೊಳಿಸಿದ ದೋಷದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ಪಾಪಭಾಗಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ನರಕವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ತಮಗಿಂತ ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದರೆ ಅವರು ಆ ವರ್ಣದಿಂದ ಪತನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆಪತ್ಕಾಲವಿಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದರಿಂದ ಪರಧರ್ಮದವರ ವೃತ್ತಿಛೇದ ಗೊಳಿಸಿದ ಪಾಪದ ಫಲವನ್ನು ಅವರು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ತರಹ ಆಶ್ರಮಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲಾ ಧರ್ಮಗಳ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರಿಗೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಪರಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕಾದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿಲ್ಲ. ಪರಧರ್ಮವು ನೋಡಲು ಎಷ್ಟೇ ಗುಣ ಸಂಪನ್ನವಾಗಿರದ್ದರೂ ಅದು ಯಾರ ಧರ್ಮವೋ ಅವರಿಗಾಗಿಯೇ ಇದೆ, ಬೇರೆಯವರಿಗಾದರೋ ಅದು ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವಂತಹುದಾಗಿದೆ, ಕಲ್ಯಾಣಕಾರಕವಲ್ಲ.*

* ಮನುಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿದೆ

ವರಂ ಸ್ವಧರ್ಮೋ ವಿಗುಣೋ ನ ಪಾರಕ್ಯಃ ಸ್ವನುಷ್ಠಿತಃ । ಪರಧರ್ಮೇಣ ಜೀವನ್ ಹಿ ಸದ್ಯಃ ಪತತಿ ಜಾತಿತಃ ॥ (10/97)

ಗುಣರಹಿತವಾದರೂ ಸಹ ತನ್ನ ಧರ್ಮಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಉತ್ತಮರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಲಿಸಲಾದ ಪರಧರ್ಮವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಬೇರೆಯವರ ಧರ್ಮದಿಂದ ಜೀವನ ಧಾರಣೆ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನು ಜಾತಿಯಿಂದ ಕೂಡಲೇ ಪತಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಧರ್ಮ ಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಇದೆ. ಪರಧರ್ಮದ ಅವಲಂಬನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕಾರದ ಹಾನಿಯಿದೆ. ಈ ಮಾತನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಬಳಿಕವೂ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆ, ವಿಚಾರ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರೋಧವಾಗಿ ಪಾಪಾಚಾರದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ? ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-36)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಅಥ ಕೇನ ಪ್ರಯುಕ್ತೋಽಯಂ ಪಾಪಂ ಚರತಿ ಪೂರುಷಃ ।

ಅನಿಚ್ಛನ್ನಪಿ ವಾರ್ಷ್ಣೇಯ ಬಲಾದಿವ ನಿಯೋಜಿತಃ ॥

ವಾಷ್ಣೇಯ - ಹೇ ಕೃಷ್ಣನೇ ! ಅಥ - (ಹಾಗಾದರೆ), ಅಯಮ್ - ಈ, ಪೂರುಷಃ - ಮನುಷ್ಯನು (ಸ್ವತಃ), ಅನಿಚ್ಛನ್- ಇಚ್ಛಿಸದಿದ್ದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಬಲಾತ್ - ಬಲವಂತವಾಗಿ, ನಿಯೋಜಿತಃ - ತೊಡಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು, ಇವ - ಎಂಬಂತೆ, ಕೇನ- ಯಾವುದರಿಂದ, ಪ್ರಯುಕ್ತಃ - ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ, ಪಾಪಮ್ - ಪಾಪದ, ಚರತಿ - ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ॥35॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು - ಹೇ ಕೃಷ್ಣಾ ! ಹಾಗಾದರೆ ಈ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವತಃ ಇಚ್ಛಿಸದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಬಲವಂತವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನಂತೆ ಯಾವುದರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಪಾಪದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ? ॥36॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರಾದ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಮನುಷ್ಯರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಹ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿಚಲಿತ ಗೊಳಿಸುತ್ತವೆಂದು ಭಗವಂತನು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದ್ದನು. (2/60). ಬುದ್ಧಿಶಾಲಿ, ವಿವೇಕಶೀಲನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಅನುಮಾನದಿಂದ ಪಾಪಗಳ ಕೆಟ್ಟ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ನೋಡಿ ವಿಚಾರದ ಮೂಲಕ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಇಚ್ಛಾಪೂರ್ವಕ ಪಾಪಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದಾಗ್ಯೂ ರೋಗಿಯು ಅಪಥ್ಯವಾದುದನ್ನು ಸೇವಿಸುವಂತೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅವನಿಂದ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವವರು ಯಾರು? ಸ್ವತಃ ಪರಮೇಶ್ವರನೇ ಜನರನ್ನು ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೋ, ಯಾವುದರ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ಅವುಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗಲಾರರೋ ಅಥವಾ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ಕಾರಣದಿಂದ ಬಾಧ್ಯರಾಗಿ ಅವರು ಪಾಪಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೋ ಅಥವಾ ಇದಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಕಾರಣವಿದೆಯೋ ಎಂಬುದನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಮೂಲಕ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಿ ಹೇಳುವಂತೆ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ರೀತಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳತೊಡಗಿದನು —

(ಶ್ಲೋಕ-37)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಕಾಮ ಏಷ ಕ್ರೋಧ ಏಷ ರಜೋಗುಣಸಮುದ್ಭವಃ ।

ಮಹಾಶನೋ ಮಹಾಪಾಪ್ಮಾ ವಿದ್ಧ್ಯೇನಮಿಹ ವೈರಿಣಮ್ ॥

ರಜೋಗುಣಸಮುದ್ಭವಃ - ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ, ಏಷಃ - ಈ, ಕಾಮಃ - ಕಾಮ(ವೇ), ಕ್ರೋಧಃ - ಕ್ರೋಧವಾಗಿದೆ, ಏಷಃ - ಇದು, ಮಹಾಶನಃ - ಬಹಳ ತಿನ್ನುವವನು ಅರ್ಥಾತ್ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಎಂದೂ ಬೇಸರಪಡದಿರುವನು (ಮತ್ತು), ಮಹಾಪಾಪ್ಮಾ - ಮಹಾಪಾಪಿಯಾಗಿದೆ, ಏನಮ್ - ಇದನ್ನೇ ನೀನು, ಇಹ - ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ವೈರಿಣಮ್ - ವೈರಿಯೆಂದು, ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ. ॥ 37 ॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು - ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಈ ಕಾಮವೇ ಕ್ರೋಧವಾಗಿದೆ. ಇದು ಬಹಳ ತಿನ್ನುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಭೋಗಗಳಿಂದ ಬೇಸರಪಡದಿರುವದು ಮತ್ತು ಮಹಾಪಾಪಿಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನೇ ನೀನು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವೈರಿಯೆಂದು ತಿಳಿ. ॥ 37 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಾಮಃ’ ಮತ್ತು ‘ಕ್ರೋಧಃ’ ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ‘ಏಷಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು ಹಾಗೂ ‘ರಜೋಗುಣ ಸಮುದ್ಭವಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದ ಸಂಬಂಧವು ಯಾವ ಪದದೊಡನೆ ಇದೆ?

ಉತ್ತರ - ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ರಾಗ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷಗಳೇ ಈ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಲೂಟಿ ಮಾಡುವ ಕಳ್ಳರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಅವೆರಡರ ಸ್ಥೂಲರೂಪವೇ ಕಾಮ- ಕ್ರೋಧಗಳಾಗಿವೆ. ಇವೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ‘ಕಾಮ’ವೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ರಾಗದ ಸ್ಥೂಲರೂಪವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರಿಂದಲೇ ‘ಕ್ರೋಧ’ದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (2/62).ಇದನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ‘ಕಾಮಃ’ ಮತ್ತು ‘ಕ್ರೋಧಃ’ ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಜೊತೆಗೆ ‘ಏಷಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಕಾಮದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ರಾಗದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ‘ರಜೋಗುಣ ಸಮುದ್ಭವಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ‘ಕಾಮಃ’ ಎಂಬ ಪದದೊಡನೆ ಸಂಬಂಧ ವಿರಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಾಮ’ ಮತ್ತು ‘ಕ್ರೋಧ’ ಇವೆರಡೂ ಮನುಷ್ಯನ ಶತ್ರುಗಳಾಗಿದ್ದರೆ ಪುನಃ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ಎರಡರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಮವೊಂದನ್ನೆ ಶತ್ರುವೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ಏಕೆ ಹೇಳಿದನು?

ಉತ್ತರ - ಕಾಮದಿಂದಲೇ ಕ್ರೋಧದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಮೊದಲೇ ತಿಳಿಸಿಯಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕಾಮದ ನಾಶದೊಡನೆಯೇ ಅದರ ನಾಶವು ತನ್ನಿಂದ ತಾನೇ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಕೇವಲ ‘ಕಾಮ’ದ ಹೆಸರನ್ನೇ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಪಾಪಗಳ ಕಾರಣವು ಕೇವಲ ಕಾಮವೇ ಆಗಿದೆ, ಕ್ರೋಧದ ಸಂಬಂಧವು ಅದರಲ್ಲಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಯಾರೂ ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಕರಣದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಕಾಮದ ಜೊತೆಗೆ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಾಮದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೋ ಅಥವಾ ರಾಗದಿಂದಲೋ?

ಉತ್ತರ - ರಜೋಗುಣದಿಂದ ರಾಗದ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಗದಿಂದ ರಜೋಗುಣವು ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇವೆರಡರ ಸ್ವರೂಪವು ಒಂದೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ (14/7). ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮದ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಎರಡೂ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಾಮವನ್ನು ‘ಮಹಾಶನಃ’ ಅಂದರೆ ತುಂಬಾ ತಿನ್ನುವವನು ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಈ ಕಾಮವು ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದಷ್ಟೂ ಎಂದೂ ತೃಪ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ತೋರಿಸ ಲಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಿಗೆಯಿಂದ ಬೆಂಕಿಯು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೋ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯನು ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಭೋಗ ಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೋ ಅಷ್ಟೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅವನ ಭೋಗತೃಷ್ಣೆಯು ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ-ಭೋಗಗಳ ಪ್ರಲೋಭನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನಾನು ಸಾಮ ಮತ್ತು ದಾನ ನೀತಿಯಿಂದ ಕಾಮರೂಪೀ ವೈರಿಯ ಮೇಲೆ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನೆಂದು ಮನುಷ್ಯನು ಎಂದೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾದರೋ ದಂಡ ನೀತಿಯ ಪ್ರಯೋಗವೇ ಮಾಡಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಾಮವನ್ನು ‘ಮಹಾಪಾಪ್ಮಾ’ ಅಂದರೆ ದೊಡ್ಡಪಾಪಿ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಈ ಕಾಮವೇ ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಗಳಿಗೂ ಕಾರಣ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದು ಪ್ರಾರಬ್ಧವಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಈಶ್ವರನೂ ಅಲ್ಲ; ಈ ಕಾಮವೇ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನನ್ನಾಗಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಇದು ಮಹಾ ಪಾಪಿಯಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇದನ್ನೇ ನೀನು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವೈರಿ ಎಂದು ತಿಳಿ, ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ-ಯಾವುದರ ಪರಿಣಾಮವು ಮಹಾನ್ ದುಃಖ ಅಥವಾ ಮೃತ್ಯುವಾಗಿದೆಯೋ ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಒತ್ತಾಯ ಪೂರ್ವಕ ಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದನ್ನು ತನ್ನ ಶತ್ರುವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಆದಷ್ಟು ಬೇಗನೇ ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಡಬೇಕು. ಈ ಕಾಮವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಅವನ ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ಒತ್ತಾಯಪೂರ್ವಕ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಜನ್ಮ - ಮರಣರೂಪೀ ಮತ್ತು ನರಕಭೋಗರೂಪೀ ಮಹಾನ್ ದುಃಖಗಳಿಗೆ ಭಾಗಿಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ತನ್ನ ಮಹಾನ್ ಶತ್ರುವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಈಶ್ವರ ನಾದರೋ ಪರಮ ದಯಾಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸುಹೃದ್ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ನಿಯುಕ್ತ ಮಾಡಬಲ್ಲನು, ಮತ್ತು ಪ್ರಾರಬ್ಧವು ಪೂರ್ವಕೃತ ಕರ್ಮಗಳ ಭೋಗದ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಯಾರನ್ನು ಪಾಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ ಆದುದರಿಂದ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನನ್ನಾಗಿಸುವ ವೈರಿಯು ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲ ಈ ಕಾಮವೇ ಆಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಅನರ್ಥಗಳ ಮೂಲವು ಮತ್ತು ಈ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಇಚ್ಛೆಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವಂತಹ ವೈರಿಯು ಕಾಮವೆಂದೇ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಮವು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈಗ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಚ್ಛಾದಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಕುರುಡನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ಪಾಪಕೂಪದಲ್ಲಿ ತಳ್ಳಿಬಿಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. —

(ಶ್ಲೋಕ-38)

ಧೂಮೇನಾವ್ರಿಯತೇ ವಹ್ನಿರ್ಯಥಾಽದರ್ಶೋ ಮಲೇನ ಚ ।

ಯಥೋಲ್ಬೇನಾವೃತೋ ಗರ್ಭಸ್ತಥಾ ತೇನೇದಮಾವೃತಮ್ ॥

ಯಥಾ - ಯಾವಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಧೂಮೇನ - ಹೊಗೆಯಿಂದ, ವಹ್ನಿ - ಅಗ್ನಿಯು, ಚ -ಮತ್ತು, ಮಲೇನ - ಕೊಳೆಯಿಂದ,
ಆದರ್ಶಃ -ಕನ್ನಡಿಯು, ಆವ್ರಿಯತೇ - ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತವೆಯೋ (ಹಾಗೂ), ಯಥಾ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಉಲ್ಬೇನ - ಜರಾಯು ಎಂಬ ಪೊರೆಯಿಂದ, ಗರ್ಭಃ - ಗರ್ಭವು, ಆವೃತಃ - ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆಯೋ, ತಥಾ - ಹಾಗೆಯೇ, ತೇನ - ಆ ಕಾಮದ ಮೂಲಕ, ಇದಮ್ - ಈ (ಜ್ಞಾನವು), ಆವೃತಮ್ - ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ॥ 38 ॥

ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಹೊಗೆಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಯು ಮತ್ತು ಕೊಳೆಯಿಂದ ಕನ್ನಡಿಯು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತವೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಜರಾಯು ಎಂಬ ಪೊರೆಯಿಂದ ಗರ್ಭವು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೋ ಹಾಗೆಯೇ ಆ ‘ಕಾಮ’ದ ಮೂಲಕ ಈ ಜ್ಞಾನವು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ॥ 38 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಹೊಗೆ, ಕೊಳೆ ಮತ್ತು ಜರೆ - ಈ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಕಾಮದ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನವು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ,’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಈ ಕಾಮವೇ ಮಲ, ವಿಕ್ಷೇಪ ಮತ್ತು ಆವರಣ ಈ ಮೂರೂ ದೋಷಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹೊಗೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ವಿಕ್ಷೇಪ’ವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹೊಗೆಯು ಚಂಚಲವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೋ, ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ‘ವಿಕ್ಷೇಪ’ವು ಚಂಚಲವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅಂತಃಕರಣ ದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಯು ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಲಾರದು, ಅದು ಅದುಮಿ ಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೊಳೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ಮಲ’ ದೋಷವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹೇಗೆ ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಳೆಯು ತುಂಬಿ ಕೊಂಡಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವು ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಪಾಪಗಳ ಮೂಲಕ ಅಂತಃಕರಣವು ಅತ್ಯಂತ ಮಲಿನವಾದ ಮೇಲೆ ಅದರಲ್ಲಿ ವಸ್ತು ಅಥವಾ ಕರ್ತವ್ಯದ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪವು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಅದರ ಯಥಾರ್ಥ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು. ಹಾಗೆಯೇ ಜರೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ಆವರಣ’ವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಹೇಗೆ ಜರೆಯಿಂದ ಗರ್ಭವು ಸರ್ವಥಾ ಆಚ್ಛಾದಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಅದರ ಯಾವುದೇ ಅಂಶವೂ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಆವರಣದಿಂದ ಜ್ಞಾನವು ಸರ್ವಥಾ ಮುಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ಅಜ್ಞಾನ ದಿಂದ ಮೋಹಿತವಾಗಿರುವ ಅಂತಕರಣವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ನಿದ್ರೆ ಮತ್ತು ಆಲಸ್ಯಾದಿ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಮೋಸಹೋಗಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾಮವೇ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗಗಳ ತೃಷೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಅವನನ್ನು ವಿಕ್ಷಿಪ್ತನಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಿ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಮಲದೋಷದ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಇದೇ ನಿದ್ರಾ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮಣ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖ-ಬುದ್ಧಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ವಿವೇಕಶೂನ್ಯನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಮೂರೂ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಚ್ಛಾದನ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ತೇನ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಕಾಮ’ ವೆಂದೂ, ‘ಇದಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ’ವೆಂದೂ ಯಾವ ಆಧಾರದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಮವನ್ನು ವೈರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕಾಮದಿಂದ ಜ್ಞಾನವು ಆವೃತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತೇನ’ ಎಂಬ ಸರ್ವನಾಮವು ಕಾಮದ ಮತ್ತು ‘ಇದಮ್’ ಎಂಬ ಸರ್ವನಾಮವು ‘ಜ್ಞಾನ’ದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಇದೇ ಆಧಾರದಿಂದ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ತೇನ’ ಎಂಬ ಪದವು ಕಾಮದ ಮತ್ತು ‘ಇದಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಜ್ಞಾನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ - ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾ ಆ ಕಾಮವು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಎಂದೂ ಪೂರ್ಣವಾಗದೆ ಇರುವದು ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-39)

ಆವೃತಂ ಜ್ಞಾನಮೇತೇನ ಜ್ಞಾನಿನೋ ನಿತ್ಯವೈರಿಣಾ ।

ಕಾಮರೂಪೇಣ ಕೌಂತೇಯ ದುಷ್ಪೂರೇಣಾನಲೇನ ಚ ॥

ಚ - ಮತ್ತು, ಕೌಂತೇಯ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ !, ಏತೇನ - ಈ, ಅನಲೇನ - ಅಗ್ನಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ, ದುಷ್ಪೂರೇಣ - ಎಂದಿಗೂ ಪೂರ್ಣವಾಗದಿರುವ, ಕಾಮರೂಪೇಣ - ಕಾಮರೂಪಿ, ಜ್ಞಾನಿನಃ - ಜ್ಞಾನಿಗಳ, ನಿತ್ಯವೈರಿಣಾ - ನಿತ್ಯವೈರಿಗಳ ಮೂಲಕ (ಮನುಷ್ಯರ), ಜ್ಞಾನಮಮ್ - ಜ್ಞಾನವು, ಆವೃತಮ್ - ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ॥ 39 ॥

ಮತ್ತು ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ ! ಇದು ಅಗ್ನಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಎಂದಿಗೂ ಪೂರ್ಣವಾಗದಿರುವ, ಕಾಮರೂಪೀ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ನಿತ್ಯವೈರಿಯ ಮೂಲಕ ಮನುಷ್ಯನ ಜ್ಞಾನವು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ॥ 39 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅನಲೇನ’ ಮತ್ತು ‘ದುಷ್ಪೂರೇಣ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಸಾಕು, ಇನ್ನು ಏನೂ ಬೇಡ’, ಎಂಬ ತೃಪ್ತಿಯ ಭಾವವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಅಲಮ್’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯವಿದೆ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಇದರ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ‘ಅನಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದರೆ ಎಷ್ಟೇ ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಕಟ್ಟಿಗೆ ಹಾಕಿದರೂ ಅದರ ತೃಪ್ತಿ ಎಂದು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯ ಹೆಸರು ‘ಅನಲ’ ಎಂದಿದೆ. ಯಾವುದು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದನ್ನು ‘ದುಷ್ಪೂರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ, ಈ ಕಾಮವೂ ಕೂಡ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ‘ಅನಲ’ ಮತ್ತು ‘ದುಷ್ಪೂರ’ವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೇಗೆ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆ-ಹಾಗೆಯೇ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅವನ ಕಾಮವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ತೃಪ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜಾ ಯಯಾತಿಯು ಅನೇಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಿದ ನಂತರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದನು

ನ ಜಾತು ಕಾಮಃ ಕಾಮಾನಾಮುಪಭೋಗೇನ ಶಾಮ್ಯತಿ॥

ಹವಿಷಾ ಕೃಷ್ಣವರ್ತ್ಮೇವ ಭೂಯ ಏವಾಭಿವರ್ಧತೇ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ - 9/19/14)

ವಿಷಯಗಳ ಉಪಭೋಗದಿಂದ ‘ಕಾಮ’ವು ಎಂದೂ ಶಾಂತ ವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ತುಪ್ಪದಿಂದ ಬೆಂಕಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗುವಂತೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಿನಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಕಾಮವನ್ನು ಅವರ ‘ನಿತ್ಯವೈರೀ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಿನಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವ ವಿವೇಕಶೀಲ ಸಾಧಕರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಮರೂಪೀ ಶತ್ರುವು ಆ ಸಾಧಕರ ಅಂತಃ ಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿವೇಕ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆ ಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳ ‘ನಿತ್ಯವೈರಿ’ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಈ ಕಾಮವಾದರೋ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಅಧೋಗತಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ವೈರಿಯೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅವಿವೇಕಿ ಮನುಷ್ಯರು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖಬುದ್ಧಿ ಇರುವ ಕಾರಣ ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಇದನ್ನು ಮಿತ್ರನಂತೆ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಇದರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದ ವಿವೇಕಿಗಳಿಗೆ ಇದು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಹಾನಿಕಾರಕವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಅವಿವೇಕಿಗಳ ನಿತ್ಯವೈರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸದೆ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ನಿತ್ಯವೈರಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮರೂಪೇಣ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಕಾಮದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಕಾಮವನ್ನು ದುರ್ಗುಣಗಳ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾವುದನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ (2/71, 6/24), ಹದಿನಾರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ನರಕದ ದ್ವಾರವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆಯೋ (16/21) ಆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನಾರೂಪೀ ಕಾಮದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮರೂಪೇಣ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಭಗವಂತನನ್ನು ಸೇರುವ, ಅವನ ಭಜನೆ-ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡುವ ಅಥವಾ ಸಾತ್ವಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನಮಾಡುವ ಯಾವ ಶುಭ ಇಚ್ಛೆ ಇದೆಯೋ, ಅದರ ಹೆಸರು ಕಾಮವಲ್ಲ; ಅದಾದರೋ ಮನುಷ್ಯನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಈ ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳ ಕಾಮನಾ ರೂಪೀ ಕಾಮವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ, ಅದು ಸಾಧಕರ ಶತ್ರುವು ಹೇಗಾಗ ಬಲ್ಲದು? ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಇಷ್ಟಾನಿಷ್ಟ ಭೋಗಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದ ಕಾಮನೆ ಅಥವಾ ಭೋಗ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳೇ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದೇ ರೀತಿ - ಮೂವತ್ತ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ‘ರಾಗ’ ಅಥವಾ ‘ಸಂಗ’ ಶಬ್ದಗಳು ಬಂದಿದೆಯೋ ಅವೂ ಕೂಡ ಭಗವದ್ ವಿಷಯಕ ಅನುರಾಗದ ವಾಚಕವಾಗಿರದೆ, ಕಾಮೋತ್ಪಾದಕ ಭೋಗಾಸಕ್ತಿಯ ವಾಚಕವೇ ಆಗಿವೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜ್ಞಾನಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಜ್ಞಾನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಕಾಮದ ಮೂಲಕ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಕಾಮದ ಮೂಲಕ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ - ಹೇಗೆ ಜರೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಮಗುವು ಆ ಜರೆಯನ್ನು ಸೀಳಿ ಅದರಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬರಲು ಸಮರ್ಥವಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯು ಹೇಗೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ಆವರಿಸಿದ ಹೊಗೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತದೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾರೇ ಸಂತ ಮಹಾಪುರುಷರ ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಜ್ಞಾನ ಜಾಗ್ರತವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದು ಕಾಮದಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಕಾಮವನ್ನು ನಾಶಗೈದು ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕಾಮವು ಅದನ್ನು ಆವರಿಸಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ವಸ್ತುತಃ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಸರ್ವಥಾ ಬಲಹೀನವೇ ಆಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮದ ಮೂಲಕ ಜ್ಞಾನವು ಆವೃತವಾದುದೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಈಗ ಅದನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಉಪಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅದರ ವಾಸಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಜೀವಾತ್ಮನು ಮೋಹಿತನಾಗುವ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

(ಶ್ಲೋಕ-40)

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನೋ ಬುದ್ಧಿರಸ್ಯಾಧಿಷ್ಠಾನಮುಚ್ಯತೇ ।

ಏತೈರ್ವಿಮೋಹಯತ್ಯೇಷ ಜ್ಞಾನಮಾವೃತ್ಯ ದೇಹಿನಮ್ ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು (ಮತ್ತು), ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿ (ಇವೆಲ್ಲ), ಅಸ್ಯ - ಇದರ,
ಅಧಿಷ್ಠಾನಮ್- ವಾಸಸ್ಥಾನವೆಂದು, ಉಚ್ಯತೇ - ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಏಷಃ - ಈ ‘ಕಾಮ’ವು, ಏತೈಃ - ಈ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕವೇ, ಜ್ಞಾನಮ್ - ಜ್ಞಾನವನ್ನು, ಆವೃತ್ಯ - ಆವರಿಸಿ, ದೇಹಿನಮ್ - ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು,
ವಿಮೋಹಯತಿ - ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ॥ 40 ॥

ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಇವೆಲ್ಲ ಇದರ ವಾಸಸ್ಥಾನವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಈ ‘ಕಾಮ’ವು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ॥40॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಂದ್ರಿಯ’ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ - ಇವೆಲ್ಲವೂ ಈ ‘ಕಾಮ’ದ ವಾಸಸ್ಥಾನವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ - ಮನ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ವಶದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಈ ‘ಕಾಮ’ವು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಈ ಕಾಮರೂಪೀ ವೈರಿಯನ್ನು ಬೇಗನೇ ಹೊರಹಾಕಬೇಕು ಅಥವಾ ಅಲ್ಲೇ ತಡೆದು ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಡಬೇಕು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇದು ಮನೆಗೆ ನುಗ್ಗಿದ ಶತ್ರುವಿನಂತೆ ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನರೂಪೀ ಅಮೂಲ್ಯ ಧನವನ್ನು ನಷ್ಟಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ‘ಕಾಮ’ವು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಮೋಹಿತನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ’, ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ - ಈ ಕಾಮವು ಮನುಷ್ಯನ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟವಾಗಿ ಅವನ ವಿವೇಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಪಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಅಧಃಪತನವು ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಗನೇ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಬೇಕು.ಈ ಮಾತನ್ನು ಒಂದು ಕಾಲ್ಪನಿಕ ದೃಷ್ಟಾಂತದ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ.ಚೇತನಸಿಂಹ ಎಂಬ ಒಬ್ಬ ರಾಜನಿದ್ದನು. ಅವನಿಗೆ ಜ್ಞಾನ ಸಾಗರನೆಂಬ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯಿದ್ದನು. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಚಂಚಲಸಿಂಹನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ಸಹಕಾರೀ ಮಂತ್ರಿಯಿದ್ದನು. ರಾಜನು ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಸಹಕಾರ ಮಂತ್ರಿ ಸಹಿತ ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿ ಮಧ್ಯಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದನು. ರಾಜ್ಯವು ಹತ್ತು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ರಾಜನು ಬಹಳ ವಿಚಾರಶೀಲ, ನಿಪುಣ ಮತ್ತು ಸುಶೀಲನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸುಖಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ರಾಜ್ಯವು ದಿನೇದಿನೇ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಒಂದು ಬಾರಿ ಆ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಜಗಮೋಹನನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ದೊಡ್ಡ ವಂಚಕನು ಬಂದನು. ಅವನು ದೊಡ್ಡ ಕುತಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಮೋಸಗಾರನಾಗಿದ್ದನು. ಒಳಗೆ ಕಪಟರೂಪೀ ವಿಷ ತುಂಬಿದ್ದರೂ ಅವನ ಮಾತು ಬಹು ಮಧುರವಾಗಿತ್ತು. ಅವನು ಯಾರೊಡನೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೋ ಅವರನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನು ಒಬ್ಬವ್ಯಾಪಾರಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದ ಮತ್ತು ಅವನು ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿ ಅವರಿಂದ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ತನ್ನ ವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಸುವುದಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ಕೋರಿದನು. ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ದುರಾಸೆ ಹುಟ್ಟಿಸಿದ. ಅವರೇನೋ ದುರಾಸೆಗೊಳಗಾದರು, ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಮೇಲಧಿಕಾರಿಗಳ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಏನೂ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮೋಸಗಾರನಾದ ಆ ವ್ಯಾಪಾರಿಯ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಅವನನ್ನು ತಮ್ಮ ಮೇಲಧಿಕಾರಿಯಾದ ಸಹಕಾರಮಂತ್ರಿ ಚಂಚಲಸಿಂಹನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು; ಮೋಸಗಾರ ವ್ಯಾಪಾರಿಯು ಅವನಿಗೂ ತುಂಬಾ ಆಸೆತೋರಿಸಿದನು. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ಚಂಚಲಸಿಂಹನೂ ಸಹ ಜಗಮೋಹನನ ನಯವಾದ ಮಾತಿಗೆ ಮೋಸಹೋದನು. ಚಂಚಲಸಿಂಹನು ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಉಚ್ಚ ಅಧಿಕಾರಿಯಾದ ಜ್ಞಾನಸಾಗರನ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ಜ್ಞಾನ ಸಾಗರನೇನೋ ಬುದ್ಧಿವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಅವನು ಸ್ವಲ್ಪ ದುರ್ಬಲಮನಸ್ಸಿನವನಾಗಿದ್ದನು. ಸರಿಯಾಗಿ ವಿವೇಚನೆ ಮಾಡಿ ಯಾವ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೂ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸಹಕಾರಮಂತ್ರಿ ಚಂಚಲಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಹತ್ತು ಜನ ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳ ಮಾತಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವರು ಇದರಿಂದ ಅನುಚಿತವಾದ ಲಾಭವೂ ಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಂದು ಚಂಚಲ ಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳ ಮಾತನ್ನು ನಂಬಿ ಅವನೂ ಸಹ ವಂಚಕ ವ್ಯಾಪಾರಿಯ ಬಲೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದನು. ಅವನು ವ್ಯಾಪಾರಿಗೆ ಪರವಾನಗಿ ಕೊಡಲು ಒಪ್ಪಿದನು. ಆದರೆ ಮಹಾರಾಜ ಚೇತನ ಸಿಂಹನ ಮಂಜೂರಾತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಇಡೀ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಪರವಾನಗಿ ಕೊಡುವುದಕ್ಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ಆ ಮೋಸಗಾರ ವ್ಯಾಪಾರಿಯ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಅವನನ್ನು ರಾಜನ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು. ಮೋಸಗಾರನು ಬಹಳ ಚತುರನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ರಾಜನಿಗೂ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಲೋಭನೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ರಾಜನೂ ಸಹ ಪ್ರಲೋಭಕ್ಕೊಳಗಾದನು ಮತ್ತು ಜಗಮೋಹನನಿಗೆ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ನಿರ್ಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಸಲು ಮತ್ತು ಮಳಿಗೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲು ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು. ಜಗ ಮೋಹನನು ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಇಬ್ಬರು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೊಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸಂತುಷ್ಟಗೊಳಿಸಿದ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ತನ್ನ ಬಲೆಯನ್ನು ಬೀಸಿದನು. ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಅವನ ಪ್ರಭಾವ ಹರಡಿದಾಗ ಅವನು ಅಡ್ಡಿ-ಆತಂಕಗಳಿಲ್ಲದೇ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಲೂಟಿ ಮಾಡಲಾರಂಭಿಸಿದನು. ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳ ಸಹಿತವಾಗಿ ಇಬ್ಬರು ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ದುರಾಸೆಗೊಳಗಾಗಿಯೇ ಇದ್ದರು. ರಾಜನಿಗೂ ತನ್ನ ಲೂಟಿಯ ಭಾಗವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನನ್ನೂ ತನ್ನ ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಬಿಟ್ಟನು. ಕಪಟ-ಕೌಶಲ್ಯದ ಮತ್ತು ಅಂದದ ಬೆಡಗಿನ ಮುಖಸ್ತುತಿಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ರಾಜನನ್ನು ಮತ್ತು ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಎಲ್ಲಾ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ದುರ್ಮಾರ್ಗಗಾಮಿಗಳಾಗಿ ಮಾಡಿ ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಬಲಹೀನರೂ, ಕರ್ಮಬಾಹಿರರೂ ಮತ್ತು ದುರ್ವ್ಯಸನ ಪ್ರಿಯರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಗೋಪ್ಯವಾಗಿ ಬಹುಬೇಗನೇ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನು ಇಡೀ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಫಾಪಿಸಿಕೊಂಡನು. ಈ ರೀತಿ ರಾಜನ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನೂ ಲೂಟಿ ಮಾಡಿ ಕೊನೆಗೆ ಅವನನ್ನು ಗೃಹ ಬಂಧನದಲ್ಲಿರಿಸಿದನು. ಇದೊಂದು ದೃಷ್ಟಾಂತವಾಗಿದೆ, ಇದರ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣವನ್ನು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ರಾಜಾ ಚೇತನಸಿಂಹನು ‘ಜೀವಾತ್ಮ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಜ್ಞಾನಸಾಗರನು ‘ಬುದ್ಧಿ’, ಸಹಕಾರ ಮಂತ್ರಿ ಚಂಚಲಸಿಂಹ ‘ಮನ’ಸ್ಸಾಗಿದೆ, ಮಧ್ಯಪುರೀ ರಾಜಧಾನಿಯು ‘ಹೃದಯ’, ಹತ್ತು ಜಿಲ್ಲಾಧಿಕಾರಿಗಳು ‘ಹತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು’, ಹತ್ತು ಜಿಲ್ಲೆಗಳೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ‘ಹತ್ತು ಸ್ಥಾನಗಳು’ ಮೋಸಗಾರನಾದ ಸರದಾರ ಜಗಮೋಹನ ‘ಕಾಮ’ ವಾಗಿದೆ. ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳ ಸುಖಗಳ ಪ್ರಲೋಭನವೇ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ದುರಾಸೆಗೊಳಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ವಿಷಯ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಸಿ ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಸುಖದ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟಗೊಳಿಸುವುದೇ ಅವನನ್ನು ಲೂಟಿ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಸರ್ವಥಾ ಮೋಹಕ್ಕೊಳಪಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯ ಜೀವನದ ಪರಮಲಾಭದಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿರಲು ಬಾಧ್ಯನನ್ನಾಗಿಸುವುದೇ ಗೃಹಬಂಧನದಲ್ಲಿರಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ವಿರೋಧೀ ದುರ್ಜಯ ಶತ್ರುವಾದ ‘ಕಾಮ’ವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗೆ ವಿಷಯ ಭೋಗರೂಪೀ ಮಿಥ್ಯಾಸುಖದ ಪ್ರಲೋಭನವನ್ನು ನೀಡಿ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷಯ ಸುಖ ರೂಪೀ ಲೋಭದಿಂದ ಜೀವಾತ್ಮನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಅವನನ್ನು ಸಂಸಾರರೂಪೀ ಕಾರಾಗೃಹದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿಬಿಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೂಪೀ ವಾಸ್ತವಿಕ ಧನದಿಂದ ವಂಚಿತಗೊಳಿಸಿ ಅವನ ಅಮೂಲ್ಯ ಮನುಷ್ಯಜೀವನವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕಾಮರೂಪೀ ವೈರಿಯ ಅನಾಚಾರದ ಮತ್ತು ಅದು ಎಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡು ಅನಾಚಾರ ನಡೆಸುತ್ತದೋ ಆ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಸಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಆ ಕಾಮರೂಪೀ ವೈರಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ ಅದನ್ನು ಕೊಂದುಬಿಡುವಂತೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-41)

ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಮಿಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯಾದೌ ನಿಯಮ್ಯ ಭರತರ್ಷಭ ।

ಪಾಪ್ಮಾನಂ ಪ್ರಜಹಿ ಹ್ಯೇನಂ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನನಾಶನಮ್ ॥

ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದಕಾರಣ, ಭರತರ್ಷಭ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ !, ತ್ವಮ್ - ನೀನು, ಆದೌ - ಮೊದಲು, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ- ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ನಿಯಮ್ಯ - ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಏನಮ್ - ಈ, ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನ ನಾಶನಮ್ - ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುವ, ಪಾಪ್ಮಾನಮ್ - ಮಹಾಪಾಪಿಯಾದ ಕಾಮವನ್ನು, ಹಿ - ಅವಶ್ಯವಾಗಿ, ಪ್ರಜಹಿ - ಬಲಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೊಂದು ಬಿಡು. ॥ 41 ॥

ಆದಕಾರಣ ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ ! ನೀನು ಮೊದಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಈ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುವ ಮಹಾಪಾಪಿಯಾದ ಕಾಮವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ, ಬಲಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕೊಂದುಬಿಡು. ॥41॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಮತ್ತು ‘ಆದೌ’ ಈ ಎರಡೂ ಪದಗಳ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳುವುದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ತಸ್ಮಾತ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಹೇತುವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಇದರೊಡನೆ ‘ಆದೌ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳಿ ಭಗವಂತನು -‘ಕಾಮ’ವೇ ಸಮಸ್ತ ಅನರ್ಥಗಳಿಗೆ ಮೂಲವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಮೊದಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟವಾಗಿ ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಮನ, ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಸಿ ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಮೋಹಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನ ಮನಸ್ಸು ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಾಗಿವೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಚಲಾಯಿಸಿ ಈ ಕಾಮರೂಪೀ ಶತ್ರುವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕೊಂದು ಬಿಡಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದರಿಂದಲೇ ಈ ಕಾಮರೂಪೀ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿ ಸುಗಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮೊದಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಬಳಿಕ ಮನವನ್ನು ತಡೆಯಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ವಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು?

ಉತ್ತರ - ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ ಈ ಎರಡು ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗಬಲ್ಲವು. ಇದೇ ಎರಡು ಉಪಾಯಗಳು ಮನವನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. (6/35). ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರಾಜಸ ಸುಖವನ್ನು (18/38) ಹಾಗೆಯೇ ನಿದ್ರೆ, ಆಲಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದ ಜನಿತ ತಾಮಸ ಸುಖವನ್ನು (18/39) ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಿಕವೂ, ನಾಶವುಳ್ಳದ್ದೂ ಮತ್ತು ದುಃಖರೂಪವೂ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಿಂದ ವಿರಕ್ತನಾಗಿರುವುದು ವೈರಾಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನ ನಾಮ, ರೂಪ, ಗುಣ, ಚರಿತ್ರೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಶ್ರವಣ, ಕೀರ್ತನ, ಮನನ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಲೋಕಸೇವೆಯ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಅವುಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೆಯೇ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರದ ದೋಷವು ಉಂಟಾಗದಂತೆ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದೇ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮನವನ್ನು ವಶಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಈ ಎರಡೂ ಶಬ್ದಗಳ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಕಾಮವು ಇವನ್ನು ನಾಶಮಾಡು ವಂತಹುದು ಎಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಭಾವ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯದಿಂದೊಡಗೊಂಡ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ‘ಜ್ಞಾನ’ ಹಾಗೂ ಸಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ಸಾಕಾರ ತತ್ತ್ವದ ಲೀಲೆ, ರಹಸ್ಯ, ಗುಣ, ಮಹತ್ವ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವದಿಂದೊಡಗೊಂಡ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ‘ವಿಜ್ಞಾನ’, ವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನದ ಯಥಾರ್ಥ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೋ, ಅದನ್ನು ಈ ಮಹಾನ್ ಕಾಮರೂಪೀ ಶತ್ರುವು ತನ್ನ ಮೋಹಿನೀ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ನಿತ್ಯ-ನಿರಂತರವಾಗಿ ಅದುಮಿಡುತ್ತದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಆ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಜಾಗ್ರತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಜ್ಞಾನ- ವಿಜ್ಞಾನದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಇವುಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕಾಮವು ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ನಾಶ’ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥಗಳು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಒಂದಾದರೋ ಅಪ್ರಕಟವಾಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವ ಮಾಡಿಬಿಡುವುದು; ಇಲ್ಲಿ ಅಪ್ರಕಟವಾಗಿಸುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲೇ ‘ನಾಶ’ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ ; ಏಕೆಂದರೆ ಪೂರ್ವ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕಾಮದಿಂದ ಆವೃತ್ತ (ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ) ವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಮೂಲವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಕಾಮನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಮದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನವೂ ಒಂದು ಬಾರಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಮೇಲೆ ಅಜ್ಞಾನವು ಸಮೂಲವಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನದ ನಾಶದ ಯಾವ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕಾಮರೂಪೀ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ - ಯಾವಾಗ ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಮೇಲೆ ಕಾಮದ ಅಧಿಕಾರವಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾಮವು ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಿರುವಾಗ ಅಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕಾಮವನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮದ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ವರೂಪದ ಕಡೆ ಲಕ್ಷ್ಯಮಾಡಿಸುತ್ತಾ ಆತ್ಮಬಲದ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-42)

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪರಾಣ್ಯಾಹುರಿಂದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ ಪರಂ ಮನಃ ।

ಮನಸಸ್ತು ಪರಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಯೋ ಬುದ್ಧೇಃ ಪರತಸ್ತು ಸಃ ॥

ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳು (ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರಕ್ಕಿಂತ), ಪರಾಣಿ - ಪರ ಅಂದರೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಲಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವೆಂದು, ಆಹುಃ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಇಂದ್ರಿಯೇಭ್ಯಃ - ಈ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ, ಪರಮ್ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು, ಮನಃ - ಮನಸ್ಸು (ಆಗಿದೆ), ಮನಸಃ - ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ, ತು - ಲೂ (ಕೂಡ), ಪರಾ - ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು, ಬುದ್ಧಿಃ - ಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ, ತು- ಮತ್ತು,
ಯಃ - ಯಾವುದು, ಬುದ್ಧೇಃ - ಬುದ್ಧಿಗಿಂತಲೂ (ಕೂಡ), ಪರತಃ - ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆಯೋ,
ಸಃ - ಅದು (ಆತ್ಮಾ) ಆಗಿದೆ. ॥ 42 ॥

ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸ್ಥೂಲಶರೀರಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಲಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಈ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು ಮನಸ್ಸು, ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು ಬುದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಬುದ್ಧಿಗಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಆತ್ಮವಾಗಿದೆ. ॥ 42 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೆನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಯಾವ ಆಧಾರದಿಂದ ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ?

ಉತ್ತರ - ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಶರೀರವನ್ನು ರಥವೆಂದೂ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಕುದುರೆಗಳೆಂದೂ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ (1/3/3-4); ರಥಕ್ಕಿಂತ ಕುದುರೆಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಚೇತನವಾಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ರಥವನ್ನು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಬಲ್ಲವು. ಇದೇ ರೀತಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಸ್ಥೂಲದೇಹವನ್ನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಬೇಕಾದರೂ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಬಲಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಚೇತನವಾಗಿವೆ. ಸ್ಥೂಲಶರೀರವು ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶರೀರಕ್ಕಿಂತ ಅವು ಸೂಕ್ಷ್ಮವೂ ಆಗಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಸ್ಥೂಲಶರೀರಕ್ಕಿಂತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ, ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿಯೂ ಕೂಡ ನೋಡ ಬಹುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ (1/3/10-11) ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ - ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅರ್ಥ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಅರ್ಥ ಗಳಿಗಿಂತ ಮನಸ್ಸು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಬುದ್ಧಿಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಮಹತತ್ತ್ವವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ, ಸಮಷ್ಟಿಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಮಹತ್ವಕ್ಕಿಂತ ಅವ್ಯಕ್ತವೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತಕ್ಕಿಂತ ಪುರುಷನು ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಪುರುಷನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಇದೇ ಎಲ್ಲರ ಅಂತಿಮ ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಪರಮಗತಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಅರ್ಥ, ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ - ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕರಣದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಸಾರರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಆ ಮೂರರ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕೆ ಅರ್ಥ, ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಅವಶ್ಯಕತೆಯೇನೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಆತ್ಮದ ಮಹತ್ವವನ್ನೇ ತಿಳಿಸುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಅಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಥ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಪಂಚತನ್ಮಾತ್ರಗಳಾಗಿವೆ. ತನ್ಮಾತ್ರಗಳು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಾದವುಗಳು ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಸರಿಯೇ ಆಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಅರ್ಥಾತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪುರುಷನ ಮನಸ್ಸನ್ನೂ ಕೂಡ ಪ್ರಮಥನ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸುತ್ತವೆ’ (2/60) ಹಾಗೂ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚರಿಸು ತ್ತಿರುವ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದೊಡನೆ ಮನಸ್ಸು ಸೇರಿರುತ್ತದೋ ಅದೊಂದೇ ಇಂದ್ರಿಯವು ಮನುಷ್ಯನ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (2/67). ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವು ಹೆಚ್ಚೆಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರಾಬಲ್ಯತೆ ಸಿದ್ಧ ವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪೂರ್ವಾಪರದಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವೆಂಬಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ - ಇದರ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು?

ಉತ್ತರ - ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರಥದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆತ್ಮ ರಥಿಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಬುದ್ಧಿ ಅದರ ಸಾರಥಿಯಾಗಿದೆ, ಶರೀರವು ರಥ, ಮನಸ್ಸು ಲಗಾಮು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳೇ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ* ಎಂದು ಅಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ರಥಿಕನಿಗೆ ಅಧೀನ ಸಾರಥಿ, ಸಾರಥಿಗೆ ಅಧೀನ ಲಗಾಮು ಮತ್ತು ಲಗಾಮಿಗೆ ಅಧೀನ ಕುದುರೆಗಳು ಇರುವುದು ಸರಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಆದರೂ ಯಾರ ಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಸಾರಥಿಯು ವಿವೇಕ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಶೂನ್ಯನಾಗಿರುವನೋ, ಮನರೂಪೀ ಲಗಾಮನ್ನು ನಿಯಮಾನುಸಾರ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿಲ್ಲವೋ, ಇಂತಹ ಜೀವಾತ್ಮರೂಪೀ ರಥಿಕನ ಇಂದ್ರಿಯರೂಪೀ ಕುದುರೆಗಳು ಉಚ್ಛ್ರಂಖಲವಾಗಿ ದುಷ್ಟಕುದುರೆಗಳಂತೆ ಅವನನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿರುದ್ಧ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ (ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ) ಕೊಂಡುಹೋಗಿ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ತಳ್ಳಿಬಿಡುತ್ತವೆ.+ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ಜೀವಾತ್ಮನ ಆಧಿಪತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವನು ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮರೆತು ಅವುಗಳಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಅಲ್ಲಿಯತನಕ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗೆ ಮೋಸಮಾಡಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿರುದ್ಧ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಎಳೆಯುತ್ತವೆ. ಮೊದಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ವಿಷಯ-ಸುಖದ ಪ್ರಲೋಭನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅದನ್ನು ತಮಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸೇರಿ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತಮ್ಮಂತೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಮಾಡಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಸೇರಿ ಆತ್ಮನನ್ನೂ ಸಹ ತಮ್ಮ ಅಧೀನ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗಿಂತ ಮನಸ್ಸು, ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಆತ್ಮವೇ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ (ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ) ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ - ಯಾರ ಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಸಾರಥಿಯು ವಿವೇಕಶೀಲನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಮನರೂಪೀ ಲಗಾಮು ನಿಯಮಾನುಸಾರ ತನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿಯೋ, ಅವನ ಇಂದ್ರಿಯ ರೂಪೀ ಕುದುರೆಗಳೂ ಕೂಡ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳಂತೆ ವಶದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಇಂತಹ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳುಳ್ಳ ಪವಿತ್ರಾತ್ಮಾ ಮನುಷ್ಯನು ಪುನಃ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರಲಾರದಂತಹ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪರಮ ಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.*ಗೀತೆಯಲ್ಲಿಯೂ - ಜಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತನ್ನ ಆತ್ಮನನ್ನು ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ಜಯಿಸಲ್ಪಡದ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳುಳ್ಳ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಶತ್ರುವಿನಂತೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದೆ. (6/6). ಆದುದರಿಂದ ಜಯಿ ಸಲ್ಪಡದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮನ-ಬುದ್ಧಿಗಳಿಗಿಂತ ನಿರ್ಬಲವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಪ್ರಬಲವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ವಿವರಣೆಯಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ವಾಸ್ತವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಪೂರ್ವಾಪರದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿರೋಧವೂ ಇಲ್ಲ.

* ಆತ್ಮಾನಂ ರಥಿನಂ ವಿದ್ಧಿ ಶರೀರಂ ರಥಮೇವ ತು ಬುದ್ಧಿಂ ತು ಸಾರಥಿಂ ವಿದ್ಧಿ ಮನಃ ಪ್ರಗ್ರಹಮೇವ ಚ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಹಯಾನಾಹುರ್ವಿಷಯಾಂಸ್ತೇಷು ಗೋಚರಾನ್ ಆತ್ಮೇಂದ್ರಿಯ ಮನೋಯುಕ್ತಂ ಭೋಕ್ತೇತ್ಯಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ॥

(ಕಠೋಪನಿಷತ್ 1/3/3-4)

ನೀನು ಆತ್ಮವನ್ನು ರಥಿಕ ಮತ್ತು ಶರೀರವನ್ನು ರಥವೆಂದು ತಿಳಿ, ಹಾಗೂ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಾರಥಿ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಲಗಾಮು ಎಂದು ತಿಳಿ. ವಿವೇಕಿ ಪುರುಷರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಕುದುರೆಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೆಯೇ ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ ಹಾಗೂ ಮನದಿಂದ ಯುಕ್ತ ಆತ್ಮವನ್ನು ಭೋಕ್ತಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರತಃ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ‘ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ’ ಎಂದು ಅರ್ಥ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಕಠೋಪನಿಷತ್ನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಈ ವಿಷಯ ಬಂದಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹತ್ತತ್ವವೂ, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಅವ್ಯಕ್ತವೂ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತಕ್ಕಿಂತಲೂ ಸಹ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಪುರುಷನನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಇದೇ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯಾಗಿದೆ - ಪರತ್ವದ ಅಂತಿಮ ಎಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು ಮತ್ತೇನು ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಕೂಡ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.+ ಅದೇ ಶ್ರುತಿಯ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರತಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಅತ್ಯಂತಶ್ರೇಷ್ಠ’ ಎಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆತ್ಮ ಎಲ್ಲಕ್ಕೂ ಆಧಾರ, ಕಾರಣ, ಪ್ರಕಾಶಕ ಮತ್ತು ಪ್ರೇರಕ ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ವ್ಯಾಪಕ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಕಾರಣ ಅದನ್ನು ‘ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ’ವೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಉಚಿತವೇ ಆಗಿದೆ.

+ ಯಸ್ತ್ವ ವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ ಭವತ್ಯಯುಕ್ತೇನ ಮನಸಾ ಸದಾ । ತಸ್ಯೇಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯವಶ್ಯಾನಿ ದುಷ್ಟಾಶ್ವಾ ಇವ ಸಾರಥೇಃ ॥
ಯಸ್ತ್ವವಿಜ್ಞಾನವಾನ್ ಭವತ್ಯಮನಸ್ಕಃ ಸದಾಶುಚಿಃ । ನ ಸ ತತ್ಪದಮಾಪ್ನೋತಿ ಸಂಸಾರಂ ಚಾಧಿಗಚ್ಛತಿ॥

(ಕಠೋಪನಿಷತ್- 1/3/5,7)

ಆದರೆ ಯಾವ ಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಸಾರಥಿಯು ಸರ್ವದಾ ಅವಿವೇಕಿ ಮತ್ತು ಸಂಯಮವಿಲ್ಲದ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಹೇಗೆ ಸಾರಥಿಯ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟ ಕುದುರೆಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಹಾಗೆಯೇ ಅವನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಯಾರು (ಬುದ್ಧಿರೂಪೀ ಸಾರಥಿಯು) ವಿಜ್ಞಾನವಂತನಲ್ಲವೋ, ಯಾರ ಮನವು ನಿಗ್ರಹಿತವಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಸದಾ ಅಪವಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನು ಆ ಪದವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾರನು ಅಲ್ಲದೆ ಅವನು ಸಂಸಾರವನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕಾಮ’ದ ಪ್ರಕರಣ ನಡೆಯುತ್ತಾ ಇದೆ. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಹ ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಸಃ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಾಮದ ವಾಚಕವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರೆ ತೊಂದರೆ ಯೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಪ್ರಕರಣವೇನೋ ಅವಶ್ಯವಿದೆ. ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರಕರಣವಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಆತ್ಮಬಲವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಅವನು ಬುದ್ಧಿ, ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ತನ್ನ ಪೂರ್ಣ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲನು. ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ‘ಕಾಮ’ವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಾದರೆ ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಹೇಳುವುದು ಅಸಂಗತ ವಾದೀತು. ಇದಲ್ಲದೆ ‘ಸಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಾಮ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದು ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನ ವರ್ಣನೆ ಯಿಂದಲೂ ಸಹ ವಿರುದ್ಧವಾಗುವುದು. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಕಾಮದ ವಾಚಕವಾಗಿಲ್ಲ. ಇದಲ್ಲದೆ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ರಸೋಪ್ಯಸ್ಯ ಪರಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನಿವರ್ತತೇ’ (2/59) ಎಂದು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿರುವ ಆ ಪರತತ್ತ್ವದ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿತ್ಯ ಶುದ್ಧ-ಬುದ್ಧ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ವಾಚಕವೇ ಆಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈಗ ಭಗವಂತನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದ ವರ್ಣನೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಆತ್ಮವನ್ನು ಸರ್ವ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕಾಮರೂಪೀ ವೈರಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ-43)

ಏವಂ ಬುದ್ಧೇಃ ಪರಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಸಂಸ್ತಭ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ ।

ಜಹಿ ಶತ್ರುಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ಕಾಮರೂಪಂ ದುರಾಸದಮ್ ॥

ಏವಂ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಬುದ್ಧೇಃ - ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ, ಪರಮ್ - ಪರ ಅರ್ಥಾತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಬಲಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆತ್ಮವನ್ನು, ಬುದ್ಧ್ವಾ - ಅರಿತುಕೊಂಡು (ಮತ್ತು), ಆತ್ಮನಾ - ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ಮನಸ್ಸನ್ನು, ಸಂಸ್ತಭ್ಯ - ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಮಹಾಬಾಹೋ - ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ ! (ನೀನು ಈ), ಕಾಮರೂಪಮ್ - ಕಾಮರೂಪೀ,
ದುರಾಸದಮ್ - ದುರ್ಜಯವಾದ, ಶತ್ರುಮ್ - ಶತ್ರುವನ್ನು, ಜಹಿ - ಕೊಂದು ಹಾಕು. ॥ 43 ॥

ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಪರ ಅರ್ಥಾತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮವೂ, ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಹೇ ಮಹಾಬಾಹುವೇ ! ನೀನು ಈ ಕಾಮರೂಪೀ ದುರ್ಜಯವಾದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದುಹಾಕು. ॥ 43 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಆತ್ಮವು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಹೇಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಮನುಷ್ಯರ ಜ್ಞಾನವು ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದಲೂ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆವೃತವಾಗುತ್ತಾ ಇದೆ; ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮರೆತು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ವತಃ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಮರೆತು ಕಾಮರೂಪೀ ವೈರಿಯ ವಶವರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಕೇಳಿದರೂ ಜನರು ಆತ್ಮವನ್ನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ; ಒಂದು ವೇಳೆ ಆತ್ಮ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ರಾಗರೂಪೀ ಕಾಮವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ನಾಶವಾದೀತು. ಆದುದರಿಂದ ಆತ್ಮ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಇದನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಪ್ರಧಾನ ಉಪಾಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮವನ್ನು ಬುದ್ಧಿಗಿಂತಲೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವು ಬಹಳ ಗೂಢವಾದುದು. ಮಹಾಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶೀ ಮನುಷ್ಯನಾದವನು ಮಾತ್ರ ಅದನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲನು. ‘ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಈ ಆತ್ಮನು ಅವರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶಿ ಪುರುಷರೇ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲರು’ ಎಂದು ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ.*

* ಏಷ ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ಗೂಢೋತ್ಮಾ ನ ಪ್ರಕಾಶತೇ । ದೃಶ್ಯತೇತ್ವಗ್ರ್ಯಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಯಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶಿಭಿಃ ॥

(ಕಠೋಪನಿಷತ್ 1/3/12)

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮಾನಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥವು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ‘ಆತ್ಮನಾ’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥವು ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಎಂದು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಶರೀರ, ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಜೀವ - ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಆತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ನಲವತ್ತೊಂದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಯಾಗಿದೆ. ಶರೀರವು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅಂತರ್ಗತವೇ ಬಂದು ಹೋಯಿತು. ಜೀವಾತ್ಮನು ಸ್ವತಃ ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈಗ ಉಳಿದುದು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ. ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಬಲಿಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ; ಆದುದರಿಂದ ಇದರ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ‘ಆತ್ಮಾನಮ್’ ಇದರ ಅರ್ಥವು ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ‘ಆತ್ಮನಾ’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ರೀತಿ ಯಾವುದು?

ಉತ್ತರ - ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮನವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ ಈ ಎರಡು ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. (6/35) ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ರಾಗ- ದ್ವೇಷಗಳಿರುತ್ತವೆ. ವಿಷಯಗಳೊಡನೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಬಂಧ ಉಂಟಾಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಂದೆಂದು ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳ ಅವಸರವೊದಗಿದಾಗಲೆಲ್ಲಾ ತುಂಬಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯೊಡನೆ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶವಾಗದಂತೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದರಿಂದ ಮೆಲ್ಲ-ಮೆಲ್ಲನೆ ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳು ಕಡಮೆ ಯಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ದುಃಖ ಮತ್ತು ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಪದೇ-ಪದೇ ದರ್ಶಿಸಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅರುಚಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಬಿಡುವುದೇ ವೈರಾಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪರಮೇಶ್ವರನ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಭೋಗಗಳ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಿಂದ ತೊಲಗಿಸಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ಪದೇ-ಪದೇ ನಿಯುಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದು ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆತ್ಮನು ಸ್ವಯಂ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಬಲವಾಗಿರುವಾಗ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತ ಹೇಗೆ ಹೇಳಿದನು? ಆತ್ಮನು ಸ್ವಯಂ ಕಾಮರೂಪೀ ಮಹಾವೈರಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲ ಬಲ್ಲನಲ್ಲವೇ?

ಉತ್ತರ - ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅನಂತ ಬಲವಿದೆ, ಅವನು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲನು. ವಸ್ತುತಃ ಅವನ ಬಲ್ಲವನ್ನೇ ಪಡೆದು ಎಲ್ಲರೂ ಬಲಿಷ್ಠರು ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವನು ತನ್ನ ಮಹಾಬಲವನ್ನು ಮರೆತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಹೇಗೆ ಪ್ರಬಲ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ತನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಮರೆತು ತನಗಿಂತ ಸರ್ವಥಾ ಬಲಹೀನ, ಕ್ಷುದ್ರ ನೌಕರರಿಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿ ಅವರು ಹೇಳಿದಂತೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ, ಆತ್ಮನೂ ಸಹ ತನ್ನನ್ನು ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಅಧೀನವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳ ಕಾಮಪ್ರೇರಿತ ಉಚ್ಛ್ರಂಖಲ ಪೂರ್ಣ ಮನಬಂದಂತಹ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಕನಾಗಿ ಅನುಮತಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಆ ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಒಳಗೆ ಅಡಗಿರುವ ಕಾಮವು ಜೀವಾತ್ಮನಿಗೆ ವಿಷಯಗಳ ಪ್ರಲೋಭನೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಆತ್ಮನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡು ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತಡೆದುಕೊಂಡರೆ; ಅವುಗಳಿಗೆ ಮನಬಂದಂತೆ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಲು ಅನುಮತಿ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಕಳ್ಳನಂತೆ ಅಡಗಿರುವ ಕಾಮವನ್ನು ಹೊರದೂಡುವಂತೆ ಬಲಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆಜ್ಞೆಮಾಡಿಬಿಟ್ಟರೆ ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಏನು ಮಾಡಲೂ ಶಕ್ತಿಯಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಸಹ ಅಲ್ಲಿರಲು ಕಾಮಕ್ಕೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆತ್ಮನಿಂದಲೇ ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಅದರ ಬಲದಿಂದ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳೂ ಅವನನ್ನೇ ಅದುಮಿಸಿಟ್ಟಿವೆ. ಮತ್ತು ಮನಬಂದಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿವೆಯೆಂಬುದೂ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲವೆ! ಆದುದರಿಂದ ಆತ್ಮವು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡು ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. ಕಾಮವು ಇವುಗಳಲ್ಲಿಯೇ ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇವು ಉಚ್ಛ್ರಂಖಲವಾಗುತ್ತಾ ಇವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಕಾಮವು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಸಾಯಬಲ್ಲದು. ವಸ್ತುತಃ ಅಕ್ರಿಯ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಉಪಾಯವು ಇದೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಮಾಡಿ ಕೊಂಡು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕಾಮರೂಪೀ ವೈರಿಯನ್ನು ದುರ್ಜಯ ಎಂದು ತಿಳಿಸುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ವಸ್ತುತಃ ಕಾಮನಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶಕ್ತಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ಇದು ಆತ್ಮನ ಬಲದಿಂದ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿ ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿರಲು ಜಾಗ ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಅವುಗಳ ಬಲದಿಂದ ಬಲಯುತವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಮ್ಮ ವಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮನ ಬಲವು ಕಾಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಮವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಬಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅದನ್ನು ‘ದುರ್ಜಯ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕಾಮದ ಈ ದುರ್ಜಯತ್ವವು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಆತ್ಮನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡು ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತನ್ನ ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಬಾಹೋ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯು ಯಾವ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ‘ಮಹಾಬಾಹು’ ಎಂಬುದು ದೊಡ್ಡ ಭುಜಗಳುಳ್ಳ ಬಲಶಾಲಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಶೌರ್ಯ ಸೂಚಕ ಶಬ್ದವಾಗಿದೆ. ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಕಾಮವನ್ನು ‘ದುರ್ಜಯ’ವೆಂದು ಹೇಳಿ ಅದನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ‘ಮಹಾಬಾಹು’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಆತ್ಮನ ಅನಂತ ಬಲವನ್ನು ಜ್ಞಾಪಕ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಜೊತೆಗೆ ಇದನ್ನು ಕೂಡ ಸೂಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ - ‘ಸಮಸ್ತ ಅನಂತ - ಅಚಿಂತ್ಯ-ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಗಳ ಅನಂತ ಭಂಡಾರ’ನಾದ ನಾನು-

ಯಾವ ಆ ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ ಅಲ್ಪವಾದ ಅಂಶವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಲೋಕರಕ್ಷಕರು ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವದ ಸಂಚಾಲನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಆ ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ ಕೋಟಿಯ ಕಲಾಂಶ ಭಾಗವನ್ನು ಪಡೆದು ಜೀವನು ಅನಂತಶಕ್ತಿವಂತನಾಗಬಲ್ಲನೊ ಆ ನಾನೇ ಸ್ವತಃ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಮರ್ಥ ಶಕ್ತಿಸಂಪನ್ನನೆಂದು ತಿಳಿದು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಕಾಮವು ಎಷ್ಟೇ ದುರ್ಜಯ ಮತ್ತು ದುರ್ಧರ್ಷ ವೈರಿಯೇ ಆಗಿರಲಿ ! ಅದನ್ನು ನೀನು ಬಹಳ ಸುಲಭವಾಗಿ ಕೊಂದು ಅದರಮೇಲೆ ಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬಲ್ಲೇ.’ ಇದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಿಂದ ಈ ಸಂಬೋಧನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಓಂ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ

ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನ ಸಂವಾದೇ ಕರ್ಮಯೋಗೋ ನಾಮ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥ 3 ॥

॥ ಓಂ ಶ್ರೀಪರಮಾತ್ಮನೇ ನಮಃ ॥

॥ ಅಥ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ - ಜ್ಞಾನಕರ್ಮಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗವು ॥

ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರು— ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಶಬ್ದವು ಪರಮಾರ್ಥಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥಾತ್ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ, ‘ಕರ್ಮ’ ಶಬ್ದವು ಕರ್ಮಯೋಗ ಅರ್ಥಾತ್ ಯೋಗಮಾರ್ಗದ ಮತ್ತು ‘ಸಂನ್ಯಾಸ’ ಶಬ್ದವು ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದ ಅರ್ಥಾತ್ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ವಿವೇಕ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವೂ ಕೂಡ ‘ಜ್ಞಾನ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ. ಈ ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತಾನು ಅವತರಿಸುವ ರಹಸ್ಯ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗ ಹಾಗೂ ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗದ ಮತ್ತು ಇವೆಲ್ಲದರ ಫಲಸ್ವರೂಪೀ ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮ ತತ್ತ್ವದ ಯಥಾರ್ಥಜ್ಞಾನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹೆಸರನ್ನು ‘‘ಜ್ಞಾನಕರ್ಮ ಸಂನ್ಯಾಸಯೋಗ’’ ವೆಂದು ಇಡಲಾಗಿದೆ.

ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಂಕ್ಷೇಪ— ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲನೇ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಮೂರನೆಯದರಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವಿಷಯಕ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಇದರ ಕುರಿತು ಭಗವಂತನು ಐದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಆಗಿ ಹೋದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ, ನೀನು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ಆರು, ಏಳು ಮತ್ತು ಎಂಟರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅವತಾರದ ತತ್ತ್ವ, ರಹಸ್ಯ, ಸಮಯ ಮತ್ತು ನಿಮಿತ್ತಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಒಂಭತ್ತು ಮತ್ತು ಹತ್ತರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಿತನಾಗುವುದರ ಫಲವು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಭಜನೆ ಮಾಡುವವರನ್ನು ನಾನು ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಹನ್ನೆರಡರಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆಯ ಲೌಕಿಕ ಫಲವು ಬೇಗನೇ ದೊರೆಯುವ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಹದಿಮೂರು ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತಾನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಕರ್ತೃವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅಕರ್ತನೆಂದು ತಿಳಿಯುವಂತೆ ಹೇಳಿ, ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರ ಫಲವು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸದೆ ಇರುವುದೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತ, ಹದಿನೈದರಲ್ಲಿ ಭೂತಕಾಲದ ಮುಮುಕ್ಷುಗಳ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿ, ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಹದಿನಾರರಿಂದ ಹದಿನೆಂಟವರವರೆಗೆ ಕರ್ಮಗಳ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೈದು ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವವರ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಭತ್ತರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರರವರೆಗೆ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವ ಮಹಾಪುರುಷರ ಮತ್ತು ಸಾಧಕರ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತ ಅವರ ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕರಿಂದ ಮೂವತ್ತರವರೆಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞ, ದೈವಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಅಭೇದದರ್ಶನರೂಪೀ ಯಜ್ಞಗಳೇ ಆದಿ ಯಜ್ಞಗಳ ವರ್ಣನೆಗೈದು ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಕರ್ತೃಗಳನ್ನು ಯಜ್ಞವೇತ್ತಾ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಾಪರೆಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ ಹಾಗೂ ಮೂವತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಆ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಅಮೃತವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವರಿಗೆ ಸನಾತನ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞ ಮಾಡದೇ ಇರುವವರಿಗೆ ಎರಡೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದ ಎಲ್ಲ ಯಜ್ಞಗಳು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲಕ ಸಂಪಾದಿತವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ ಮೂವತ್ತಮೂರರಲ್ಲಿ ದ್ರವ್ಯಮಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕಿಂತ ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞವನ್ನು ಉತ್ತಮವೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೈದರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾತ್ಮರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕಲಿಯುವ ಮಾತನ್ನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತಾರರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನನೌಕೆಯ ಮೂಲಕ ಪಾಪ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೇಳರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವು ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಮೂವತ್ತೆಂಟರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಮಹಾನ್ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತ ಶುದ್ಧಾಂತಃಕರಣ ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ತನ್ನಿಂದ-ತಾನೇ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವು ಸಿಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತರಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧಾದಿ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಪುರುಷನು ಜ್ಞಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಅಧಿಕಾರಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದ ಫಲವು ಪರಮಶಾಂತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ನಲವತ್ತರಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞರಾದ ಮತ್ತು ಅಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳ ಸಂಶಯಾತ್ಮಾ ಪುರುಷರನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ನಲವತ್ತೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯರಹಿತ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೆರಡರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಜ್ಞಾನಖಡ್ಗದ ಮೂಲಕ ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ಸಂಶಯವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶಗೈದು ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ ಇರಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಭಗವಂತನು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಆಚರಣೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಗೈದು ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಿಧಿಯಿಂದ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಜಿಸಿ ಭಗವದರ್ಪಣ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಇದಾದ ನಂತರ ಮೂವತ್ತೊಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ಆ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರನ್ನು ಪ್ರಶಂಶಿಸಿ, ಮಾಡದೆ ಇರುವವರನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷಗಳಿಗೆ ವಶವಾಗದಂತೆ ಹೇಳುತ್ತ ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟನು. ಬಳಿಕ ಮೂವತ್ತಾರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದಾಗ ಮೂವತ್ತೇಳರಿಂದ ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಮಾಪ್ತಿವರೆಗೆ ಕಾಮವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಅನರ್ಥಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು; ಆದರೂ ಕರ್ಮಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವು ತುಂಬಾ ಗಹನವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಪುನಃ ಅದರ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅದರ ಪ್ರಕರಣವನ್ನೇ ಆರಂಭಿಸುತ್ತ ಮೊದಲ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಅದರ ಅನಾದಿತ್ವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತ ಪ್ರಶಂಸೆಮಾಡುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ - 1)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಇಮಂ ವಿವಸ್ವತೇ ಯೋಗಂ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನಹಮವ್ಯಯಮ್ ।

ವಿವಸ್ವಾನ್ಮನವೇ ಪ್ರಾಹ ಮನುರಿಕ್ಷ್ವಾಕವೇಽಬ್ರವೀತ್ ॥

ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಇಮಮ್ - ಈ, ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶಿಯಾದ, ಯೋಗಮ್ - ಯೋಗವನ್ನು, ವಿವಸ್ವತೇ - ಸೂರ್ಯನಿಗೆ, ಪ್ರೋಕ್ತವಾನ್ - ಹೇಳಿದ್ದೆ, ವಿವಸ್ವಾನ್ - ಸೂರ್ಯನು (ತನ್ನ ಪುತ್ರನಾದ), ಮನವೇ - ವೈವಸ್ವತ ಮನುವಿಗೆ,
ಪ್ರಾಹ - ಹೇಳಿದನು (ಮತ್ತು), ಮನುಃ - ಮನುವು (ತನ್ನ ಪುತ್ರ), ಇಕ್ಷ್ವಾಕವೇ - ರಾಜಾ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿಗೆ,
ಅಬ್ರವೀತ್ - ಹೇಳಿದನು.॥1॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು - ನಾನು ಈ ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಯೋಗವನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ. ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಪುತ್ರನಾದ ವೈವಸ್ವತ ಮನುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಮನುವು ತನ್ನ ಪುತ್ರನಾದ ರಾಜಾ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ॥1॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಮಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಯೋಗಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಕರ್ಮ ಯೋಗದ್ದೋ ಅಥವಾ ಸಾಂಖ್ಯ ಯೋಗದ್ದೋ?

ಉತ್ತರ - ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂವತ್ತೊಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೈದು ಭಗವಂತನು ಆ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಿದನು. ಇದಾದ ನಂತರ ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದಾಗ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಾಗಿ ಅನೇಕ ಯುಕ್ತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಮೂವತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಭಕ್ತಿಸಹಿತ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಸಾರ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು ಮತ್ತು ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ತುಂಬಾ ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಸಿ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕಾಮರೂಪೀ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಹೇಳಿದನು.

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಕರ್ಮಯೋಗವನ್ನೇ ಅಂಗಪ್ರತ್ಯಂಗಗಳ ಸಹಿತ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಇಮಮ್’ ಪದವು ಯಾವ ಪ್ರಕರಣ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಮಮ್’ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಯೋಗಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿಯೇ ಇದೆ.

ಇದಲ್ಲದೆ ಈ ಯೋಗದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವಾಗ ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ‘ಸೂರ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಮನು’ ಮುಂತಾದವರ ಹೆಸರನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದವರೆಲ್ಲರೂ ಗೃಹಸ್ಥರೂ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಯೋಗಿಗಳೇ ಆಗಿದ್ದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂದೆ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭೂತಕಾಲೀನ ಮುಮುಕ್ಷಗಳ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನಿತ್ತು ಭಗವಂತನು ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಕರ್ಮಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಇದರಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಮಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಯೋಗಮ್’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕರ್ಮಯೋಗದ ವಾಚಕವಾಗಿಯೇ ತಿಳಿಯುವುದು ಉಪಯುಕ್ತವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ‘ಆತ್ಮಾನಮ್ ಆತ್ಮನಾ ಸಂಸ್ತಭ್ಯ’ ಆತ್ಮನ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮನನ್ನು ತಡೆದು - ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಮಾಧಿಸ್ಥನಾಗಲಿಕ್ಕೆ ಹೇಳಿದೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ, ‘ಯುಜ್ ಸಮಾಧೌ’ದ ಅನುಸಾರ ‘ಯೋಗ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವೂ ಕೂಡ ‘ಸಮಾಧಿ’ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಯಮ ಮಾಡಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಥನಾಗುವುದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆತ್ಮನ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮವನ್ನು ತಡೆದುಕೊಂಡು ಅರ್ಥಾತ್ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಮನವನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡು ಕಾಮರೂಪೀ ದುರ್ಜಯ ಶತ್ರುವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು. ಕರ್ಮಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವವೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ, ಅದು ಕಾಮವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುವುದರಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧವಾಗಬಲ್ಲದು ಹಾಗೂ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶದಲ್ಲಿರಿಸುವುದು ಕರ್ಮಯೋಗಿಗೆ ಪರಮಾವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ (2/64). ಆದುದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸು-ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಕಾಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು-ಇವೆಲ್ಲವು ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅಂಗಗಳೇ ಆಗಿವೆ ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಉತ್ತರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹಠಯೋಗ ಅಥವಾ ಸಮಾಧಿಯೋಗವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಕರ್ಮಯೋಗವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಯೋಗವನ್ನು ನಾನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ, ಸೂರ್ಯನು ಮನುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಮನುವು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಿಗೆ ಹೇಳಿದನು-ಇಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವ ಉದ್ದೇಶವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಯೋಗದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಈ ಯೋಗವು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೇ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನಾದಿತ್ವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನೆಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ - 2)

ಏವಂ ಪರಂಪರಾಪ್ರಾಪ್ತಮಿಮಂ ರಾಜರ್ಷಯೋ ವಿದುಃ ।

ಸ ಕಾಲೇನೇಹ ಮಹತಾ ಯೋಗೋ ನಷ್ಟಃ ಪರಂತಪ ॥

ಪರಂತಪ - ಹೇ ಪರಂತಪ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಪರಂಪರಾ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್ - ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ, ಇಮಮ್ - ಈ ಯೋಗವನ್ನು, ರಾಜರ್ಷಯಃ - ರಾಜರ್ಷಿಗಳು, ವಿದುಃ - ತಿಳಿದರು (ಆದರೆ ನಂತರ), ಸಃ - ಆ, ಯೋಗಃ - ಯೋಗವು, ಮಹತಾ - ಬಹಳ, ಕಾಲೇನ - ಕಾಲದಿಂದ, ಇಹ - ಈ ಪೃಥ್ವೀಲೋಕದಲ್ಲಿ, .ನಷ್ಟಃ - ಲುಪ್ತಪ್ರಾಯವಾಗಿ ಹೋಯಿತು. ॥2॥

ಹೇ ಪರಂತಪ ಅರ್ಜುನಾ! ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಈ ಯೋಗವನ್ನು ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ತಿಳಿದರು. ಆದರೆ ಅನಂತರ ಆ ಯೋಗವು ಬಹಳ ಕಾಲದಿಂದ ಈ ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲುಪ್ತಪ್ರಾಯವಾಯಿತು. ॥2॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಪ್ರಕಾರ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಈ ಯೋಗವನ್ನು ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ತಿಳಿದರು’ - ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಂದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದು ಅನೇಕ ಪೀಳಿಗೆಗಳವರೆಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜರುಗಳು ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರು; ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇದರ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ತುಂಬಾ ಸುಗಮವಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಈಗ ಆ ಮಾತು ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲವೆಂದು ಭಗವಂತನು ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ರಾಜರ್ಷಿ’ ಎಂದು ಯಾರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?

ಉತ್ತರ - ರಾಜನೂ ಆಗಿದ್ದು ಋಷಿಯೂ ಆಗಿರುವವನನ್ನು, ಅರ್ಥಾತ್ ರಾಜನಾಗಿದ್ದು ವೇದಮಂತ್ರಗಳ ಅರ್ಥದ ತತ್ತ್ವನ್ನು ತಿಳಿದವರನ್ನು ‘ರಾಜರ್ಷಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಯೋಗವನ್ನು ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ತಿಳಿದರು’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಬೇರೆಯವರು ಅದನ್ನು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ ವೆಂದಾಗುತ್ತದೆಯೇ?

ಉತ್ತರ - ಇಂತಹ ಮಾತೇನಿಲ್ಲ! ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರು ತಿಳಿಯುವುದನ್ನು ನಿಷೇಧ ಮಾಡಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಲ್ಲಿ ರಾಜರ್ಷಿಗಳ ಪ್ರಧಾನತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಜನರೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಯೋಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ರಾಜರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಕಲಿಯುತ್ತಿದ್ದರೆಂಬ ಮಾತು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು-‘ರಾಜರು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ; ಮತ್ತು ನೀನೂ ಕೂಡ ರಾಜವಂಶದಲ್ಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ್ದೀಯೇ, ಆದುದರಿಂದ ನಿನಗೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ ಮತ್ತು ನಿನಗೆ ಸುಲಭವೂ ಆಗಬಹುದು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ತುಂಬಾ ಸಮಯದಿಂದ ಆ ಯೋಗವು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲುಪ್ತಪ್ರಾಯವಾಗಿ ಹೋಯಿತು’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಆ ಪರಂಪರೆ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿರುವವರೆಗಾದರೋ ಈ ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಪ್ರಚಾರವಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಜನರಲ್ಲಿ ಭೋಗಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯು ಬೆಳೆಯತೊಡಗಿದಂತೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಕಡಿಮೆಯಾಗತೊಡಗಿತು; ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹ್ರಾಸವಾಗುತ್ತಾ ಆಗುತ್ತಾ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಕರ್ಮ ಯೋಗದ ಮಂಗಳಮಯ ಪರಂಪರೆ ನಷ್ಟವಾದಂತಾಯಿತು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವರು ಮತ್ತು ಗ್ರಹಿಸುವ ಜನರು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಸಮಯದ ಹಿಂದೆಯೇ ಪ್ರಾಯಶಃ ಅಭಾವವಾದಂತಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿರುವನು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಮ್’ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅವ್ಯಯಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಈ ಯೋಗವನ್ನು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಅದು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಈ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧೀ ಮಾತುಗಳ ಅರ್ಥವೇನು? ಒಂದು ವೇಳೆ ಅದು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಅದರ ನಾಶವಾಗಬಾರದಿತ್ತು, ಒಂದು ವೇಳೆ ನಾಶವಾಗುವುದಾದರೆ ಅದು ಅವಿನಾಶೀ ಹೇಗಾಗುತ್ತದೆ?

ಉತ್ತರ - ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನ ರೂಪೀ ಕರ್ಮಯೋಗ, ಜ್ಞಾನಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮೊದಲಾದ ಇರುವ ಸಾಧನೆಗಳೆಲ್ಲವು ನಿತ್ಯವಾಗಿವೆ; ಇವುಗಳ ಅಭಾವ ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನು ನಿತ್ಯನೋ ಆಗ ಅವನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅವನಿಂದಲೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅನಾದಿ ನಿಯಮಗಳು ಅನಿತ್ಯವಾಗಲಾರವು. ಯಾವಾಗ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವಾಗುತ್ತದೋ, ಆಗ ಭಗವಂತನ ಸಮಸ್ತ ನಿಯಮಗಳೂ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಳಯವಾಗುತ್ತದೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿಯಮಗಳೂ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಅಭಾವವೆಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನಾದಿತ್ವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಪೂರ್ವಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಅವಿನಾಶೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆ ಯೋಗವು ತುಂಬಾ ಸಮಯದಿಂದ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಹೀಗಿದೆ - ಅನೇಕ ಕಾಲದಿಂದ ಈ ಭೂಲೋಕಲ್ಲಿ ಅದರ ತತ್ತ್ವ ತಿಳಿದಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರುಷರ ಅಭಾವವಾದಂತಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದು ಅಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿದೆ, ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅದರ ಅಭಾವವಾಗಿದೆ ಎಂದಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಸತ್ ವಸ್ತುವಿನ ಅಭಾವವು ಎಂದು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಶ್ಲೋಕದ ಮಾತಿನಂತೆ ಭಗವಂತನಿಂದ ಇದರ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ, ಬಳಿಕ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಎಂದಾದರೂ ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ವಿಕಾಸವಾದರೆ, ಎಂದಾದರೂ ಅಪ್ರಕಾಶಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗುತ್ತ ಪ್ರಳಯದಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದು ಅಖಿಲ ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲೇ ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅದು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ, ಆದುದರಿಂದ ಅದರ ಅಭಾವವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ - ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

(ಶ್ಲೋಕ - 3)

ಸ ಏವಾಯಂ ಮಯಾ ತೇಽದ್ಯ ಯೋಗಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಪುರಾತನಃ ।

ಭಕ್ತೋಽಸಿ ಮೇ ಸಖಾ ಚೇತಿ ರಹಸ್ಯಂ ಹ್ಯೇತದುತ್ತಮಮ್ ॥

(ತ್ವಮ್) - ನೀನು, ಮೇ - ನನ್ನ, ಭಕ್ತಃ - ಭಕ್ತನು, ಚ - ಮತ್ತು, ಸಖಾ - ಪ್ರಿಯಸಖನು, ಅಸಿ - ಆಗಿರುವೆ, ಇತಿ -ಆದ್ದರಿಂದ,
ಸಃ, ಏವ - ಅದೇ, ಅಯಮ್ - ಈ, ಪುರಾತನಃ - ಪುರಾತನವಾದ, ಯೋಗಃ - ಯೋಗವನ್ನು, ಅದ್ಯ - ಇಂದು,
ಮಯಾ - ನನ್ನಿಂದ, ತೇ - ನಿನಗೆ, ಪ್ರೋಕ್ತಃ - ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಏತತ್ - ಇದು, ಉತ್ತಮಮ್- ಬಹಳ ಉತ್ತಮವಾದ, ರಹಸ್ಯಮ್ - ರಹಸ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ಗುಪ್ತವಾಗಿಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ॥3॥

ನೀನು ನನ್ನ ಭಕ್ತನೂ, ಪ್ರಿಯಸಖನೂ ಆಗಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದೇ ಈ ಪುರಾತನವಾದ ಯೋಗವನ್ನು ಇಂದು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಬಹಳ ಉತ್ತಮವಾದ ರಹಸ್ಯವಾಗಿದೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಗುಪ್ತವಾಗಿಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ॥3॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನೀನು ನನ್ನ ಭಕ್ತನು ಮತ್ತು ಸಖನೂ ಆಗಿದ್ದೀಯೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು - ನೀನು ಎಷ್ಟೋ ಕಾಲದಿಂದ ನನ್ನ ಅನುಯಾಯೀ ಭಕ್ತನಾಗಿರುವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯಸಖನೂ ಆಗಿರುವೆ; ಆದುದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಅತ್ಯಂತ ರಹಸ್ಯದ ಮಾತನ್ನು ಕೂಡ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನ ಮುಂದೆ ರಹಸ್ಯದ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅದೇ ಆ ಪುರಾತನ ಯೋಗವನ್ನು ಇಂದು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ’-ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಸಃ ಏವ’ ಮತ್ತು ‘ಪುರಾತನಃ’ ಈ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಈ ಯೋಗದ ಅನಾದಿತ್ವವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ತೇ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ಅಧಿಕಾರದ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ‘ಅದ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಈ ಯೋಗದ ಉಪದೇಶದ ಅವಕಾಶವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಯೋಗವನ್ನು ನಾನು ಮೊದಲು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆನೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರ ಪರಂಪರೆ ಅನಾದಿ ಕಾಲದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆಯೋ ಅದೇ ಪುರಾತನ ಯೋಗವನ್ನು ಇಂದು ಈ ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಕುಲ ಮತ್ತು ಶರಣಾಗತನೆಂದು ತಿಳಿದು ನಿನ್ನ ಶೋಕದ ನಿವೃತ್ತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ದೊರಕಿಸಿಕೊಡಲು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಯಾವುದು ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪರಮ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದೋ, ಅದು ಶರಣಾಗತಿಯ ಜೊತೆ-ಜೊತೆಗೆ ಅಂತರಂಗದ ವ್ಯಾಕುಲತೆ ತುಂಬಿದ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯೂ ಒಂದು ಸಾಧನವಾಗಿದೆ. ನೀನು ಇಂದು ನಿನ್ನ ಈ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರುವೆ (2/7); ಹೀಗೆ ಮೊದಲು ಎಂದೂ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದಲೇ ನಾನು ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮುಂದೆ ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬಯಲಾಗಿಸಿದ್ದೇನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇದು ತುಂಬಾ ಉತ್ತಮ ರಹಸ್ಯವಾಗಿದೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಯೋಗವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಬಿಡಿಸಿ ಪರಮಾನಂದಸ್ವರೂಪಿ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರಕಿಸಿ ಕೊಡುವುದಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತಮವೂ, ತುಂಬಾ ರಹಸ್ಯವೂ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದಲ್ಲದೆ-ಸೂರ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಈ ಯೋಗದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಡುವವನು ನಾನೇ ತಿಳಿಸಿ, ಹಾಗೂ ಅದೇ ಯೋಗವನ್ನು ನೀನು ನನ್ನ ಭಕ್ತನಾದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೂ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ನಾನು ನನ್ನ ಈಶ್ವರಭಾವವು ಪ್ರಕಟಿಸಿದದ್ದು ತುಂಬಾ ರಹಸ್ಯದ ಮಾತಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವೂ ಇದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅನಧಿಕಾರಿಯ ಮುಂದೆ ಇದನ್ನು ಎಂದೂ ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಬಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ವರ್ಣಿಸಿದಂತೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ-ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಾದರೋ ಈಗ ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ, ಮನು ಹಾಗೂ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳು ತುಂಬಾ ಹಿಂದೆಯೇ ಆಗಿಹೋಗಿದ್ದಾರೆ, ಹಾಗಾದರೆ ಇವನು ಈ ಯೋಗದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೇಗೆ ಮಾಡಿದನು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಆದುದರಿಂದ ಇದರ ಉತ್ತರದ ಜೊತೆಗೇ ಭಗವಂತನ ಅವತಾರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ - 4)

ಅರ್ಜುನ ಉವಾಚ

ಅಪರಂ ಭವತೋ ಜನ್ಮ ಪರಂ ಜನ್ಮ ವಿವಸ್ವತಃ ।

ಕಥಮೇತದ್ವಿಜಾನೀಯಾಂ ತ್ವಮಾದೌ ಪ್ರೋಕ್ತವಾನಿತಿ ॥

ಭವತಃ - ನಿನ್ನ, ಜನ್ಮ - ಜನ್ಮ(ವಾದರೋ), ಅಪರಮ್ - ಅರ್ವಾಚೀನ - ಈಗಿನ ಕಾಲದ್ದಾಗಿದೆ (ಮತ್ತು), ವಿವಸ್ವತಃ - ಸೂರ್ಯನ, ಜನ್ಮ - ಜನ್ಮವು, ಪರಮ್ - ಬಹಳ ಪ್ರಾಚೀನವಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ - ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಆಗಿ ಹೋಗಿತ್ತು (ಹಾಗಿರುವಾಗ), ತ್ವಮ್ - ನೀನೇ, ಆದೌ - ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ (ಸೂರ್ಯನಿಗೆ), ಏತತ್ - ಈ ಯೋಗವನ್ನು,
ಪ್ರೋಕ್ತವಾನ್- ಹೇಳಿದ್ದೆ (ಎಂದು ನಾನು) ಇತಿ - ಈ ವಿಷಯವನ್ನು, ಕಥಮ್ - ಹೇಗೆ, ವಿಜಾನೀಯಾಮ್ - ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಿ?॥4॥

ಅರ್ಜುನನು ಹೇಳಿದನು - ನಿನ್ನ ಜನ್ಮವಾದರೋ ಅರ್ವಾಚೀನವಾದುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಈಗಿನ ಕಾಲದ್ದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಜನ್ಮವು ಬಹಳ ಪ್ರಾಚೀನವಾದುದು. ಅರ್ಥಾತ್ ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಆಗಿಹೋಗಿತ್ತು. ಹಾಗಿರುವಾಗ ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಈ ಯೋಗವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೆಯೆಂದು ನಾನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಿ? ॥4॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ, ಅಲ್ಲದೆ ದಿವ್ಯ ಮಾನವರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾದ ಸರ್ವಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅರ್ಜುನನು ರಾಜಸೂಯ ಯಜ್ಞದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭೀಷ್ಮರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನು (ಮಹಾ-ಸಭಾ-38/23, 29) ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಋಷಿಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದನು. ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನಲ್ಲಿ ಅವನು ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನೊಡನೆ ಅವನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕುರಿತು ಚರ್ಚೆ ಮಾಡಿದ್ದನು (ಮಹಾ-ವನ-12/11-43) ಇದಲ್ಲದೆ ಶಿಶುಪಾಲಾದಿಗಳ ವಧೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಅದ್ಭುತ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಿದ್ದನು. ಈ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅರ್ಜುನನು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ತಿಳಿದಿದ್ದನಾದರೂ ಭಗವಂತನ ಮುಖದಿಂದಲೇ ಅವನ ಅವತಾರದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುವ ಮತ್ತು ಸರ್ವಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಮನದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಸಂದೇಹವನ್ನು ದೂರಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಿನ್ನ ಜನ್ಮವು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕೆಲವೇ ವರ್ಷಗಳ ಮೊದಲು ಶ್ರೀವಸುದೇವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಆಗಿತ್ತು. ಈ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಾಯಶಃ ಎಲ್ಲ ಜನರು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೂ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಅದಿತಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಆಗಿತ್ತು; ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ - ನೀನು ಈ ಯೋಗವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ ಅದರಿಂದ ಸೂರ್ಯನ ಮೂಲಕ ಇದರ ಪರಂಪರೆ ನಡೆಯಿತು; ಎಂಬ ಮಾತಿನ ರಹಸ್ಯ ತಿಳಿಯದೇ ಇದು ಅಸಂಭವದಂತೆ ಕಾಣುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯಲಾದೀತು? ಆದುದರಿಂದ ಕೃಪೆಗೈದು ನನಗೆ ಇದರ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಕೃತಾರ್ಥನನ್ನಾಗಿಸಬೇಕೆಂಬುದೇ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಭಾವವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದಾಗ ತನ್ನ ಅವತಾರ ತತ್ತ್ವದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಸರ್ವಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸುತ್ತ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ - 5)

ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ

ಬಹೂನಿ ಮೇ ವ್ಯತೀತಾನಿ ಜನ್ಮಾನಿ ತವ ಚಾರ್ಜುನ ।

ತಾನ್ಯಹಂ ವೇದ ಸರ್ವಾಣಿ ನ ತ್ವಂ ವೇತ್ಥ ಪರಂತಪ ॥

ಪರಂತಪ - ಹೇ ಪರಂತಪ, ಅರ್ಜುನ - ಅರ್ಜುನನೇ!, ಮೇ - ನನ್ನ, ಚ - ಮತ್ತು, ತವ - ನಿನ್ನ, ಬಹೂನಿ - ಅನೇಕ,
ಜನ್ಮಾನಿ - ಜನ್ಮಗಳು, ವ್ಯತೀತಾನಿ - ಆಗಿಹೋಗಿವೆ, ತಾನಿ - ಆ, ಸರ್ವಾಣಿ - ಎಲ್ಲವು, ತ್ವಮ್ - ನಿನಗೆ, ನ, ವೇತ್ಥ - ಅರಿವಿಲ್ಲ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ವೇದ - ಅರಿತಿರುವೆ. ॥5॥

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು - ಹೇ ಪರಂತಪ ಅರ್ಜುನಾ! ನನ್ನ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಆಗಿಹೋಗಿವೆ. ಅವೆಲ್ಲವು ನಿನಗೆ ಅರಿವಿಲ್ಲ, ನಾನು ಅರಿತಿರುವೆ. ॥5॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನನ್ನ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಆಗಿ ಹೋಗಿವೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ನಾನು ಮತ್ತು ನೀನು ಈಗಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ ಮೊದಲು ಇರಲಿಲ್ಲವೆಂಬ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ನಾವುಗಳೆಲ್ಲ ಅನಾದಿ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವಾದರೋ ನಿತ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದಲ್ಲದೆ ನಾನು ಮತ್ಸ್ಯ, ಕೂರ್ಮ, ವರಾಹ, ನೃಸಿಂಹ ಮತ್ತು ವಾಮನ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದೆ. ವಸುದೇವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದು ಅರ್ವಾಚೀನವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಉಂಟಾದ ನನ್ನ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಅಸಂಖ್ಯ ಪುರುಷರಿಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರದ ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ. ಆದುದರಿಂದ ನಾನು ‘ಈ ಯೋಗವನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿದ್ದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನೀನು ಯಾವುದೇ ಆಶ್ಚರ್ಯ ಮತ್ತು ಅಸಂಭವತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯ ಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ನಾನೇ ನಾರಾಯಣ ರೂಪದಿಂದ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಈ ಯೋಗವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅವೆಲ್ಲವು ನಿನಗೆ ಅರಿವಿಲ್ಲ, ನಾನು ಅರಿತಿರುವೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಸರ್ವಜ್ಞತೆಯ ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳ ಅಲ್ಪಜ್ಞತೆಯ ದಿಗ್ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ಯಾವ-ಯಾವ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಯಾವ-ಯಾವ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ಯಾವ-ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಏನೇನು ಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೆನೋ, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನು ನೀನು ಸರ್ವಜ್ಞನಲ್ಲದ ಕಾರಣ ತಿಳಿಯಲಾರೆ; ನಿನಗೆ ನನ್ನ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಪೂರ್ವಜನ್ಮಗಳ ಸ್ಮೃತಿಯು ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ನೀನು ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವೆ. ಆದರೆ ಜಗತ್ತಿನ ಯಾವುದೇ ಘಟನೆಯೂ ನನ್ನಿಂದ ಮರೆಯಾಗಿಲ್ಲ; ಭೂತ, ವರ್ತಮಾನ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯಗಳು ನನಗೆ ವರ್ತಮಾನವೇ ಆಗಿವೆ. ನಾನು ಎಲ್ಲ ಜೀವರನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ (7/26). ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಸರ್ವಜ್ಞನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಆದುದರಿಂದ ನಾನೇ ಕಲ್ಪದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಯೋಗವನ್ನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ್ದೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸಂದೇಹಪಡಬಾರದು.

ಸಂಬಂಧ — ‘ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನನ್ನ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳು ಆಗಿಹೋಗಿವೆ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಭಗವಂತನ ಶ್ರೀಮುಖದಿಂದ ಕೇಳಿ - ನಿನ್ನ ಜನ್ಮಗಳು ಹೇಗಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಬೇರೆಯವರ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದವೇನಿದೆ? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಜನ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ - 6)

ಅಜೋಽಪಿ ಸನ್ನವ್ಯಯಾತ್ಮಾ ಭೂತಾನಾಮೀಶ್ವರೋಽಪಿ ಸನ್ ।

ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸ್ವಾಮಧಿಷ್ಠಾಯ ಸಂಭವಾಮ್ಯಾತ್ಮಮಾಯಯಾ ॥

(ಅಹಮ್ - ನಾನು), ಅಜಃ - ಅಜನ್ಮಾ (ಮತ್ತು), ಅವ್ಯಯಾತ್ಮಾ - ಅವಿನಾಶಿ ಸ್ವರೂಪನು, ಸನ್, ಅಪಿ - ಆಗಿದ್ದರೂ, ಭೂತಾನಾಮ್ - ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ, ಈಶ್ವರಃ - ಈಶ್ವರ, ಸನ್ ಅಪಿ - ಆಗಿದ್ದುಕೊಂಡು ಕೂಡ, ಸ್ವಾಮ್ - ನನ್ನ,
ಪ್ರಕೃತಿಮ್ - ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು, ಅಧಿಷ್ಠಾಯ - ಅಧೀನ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಆತ್ಮಮಾಯಯಾ - ನನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ,
ಸಂಭವಾಮಿ - ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ. ॥6॥

ನಾನು ಅಜನ್ಮಾ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿ ಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದರೂ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಈಶ್ವರ (ಒಡೆಯ)ನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ-ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅಧೀನವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ನನ್ನದೇ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ. ॥6॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಜಃ’, ‘ಅವ್ಯಯಾತ್ಮಾ’ ಮತ್ತು ‘ಭೂತಾನಾಮೀಶ್ವರಃ’ ಈ ಪದಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಅಪಿ’ ಮತ್ತು ‘ಸನ್’ನ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು-ನಾನು ಅಜನ್ಮಾ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ವಿನಾಶವು ಎಂದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಕೂಡ ನಾನು ಸಾಧಾರಣ ವ್ಯಕ್ತಿಯಂತೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾ ಮತ್ತು ವಿನಷ್ಟವಾಗುತ್ತಾ ಇರುವವನಂತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತೇನೆ. ಈ ರೀತಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಓರ್ವ ಸಾಧಾರಣ ವ್ಯಕ್ತಿಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಅವತಾರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಜನರು ನಾನು ಮತ್ಸ್ಯ, ಕೂರ್ಮ, ವರಾಹ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯಾದಿ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾದಾಗ ನನ್ನ ಜನ್ಮವಾಯಿತೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ನಾನು ಅಂತರ್ಧಾನನಾದಾಗ ನನ್ನ ವಿನಾಶವಾಯಿತೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ನಾನು ಆ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ನನ್ನನ್ನು ತಮ್ಮಂತೆಯೇ ಸಾಧಾರಣ ವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿದು ನನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ (9/11) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಇವನು ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನೂ, ಸರ್ವೇಶ್ವರನೂ, ನಿತ್ಯ-ಶುದ್ಧ-ಬುದ್ಧ-ಮುಕ್ತ ಸ್ವಭಾವದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಜಗತ್ತಿನ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ ದಿವ್ಯಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆಂಬ ಮಾತನ್ನು ಈ ಬಡಪಾಯಿಗಳು ತಿಳಿಯಲಾರರು. ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯ ಪರದೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿರುತ್ತೇನೆ (7/25).

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಾಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ಪ್ರಕೃತಿಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ‘ಆತ್ಮಮಾಯಯಾ’ ಎಂಬುದು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿರೂಪೀ ಯಾವ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿ ಇದೆಯೋ, ಯಾವುದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಏಳನೇ ಮತ್ತು ಎಂಟನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ, ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಮಹದ್ಬ್ರಹ್ಮ’ವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದೇ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಾಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದೊಂದಿಗೆ ‘ಪ್ರಕೃತಿಮ್’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಯಾವ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಧಾರಣ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವನೋ, ಯಾವ ಅಸಾಧಾರಣ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಜನರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಜನರು ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾರರೋ ಹಾಗೂ ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನು ಯೋಗಮಾಯೆಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮಮಾಯಯಾ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಅಧೀನ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ತನ್ನ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಭಗವಂತನು ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಜಗತ್ತನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡುವವಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಈ ಯೋಗಮಾಯೆಯು ಅವನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ಐಶ್ವರ್ಯಮಯ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಇವೆರಡರ ಭೇದವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅಧೀನ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ’- ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು-ಸಾಧಾರಣ ಜೀವಿಗಳಿಗಿಂತ ತನ್ನ ಜನ್ಮದ ವಿಲಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಜೀವಿಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಶರಾಗಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೋ, ಹಾಗೆ ನನ್ನ ಜನ್ಮವು ಅಲ್ಲವೆಂಬುದು ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ನಾನು ನನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅಧಿಷ್ಠಾನವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಸ್ವಯಂ ನನ್ನ ಯೋಗಮಾಯೆಯಿಂದ ಆಗಾಗ ದಿವ್ಯಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಧಾರಣ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಆ ಜನ್ಮವು ಸ್ವತಂತ್ರ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಜೀವಿಗಳಂತೆ ಕರ್ಮವಶವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಾಧಾರಣ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುವುದು-ಸಾಯುವುದು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಂತರವಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಸಾಧಾರಣ ಜೀವಿಗಳ ಹುಟ್ಟು-ಸಾವುಗಳು ಅವರ ಕರ್ಮಗಳನುಸಾರವಾಗುತ್ತವೆ, ಅವರ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ತಾಯಿಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿದ್ದು ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹುಟ್ಟುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ತಾಯಿಯ ಯೋನಿಯಿಂದ ಶರೀರಸಹಿತ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಮೆಲ್ಲ-ಮೆಲ್ಲನೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆ ಶರೀರವು ನಾಶವಾದಾಗ ಸತ್ತು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಪುನಃ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಬೇರೆ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗುವುದು ಇದಕ್ಕಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಅವನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಅವನು ಬಯಸಿದಾಗ, ಬಯಸಿದಲ್ಲಿ, ಬಯಸಿದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗಬಲ್ಲನು; ಒಂದು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕವನಿಂದ ದೊಡ್ಡವನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡವನಿಂದ ಸಣ್ಣವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ರೂಪದ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿಲ್ಲ, ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಅವನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅನುಗಮನ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಇದಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತೆ ಭಗವಂತನು ಮೊದಲು ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು, ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನು ಅಡಗಿಸಿ ಅವನು ಚತುರ್ಭುಜರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾದನನು, ಅನಂತರ ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು-ಇದರಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಒಂದು ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಬೇರೆ ರೂಪವನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದು ಇದು ಹುಟ್ಟುವುದು-ಸಾಯುವುದು ಅಲ್ಲವೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ಯಾವುದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಅಡಗಿಸುವುದು ಜನ್ಮ-ಮರಣಗಳಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಲೀಲಾ ಮಾತ್ರವೇ ಆಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಜನ್ಮವಾದರೋ ತಾಯಿ ದೇವಕಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಆಗಿರ ಬಹುದು, ಮತ್ತೆ ಜನರ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟನಾಗುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಭೇದವಿದ್ದಿತು?

ಉತ್ತರ - ಅಂತಹ ಮಾತೇನಿಲ್ಲ! ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತದ ಆ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ಈ ಸಂದೇಹಕ್ಕೆ ಸಮಾಧಾನವು ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ದೇವಕಿಯು ತನ್ನ ಮುಂದೆ ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದಾ ಮತ್ತು ಪದ್ಮಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ಚತುರ್ಭುಜ ದಿವ್ಯ ದೇವರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟನಾದ ಭಗವಂತನನ್ನು ನೋಡಿದಳು ಮತ್ತು ಅವನ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದಳು. ಬಳಿಕ ದೇವಕಿ ತಾಯಿಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತೆ ಭಗವಂತನು ಶಿಶು ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದನು ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.* ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಜನ್ಮವು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ತಾಯಿಯಾದ ದೇವಕಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಅವನು ತನ್ನಿಂದತಾನೇ ಪ್ರಕಟನಾಗಿದ್ದನು. ಜನ್ಮಧಾರಣೆಯ ಲೀಲೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ಭಗವಂತನು ಹತ್ತು ತಿಂಗಳುವರೆಗೆ ತಾಯಿ ದೇವಕಿಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಬಳಿಕ ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮವಾದುದು ಅವನ ಲೀಲೆಯೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

*ಉಪಸಂಹರ ವಿಶ್ವಾತ್ಮನ್ನದೋ ರೂಪಮಲೌಕಿಕಮ್ । ಶಂಖಚಕ್ರಗದಾಪದ್ಮಶ್ರಿಯಾ ಜುಷ್ಟಂ ಚತುರ್ಭುಜಮ್॥
ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾಸೀದ್ಧರಿಸ್ತೂಷ್ಣೀಂ ಭಗವಾನಾತ್ಮಮಾಯಯಾ । ಪಿತ್ರೋಃ ಸಂಪಶ್ಯತೋಃ ಸದ್ಯೋ ಬಭೂವ ಪ್ರಾಕೃತಃ ಶಿಶುಃ॥

(ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ - 10/3/30, 46)

ಹೇ ವಿಶ್ಮಾತ್ಮನೇ! ಶಂಖ, ಚಕ್ರ, ಗದಾ ಮತ್ತು ಪದ್ಮಗಳ ಶೋಭಾಯುಕ್ತ ಈ ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳುಳ್ಳ ನಿನ್ನ ಅಲೌಕಿಕ - ದಿವ್ಯರೂಪವನ್ನು ಈಗ ಅಡಗಿಸಿಕೋ. ಹೀಗೆ ಕೇಳಿ ಭಗವಂತನು ಸುಮ್ಮನಾದನು ಮತ್ತು ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರು ನೋಡುನೋಡುತ್ತಾ ಇದ್ದಹಾಗೇ ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ತತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾಧಾರಣ ಮಗುವಿನಂತೆ ಆದನು.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಶ್ರೀಮುಖದಿಂದ ಅವನ ಜನ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನು ಕೇಳಿ-ನೀನು ಯಾವ-ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಎಂತೆಂತಹ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವತಾರ ಧರಿಸುತ್ತಿರುವೆ ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅವತಾರದ ಸಮಯ, ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ - 7)

ಯದಾ ಯದಾಹಿ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಗ್ಲಾನಿರ್ಭವತಿ ಭಾರತ ।

ಅಭ್ಯುತ್ಥಾನಮಧರ್ಮಸ್ಯ ತದಾತ್ಮಾನಂ ಸೃಜಾಮ್ಯಹಮ್ ॥

ಭಾರತ - ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಯದಾ, ಯದಾ - ಯಾವಾಗ-ಯಾವಾಗ, ಧರ್ಮಸ್ಯ - ಧರ್ಮದ,
ಗ್ಲಾನಿಃ - ಹಾನಿಯು (ಮತ್ತು), ಅಧರ್ಮಸ್ಯ - ಅಧರ್ಮದ, ಅಭ್ಯುತ್ಥಾನಮ್ - ವೃದ್ಧಿಯು, ಭವತಿ - ಆಗುತ್ತದೋ,
ತದಾ ಹಿ - ಆಗಾಗಲೇ, ಅಹಮ್ - ನಾನು, ಆತ್ಮಾನಮ್ - ನನ್ನ ರೂಪವನ್ನು, ಸೃಜಾಮಿ - ರಚಿಸುತ್ತೇನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಸಾಕಾರ ರೂಪದಿಂದ ಜನರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ. ॥7॥

ಹೇ ಭರತವಂಶೀಯ ಅರ್ಜುನಾ! ಯಾವ-ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿ ಯಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಆವಾಗಲೆಲ್ಲಾ ನಾನು ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅರ್ಥಾತ್ ಸಾಕಾರರೂಪದಿಂದ ಜನರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ. ॥7॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯದಾ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಿ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು - ಇಂತಹ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಇಂತಹ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಇಂತಹ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ದಿನದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆಂಬ ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಿತ ಸಮಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಒಂದು ಯುಗದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆಂಬ ನಿಯಮವೂ ಇಲ್ಲ. ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯದಾ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಧರ್ಮದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣ ಯಾವಾಗ ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ತಾನು ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು ಆವಶ್ಯಕವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಆಗಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾನೆಂಬುದು ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಧರ್ಮದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಪಾಪದ ವೃದ್ಧಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ? ಅದು ಆದಾಗ ಭಗವಂತನು ಅವತಾರ ಧರಿಸುತ್ತಾನೇನು?

ಉತ್ತರ - ಧರ್ಮದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಪಾಪದ ವೃದ್ಧಿ ಆದಾಗ ಭಗವಂತನು ಅವತಾರವೆತ್ತುತ್ತಾನೆಂಬುದರ ಸ್ವರೂಪವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವಂತನೇ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು; ಮನುಷ್ಯನು ಇದರ ಪೂರ್ಣ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು. ಆದರೆ ಊಹೆಯಿಂದ-ಋಷಿಕಲ್ಪ, ಧಾರ್ಮಿಕ, ಈಶ್ವರಪ್ರೇಮಿ ಸದಾಚಾರೀ ಪುರುಷರು ಹಾಗೂ ನಿರಪರಾಧಿ, ನಿರ್ಬಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರೀ ಮನುಷ್ಯರ ಅನಾಚಾರ ಬೆಳೆಯುವುದು ಹಾಗೂ ಅವರ ಕಾರಣದಿಂದ ಜನರಲ್ಲಿ ಸದ್ಗುಣ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರವು ಅತ್ಯಂತ ಹ್ರಾಸವಾಗಿ ದುರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಹರಡುವುದೇ ಧರ್ಮದ ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ವೃದ್ಧಿಯ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿನ ಶಾಸನಕಾಲದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರಗಳ ವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು, ನಿರಪರಾಧೀ ಜನರು ತೊಂದರೆಗೊಳಗಾದರು, ಜನರ ಧ್ಯಾನ, ಜಪ, ತಪ, ಪೂಜೆ, ಪಾಠ, ಯಜ್ಞ, ದಾನಾದಿ ಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ಹಾಗೂ ಉಪಾಸನೆಯು ಬಲವಂತವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದು-ಬಡಿದು ಅವರ ಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹಾಕಲಾಯಿತು. ಪ್ರಹ್ಲಾದನಂತಹ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಅಪರಾಧವಿಲ್ಲದೆ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಕಷ್ಟಗಳು ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟವು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ನರಸಿಂಹರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಭಕ್ತ ಪ್ರಹ್ಲಾದನನ್ನು ಉದ್ಧಾರಗೈದು ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡಿದ್ದನು. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಬೇರೆ ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನೋಡಸಿಗುತ್ತದೆ.

(ಶ್ಲೋಕ - 8)

ಪರಿತ್ರಾಣಾಯ ಸಾಧೂನಾಂ ವಿನಾಶಾಯ ಚ ದುಷ್ಕೃತಾಮ್ ।

ಧರ್ಮಸಂಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಾಯ ಸಂಭವಾಮಿ ಯುಗೇ ಯುಗೇ ॥

ಸಾಧೂನಾಮ್ - ಸಾಧುಪುರುಷರನ್ನು, ಪರಿತ್ರಾಣಾಯ - ಉದ್ಧಾರಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ದುಷ್ಕೃತಾಮ್ - ಪಾಪಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರನ್ನು, ವಿನಾಶಾಯ - ನಾಶಪಡಿಸಲು, ಚ - ಮತ್ತು, ಧರ್ಮಸಂಸ್ಥಾಪನಾರ್ಥಾಯ - ಧರ್ಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ (ನಾನು), ಯುಗೇ, ಯುಗೇ - ಯುಗ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂಭವಾಮಿ - ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ. ॥8॥

ಸಾಧುಪುರುಷರನ್ನು ಉದ್ಧಾರಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೂ, ಪಾಪಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರನ್ನು ವಿನಾಶಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೂ ನಾನು ಯುಗ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಾಧು’ ಶಬ್ದವು ಇಲ್ಲಿ ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಪರಿತ್ರಾಣ ಅಥವಾ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಾವ ಪುರುಷರು ಅಹಿಂಸಾ, ಸತ್ಯ, ಅಸ್ತೇಯ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮಗಳ, ಹಾಗೆಯೇ ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಹಾಗೂ ಅಧ್ಯಾಪನ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನ ಮೊದಲಾದ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೋ, ಬೇರೆಯವರಿಗೆ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವುದೇ ಯಾರ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆಯೋ, ಯಾರು ಸದ್ಗುಣಗಳ ಭಂಡಾರ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನ ನಾಮ, ರೂಪ, ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ಲೀಲಾದಿಗಳ ಶ್ರವಣ, ಕೀರ್ತನ, ಸ್ಮರಣ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಭಕ್ತರಿದ್ದಾರೋ, ಅವರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಾಧು’ ಶಬ್ದವಿದೆ. ಇಂತಹ ಪುರುಷರ ಮೇಲೆ ದುಷ್ಟ ದುರಾಚಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ಭೀಷಣ ಅನಾಚಾರಗಳು ನಡೆದಾಗ ಆ ಅನಾಚಾರಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದು, ಅವರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಗತಿಯನ್ನು ನೀಡುವುದು, ತನ್ನ ದರ್ಶನಾದಿಗಳಿಂದ ಅವರ ಸಮಸ್ತ ಸಂಚಿತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಸಮೂಲವಾಗಿ ನಾಶಗೈದು ಅವರಿಗೆ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಕೊಡುವುದು, ತನ್ನ ದಿವ್ಯಲೀಲೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಅವುಗಳ ಶ್ರವಣ, ಮನನ, ಚಿಂತನ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತನ ಮುಂತಾದುವುಗಳ ಮೂಲಕ ಸುಲಭವಾಗಿ ಜನರ ಉದ್ಧಾರದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೆರೆದುಕೊಡುವುದು ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳು ಸಾಧು ಪುರುಷರ ಪರಿತ್ರಾಣ ಅರ್ಥಾತ್ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಂತಗರ್ತತವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ದುಷ್ಕೃತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಎಂತಹ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರ ವಿನಾಶ
ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ನಿರಪರಾಧೀ, ಸದಾಚಾರೀ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ ಅನಾಚಾರ ಮಾಡುವವರು, ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಕಳ್ಳತನ, ವ್ಯಭಿಚಾರ ಮುಂತಾದ ದುರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ದುರಾಚಾರಗಳ ಭಂಡಾರವಾಗಿರುವವರು, ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಅನ್ಯಾಯಗೈದು ಧನದ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವ ನಾಸ್ತಿಕರಾಗಿರುವವರು, ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ವಿರೋಧ ಮಾಡುವುದೇ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿರುವವರು ಇಂತಹ ಆಸುರ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳ ದುಷ್ಟ ಪ್ರಕೃತಿಯವರ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ದುಷ್ಕೃತಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಇಂತಹ ದುಷ್ಟ ಪ್ರಕೃತಿಯ ದುರಾಚಾರೀ ಮನುಷ್ಯರ ಕೆಟ್ಟ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಬಿಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅಥವಾ ಅವರನ್ನು ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಲು ಅವರನ್ನು ಯಾವುದಾದರೂ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದಂಡಿಸುವುದು, ಯುದ್ಧದ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವರ ಈ ಶರೀರದಿಂದ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದನ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡಿಸುವುದು ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳು ಅವರನ್ನು ವಿನಾಶ ಮಾಡವುದರಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನಾದರೋ ಪರಮ ದಯಾಳುವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಆ ದುಷ್ಟರಿಗೆ ತಿಳಿಯ ಹೇಳಿ ಅವರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಏಕೆ ಸುಧಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ? ಅವರಿಗೆ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ದಂಡವನ್ನು ಏಕೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ?

ಉತ್ತರ - ಅವರನ್ನು ದಂಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕೊಲ್ಲುವುದರಲ್ಲಿಯೂ (ಆಸುರೀ ಶರೀರದಿಂದ ಅವರ ಸಂಬಂಧ ವಿಚ್ಛೇದನ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ) ಭಗವಂತನ ದಯೆಯೇ ತುಂಬಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ದಂಡ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಮೂಲಕವೂ ಭಗವಂತನು ಅವರ ಪಾಪಗಳ ನಾಶವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನ ದಂಡ-ವಿಧಾನದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ದಯಾಳುತ್ವದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪವಾದರೂ ಕೊರತೆ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಯಾರೂ ಎಂದಿಗೂ ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಹೇಗೆ ನಮ್ಮ ಮಗುವಿನ ಕೈ-ಕಾಲು ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ಅವಯವದಲ್ಲಿ ಹುಣ್ಣು ಆದಾಗ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯರು ಮೊದಲು ಔಷಧಿಯ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಯಾವಾಗ ಔಷಧದಿಂದ ಇದು ಗುಣವಾಗದು, ಹೊತ್ತು ಕಳೆದರೆ ಇದರ ವಿಷವು ಬೇರೆ ಅವಯವಗಳಿಗೂ ಹರಡಬಹುದು ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ, ಅವರು ಕೂಡಲೇ ಬೇರೆ ಅವಯವಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಆ ದೂಷಿತ ಕೈ-ಕಾಲು ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಆವಶ್ಯಕತೆಬಿದ್ದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ತುಂಡರಿಸಿಯೂ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ದುಷ್ಟರ ದುಷ್ಟತನವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲು ಅವರಿಗೆ ನೀತಿಯನುಸಾರ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದಂತೆ ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ದಂಡದ ಭಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗದೆ, ಅವರ ದುಷ್ಟತನ ಬೆಳೆಯುತ್ತ ಹೋದರೆ ಆಗ ಅವರನ್ನು ದಂಡಿಸಿ ಅಥವಾ ಸಾಯಿಸಿ ಅವರ ಪಾಪಗಳ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಅಥವಾ ಯಾರ ಪೂರ್ವಸಂಚಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿರುತ್ತವೋ, ಆದರೆ ವಿಶೇಷ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಅಥವಾ ಕುಸಂಗದ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾರು ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ದುರಾಚಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಕೊಂದು ಮುಕ್ತನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭಗವಂತನ ದಯೆಯು ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡುವುದು ಎಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಸ್ವತಃ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಕೂಲ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದ ಧರ್ಮದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಕೊಟ್ಟು, ಜನರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಂತಹ ಅಪ್ರತಿಮ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ಮಾತುಗಳ ಮೂಲಕ ಉಪದೇಶ-ಆದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಎಲ್ಲರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ವೇದ, ಶಾಸ್ತ್ರ, ಪರಲೋಕ, ಮಹಾಪುರುಷರ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದು, ಹಾಗೆಯೇ ಸದ್ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಹಾಗೂ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿ ಜನರು ಇವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವುದೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಮಾತುಗಳು ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿವೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಾಧುಗಳ ಪರಿತ್ರಾಣ, ದುಷ್ಟರ ಸಂಹಾರ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಈ ಮೂರರ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಉಂಟಾದರೆ ಭಗವಂತನ ಅವತಾರ ಆಗುತ್ತದೆಯೇ? ಅಥವಾ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ನಿಮಿತ್ತಗಳಿಂದಲೂ ಆಗಬಹುದೇ?

ಉತ್ತರ - ಮೂರೂ ಕಾರಣಗಳು ಒಂದೇ ಬಾರಿಗೆ ಉಪಸ್ಥಿತವಾದಾಗಲೇ ಭಗವಂತನು ಅವತಾರ ತಾಳುತ್ತಾನೆಂಬ ಯಾವ ನಿಯಮವೂ ಇಲ್ಲ. ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ಉದ್ದೇಶಗಳ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿಯೂ ಭಗವಂತನು ಅವತಾರವೆತ್ತಬಲ್ಲನು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನಾದರೋ ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಅವತರಿಸದೆಯೂ ಈ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಲ್ಲನು. ಹಾಗಾದರೆ ಅವತಾರದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಯಾದರೂ ಏನಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಈ ಮಾತು ಸರ್ವಥಾ ಸರಿಯಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನು ಅವತಾರವೆತ್ತದೆಯೂ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಮಾಡ ಬಲ್ಲನು ಮತ್ತು ಮಾಡುತ್ತಲೂ ಇದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಜನರ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷ ದಯೆಯಿಟ್ಟು ತನ್ನ ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ ಮತ್ತು ಭಾಷಣಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸುಲಭವಾಗಿ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಧಾರದ ಸುಅವಸರವನ್ನು ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತರಿಗೆ ತನ್ನ ದಿವ್ಯಲೀಲೆಗಳ ಆಸ್ವಾದನವನ್ನು ಮಾಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಸಾಕಾರ ರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ ರೂಪ ಹಾಗೂ ಅದರ ಗುಣ, ಪ್ರಭಾವ, ನಾಮ, ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಶ್ರವಣ, ಕೀರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಗೈದು ಜನರು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಸಂಸಾರಸಾಗರದಿಂದ ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕೆಲಸವು ಅವತರಿಸದೆ ಆಗಲಾರದು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಾನು ಯುಗ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತೇನೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ನಾನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯುಗದಲ್ಲೂ ಎಂದೆಂದು ಯುಗಧರ್ಮಕ್ಕಿಂತ ಧರ್ಮದ ಹಾನಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೋ ಆಗಾಗ ಆವಶ್ಯಕತೆಗನುಸಾರ ಬಾರಿ-ಬಾರಿಗೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತೇನೆ. ಒಂದು ಯುಗದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತೇನೆಂಬ ಯಾವ ನಿಯಮವೂ ಇಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ಜನ್ಮಗಳ ಸಮಯ, ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿ ಈಗ ಆ ಜನ್ಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದರ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ - 9)

ಜನ್ಮ ಕರ್ಮ ಚ ಮೇ ದಿವ್ಯಮೇವಂ ಯೋ ವೇತ್ತಿ ತತ್ತ್ವತಃ ।

ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ದೇಹಂ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ನೈತಿ ಮಾಮೇತಿ ಸೋಽರ್ಜುನ ॥

ಅರ್ಜುನ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಮೇ - ನನ್ನ, ಜನ್ಮ - ಜನ್ಮ, ಚ - ಮತ್ತು, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮಗಳು, ದಿವ್ಯಮ್ - ದಿವ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿರ್ಮಲ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿವೆ, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ತತ್ವತಃ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ,
ವೇತ್ತಿ - ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು, ದೇಹಮ್ - ಶರೀರವನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ - ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ಪುನಃ - ಮತ್ತೆ,
ಜನ್ಮ - ಜನ್ಮವನ್ನು, ನ, ಏತಿ - ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ (ಆದರೆ), ಮಾಮ್ - ನನ್ನ(ನ್ನೇ), ಏತಿ - ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ॥ 9 ॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ! ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳು ದಿವ್ಯ ಅರ್ಥಾತ್ ನಿರ್ಮಲ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಶರೀರವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ, ನನ್ನನ್ನೇ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ॥ 9 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮವು ದಿವ್ಯವಾಗಿದೆ’-ಈ ಮಾತನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಸರ್ವಶಕ್ತಿವಂತ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮೇಶ್ವರನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಜನ್ಮವು ಜೀವಿಗಳಂತೆ ಅಲ್ಲ, ಅವನು ತನ್ನ ಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹಗೈದು ತನ್ನ ದಿವ್ಯಲೀಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅವರ ಮನವನ್ನು ತನ್ನತ್ತ ಆಕರ್ಷಿಸಲು ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ ಮತ್ತು ಭಾಷಣಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅವರಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ದಿವ್ಯಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪಸರಿಸಿ ಅದರ ಶ್ರವಣ, ಕೀರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಸ್ಮರಣೆಯ ಮೂಲಕ ಜನರ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪಾಪಾಚಾರಿಗಳನ್ನು ವಿನಾಶಮಾಡಿ ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಜನ್ಮ ಧರಿಸುವಂತಹ ಕೇವಲ ಲೀಲೆ ಮಾತ್ರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಜನ್ಮವು ನಿರ್ದೋಷ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಮನುಷ್ಯಾದಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಜನರ ಎದುರಿಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಆ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹವು ಪ್ರಾಕೃತ ಉಪಾದಾನಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದುದಲ್ಲ-ಅದು ದಿವ್ಯ, ಚಿನ್ಮಯ, ಪ್ರಕಾಶಮಯ, ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅವನ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ-ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಮಾಯೆಗೆ ವಶನಾಗಿ ಜನ್ಮಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅಧಿಷ್ಠಾತೃವಾಗಿಸಿ ಯೋಗಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯಾದಿ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಜನರ ಮೇಲೆ ದಯೆಗೈದು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾನೆ-ಈ ಮಾತನ್ನು
ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಇದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಅಸಂಭವತೆ ಮತ್ತು ವಿಪರೀತಭಾವನೆ ಇರದೆ ಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುವುದು ಮತ್ತು ಸಾಕಾರರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿ ಯುಳ್ಳವನೂ, ಸರ್ವೇಶ್ವರನೂ, ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮಿಯೂ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಪೂರ್ಣಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು, ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮವನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ದಿವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಏಳನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯನೆಂದು ತಿಳಿಯುವವರನ್ನು ನಿಂದೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೂರನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮದ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಒಂದು ಕ್ಷಣದ ವಿಯೋಗವೂ ಕೂಡ ಅಸಹ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಅನನ್ಯಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನಿಂದ ಭಗವಂತನ ಅನನ್ಯ ಚಿಂತನವೂ ಆಗುತ್ತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳು ದಿವ್ಯವಾಗಿವೆ’-ಈ ಮಾತನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು ಎಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು ಸೃಷ್ಟಿರಚನೆ ಮತ್ತು ಅವತಾರ ಲೀಲಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಜನರ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವನು ಮನುಷ್ಯಾದಿ ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (3/22-23). ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಕುರಿತು ಕರ್ತೃತ್ವ ಭಾವವಿಲ್ಲದಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಸ್ಪೃಹೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ (4/13-14). ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುವ ಚೇಷ್ಟೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಲೋಕ ಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ (4/8). ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮದಲ್ಲೂ ಜನರ ಹಿತವೇ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ. ಅವನು ಅನಂತಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸರ್ವಸಾಧಾರಣರೊಂದಿಗೆ ಅಭಿಮಾನರಹಿತ ದಯೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಪೂರ್ಣ ಸಮತೆಯ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ (9/29). ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಸ್ವತಃ ಅವನನ್ನು ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುತ್ತಾನೆ (4/11). ತನ್ನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ (9/22). ಅವನಿಗೆ ದಿವ್ಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ (10/10-11) ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿರೂಪೀ ನಾವೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಭಕ್ತರನ್ನು ಸಂಸಾರ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಉದ್ಧಾರ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಸ್ವಯಂ ಅದರ ಅಂಬಿಗನಾಗುತ್ತಾನೆ (12/7). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳೂ ಆಸಕ್ತಿ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯೇ ಮುಂತಾದ ದೋಷಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತ, ನಿರ್ಮಲ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಹಾಗೂ ಕೇವಲ ಜನರ ಕಲ್ಯಾಣಗೈಯಲು, ಹಾಗೆಯೇ ನೀತಿ, ಧರ್ಮ, ಶುದ್ಧಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ; ಈ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನಿಗೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳೊಡನೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ, ಅವನು ಅವುಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತ ಮತ್ತು ಅಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದಾನೆ-ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಅಸಂಭವತೆ ಅಥವಾ ವಿಪರೀತ ಭಾವನೆ ಇಲ್ಲದೆ ಪೂರ್ಣವಿಶ್ವಾಸ ಉಂಟಾಗುವುದೇ ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ದಿವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ತಿಳಿದು ಕೊಂಡವನ ಕರ್ಮಗಳೂ ಕೂಡ ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಅಲೌಕಿಕವಾಗುತ್ತವೆ-ಅರ್ಥಾತ್ ಬಳಿಕ ಅವನೂ ಕೂಡ ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ದಯೆ, ಸಮತೆ, ಧರ್ಮ, ನೀತಿ, ವಿನಯ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾಮ ಪ್ರೇಮಭಾವದಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಎರಡರ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಯಾಗುತ್ತದೆಯೇ? ಅಥವಾ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದರ ದಿವ್ಯತೆಯ ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೂ ಆಗುತ್ತದೆಯೇ?

ಉತ್ತರ - ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಒಂದರ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (4/14;10/3). ಬಳಿಕ ಎರಡರ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನಿದೆ?

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡವನು ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅವನು ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯದೇ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಹೇಗಿರುತ್ತದೆ? ಈ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ-ಅವನು ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಭಗವಂತನನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವವನಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ (8/16).

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ-ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದವರಿಗೆ ಶರೀರತ್ಯಾಗದ ನಂತರ ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಾಗಾದರೆ ಅವರಿಗೆ ಇದೇ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲವೆ?

ಉತ್ತರ - ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಮಾತೇ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ-ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವನೋ ವಸ್ತುತಃ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ದೊರೆಯುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ಅವನ ಪುನರ್ಜನ್ಮವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಭಗವಂತನ ಪರಮಧಾಮವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಈ ವಿಶೇಷವಾದ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ - ಅವನು ಶರೀರ-ತ್ಯಾಗದ ನಂತರ ನನ್ನನ್ನೇ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವತಃ ದಿವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರ ಫಲವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದು ಅನಾದಿ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ - ಈ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ - 10)

ವೀತರಾಗಭಯಕ್ರೋಧಾ ಮನ್ಮಯಾ ಮಾಮುಪಾಶ್ರಿತಾಃ ।

ಬಹವೋ ಜ್ಞಾನತಪಸಾ ಪೂತಾ ಮದ್ಭಾವಮಾಗತಾಃ ॥

ವೀತರಾಗ ಭಯಕ್ರೋಧಾಃ - ಯಾರ ರಾಗ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆಯೋ (ಮತ್ತು),
ಮನ್ಮಯಾಃ - ಯಾರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೋ (ಅಂತಹ), ಮಾಮ್ - ನನ್ನ,
ಉಪಾಶ್ರಿತಾಃ - ಆಶ್ರಿತರಾಗಿರುವ, ಬಹವಃ - ಅನೇಕ ಭಕ್ತರು (ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ), ಜ್ಞಾನತಪಸಾ - ಜ್ಞಾನರೂಪ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ, ಪೂತಾಃ - ಪವಿತ್ರರಾಗಿ, ಮದ್ಭಾವಮ್ - ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಆಗತಾಃ - ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ॥ 10 ॥

ಮೊದಲು ಕೂಡ ಯಾರ ರಾಗ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧ ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯಪ್ರೇಮಪೂರ್ವಕ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅಂತಹ ನನ್ನ ಆಶ್ರಿತರಾಗಿರುವ, ಅನೇಕ ಭಕ್ತರು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿರುವ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪವಿತ್ರರಾಗಿ ನನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ॥10॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವೀತರಾಗ ಭಯಕ್ರೋಧಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಎಂತಹ ಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಈ ವಿಶೇಷಣ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಆಸಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು ‘ರಾಗ’ವಾಗಿದೆ; ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ದುಃಖ ಸಂಭವಿಸುವುದರಿಂದ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಉದ್ವೇಗ ಉಂಟಾಗುವ ವಿಕಾರದ ಹೆಸರು ‘ಭಯ’ವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ತನಗೆ ಅಪಕಾರವನ್ನು ಮಾಡುವವರ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ನೀತಿ ವಿರುದ್ಧ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಮನದ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವವರ ಮೇಲೆ ಉಂಟಾಗುವ ಉತ್ತೇಜನಾಪೂರ್ಣ ಭಾವದ ಹೆಸರು ‘ಕ್ರೋಧ’ವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೂರೂ ವಿಕಾರಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾದ ಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ವೀತರಾಗ ಭಯಕ್ರೋಧಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಭಗವಂತನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಭಗವಂತನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವಂತನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಅನುಭವವಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವದ್ ಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುವುದರ ಕಾರಣ ಅವನು ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅವರೊಡನೆ ಯಾರೇ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸಿದರೂ ಅದನ್ನು ಅವರು ಭಗವಂತನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲೇ ಆಯಿತು ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಸಮಸ್ತ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಭಗವಂತನ ಲೀಲೆಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ-ಆದುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧದ ವಿಕಾರವು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ದಯೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ದುರ್ಗುಣಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುತ್ತವೆ, ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ವೀತರಾಗ ಭಯಕ್ರೋಧಾಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮನ್ಮಯಾಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮವುಂಟಾದ ಕಾರಣ ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವಂತನೇ ಭಗವಂತನು ಕಂಡುಬರುವವರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಮನ್ಮಯಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು-ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯಗಳೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಗವಂತನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಆ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯರಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸರ್ವತ್ರ ಭಗವಂತನನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮಾಮುಪಾಶ್ರಿತಾಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಶರಾಣಾಗಿರುವ, ಸರ್ವಥಾ ಅವನ ಮೇಲೆಯೇ ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿರುವ, ಯಾವಾಗಲೂ ಅವನಲ್ಲೇ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿರುವ, ತನಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವು ಉಳಿಯದಿರುವ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವಂತನದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅವನ ಸೇವೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿ ‘ಮಾಮುಪಾಶ್ರಿತಾಃ’ ಪದ ಬಂದಿದೆ. ಈ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನುಗೈದು-ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನೀ ಭಕ್ತರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅವನಲ್ಲಿ ಶರಣಾಪನ್ನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಸರ್ವಥಾ ಅವನನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಶರಣಾಗತಿಯ ಸಮಸ್ತ ಭಾವಗಳು ಅವರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ವಿಕಾಸವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜ್ಞಾನತಪಸಾ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಆತ್ಮ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ತಪವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ- ಕರ್ಮಗಳ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು? ಮತ್ತು ಆ ಜ್ಞಾನತಪದಿಂದ ಪವಿತ್ರವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣವಲ್ಲ, ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಕರಣವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ- ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದರ ಫಲವನ್ನು ಭಗವಂತನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದರ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲೇ ಈ ಶ್ಲೋಕವಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನತಪಸಾ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಜ್ಞಾನವೆಂದೇ ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಈ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ತಪದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪ-ತಾಪಗಳು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ದುರ್ಗುಣಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳಂತೇ ದಿವ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಅವನು ಎಂದೂ ಭಗವಂತನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ಸದಾಕಾಲ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ-ಇದೇ ಆ ಭಕ್ತರು ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ತಪದಿಂದ ಪವಿತ್ರರಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ನನ್ನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ದಿವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಆ ಅನನ್ಯ ಪ್ರೇಮೀ ಭಕ್ತರಿಗೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಿದನು. ಇದರ ಕುರಿತು-ಅವರಿಗೆ ನೀನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮತ್ತು ಯಾವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತಿ? ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ - 11)

ಯೇ ಯಥಾಮಾಂ ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ ತಾಂಸ್ತಥೈವ ಭಜಾಮ್ಯಹಮ್ ।

ಮಮ ವರ್ತ್ಮಾನುವರ್ತಂತೇ ಮನುಷ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಥ ಸರ್ವಶಃ ॥

ಪಾರ್ಥ - ಹೇ ಅರ್ಜುನನೇ!, ಯೇ - ಯಾವ ಭಕ್ತರು, ಮಾಮ್ - ನನ್ನನ್ನು, ಯಥಾ - ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ, ಪ್ರಪದ್ಯಂತೇ - ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅಹಮ್ - ನಾನು (ಕೂಡ), ತಾನ್ - ಅವರನ್ನು, ತಥಾ, ಏವ - ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ, ಭಜಾಮಿ - ಭಜಿಸುತ್ತೇನೆ (ಏಕೆಂದರೆ), ಮನುಷ್ಯಾಃ - ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು, ಸರ್ವಶಃ - ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ, ಮಮ, ವರ್ತ್ಮ - ನನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ, ಅನುವರ್ತಂತೇ - ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥ 11 ॥

ಹೇ ಅರ್ಜುನಾ !, ಯಾವ ಭಕ್ತರು ನನ್ನನ್ನು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರನ್ನು ನಾನು ಕೂಡ ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಮನುಷ್ಯರೆಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಾವ ಭಕ್ತರು ನನ್ನನ್ನು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ ನಾನೂ ಕೂಡ ಅವರನ್ನು ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುತ್ತೇನೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ನನ್ನ ಭಕ್ತರ ಭಜನೆಯ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಇರುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿರುವನು. ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಭಾವನೆಗಳನುಸಾರವಾಗಿ ಭಕ್ತರು ನನ್ನ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ರೂಪಗಳನ್ನು ಮನ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಮಾನ್ಯತೆಯಂತೆ ನನ್ನ ಭಜನೆ-ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ನಾನೂ ಕೂಡ ಅವರ ಭಾವನೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಆಯಾಯಾ ರೂಪಗಳಲ್ಲೇ ದರ್ಶನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಶ್ರೀವಿಷ್ಣು ರೂಪದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಶ್ರೀವಿಷ್ಣುರೂಪದಲ್ಲಿ, ಶ್ರೀರಾಮರೂಪದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ರೂಪದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಶ್ರೀಶಿವನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಶ್ರೀಶಿವನ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ದೇವೀರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ದೇವೀರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಿರಾಕಾರ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ರೂಪದ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ನಿರಾಕಾರ ಸರ್ವವ್ಯಾಪೀ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತೇನೆ; ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾರು ಮತ್ಸ್ಯ, ಕೂರ್ಮ, ನೃಸಿಂಹ, ವಾಮನಾದಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ರೂಪಗಳ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ-ಅವರಿಗೆ ಆಯಾಯಾ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ದರ್ಶನವಿತ್ತು ಅವರನ್ನು ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಅವರು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಯಾವ- ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ನಾನು ಅವರ ಆಯಾಯಾ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮತ್ತು ಆಯಾಯಾ ಭಾವವನ್ನೇ ಅನುಸರಣೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಯಾರು ನನ್ನ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರ ಚಿಂತನೆಯ ನಾನೂ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಯಾರು ನನಗಾಗಿ ವ್ಯಾಕುಲರಾಗುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗಾಗಿ ನಾನೂ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗುತ್ತೇನೆ. ಯಾರು ನನ್ನ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರರೋ, ನಾನೂ ಕೂಡ ಅವರ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರೆನು. ಯಾರು ನನಗೆ ತನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡುತ್ತಾರೋ, ನಾನೂ ಕೂಡ ಅವರಿಗೆ ನನ್ನ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿಬಿಡುತ್ತೇನೆ. ಯಾರು ಗೋಪಬಾಲಕನಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಖನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನನ್ನ ಭಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರ ಜೊತೆಗೆ ನಾನೂ ಮಿತ್ರನಂತೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಯಾರು ನಂದ-ಯಶೋದೆಯರಂತೆ ಪುತ್ರನೆಂದು ತಿಳಿದು ನನ್ನ ಭಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಪುತ್ರನಂತೆ ವರ್ತಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ರುಕ್ಮಿಣಿಯಂತೆ ಪತಿಯೆಂದು ತಿಳಿದು ಭಜಿಸುವವರೊಂದಿಗೆ ಪತಿಯಂತೆ, ಹನುಮಂತನಂತೆ ಒಡೆಯನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಭಜಿಸುವವರೊಂದಿಗೆ ಒಡೆಯನಂತೆ ಮತ್ತು ಗೋಪಿಕೆಯರಂತೆ ಮಾಧುರ್ಯಭಾವದಿಂದ ಭಜಿಸುವವರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಿಯತಮನಂತೆ ವರ್ತಿಸಿ ನಾನು ಅವರನ್ನು ಉದ್ಧಾರಮಾಡಿ, ಅವರಿಗೆ ದಿವ್ಯ ಲೀಲಾರಸದ ಅನುಭವವನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮನುಷ್ಯರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ನನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಭಗವಂತನು-ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಸೌಹಾರ್ದತೆಯ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ, ಬೇರೆ ಜನರು ಕೂಡ ನನ್ನನ್ನು ಅನುಕರಣೆಗೈದು, ಇಂತಹುದೇ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ ಭಾವದಿಂದ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತೊಬ್ಬರೊಡನೆ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಸೌಹಾರ್ದತೆಯ ವರ್ತನೆ ಮಾಡುವರು ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ನೀತಿಯನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರಮಾಡಲೂ ಕೂಡ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದು ನನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯ ವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ಅವತಾರವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದೇನೆ (4/8).

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಮಾತು ಹೀಗಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೆ ಜನರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಭಜಿಸದೆ ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ? ಇದನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ - 12)

ಕಾಂಕ್ಷಂತಃ ಕರ್ಮಣಾಂ ಸಿದ್ಧಿಂ ಯಜಂತ ಇಹ ದೇವತಾಃ ।

ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಹಿ ಮಾನುಷೇ ಲೋಕೇ ಸಿದ್ಧಿರ್ಭವತಿ ಕರ್ಮಜಾ ॥

ಇಹ - ಈ, ಮಾನುಷೇ - ಮನುಷ್ಯ, ಲೋಕೇ - ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಕರ್ಮಣಾಮ್ - ಕರ್ಮಗಳ, ಸಿದ್ಧಿಮ್ - ಫಲವನ್ನು,
ಕಾಂಕ್ಷಂತಃ - ಬಯಸುವ (ಜನರು), ದೇವತಾಃ - ದೇವತೆಗಳ, ಯಜಂತೇ - ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ (ಅವರಿಗೆ), ಕರ್ಮಜಾ - ಕರ್ಮದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ, ಸಿದ್ಧಿಃ - ಸಿದ್ಧಿಯು, ಕ್ಷಿಪ್ರಮ್ - ಶೀಘ್ರವಾಗಿ, ಭವತಿ - ಸಿಗುತ್ತದೆ. ॥ 12 ॥

ಈ ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸುವ ಜನರು ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ಕರ್ಮದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಸಿದ್ಧಿಯು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ॥ 12 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಹ ಮಾನುಷೇ ಲೋಕೇ’ - ಇದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವು ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿ ಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಿದೆ. ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.-ಈ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ‘ಇಹ’ ಮತ್ತು ‘ಮಾನುಷೇ’ ಪದಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಲೋಕೇ’ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಬಯಸುವ ಜನರು ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಿದ್ಧಿಯು ಬೇಗನೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ’-ಈ ವಾಕ್ಯದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು - ಯಾರಿಗೆ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇದೆಯೋ, ಯಾರು ತಾನು ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಮನೆ ಅಥವಾ ಮಾನ-ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರ ವಿವೇಕ-ಜ್ಞಾನವು ನಾನಾ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗ-ವಾಸನೆಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾರಣ ಅವರು ನನ್ನ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡದೆ ಕಾಮನಾಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ (7/20,21,22;9/23,24) ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಅವರ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಬೇಗನೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳ ಸ್ವಭಾವವು ಹೇಗೆಂದರೆ-ಉಪಾಸಕರಿಗೆ ಇಂತಹ ವಸ್ತು ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರ ವಾಸ್ತವಿಕ ಹಿತವಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲವೇ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರಾಯಶಃ ಯೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನದ ವಿಧಿವತ್ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಸಾಂಗೋ ಪಾಂಗವಾಗಿ ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನವು ಸಿದ್ಧವಾದಾಗ ಅವರು ಅದರ ಫಲವನ್ನು, ಯಾವುದು ಅವರ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನದ ಫಲರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಹಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಕೊಟ್ಟೇ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ನಾನು ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ನಾನು ನನ್ನ ಭಕ್ತರ ವಾಸ್ತವಿಕ ಹಿತ-ಅಹಿತಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸಿ ಅವರ ಭಕ್ತಿಯ ಫಲದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಭಕ್ತರು ಒಂದು ವೇಳೆ ಸಕಾಮಭಾವದಿಂದಲೂ ನನ್ನ ಭಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವವರಾದರೂ ಕೂಡ ಯಾವುದರ ಪೂರ್ತಿಯಿಂದ ಅವರಿಗೆ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗಿ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸವು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ಅವರ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ನನ್ನ ಭಕ್ತಿಯ ಫಲವು ಬೇಗ ಸಿಗುವಂತೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಮಂದಬುದ್ಧಿಯ ಮನುಷ್ಯರು ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವನ್ನು ಬೇಗ ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆಯನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯವಾದ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದರ ಫಲವನ್ನು ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಅದರಿಂದ ಮೊದಲು ಭಗವಂತನ ಜನ್ಮದ ದಿವ್ಯತೆಯ ವಿಷಯವಾದರೋ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯ ವಿಷಯವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಈಗ ಭಗವಂತನು ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃತ್ವ, ವಿಷಮತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪೃಹೆಯ ಅಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಆ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ - 13)

ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಂ ಮಯಾ ಸೃಷ್ಟಂ ಗುಣಕರ್ಮವಿಭಾಗಶಃ ।

ತಸ್ಯ ಕರ್ತಾರಮಪಿ ಮಾಂ ವಿದ್ಧ್ಯಕರ್ತಾರಮವ್ಯಯಮ್ ॥

ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಮ್ - ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರ ಈ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ಸಮೂಹವು,
ಗುಣಕರ್ಮ ವಿಭಾಗಶಃ - ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕವಾಗಿ, ಮಯಾ - ನನ್ನ ಮೂಲಕ, ಸೃಷ್ಟಮ್ - ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ (ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ), ತಸ್ಯ-ಆ (ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾದಿ ಕರ್ಮ)ದ, ಕರ್ತಾರಮ್ - ಕರ್ತೃವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಮಾಮ್-ನನ್ನನ್ನು, ಅವ್ಯಯಮ್ - ಅವಿನಾಶಿಯಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು (ನೀನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ), ಅಕರ್ತಾರಮ್ - ಅಕರ್ತಾ(ನೆಂದೇ), ವಿದ್ಧಿ - ತಿಳಿ.॥13॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರ - ಈ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ಸಮೂಹವು ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನನ್ನ ಮೂಲಕ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಆ ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾದಿ ಕರ್ಮದ ಕರ್ತೃವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ಅವಿನಾಶೀ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಕರ್ತಾ ಎಂದೇ ತಿಳಿ. ॥13॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಗುಣಕರ್ಮಗಳು ಎಂದರೇನು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳ ಸಮೂಹದ ರಚನೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಜೀವಿಗಳಿಂದ ಜನ್ಮ ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಿವೆಯೋ, ಯಾವುದರ ಫಲಭೋಗವು ಆಗಲಿಲ್ಲವೋ, ಅವುಗಳನುಸಾರವಾಗಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಸತ್ವ, ರಜ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣ ನ್ಯೂನಾಧಿಕತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನು ಯಾವಾಗ ಸೃಷ್ಟಿ ರಚನೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಆಗ ಆಯಾಯಾ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್-ಸತ್ವಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವವರನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾರಲ್ಲಿ ಸತ್ವಮಿಶ್ರಿತ ರಜೋಗುಣದ ಹೆಚ್ಚಳವಿರುವವರನ್ನು ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನಾಗಿ, ತಮೋಮಿಶ್ರಿತ ರಜೋಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವವರನ್ನು ವೈಶ್ಯರನ್ನಾಗಿ ಮತ್ತು ರಜೋಮಿಶ್ರಿತ ತಮೋಗುಣವು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುವವರನ್ನು ಶೂದ್ರರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ರಚಿಸಲಾದ ವರ್ಣಗಳಿಗಾಗಿ, ಅವುಗಳ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಧಾನವನ್ನೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನೇ ಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತಾನೆ ಅರ್ಥಾತ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಶಮ-ದಮಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿರಲಿ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರಲ್ಲಿ ಶೌರ್ಯ-ತೇಜ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಇರಲಿ, ವೈಶ್ಯರು ಕೃಷಿ-ಗೋರಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲಿ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರು ಸೇವಾಪರಾಯಣರಾಗಲಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ (18/41-44). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಗುಣಕರ್ಮ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನ ಮೂಲಕ ಚಾತುರ್ವರ್ಣದ ರಚನೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ವರ್ಣಶುದ್ಧಿಯು ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬರುತ್ತದೋ, ಒಂದೇ ವರ್ಣದ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಸಂತಾನವು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೋ, ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವರ್ಣಗಳ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ವರ್ಣದಲ್ಲಿ ಸಂಕರತೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಗಡಿಬಿಡಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಗಡಿಬಿಡಿ ಯಾದರೂ ಕೂಡ ವರ್ಣವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ನ್ಯೂನಾಧಿಕ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಳಿದು ಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಉಪಾಸನೆಯ ಪ್ರಕರಣವಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರನ್ನೇ ಉಪಲಕ್ಷಣಗೈದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳ, ಪಿತೃಗಳ, ಮತ್ತು ತಿರ್ಯಕ್ ಮೊದಲಾದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯೋನಿಗಳ ರಚನೆಯನ್ನು ಭಗವಂತನು ಜೀವಿಗಳ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸೃಷ್ಟಿರಚನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ವಿಷಮತೆ ಇಲ್ಲ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮೂಲಕ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ರಚನೆಯು ಅವರ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳ ವಿಭಾಗಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ವರ್ಣಗಳ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಜನ್ಮದಿಂದತಿಳಿಯಬೇಕೇ? ಅಥವಾ ಕರ್ಮದಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕೇ?

ಉತ್ತರ - ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಎರಡೂ ವರ್ಣದ ಅಂಗವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ವರ್ಣದ ಪೂರ್ಣತೆಯಾದರೋ ಎರಡರಿಂದಲೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಪ್ರಧಾನತೆಯು ಜನ್ಮದಿಂದಲೇ ಇದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜನ್ಮದಿಂದಲೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ವರ್ಣಗಳ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನತೆಯು ಜನ್ಮದ್ದೇ ಆಗಿದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ತಾಯಿ-ತಂದೆಯವರು ಒಂದೇ ವರ್ಣದವರಾಗಿದ್ದು, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದಿಂದಲೂ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಂಕರತೆ ಬಾರದಿದ್ದರೆ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಾಯಶಃ ಸಂಕರತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಸಂಗದೋಷ, ಆಹಾರದೋಷ ಮತ್ತು ದೂಷಿತ ಶಿಕ್ಷಾ-ದೀಕ್ಷಾದಿ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ವ್ಯತಿಕ್ರಮ ಉಂಟಾದರೂ ಜನ್ಮದಿಂದ ವರ್ಣವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ವರ್ಣದ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗ ಬಹುದು. ಆದರೂ ಕರ್ಮಶುದ್ಧಿಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಕಡಿಮೆಯೇನಲ್ಲ. ಕರ್ಮವು ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾದ ಮೇಲೆ ವರ್ಣದ ರಕ್ಷಣೆಯು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ವಿವಾಹಾದಿ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗಾಗಿ ಜನ್ಮದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದ ಪ್ರಧಾನತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಜಾತಿಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವನ ಕರ್ಮವು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಚಿತವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಆಗಲಾರದು. ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮದ ಅನುಸಾರ ಶಮ-ದಮಾದಿಗಳ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವವನು ಮತ್ತು ಒಳ್ಳೆಯ ಆಚರಣೆಯುಳ್ಳ ಶೂದ್ರನೂ ಕೂಡ ಒಂದು ವೇಳೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಚಿತ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನಾದರೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ತನ್ನ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಾನಾದರೆ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋದಾಗ ಜನ್ಮದಿಂದ ವರ್ಣವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಮನುಷ್ಯರ ಆಚರಣೆಯನುಸಾರವೇ ಅವರ ವರ್ಣವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಮೊದಲನೆಯದಾದರೋ ವರ್ಣವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಶಿಥಿಲತೆ ಬಂದರೂ ಅದು ನಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ಜೀವಿಗಳ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ದೇವರು ಅವರ ಪೂರ್ವ ಕರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ದೇವರ ವಿಧಾನವನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿಲ್ಲ. ಮೂರನೆಯದಾಗಿ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ವರ್ಣದ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾಡುವುದು ಕೂಡ ಅಸಂಭವವೇ ಆಗಿದೆ. ಒಂದೇ ತಾಯಿ-ತಂದೆಯರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಬಾಲಕರ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಭಿನ್ನತೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬನೇ ಮನುಷ್ಯನು ದಿನದಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲಾದರೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಂತೆ, ಯಾವಾಗಲಾದರೂ ಶೂದ್ರನಂತೆ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣದ ನಿಶ್ಚಯವು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲದು? ಹೀಗಾದರೆ ಮತ್ತೆ ಯಾರು ಕೀಳಾಗಲು ಬಯಸುವರು? ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮತ್ತು ವಿವಾಹಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಚಣೆಗಳು ಉಂಟಾಗುವುವು. ಫಲತಃ ವರ್ಣವಿಪ್ಲವವಾಗಬಹುದು ಮತ್ತು ವರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಅಡ್ಡಿಯುಂಟಾಗಬಹುದು. ಆದುದರಿಂದ ಕೇವಲ ಕರ್ಮದಿಂದ ವರ್ಣವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಾರದು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹದಿನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ಅಥವಾ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರಿಗೆ ದೇವಲೋಕದ, ರಾಜಸ ಸ್ವಭಾವ ಅಥವಾ ರಜೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರಿಗೆ ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯ ಹಾಗೂ ತಮೋಗುಣೀ ಸ್ವಭಾವದವರು ಅಥವಾ ತಮೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರಿಗೆ ತಿರ್ಯಕ್ ಯೋನಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಪ್ರಧಾನರನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ರಜಃಪ್ರಧಾನರನ್ನು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಮೊದಲಾಗಿ ಈ ಪ್ರಕಾರ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದರಿಂದ ಆ ಮಾತಿನೊಂದಿಗೆ ವಿರೋಧ ಬರುತ್ತದೆಯೇ?

ಉತ್ತರ - ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾವ ವಿರೋಧವೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಜಸ ಸ್ವಭಾವದವರು ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣದ ವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುವವರಿಗೆ ಮನುಷ್ಯಯೋನಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯು ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ರಜೋಗುಣ ಪ್ರಧಾನ ಮನುಷ್ಯ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಮನುಷ್ಯರು ಸಮಾನ ಗುಣ ದವರಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಅವಾಂತರ ಭೇದಗಳು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅದರಂತೆ ಯಾರು ಸತ್ವಗುಣ ಪ್ರಧಾನರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಅವರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವರ್ಣದಲ್ಲಿ, ಸತ್ತ್ವ ಮಿಶ್ರಿತ ರಜಃಪ್ರಧಾನರು ಕ್ಷತ್ರಿಯ ವರ್ಣದಲ್ಲಿ, ತಮೋಮಿಶ್ರಿತ ರಜಃಪ್ರಧಾನರು ವೈಶ್ಯವರ್ಣದಲ್ಲಿ, ರಜೋಮಿಶ್ರಿತ ತಮಃ ಪ್ರಧಾನರು ಶೂದ್ರವರ್ಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸತ್ತ್ವ-ರಜದ ವಿಕಾಸದಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಕೇವಲ ತಮಃಪ್ರಧಾನರು ಅದರಿಂದಲೂ ಕೆಳಗಿನ ಕೋಟಿಯ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಾದರೋ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ರಚಿಸುವವಳು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ತನ್ನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚಯಿತನು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ - ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿರೋಧ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೋ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾಧಾನ ಏನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿರೋಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಕೇವಲ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೇ ಜಗತ್ತನ್ನು ರಚಿಸುವವಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಭಗವಂತನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಜಗತ್ತಿನ ರಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಜಡವಾದ ಕಾರಣ ಭಗವಂತನ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಗುಣಕರ್ಮಗಳ ವಿಭಾಗಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ರಚಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ರಚಿಸುವವಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸಕಾಶದಿಂದ (ಸಾಮೀಪ್ಯ) ಅವನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಜಗತ್ತನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚಯಿತಾ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಸ್ವತಃ ರಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಅವನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಜಗತ್ತಿನ ರಚನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಆಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ‘ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಅಕರ್ತಾ ಎಂದೇ ತಿಳಿ’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯ ಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭಗವಂತನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಅಥವಾ ಕರ್ತೃತ್ವ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಅವನ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತಾ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಸರ್ವಥಾ ಉದಾಸೀನನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಯಾವ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ (9/9, 10) ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಯಾವಾಗ ಫಲಾಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃತ್ವದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳ ಕರ್ತರೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಮತ್ತು ಆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಿಂದ ಅವರ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆಗ ಭಗವಂತನ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಅವನ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಸರ್ವಥಾ ಅಲೌಕಿಕವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ.

(ಶ್ಲೋಕ - 14)

ನ ಮಾಂ ಕರ್ಮಾಣಿ ಲಿಂಪಂತಿ ನ ಮೇ ಕರ್ಮಫಲೇ ಸ್ಪೃಹಾ ।

ಇತಿ ಮಾಂ ಯೋಽಭಿಜಾನಾತಿ ಕರ್ಮಭಿರ್ನ ಸ ಬದ್ಧ್ಯತೇ ॥

ಕರ್ಮಫಲೇ - ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ, ಮೇ - ನನಗೆ, ಸ್ಪೃಹಾ - ಸ್ಪೃಹೆ, ನ - ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ (ಆದ್ದರಿಂದ), ಮಾಮ್- ನನಗೆ, ಕರ್ಮಾಣಿ - ಕರ್ಮಗಳು, ನ, ಲಿಂಪಂತಿ - ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ, ಯಃ - ಯಾರು, ಮಾಮ್- ನನ್ನನ್ನು, ಅಭಿಜಾನಾತಿ - ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಸಃ - ಅವನು (ಕೂಡ), ಕರ್ಮಭಿಃ - ಕರ್ಮಗಳಿಂದ,
ನ, ಬಧ್ಯತೇ- ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 14 ॥

ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ಪೃಹೆಯು ಇಲ್ಲವಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನಗೆ ಕರ್ಮಗಳು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಯಾರು ನನ್ನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥ 14 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು? ಹಾಗೆಯೇ ‘ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ಪೃಹೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ನನಗೆ ಕರ್ಮಗಳು ಅಂಟಿ ಕೊಂಡಿರುವುದಿಲ್ಲ’-ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಭಗವಂತನು ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ?

ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವು ಇರುವ ಕಾರಣ ಅವರ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳು ಸಂಸ್ಕಾರರೂಪದಿಂದ ಅವರ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅದಕ್ಕನುಸಾರ ವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಮತ್ತು ಸುಖ-ದುಃಖಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಅವರು ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ - ಕರ್ಮಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಯಾವುದೇ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸ್ಪೃಹೆ (ಇಚ್ಛೆ) ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅರ್ಥಾತ್ ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಅಪೇಕ್ಷೆ, ಇರುವುದಿಲ್ಲ (3/22). ನನ್ನಿಂದ ನಡೆಯುವ ಕರ್ಮಗಳೆಲ್ಲವೂ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃತ್ವವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥವೇ ನಡೆಯುತ್ತವೆ (4/8). ನನಗೆ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ನನ್ನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ದಿವ್ಯವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವು ನನಗೆ ಅಂಟುವುದಿಲ್ಲ ಅರ್ಥಾತ್ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಕೆಡಹುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ‘ಭಗವಂತನನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು?’ ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಏಕೆ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ?

ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವರ್ಣನೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ವಿಶ್ವರಚನಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಭಗವಂತನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅಕರ್ತನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ - ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಅವನ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಮತೆಯು ಲೇಷಮಾತ್ರವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ಕರ್ಮಫಲದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಆಸಕ್ತಿ, ಮಮತೆ ಅಥವಾ ಕಾಮನೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅವು ಕರ್ಮಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಹಾಕಲಾರವು ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಭಗವಂತನನ್ನು ತತ್ತ್ವತಃ ತಿಳಿಯುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥರೂಪದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಮಹಾತ್ಮರ ಕರ್ಮಗಳು ಕೂಡ ಭಗವಂತನಂತೆಯೇ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವರೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ, ಮಮತೆ ಹಾಗೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇದೆಯೋ, ಅವರು ವಸ್ತುತಃ ಭಗವಂತನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ಅರಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಅದರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿಯುವ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈ ಮುಮುಕ್ಷು ಪುರುಷರ ಉದಾಹರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ - 15)

ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಪೂರ್ವೈರಪಿ ಮುಮುಕ್ಷುಭಿಃ ।

ಕುರು ಕರ್ಮೈವ ತಸ್ಮಾತ್ತ್ವಂ ಪೂರ್ವೈಃ ಪೂರ್ವತರಂ ಕೃತಮ್ ॥

ಪೂರ್ವೈಃ - ಪೂರ್ವಕಾಲದ, ಮುಮುಕ್ಷುಭಿಃ - ಮುಮುಕ್ಷುಗಳಿಂದ, ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಏವಮ್ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ,
ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತಿಳಿದು, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮಗಳು, ಕೃತಮ್ - ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ತಸ್ಮಾತ್ - ಆದ್ದರಿಂದ, ತ್ವಮ್ - ನೀನು (ಕೂಡ),
ಪೂರ್ವೈಃ - ಪೂರ್ವಜರ ಮೂಲಕ, ಪೂರ್ವತರಮ್ ಕೃತಮ್ - ಸದಾಕಾಲ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವ,
ಕರ್ಮ, ಏವ - ಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ, ಕುರು - ಮಾಡು. ॥15॥

ಪೂರ್ವಕಾಲದ ಮುಮುಕ್ಷುಗಳು ಕೂಡ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೂ ಕೂಡ ಪೂರ್ವಜರ ಮೂಲಕ ಸದಾಕಾಲ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೇ ಮಾಡು. ।।15।।

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮುಮುಕ್ಷು’ ಎಂದು ಯಾರನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ಹಾಗೆಯೇ ಪೂರ್ವಕಾಲದ ಮುಮುಕ್ಷುಗಳ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಜನ್ಮ-ಮರಣರೂಪೀ ಸಂಸಾರಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸುವ ಮನುಷ್ಯನು ಸಾಂಸಾರಿಕ ಭೋಗಗಳನ್ನು ದುಃಖಮಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷಣಭಂಗುರವೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಂಡು ಅವುಗಳಿಂದ ವಿರಕ್ತನಾಗಿ, ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಗಳ ಭೋಗಗಳ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿರುವವನನ್ನು ‘ಮುಮುಕ್ಷು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಜುನನೂ ಮುಮುಕ್ಷುವಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಕರ್ಮಬಂಧನದ ಭಯದಿಂದ ಸ್ವಧರ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದನು; ಆದುದರಿಂದ ಭಗವಂತನು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಕಾಲದ ಮುಮುಕ್ಷುಗಳ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಿಡುವ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲಾರನು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಪೂರ್ವಕಾಲದ ಮುಮುಕ್ಷುಗಳೂ ಕೂಡ ನನ್ನ ಕರ್ಮಗಳ ದಿವ್ಯತೆಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನನ್ನಂತೆಯೇ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದ ತ್ಯಾಗಗೈದು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಅವುಗಳ ಆಚರಣೆಯನ್ನೇ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ನೀನೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲು ಬಯಸುವುದಾದರೆ ನಿನಗೂ ಕೂಡ ಪೂರ್ವಜರಾದ ಮುಮುಕ್ಷುಗಳಂತೆ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ವಧರ್ಮರೂಪೀ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮದ ಪಾಲನೆ ಮಾಡುವುದೇ ಉಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಉಚಿತವಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಭಗವಂತನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಆದರೆ ಕರ್ಮ-ಅಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಮನುಷ್ಯನು ನಿಷ್ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ದಿವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮತತ್ತ್ವದ ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತ ಅದನ್ನು ಹೇಳುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ - 16)

ಕಿಂ ಕರ್ಮ ಕಿಮಕರ್ಮೇತಿ ಕವಯೋಽಪ್ಯತ್ರ ಮೋಹಿತಾಃ ।

ತತ್ತೇ ಕರ್ಮ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇಽಶುಭಾತ್ ॥

ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವು, ಕಿಮ್ - ಯಾವುದು (ಮತ್ತು), ಅಕರ್ಮ - ಅಕರ್ಮವು, ಕಿಮ್ - ಯಾವುದು?, ಇತಿ - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ,
ಅತ್ರ - ಇದರ ನಿರ್ಣಯಮಾಡುವಲ್ಲಿ, ಕವಯಃ - ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ಪುರುಷರು, ಅಪಿ - ಸಹ,
ಮೋಹಿತಾಃ - ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ (ಆದ್ದರಿಂದ), ತತ್ - ಆ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು (ನಾನು), ತೇ - ನಿನಗೆ,
ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯ ಹೇಳುವೆನು, ಯತ್ - ಯಾವುದನ್ನು, ಜ್ಞಾತ್ವಾ - ತಿಳಿದು (ನೀನು), ಅಶುಭಾತ್ - ಅಶುಭದಿಂದ ಅಂದರೆ ಕರ್ಮಬಂಧದಿಂದ, ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇ - ಮುಕ್ತನಾಗಿಹೋಗುವೆ. ॥ 16 ॥

ಕರ್ಮವು ಯಾವುದು ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮವು ಯಾವುದು? - ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಇದರ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತರಾದ ಪುರುಷರು ಸಹ ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಕರ್ಮತತ್ವವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯ ಹೇಳುವೆನು. ಅದನ್ನು ತಿಳಿದು ನೀನು ಅಶುಭದಿಂದ ಅರ್ಥಾತ್ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿಹೋಗುವೆ. ॥16॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕವಯಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಅವರು ಕರ್ಮ-ಅಕರ್ಮಗಳ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು? ಹಾಗೆಯೇ ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಕವಯಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಬುದ್ಧಿವಂತ ಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನ-ಭಿನ್ನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ನೋಡಿ-ಕೇಳಿಯೂ ಇಂತಹ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಇಂತಹ ಕ್ರಿಯೆಯು ಅಥವಾ ಕ್ರಿಯೆಯ ತ್ಯಾಗವು ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ಇಂತಹ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಇಂತಹ ಕ್ರಿಯೆಯು ಅಥವಾ ಅದರ ತ್ಯಾಗ ಅಕರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸರಿಯಾಗಿ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದು-ಇದೇ ಅವರ ಕರ್ಮ-ಅಕರ್ಮಗಳ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗಗೈದು, ಯಾವಾಗ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಬುದ್ಧಿವಂತರೂ ಕೂಡ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೋ - ಸರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಾಡಲಾರರೋ, ಆಗ ಸಾಧಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ? ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ಮಗಳ ತತ್ತ್ವವು ಬಹಳ ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲು ಭಗವಂತನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿರುವನೋ ಅದರ ವರ್ಣನೆಯು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ? ಅದನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು ಎಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯು ಹೇಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ?

ಉತ್ತರ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮತತ್ತ್ವದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನೆಂಟರಿಂದ ಮೂವತ್ತೆರಡನೇ ಶ್ಲೋಕದ ವರೆಗೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಎಂತಹ ಕರ್ಮವು ಅಥವಾ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗವು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮರೂಪೀ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೋ ಮತ್ತು ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಎಂತಹ ಕರ್ಮ ಅಥವಾ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗವು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮರೂಪೀ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗದೆ ಮುಕ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೋ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಆ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಅದನ್ನು ತತ್ತ್ವದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಮನುಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವಂತಹ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ಅಥವಾ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಅವರ ಎಲ್ಲ ಕರ್ತವ್ಯ ಕರ್ಮಗಳು, ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಭಗವತ್ ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥ ಅಥವಾ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತವಾಗಿ ಮಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಹೆಸರು ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುವುದು ಅಕರ್ಮವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವಭಾವತಃ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲನು ಇದರಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತನಾಗುವ ಮಾತಾದರೂ ಏನಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದೆಂದರೇನು? ಆದರೆ ಇಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದಲೇ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಕರ್ಮ ಅಕರ್ಮದ ನಿರ್ಣಯವು ಆಗಲಾರದು. ಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ. ಈ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ - 17)

ಕರ್ಮಣೋ ಹ್ಯಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಚ ವಿಕರ್ಮಣಃ ।

ಅಕರ್ಮಣಶ್ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಗಹನಾ ಕರ್ಮಣೋ ಗತಿಃ ॥

ಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮದ (ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ), ಅಪಿ - ಕೂಡ, ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್ - ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಚ - ಮತ್ತು, ಅಕರ್ಮಣಃ- ಅಕರ್ಮದ (ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ), ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್ - ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಚ - ಹಾಗೂ, ವಿಕರ್ಮಣಃ - ವಿಕರ್ಮದ (ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ಸಹ), ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್ - ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಹಿ - ಏಕೆಂದರೆ, ಕರ್ಮಣಃ - ಕರ್ಮದ, ಗತಿಃ - ಗತಿಯು, ಗಹನಾ-ಗಹನವಾಗಿದೆ. ॥17॥

ಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕೂಡ ತಿಳಿಯಬೇಕು ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ಕೂಡ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ ವಿಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ಸಹ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಕರ್ಮದ ಗತಿಯು ಗಹನವಾಗಿದೆ. ॥17॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು’ ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಹೆಸರು ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ ಎಂದೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಇಷ್ಟೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಮಾತ್ರದಿಂದ ಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವು ತಿಳಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾವದ ಭೇದವಾಗುವುದರಿಂದ ಅದರ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಭೇದವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ, ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆಯ ಹೆಸರು ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ? ಹಾಗೂ ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಎಂತಹ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮವನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕು-ಈ ಮಾತನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಮಹಾಪುರುಷರೇ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮೋಚಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತರಲಿಕ್ಕಾಗಿ ತತ್ತ್ವವೇತ್ತರಾದ ಮಹಾಪುರುಷರ ಮೂಲಕ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಅವರ ಪ್ರೇರಣೆ ಹಾಗೂ ಆಜ್ಞೆಗನುಸಾರವಾಗಿ ಅವುಗಳ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಇಲ್ಲಿ ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಅಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು’-ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರು-ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದೇ ಅಕರ್ಮ ಅಂದರೆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ರಹಿತನಾಗುವು ದೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಇಷ್ಟೇ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಅಕರ್ಮದ ವಾಸ್ತವಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಾವದ ಭೇದದಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಅಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮ ಅಥವಾ ವಿಕರ್ಮದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದನ್ನು ಜನರು ಕರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೋ ಅದೂ ಕೂಡ ಅಕರ್ಮ ಅಥವಾ ವಿಕರ್ಮವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವ ಭಾವದಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಎಂತಹ ಕ್ರಿಯೆ ಅಥವಾ ಅದರ ತ್ಯಾಗದ ಹೆಸರು ಅಕರ್ಮವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಅದರ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಈ ಮಾತನ್ನು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರೇ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಲು ಇಚ್ಛಿಸುವ ಮನುಷ್ಯರು ಆ ಮಹಾಪುರುಷರಿಂದ ಈ ಅಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸಹ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಅವರ ಮಾತಿನಂತೆ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬೆಕೆಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ಕೂಡ ತಿಳಿಯಬೇಕು’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಕಳ್ಳತನ, ವ್ಯಭಿಚಾರ, ಹಿಂಸೆ ಮೊದಲಾದ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಹೆಸರೇ ವಿಕರ್ಮವಾಗಿದೆ-ಇದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವೇ ಆಗಿದೆ; ಆದರೆ ಇಷ್ಟೇ ತಿಳಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದ ವಿಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಶಾಸ್ತ್ರದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಇರುವ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು ಪುಣ್ಯವನ್ನೇ ಪಾಪವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪಾಪವನ್ನು ಪುಣ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ ಭೇದದಿಂದ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಒಬ್ಬನಿಗೆ ವಿಹಿತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯ (ಕರ್ಮ)ವಾಗಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿಗೆ ನಿಷಿದ್ಧವಾಗುವುದರಿಂದ ಪಾಪ(ವಿಕರ್ಮ)ವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ವರ್ಣದವರ ಸೇವೆಯನ್ನು ಗೈದು ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ಶೂದ್ರರಿಗೆ ವಿಹಿತಕರ್ಮ ವಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಅದೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ; ದಾನ ಪಡೆದು, ವೇದ ಓದಿಸಿ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಿ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಬೇರೆ ವರ್ಣದವರಿಗೆ ಪಾಪವಾಗಿದೆ; ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೆ ನ್ಯಾಯೋಪಾರ್ಜಿತವಾಗಿ ಧನ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಋತುಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವಪತ್ನೀಗಮನವು ಧರ್ಮವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗೆ ಕಾಂಚನ ಮತ್ತು ಕಾಮಿನಿಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸುವುದು-ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದೂ ಕೂಡ ಪಾಪವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಸುಳ್ಳು, ಕಪಟ, ಕಳ್ಳತನ, ವ್ಯಭಿಚಾರ, ಹಿಂಸೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಸರ್ವಸಾಧಾರಣರಿಗೆ ನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿರುವಂತೆಯೇ ಅಧಿಕಾರ ಭೇದದಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ನಿಷಿದ್ಧವಾಗಿರುವುದೆಲ್ಲವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ವಿಕರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇದರ ಸ್ವರೂಪವೂ ಕೂಡ ತತ್ತ್ವವೇತ್ತರಾದ ಮಹಾಪುರುಷರೇ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸಬಲ್ಲರು ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮದ ಗತಿಯು ಗಹನವಾಗಿದೆ’ - ಈ ಮಾತಿನ ಹಾಗೂ ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯದ ಪ್ರಯೋಗದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಹಿ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯವು ಇಲ್ಲಿ ಹೇತುವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಭಗವಂತನು - ‘ಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವು ತುಂಬಾ ಗಹನವಾಗಿದೆ’ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕರ್ಮ ಎಂದರೇನು? ಅಕರ್ಮವೆಂದರೇನು? ವಿಕರ್ಮವೆಂದರೇನು?-ಇದರ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಯೋರ್ವ ಮನುಷ್ಯನು ಮಾಡಲಾರನು; ಯಾರು ವಿದ್ಯಾ-ಬುದ್ಧಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪಂಡಿತರೂ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೋ, ಅವರೂ ಕೂಡ ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಇದರ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದುದರಿಂದ ಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಮಹಾ ಪುರುಷರಿಂದ ಇದರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಶ್ರೋತೃವಿನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ರುಚಿ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮತತ್ತ್ವವು ಗಹನ ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಈ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಂತೆ ಭಗವಂತನು ಕರ್ಮದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ - 18)

ಕರ್ಮಣ್ಯಕರ್ಮ ಯಃ ಪಶ್ಯೇದಕರ್ಮಣಿ ಚ ಕರ್ಮ ಯಃ ।

ಸ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ಮನುಷ್ಯೇಷು ಸ ಯುಕ್ತಃ ಕೃತ್ಸ್ನಕರ್ಮಕೃತ್ ॥

ಯಃ - ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು, ಕರ್ಮಣಿ -ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಅಕರ್ಮ - ಅಕರ್ಮವನ್ನು, ಪಶ್ಯೇತ್ - ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಚ - ಮತ್ತು,
ಯಃ - ಯಾರು, ಅಕರ್ಮಣಿ - ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವನ್ನು (ನೋಡುತ್ತಾನೋ), ಸಃ - ಅವನು,
ಮನುಷ್ಯೇಷು - ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ, ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ - ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ (ಮತ್ತು), ಸಃ - ಆ, ಯುಕ್ತಃ - ಯೋಗಿಯು, ಕೃತ್ಸ್ನಕರ್ಮಕೃತ್ - ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 18 ॥

ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಮತ್ತು ಯಾರು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಯೋಗಿಯು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ॥ 18 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವುದು ಎಂದರೇನು ಹಾಗೂ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನೋಡುವ ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನು, ಯೋಗಿಯು ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನು ಹೇಗಿದ್ದಾನೆ?

ಉತ್ತರ - ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾತ್ರದ ಹೆಸರು ಕರ್ಮವಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ಕರ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಕರ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಪಾಪಕರ್ಮವು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದರ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವುದೆಂದರೇನು? ಈ ಮಾತಿನ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕು. ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಹಾಗೂ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಜೀವನನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಶರೀರ ನಿರ್ವಹಣೆ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ಇರುವ ಶಾಸವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛಾ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಡುವುದರಿಂದ ಅವು ಈ ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸುಖ-ದುಃಖಾದಿ ಫಲಗಳನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೂ ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನ ಪೂರ್ವಕೃತ ಸಮಸ್ತ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ-ಎಂಬ ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವ ಮನುಷ್ಯನೇ ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಮಮತೆಯ ತ್ಯಾಗಪೂರ್ವಕವಾಗಿಯೇ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅವನು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರಿಂದ ಅವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವೂ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ-ಅವನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವುದೆಂದರೇನು? ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನೋಡುವವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ, ಯೋಗಿಯೂ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನೂ ಹೇಗೆ?

ಉತ್ತರ - ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದರ ಹೆಸರೇ ಅಕರ್ಮವಾಗಿದೆ; ಈ ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಅಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆ, ಮಮತಾ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳ ಅವಹೇಳನದಿಂದ ಅಥವಾ ಡಂಭಾಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಇದು ವಿಕರ್ಮ(ಪಾಪ)ದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ-ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವುದೇ ಶಾರೀರಿಕ ಕಷ್ಟದ ಭಯದಿಂದ ವರ್ಣಾಶ್ರಮೋಚಿತ ಕರ್ಮದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಅಥವಾ ಮೋಹವಶನಾಗಿ ಮತ್ತು ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಫಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಎಂದೂ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಪತನಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಅಥವಾ ಅಹಂಕಾರದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಪರಮಪುರುಷನೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಸಂಯೋಗವು ಆಗಿಹೋಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಯೋಗಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವು ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮದಿಂದ ಕ್ರಿಯಮಾಣ, ವಿಕರ್ಮದಿಂದ ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರದ ಸಂಚಿತ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಕರ್ಮವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವುದು; ಒಂದು ವೇಳೆ ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಕರ್ಮ ಪ್ರಾರಬ್ಧಕರ್ಮ (ಅಕರ್ಮ)ವಾಗಿ ಫಲ ಭೋಗದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತವಾಗುವುವು ಎಂದು ನೋಡುವುದು ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವುದು ಪ್ರಾರಬ್ಧರೂಪೀ ಲಭೋಗದ ಸಮಯ ಆ ದುಃಖಾದಿ ಭೋಗಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಪೂರ್ವಕೃತ ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಪಾಪಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಇರುವುದು ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಯಾವ ತೊಂದರೆ ಇದೆ? ಏಕೆಂದರೆ ಸಂಚಿತ, ಕ್ರಿಯಮಾಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಾರಬ್ಧಕರ್ಮಗಳ ಈ ಮೂರು ಭೇದಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆಯಲ್ಲವೇ?

ಉತ್ತರ - ಸರಿಯಾಗಿದೆ, ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ತುಂಬಾ ಲಾಭಪ್ರದವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಹೀಗೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ‘ಕವಯೋಪ್ಯತ್ರ ಮೋಹಿತಾಃ’, ‘ಗಹನಾ ಕರ್ಮಣೋಗತಿಃ’, ‘ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಮೋಕ್ಷ್ಯಸೇಶುಭಾತ್’,‘ಸ ಯುಕ್ತಃ ಕೃತ್ಸ್ನಕರ್ಮಕೃತ’,‘ತಮಾಹುಃ ಪಂಡಿತಂ ಬುಧಾಃ’, ‘ನೈವಕಿಂಚಿತ್ಕರೋತಿ ಸಃ’ ಮೊದಲಾದ ವಚನಗಳ ಸಂಗತಿ ಸರಿಕೂಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಈ ಅರ್ಥವು ಕೆಲವು ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಲಾಭಪ್ರದವಾದರೂ ಪ್ರಕರಣ ವಿರುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವ ಸಾಧಕನೂ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಅಥವಾ ಸಿದ್ಧಪುರುಷರೇ ಈ ಪ್ರಕಾರ ನೋಡಬಲ್ಲರೋ?

ಉತ್ತರ - ಮುಕ್ತಪುರುಷರ ಯಾವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳಿರುತ್ತವೋ ಅವುಗಳೇ ಸಾಧಕರಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಮುಕ್ತಪುರುಷರಾದರೋ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಈ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಕರು ಅವರ ಉಪದೇಶದ ಮೂಲಕ ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಆ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಭಗವಂತನು-ನಾನು ನಿನಗೆ ಆ ಕರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವೆನು, ಅದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನೀನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದುವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ದರ್ಶನದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಈ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಶೈಲಿಗಳಿಂದ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ದರ್ಶನ ಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಸಾಧಕ ಪುರುಷರ ಅಸಂಗತೆಯ (ನಿರ್ಲಿಪ್ತತೆ) ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ - 19)

ಯಸ್ಯ ಸರ್ವೇ ಸಮಾರಂಭಾಃ ಕಾಮಸಂಕಲ್ಪವರ್ಜಿತಾಃ ।

ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿದಗ್ಧಕರ್ಮಾಣಂ ತಮಾಹುಃ ಪಂಡಿತಂ ಬುಧಾಃ ॥

ಯಸ್ಯ - ಯಾರ, ಸರ್ವೇ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಸಮಾರಂಭಾಃ - (ಶಾಸ್ತ್ರ ಸಮ್ಮತವಾದ) ಕರ್ಮಗಳು, ಕಾಮಸಂಕಲ್ಪ ವರ್ಜಿತಾಃ- ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪವಿಲ್ಲದೆ ಇರುತ್ತವೆಯೋ (ಹಾಗೂ), ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿದಗ್ಧ ಕರ್ಮಾಣಮ್ - ಯಾರ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯ ಮೂಲಕ ಭಸ್ಮವಾಗಿ ಹೋಗಿವೆಯೋ, ತಮ್ - ಆ ಮಹಾಪುರುಷನನ್ನು, ಬುಧಾಃ - ಜ್ಞಾನಿಜನರೂ ಸಹ, ಪಂಡಿತಮ್ - ಪಂಡಿತನೆಂದು, ಆಹುಃ - ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥ 19 ॥

ಯಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವಾದ ಕರ್ಮಗಳು ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪವಿಲ್ಲದೆ ಇರುತ್ತವೆಯೋ ಹಾಗೂ ಯಾರ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯ ಮೂಲಕ ಭಸ್ಮವಾಗಿಹೋಗಿವೆಯೋ, ಆ ಮಹಾಪುರುಷನನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಜನರೂ ಸಹ ಪಂಡಿತನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ॥ 19 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಮಾರಂಭಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ‘ಸರ್ವೇ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಜೋಡಿಸುವ ಇಲ್ಲಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದು ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪ ಹಾಗೂ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶರೀರ ನಿರ್ವಹಣೆಗಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳಾಗಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾರಂಭಾಃ’ ಪದವಿದೆ. ಕ್ರಿಯಾಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಆರಂಭ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಜ್ಞಾನಿಯ ಕರ್ಮಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರನಿಷಿದ್ಧ ಅಥವಾ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ-ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ‘ಆರಂಭ ’ದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಸಮ್’ ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಹಾಗೂ ‘ಸರ್ವೇ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ-ಸಾಧನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ಕಾಮನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪವಿಲ್ಲದೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಕೆಲಕೆಲವು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪಗಳ ಸಂಯೋಗವೂ ಆಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತ-ಮಾಡುತ್ತಾ ಯಾರು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೋ ಆ ಮಹಾಪುರುಷರ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳಾದರೋ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿಯೇ ಆಗುತ್ತವೆ; ಅವರ ಯಾವ ಕರ್ಮವೂ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದೊಡಗೊಂಡು ಅಥವಾ ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕಾಮಸಂಕಲ್ಪವರ್ಜಿತಾಃ’ ಈ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಕಾಮ’ ಮತ್ತು ‘ಸಂಕಲ್ಪ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳ ಅರ್ಥವೇನು ಹಾಗೂ ಇದರಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಕರ್ಮಗಳು ಯಾವುವು?

ಉತ್ತರ - ಪತ್ನೀ, ಪುತ್ರ, ಧನ, ಮನೆ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗಸುಖ ಮೊದಲಾದ ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದ ಎಷ್ಟು ವಿಷಯ (ಪದಾರ್ಥ)ಗಳಿವೆಯೋ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಇಚ್ಛಿಸುವ ಹೆಸರು ‘ಕಾಮ’ವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಮಮತೆ, ಅಹಂಕಾರ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಹಾಗೂ ಆಕರ್ಷಕ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಸ್ಮರಿಸುವ ಹೆಸರು ‘ಸಂಕಲ್ಪ’ವಾಗಿದೆ. ಕಾಮನೆಯು ಸಂಕಲ್ಪದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪವು ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾಗಿ ಕಾಮನೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ (2/62). ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದ ಬಗ್ಗೆ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕಾಮನೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಗಳ ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಕೇವಲ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಚೇಷ್ಟಾ ಮಾತ್ರವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ ಇವೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಕಾಮ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ರಹಿತವಾದುವುಗಳು.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪದದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಸಂಕಲ್ಪ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಸ್ಫುರಣೆ ಮಾತ್ರ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಹಾನಿಯೇನಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮವೂ ಕೂಡ ಸ್ಫುರಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ಆಗಲಾರವು; ಮೊದಲು ಸ್ಫುರಣೆ (ಸ್ಫೂರ್ತಿ) ಉಂಟಾಗಿಯೇ ಮನಸ್ಸು, ವಾಣೀ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಬೇರೆ ಕರ್ಮಗಳ ಮಾತಾದರೂ ಏನು? ಸ್ಫುರಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮತ್ತು ನಡೆದಾಡುವುದು ಮೊದಲಾದ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹದ ಕರ್ಮಗಳೂ ಆಗಲಾರವು; ಮತ್ತೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾರಂಭಾಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಿಳಿಸಲಾದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಹೇಗಾಗಬಲ್ಲವು? ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಕಲ್ಪ’ದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಫುರಣೆ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ತಿಳಿಯುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿದಗ್ಧಕರ್ಮಾಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿ’ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಕರ್ಮಗಳು ದಗ್ಧವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು ಎಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ಸಾಧನದ ಅನುಷ್ಠಾನದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನದ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿ’ ಶಬ್ದವಿದೆ. ಅಗ್ನಿಯು ಕಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಿಬಿಡುವಂತೆಯೇ ಜ್ಞಾನವೂ ಕೂಡ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತದೆ (4/37). ಈ ಪ್ರಕಾರ ಅಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಕೊಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅದಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಹೇಗೆ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಹುರಿದ ಬೀಜವು ಕೇವಲ ಹೆಸರಿಗಷ್ಟೇ ಬೀಜವಾಗಿ ಉಳಿದಿರುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಮೊಳೆಯುವ ಶಕ್ತಿಯು ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಲವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗುವುದೇ ಆ ಕರ್ಮಗಳು ಜ್ಞಾನರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಭಸ್ಮವಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಬುಧಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ‘ಜ್ಞಾನಾಗ್ನಿ ದಗ್ಧಕರ್ಮಾ’ ಆಗಿ ಹೋಗಿರುವವನನ್ನು ಅವರು ಪಂಡಿತನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಈ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಬುಧಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೀ ಮಹಾಪುರುಷರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪುರುಷ ನನ್ನು ಅವರು ಪಂಡಿತನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಈ ಮಾತಿನಿಂದ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಸಿದ್ಧಯೋಗಿಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ತನಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪತಃ ತ್ಯಾಗಮಾಡದೆ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು ತುಂಬಾ ಧೀರತೆ, ವೀರತೆ, ಗಂಭೀರತೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನೀ ಜನರೂ ಕೂಡ ಅವನನ್ನು ಪಂಡಿತ (ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿ, ಮಹಾತ್ಮಾ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

(ಶ್ಲೋಕ - 20)

ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಕರ್ಮಫಲಾಸಂಗಂ ನಿತ್ಯತೃಪ್ತೋ ನಿರಾಶ್ರಯಃ ।

ಕರ್ಮಣ್ಯಭಿಪ್ರವೃತ್ತೋಽಪಿ ನೈವ ಕಿಂಚಿತ್ಕರೋತಿ ಸಃ ॥

ಕರ್ಮಫಲಾಸಂಗಮ್ - ಯಾವ ಪುರುಷನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು, ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ- ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ, ನಿರಾಶ್ರಯಃ - ಜಗತ್ತಿನ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆಯೋ (ಮತ್ತು), ನಿತ್ಯತೃಪ್ತಃ - ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯತೃಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆಯೋ, ಸಃ - ಅವನು, ಕರ್ಮಣಿ - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಅಭಿಪ್ರವೃತ್ತಃ, ಅಪಿ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ (ವಾಸ್ತವವಾಗಿ), ನ, ಏವ, ಕಿಂಚಿತ್, ಕರೋತಿ - ಏನನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥20॥

ಯಾವ ಪುರುಷನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಜಗತ್ತಿನ ಆಶ್ರಯದಿಂದ ರಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆಯೋ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯತೃಪ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆಯೋ ಅವನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ॥20॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪ ಹಾಗೆಯೇ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶರೀರ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಎಷ್ಟು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ಮ ಗಳಿವೆಯೋ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೋ, ಯಾವುದರ ಕಾರಣ ಅವನು ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದೆ ಇರಲಾರನೋ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಮಾಡುವಾಗ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಸಂಲಗ್ನನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆಂದರೆ ದೇವರ ಸ್ಮೃತಿ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಜ್ಞಾನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೋ-ಇಂತಹ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗುವುದು; ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮನವು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆಸಕ್ತವಾಗದೇ ಇರುವುದು-ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದು ಮತ್ತು ಆ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಈ ಲೋಕ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದ ಎಷ್ಟು ಭೋಗಗಳಿವೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ, ಕರ್ಮಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಬಿಡುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ‘ನಿರಾಶ್ರಯ’ ಮತ್ತು ‘ನಿತ್ಯತೃಪ್ತ’ನಾಗುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಮಮತೆಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ರಹಿತನಾಗಿ ಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುವಿಗೆ ಅಥವಾ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಆಶ್ರಿತನಾಗದಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಇಂತಹ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಅಥವಾ ಮನುಷ್ಯನಿಂದಲೇ ನನ್ನ ನಿರ್ವಾಹವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದೇ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ, ಇದಿಲ್ಲದೇ ಹೋದರೆ ಕೆಲಸವೇ ನಡೆಯಲಾರದು, ಇಂತಹ ಭಾವಗಳು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗುವುದೇ ‘ನಿರಾಶ್ರಯ’ನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಹೀಗಾದ ಮೇಲೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಕೂಡ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಉಳಿದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಪೂರ್ಣಕಾಮನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಅವನಿಗೆ ಪರಮಾನಂದ ಸ್ವರೂಪೀ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದ ಕಾರಣ ಅವನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಆನಂದ ಮಗ್ನನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಘಟನೆಯಿಂದ ಎಂದೂ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕೂಡ ವ್ಯತ್ಯಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಅವನು ನಿತ್ಯತೃಪ್ತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಕರ್ಮಣಿ ಅಭಿಪ್ರವೃತ್ತಃ ಅಪಿ ನ ಏವ ಕಿಂಚಿತ್ಕ ರೋತಿ ಸಃ’ ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಅಭಿ’ ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗದ ಜೊತೆಗೆ ‘ಅಪಿ’ ಮತ್ತು ‘ಏವ’ ಅವ್ಯಯಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಅಭಿ’ ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗದಿಂದ-ಇಂತಹ ಮನುಷ್ಯನೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಾವಧಾನಪೂರ್ವಕ ಮತ್ತು ವಿವೇಕದೊಂದಿಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಮಾಡಬಲ್ಲನು ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಅಪಿ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯದಿಂದ-ಮಮತೆ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಫಲಾಸಕ್ತಿಯಿಂದೊಡಗೂಡಿ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಯೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಲಾರನು ಮತ್ತು ಈ ನಿತ್ಯತೃಪ್ತ ಪುರುಷನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವುಗಳ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿಬೀಳುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಏವ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯದಿಂದ-ಆ ಕರ್ಮಗಳೊಡನೆ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ತನೇ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮವನ್ನು ಮತ್ತು ಅಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೋಡುವಂತಹ ಮುಕ್ತ ಪುರುಷನಿಗಾಗಿ ಅವನು ಪೂರ್ಣಕಾಮನಾಗಿ ಹೋಗಿರುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯವು ಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ (3/17) ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನ, ಯಾವುದೇ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಏನೆಲ್ಲ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾನೋ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಉಪರತನಾಗುತ್ತಾನೋ, ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ; ಆದುದರಿಂದ ಅವನ ಕರ್ಮಗಳು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ಮ’ವೇ ಅಲ್ಲ.

ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ-ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪ ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಜ್ಞಾನೀ ಪುರುಷರು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಏನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಆದುದರಿಂದ ಅವನು ಕರ್ಮಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಕುರಿತು-ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು ಆದರ್ಶವೆಂದು ತಿಳಿದು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಸಾಧಕರಾದರೋ ನಿತ್ಯ-ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾರೆ-ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ಯಾವುದೇ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಯಾವ ಸಾಧಕರು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞ, ದಾನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಆವಶ್ಯಕ ಶೌಚ, ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗಬಹುದೆಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಸಮಾಧಾನಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ - 21)

ನಿರಾಶೀರ್ಯತಚಿತ್ತಾತ್ಮಾ ತ್ಯಕ್ತಸರ್ವಪರಿಗ್ರಹಃ ।

ಶಾರೀರಂ ಕೇವಲಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ನಾಪ್ನೋತಿ ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್ ॥

ನಿರಾಶೀಃ - ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಆಸೆ ಇಲ್ಲವೋ, ಯತಚಿತ್ತಾತ್ಮಾ - ಯಾರು ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರವನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವನೋ, ತ್ಯಕ್ತಸರ್ವಪರಿಗ್ರಹಃ - ಯಾರು ಸಮಸ್ತ ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದಾನೋ (ಅಂತಹ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು), ಕೇವಲಮ್ - ಕೇವಲ, ಶಾರೀರಮ್ - ಶರೀರ ಸಂಬಂಧವಾದ, ಕರ್ಮ- ಕರ್ಮಗಳನ್ನು, ಕುರ್ವನ್ - ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ, ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್ - ಪಾಪವನ್ನು, ನ, ಆಪ್ನೋತಿ - ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ॥21॥

ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಆಸೆಯಿಲ್ಲವೋ, ಯಾರು ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರವನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವನೋ, ಯಾರು ಸಮಸ್ತ ಭೋಗ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದಾನೋ, ಅಂತಹ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಕೇವಲ ಶರೀರ ಸಂಬಂಧವಾದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಪಾಪವನ್ನು ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ॥21॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ನಿರಾಶೀಃ’, ‘ಯತಚಿತ್ತಾತ್ಮಾ’ ಮತ್ತು ‘ತ್ಯಕ್ತಸರ್ವ ಪರಿಗ್ರಹಃ’ ಈ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸಾರಿಕ ವಸ್ತುವಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಇಲ್ಲದ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ ಅಥವಾ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಭೋಗ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರವೂ ಆಸೆ ಅಥವಾ ಇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದಿರುವವನಿಗೆ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದ ಇಚ್ಛೆ, ಕಾಮನೆ, ವಾಸನೆ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿರುವವನಿಗೆ ‘ನಿರಾಶೀಃ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಯಾರ ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಹಿತ ಶರೀರವು ವಶದಲ್ಲಿ ಇದೆಯೋ ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ರಾಗ-ದ್ವೇಷದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಅವನ ಮೇಲೆ ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಗದ ಪ್ರಭಾವವು ಏನೂ ಬೀಳಲಾರದೋ ಮತ್ತು ಯಾರ ಶರೀರವೂ ಕೂಡ ಅವನು ಹೇಗೆ ಇರಿಸಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೋ-ಅವನು ಬೇಕಾದರೆ ಗೃಹಸ್ಥನಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿರಲಿ ‘ಯತಚಿತ್ತಾತ್ಮಾ’ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತು ಯಾರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಮಮತೆ ಇಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಯಾರು ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೋ ಆ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಾದರೋ ಸರ್ವಥಾ ‘ತ್ಯಕ್ತ ಸರ್ವಪರಿಗ್ರಹ’ ಆಗಿಯೇ ಇದ್ದಾನೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಯಾರು ಯಾವುದೇ ಬೇರೆ ಆಶ್ರಮದವನೂ ಕೂಡ ಒಂದು ವೇಳೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಪರಿಗ್ರಹದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದರೆ ಅವನೂ ಕೂಡ ‘ತ್ಯಕ್ತ ಸರ್ವಪರಿಗ್ರಹ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಮೂರೂ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಯಾರು ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬಾಹ್ಯವಸ್ತುಗಳೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸದೆ ನಿರಂತರ ಅಂತರಾತ್ಮನಲ್ಲೇ ಸಂತುಷ್ಟ ನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ ಆ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಒಂದು ವೇಳೆ ಯಜ್ಞ-ದಾನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡದೆ ಕೇವಲ ಶರೀರ ಸಂಬಂಧೀ ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮೊದಲಾದ ಕರ್ಮವೇ ಮಾಡುವವನಾದರೂ ಕೂಡ ಅವನು ಪಾಪಕ್ಕೆ ಭಾಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಆ ತ್ಯಾಗವು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ, ಫಲದ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಅಹಂಕಾರಪೂರ್ವಕ ಮೋಹದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಅದಾದರೋ ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ರಹಿತ ಸರ್ವಥಾ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತವಾದ ತ್ಯಾಗವಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಹಿತವನ್ನು ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಶಾರೀರಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಕೇವಲಮ್’ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕ ವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ‘ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್’ ಪದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಇರುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಶಾರೀರಮ್’ ಮತ್ತು ‘ಕೇವಲಮ್’ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಶೌಚ-ಸ್ನಾನ, ಊಟ-ತಿಂಡಿ ಮತ್ತು ಶಯನಾದಿ ಕೇವಲ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧವಿರಿಸುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ‘ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದಾನಾದಿ ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರತ್ಯವಾಯರೂಪೀ ಪಾಪದ ಹಾಗೂ ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಅನಿವಾರ್ಯ ‘ಹಿಂಸೆ’ ಮೊದಲಾದ ಪಾಪಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪುರುಷನಿಗಾದರೋ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಆಗುವ ಪ್ರತ್ಯವಾಯ ರೂಪೀ ಪಾಪಗಳು ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಶರೀರ ನಿರ್ವಾಹಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಪಾಪಗಳಿಂದಲೂ ಅವನಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಇದೇ ಅವನು ‘ಕಿಲ್ಬಿಷ’ವನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಇರುವುದಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಪಡೆದ ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರಿಗಾದರೋ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಮಾಡದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಸಾಧಕನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ತ್ಯಾಗಮಾಡುವುದು ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ, ಆಸಕ್ತಿರಹಿತ ಮತ್ತು ಮಮತಾರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಅವರು ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಅಥವಾ ತ್ಯಾಗಮಾಡಿದರೂ-ಎಲ್ಲ ಅವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಬಂಧನದಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಮುಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಈಗ ಭಗವಂತನು-ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅಕರ್ಮದ ದರ್ಶನಪೂರ್ವಕ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯೂ ಕೂಡ ಕರ್ಮಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ - 22)

ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭಸಂತುಷ್ಟೋ ದ್ವಂದ್ವಾತೀತೋ ವಿಮತ್ಸರಃ ।

ಸಮಃ ಸಿದ್ಧಾವಸಿದ್ಧೌ ಚ ಕೃತ್ವಾಪಿ ನ ನಿಬಧ್ಯತೇ ॥

ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭಸಂತುಷ್ಟಃ - ಯಾರು ತಾನು ಇಚ್ಛಿಸದೆ ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಪದಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಂತುಷ್ಟ ನಾಗಿರುತ್ತಾನೆಯೋ, ವಿಮತ್ಸರಃ - ಯಾರಲ್ಲಿ ಈರ್ಷ್ಯೆಯು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ, ದ್ವಂದ್ವಾತೀತಃ - ಯಾರು ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಮೊದಲಾದ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೋ (ಅಂತಹ), ಸಿದ್ಧೌ - ಸಿದ್ಧಿ, ಚ - ಮತ್ತು,
ಅಸಿದ್ಧೌ - ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, ಸಮಃ - ಸಮಚಿತ್ತನಾಗಿರುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿ (ಕರ್ಮವನ್ನು), ಕೃತ್ವಾ, ಅಪಿ - ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಕೂಡ,
ನ ನಿಬಧ್ಯತೇ - ಅವುಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥22॥

ಯಾರು ತಾನು ಇಚ್ಛಿಸದೆ, ತಾನೇ ತಾನಾಗಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಪದಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುತ್ತಾನೋ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಈರ್ಷ್ಯೆಯು ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಭಾವವಾಗಿಹೋಗಿದೆಯೋ, ಯಾರು ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಮೊದಲಾದ ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಸರ್ವಥಾ ಅತೀತನಾಗಿದ್ದಾನೋ ಅಂತಹ ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಚಿತ್ತನಾಗಿರುವ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವುಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ॥22॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭ’ ಎಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿರುವುದು ಎಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅನಿಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅಥವಾ ಪರೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಪ್ರಾರಬ್ಧಾನುಸಾರ ಯಾವ ಅನುಕೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪದಾರ್ಥದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ ಅದು ‘ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭ’ವಾಗಿದೆ; ಈ ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭದಲ್ಲೇ ಸದಾಕಾಲ ಆನಂದವೆಂದು ತಿಳಿಯುವುದು, ಯಾವುದೇ ಅನುಕೂಲ ಪದಾರ್ಥದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ರಾಗವಿರಿಸದೇ ಇರುವುದು, ಅದು ಯಾವಾಗಲೂ ಇರಬೇಕು ಅಥವಾ ಬೆಳೆಯಬೇಕು ಎಂಬ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮಾಡದಿರುವುದು; ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷಿಸದೆ ಇರುವುದು ಹಾಗೂ ಅದು ನಾಶವಾಗಲಿ ಎಂದು ಇಚ್ಛಿಸದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಎರಡನ್ನು ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಅಥವಾ ಭಗವಂತನ ನಿಯತಿ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ನಿರಂತರ ಶಾಂತ ಮತ್ತು ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತದಿಂದಿರುವುದು-ಇದೇ ‘ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭ’ದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಸಂತುಷ್ಟನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ವಿಮತ್ಸರಃ’ ಇದರ ಭಾವವೇನು? ಮತ್ತು ಇದರ ಪ್ರಯೋಗ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ವಿದ್ಯಾ, ಬುದ್ಧಿ, ಧನ, ಮಾನ, ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತು ಅಥವಾ ಗುಣಗಳ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಉಂಟಾಗುವ ಈರ್ಷ್ಯೆಯ ಭಾವವಿಕಾರದ ಹೆಸರು ‘ಮತ್ಸರ’ವಾಗಿದೆ ; ಅದು ಸರ್ವಥಾ ಅಭಾವವಾಗಿರುವವನು ‘ವಿಮತ್ಸರ’ನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ತನ್ನನ್ನು ವಿದ್ವಾನ್ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತನೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವವರಲ್ಲಿಯೂ ಈರ್ಷ್ಯೆಯ ದೋಷವು ಅಡಗಿರುತ್ತದೆ; ಯಾರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರೇಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ತನ್ನ ಮಿತ್ರ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದವರೊಡನೆಯೂ ಈರ್ಷ್ಯೆಯ ಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ‘ವಿಮತ್ಸರಃ’ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗಮಾಡಿ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ-ಶೋಕಾದಿ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಈರ್ಷ್ಯೆ ಎಂಬ ದೋಷದ ಅಭಾವವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ದ್ವಂದ್ವಗಳಿಂದ ಅತೀತನಾಗುವುದು ಎಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಹರ್ಷ-ಶೋಕ ಮತ್ತು ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮೊದಲಾದ ಯುಗ್ಮ ವಿಕಾರಗಳ ಹೆಸರು ದ್ವಂದ್ವವಾಗಿದೆ; ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಕಾರಗಳು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದೆ ಇರುವುದೇ ಅದರಿಂದ ಅತೀತ ನಾಗುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯ ಅರ್ಥವೇನು? ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದು ಎಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಮತ್ತು ತಪ ಮೊದಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮವು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು ಅದರ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ವಿಘ್ನಬಾಧೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದು ಪೂರ್ಣವಾಗದೇ ಇರುವುದು ಅಸಿದ್ಧಿ ಯಾಗಿದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಕಾರ ಯಾವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕರ್ಮವು ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೋ ಆ ಉದ್ದೇಶವು ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದು, ಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣವಾಗದೇ ಇರುವುದು ಅಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಸಿದ್ಧಿ-ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಭೇದ ಬುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳು, ಹಾಗೂ ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಶೋಕ ಮೊದಲಾದ ವಿಕಾರಗಳು ಆಗದೇ ಇರುವುದು, ಎರಡರಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಭಾವವಿರುವುದು ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಇಂತಹ ಪುರುಷರು ಕರ್ಮಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ (2/47). ಏಕೆಂದರೆ ಯಜ್ಞ (ಕರ್ಮ) ಸಹಿತವಾಗಿ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರುವನು (3/10). ಆದುದರಿಂದ ಅದರಂತೆ ಕರ್ಮಮಾಡದೇ ಇರುವುದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಪಾಪಭಾಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ (3/16). ಇದಲ್ಲದೆ ಮನುಷ್ಯನು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಸರ್ವಥಾ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಲಾರನು (3/5). ತನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಕರ್ಮವನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದುದರಿಂದ - ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಕೇವಲ ಶರೀರ ಸಂಬಂಧೀ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಪರಿಗ್ರಹರಹಿತ ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಯು ಬೇರೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ಸಹ ಕರ್ಮ ಮಾಡದೇ ಇರುವ ಪಾಪದಿಂದ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅದೇ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯು ವಿಹಿತ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಿಯೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಇದರಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

ಸಂಬಂಧ — ಇಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮವು ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಮಾತಲ್ಲದೆ ಅದಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಏನಾದರೂ ಮಹತ್ವವಿದೆಯೇ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ - 23)

ಗತಸಂಗಸ್ಯ ಮುಕ್ತಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಾವಸ್ಥಿತಚೇತಸಃ ।

ಯಜ್ಞಾಯಾಚರತಃ ಕರ್ಮ ಸಮಗ್ರಂ ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ ॥

ಗತಸಂಗಸ್ಯ - ಯಾರ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ, ಮುಕ್ತಸ್ಯ - ಯಾರು ದೇಹಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಮಮತಾರಹಿತನಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾನೋ, ಜ್ಞಾನಾವಸ್ಥಿತ ಚೇತಸಃ - ಯಾರ ಚಿತ್ತವು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತಿರುತ್ತದೋ (ಇಂತಹ ಕೇವಲ), ಯಜ್ಞಾಯ - ಯಜ್ಞ ಸಂಪಾದನೆಗಾಗಿ, ಆಚರತಃ - ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯನ, ಸಮಗ್ರಮ್ - ಸಂಪೂರ್ಣ, ಕರ್ಮ - ಕರ್ಮವು, ಪ್ರವಿಲೀಯತೇ - ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ॥ 23 ॥

ಯಾರ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗಿದೆಯೋ, ಯಾರು ದೇಹಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಮಮತಾ ರಹಿತನಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದಾನೋ, ಯಾರ ಚಿತ್ತವು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತಿದೆಯೋ, ಕೇವಲ ಯಜ್ಞಸಂಪಾದನೆಗಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಅಂತಹ - ಮನುಷ್ಯನ ಸಮಗ್ರ ಕರ್ಮವು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಲೀನ ವಾಗುತ್ತದೆ.॥23॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗುವುದೆಂದರೇನು ಮತ್ತು ‘ಗತಸಂಗಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲರೂಪೀ ಸಮಸ್ತ ಭೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಿಂಚಿತ್ತಾದರೂ ಆಸಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಕಾಮನೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಆಸಕ್ತಿಯು ಸರ್ವಥಾ ನಷ್ಟವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರ ಆಸಕ್ತಿಯು ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗಿರುವಂತಹ ಕರ್ಮಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಗತಸಂಗಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದವಿದೆ. ಇದೇ ಭಾವವನ್ನು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಫಲದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸಿದ್ಧಿಯ ಸಮತ್ವದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತೋರ್ಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಮುಕ್ತಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅಂತಃಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಂಘಾತರೂಪೀ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಆತ್ಮಾಭಿಮಾನ ಅಥವಾ ಮಮತ್ವವು ಇಲ್ಲದಿರುವಂತಹ ದೇಹಾಭಿಮಾನದಿಂದ ಸರ್ವಥಾಮುಕ್ತನಾದ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಮುಕ್ತಸ್ಯ’ ಪದವಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಜ್ಞಾನಾವಸ್ಥಿತಚೇತಸಃ’ ಎಂಬ ಪದದ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ‘ಜ್ಞಾನಾವಸ್ಥಿತಚೇತಸಃ’ ಪದವೂ ಕೂಡ ಸರ್ವತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಬುದ್ಧಿ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಚಿತ್ತವು ನಿರಂತರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲೇ ತೊಡಗಿರುವಂತಹ ಜ್ಞಾನ ಯೋಗಿಯ ವಾಚಕವೇ ಆಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಯಜ್ಞಾಯ ಆಚರತಃ’ ಈ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಯಜ್ಞ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಯಾವುದರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ತಮ್ಮ ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರ ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ವಿಹಿತವಾದ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಅವನಿಗೆ ‘ಯಜ್ಞ’ವಾಗಿದೆ. ಆ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಡೆಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆಯೋ-ಅರ್ಥಾತ್ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಸ್ವಾರ್ಥದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದೆ ಕೇವಲ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡಲೋಸುಗವೇ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮಗಳು ಯಜ್ಞ ಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಒಂಭತ್ತನೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ‘ಯಜ್ಞಾರ್ಥಾತ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮಣಃ’ ಎಂಬ ಪದವೂ ಸಹ ಇಂತಹ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವೇ ಆಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಸಮಗ್ರಮ್’ ವಿಶೇಷಣ ಸಹಿತ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳು ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು ಎಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಈ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಎಷ್ಟು ಕರ್ಮಗಳು ಸಂಸ್ಕಾರರೂಪದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಸಂಚಿತವಾಗಿರುತ್ತವೋ ಮತ್ತು ಯಾವುದು ಅವನ ಮೂಲಕ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಹೊಸ ಕರ್ಮಗಳು ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೋ ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಮಗ್ರಮ್’ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಕರ್ಮ’ ಪದವಿದೆ; ಅವೆಲ್ಲವುಗಳ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಬಂಧಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯು ಉಳಿಯದೇ ಇರುವುದೇ ಅವುಗಳು ವಿಲೀನವಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಭಗವಂತನು-ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ಪುರುಷನ ಕರ್ಮಗಳು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಂತಹವುಗಳಲ್ಲ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ಆದರೆ ಹೇಗೆ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಉರಿಸಿ ಹುಲ್ಲಿನ ರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯು ಸ್ವಯಂ ಸುಟ್ಟು ನಷ್ಟವಾಗಿ ಆ ಹುಲ್ಲಿನ ರಾಶಿಯನ್ನೂ ಭಸ್ಮಮಾಡುತ್ತದೋ-ಹಾಗೆಯೇ ಆಸಕ್ತಿ, ಫಲೇಚ್ಛೆ, ಮಮತೆ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನಗಳ ತ್ಯಾಗರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳು ಪೂರ್ವಸಂಚಿತ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ಸಹಿತ ವಿಲೀನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಬಳಿಕ ಅವನ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುವ ಶಕ್ತಿಯು ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ-ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವ ಪುರುಷನ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳು ವಿಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಹೋಮಿಸುವುದೇ ಯಜ್ಞವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಲು ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಕ್ರಿಯೆಯು ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ; ಇಷ್ಟೇ ಮಾತಲ್ಲ! ವರ್ಣ, ಆಶ್ರಮ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಯಾರಿಗೆ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯವಿದೆಯೋ, ಅದೇ ಅವನಿಗೆ ಯಜ್ಞವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಆವಶ್ಯಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಲೋಕಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವುದೇ ಆ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ಮಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ-ಈ ಭಾವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಈಗ ಭಗವಂತನು ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯೋಗಿಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುವ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನರೂಪೀ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಕರ್ತವ್ಯ-ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ಯಜ್ಞಗಳ ಹೆಸರಿನಿಂದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ - 24)

ಬ್ರಹ್ಮಾರ್ಪಣಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಹವಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನೌ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಹುತಮ್ ।

ಬ್ರಹ್ಮೈವ ತೇನ ಗಂತವ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮಸಮಾಧಿನಾ ॥

ಅರ್ಪಣಮ್ - (ಯಾವ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ) ಅರ್ಪಣ ಅಂದರೆ ‘ಸ್ರುವ’ ಮೊದಲಾದುವು (ಸಹ), ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ (ಮತ್ತು), ಹವಿಃ - ಹವನ ಮಾಡಲ್ಪಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ದ್ರವ್ಯವೂ (ಸಹ), ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ (ಹಾಗೂ),
ಬ್ರಹ್ಮಣಾ - ಬ್ರಹ್ಮರೂಪನಾದ ಕರ್ತೃವಿನ ಮೂಲಕ, ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನೌ - ಬ್ರಹ್ಮರೂಪವಾದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಹುತಮ್ - ಆಹುತಿ ಕೊಡುವ ರೂಪವಾದ ಕ್ರಿಯೆಯು ಸಹ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆ, ತೇನ - ಆ, ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮ ಸಮಾಧಿನಾ - ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಯೋಗಿಯ ಮೂಲಕ, ಗಂತವ್ಯಮ್ - ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ (ಫಲವೂ ಸಹ), ಬ್ರಹ್ಮ - ಬ್ರಹ್ಮವೇ, ಏವ - ಆಗಿದೆ. ॥24॥

ಯಾವ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಣ ಅರ್ಥಾತ್ ‘ಸ್ರುವ’ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಸಹ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ ಮತ್ತು ಹವನ ಮಾಡಲ್ಪಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ದ್ರವ್ಯವೂ ಸಹ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೂ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪನಾದ ಕರ್ತೃವಿನ ಮೂಲಕ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪವಾದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ಕೊಡುವ ರೂಪವಾದ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಸಹ ಬ್ರಹ್ಮವಾಗಿದೆಯೋ ಆ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವ ಯೋಗಿಯ ಮೂಲಕ ಪಡೆಯಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಫಲವೂ ಸಹ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ. ॥24॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದ ರೂಪಕದಿಂದ ಯಾವ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವಂ ಖಲ್ವಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ (ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉ-3/14/1). ಇದಕ್ಕನುಸಾರ ಸರ್ವತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮ ದರ್ಶನರೂಪೀ ಸಾಧನೆಗೆ ಯಜ್ಞದ ರೂಪವನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ತಾ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರಣ ಮೊದಲಾದ ಭೇದದಿಂದ ಬೇರೆ-ಬೇರೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಸಮಸ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮರೂಪದಿಂದ ನೋಡುವ ಅಭ್ಯಾಸರೂಪೀ ಕರ್ಮವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಸಾಧನವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಯಜ್ಞವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸ್ರುವ, ಹವಿ, ಹವನ ಮಾಡುವವನು ಮತ್ತು ಹವನರೂಪೀ ಕ್ರಿಯೆ ಮೊದಲಾದ ವಸ್ತುಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂತಹ ಯಜ್ಞ ಮಾಡುವ ಯೋಗಿಯು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯುವ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡುವನು ಅವುಗಳನ್ನು, ತನ್ನನ್ನು, ಈ ಅಭ್ಯಾಸರೂಪೀ, ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮರೂಪವೆಂದೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ ಭೇದಬುದ್ಧಿಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಈ ರೂಪಕದಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಪಣಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒಂದು ವೇಳೆ ಹವನಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆಯೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಯಾವ ಆಪತ್ತು ಇದೆ?

ಉತ್ತರ - ‘ಹುತಮ್’ ಪದವು ಹವನ ಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆಯ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಅರ್ಪಣಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕ್ರಿಯೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಪುನರುಕ್ತಿಯ ದೋಷ ಬರುತ್ತದೆ. ಒಂಭತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹದಿನಾರನೇ ಶ್ಲೋಕ ದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಹುತಮ್’ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ‘ಹವನದ ಕ್ರಿಯೆ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಆದುದರಿಂದ ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ಯಾವುದಾದರೂ ವಸ್ತು ಅರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ ‘ಅರ್ಪ್ಯತೇ ಅನೇನ’-ಈ ವ್ಯತ್ಪತ್ತಿಯ ಅನುಸಾರ ‘ಅರ್ಪಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಯಾವುದರ ಮೂಲಕ ತುಪ್ಪವೇ ಮೊದಲಾದ ದ್ರವ್ಯಗಳು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತವೋ ಅಂತಹ ಸ್ರುವ ಮೊದಲಾದ ಪಾತ್ರಗಳೆಂದೇ ತಿಳಿಯುವುದು ಉಚಿತವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದೆಂದರೇನು? ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಪ್ತಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಫಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ’-ಈ ಮಾತಿನ ಭಾವವೇನು?

ಉತ್ತರ - ನಿರಂತರ ಸರ್ವತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಬುದ್ಧಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಯಾವುದನ್ನು ಕೂಡ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯದೆ ಇರುವುದು-ಇದೇ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗುವುದಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಪ್ರಕಾರ ಸಾಧನೆಯ ಫಲವು ನಿಃಸಂದೇಹವಾಗಿ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೇ ಆಗಿದೆ. ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಯೋಗಿಯು ಬೇರೆ ಫಲಕ್ಕೆ
ಭಾಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ-ಈ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ-ಅವನ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಫಲವು ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಈಗ ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇವಪೂಜಾರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ-ಪರಮಾತ್ಮರ ಅಭೇದದರ್ಶನರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—

(ಶ್ಲೋಕ - 25)

ದೈವಮೇವಾಪರೇ ಯಜ್ಞಂ ಯೋಗಿನಃ ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ ।

ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನಾವಪರೇ ಯಜ್ಞಂ ಯಜ್ಞೇನೈವೋಪಜುಹ್ವತಿ ॥

ಅಪರೇ - ಬೇರೆ, ಯೋಗಿನಃ - ಯೋಗಿ ಜನರು, ದೈವಮ್ - ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜಾ ರೂಪವಾದ, ಯಜ್ಞಮ್, ಏವ - ಯಜ್ಞವನ್ನೇ, ಪರ್ಯುಪಾಸತೇ -ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ (ಮತ್ತು), ಅಪರೇ - ಬೇರೆ (ಯೋಗಿ ಜನರು), ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ನೌ- ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮರೂಪವಾದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಯಜ್ಞೇನ, ಏವ - (ಅಭೇದ ದರ್ಶನರೂಪೀ) ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕವೇ,
ಯಜ್ಞಮ್- ಆತ್ಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ, ಉಪಜುಹ್ವತಿ - ಹೋಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥ 25 ॥

ಬೇರೆ ಯೋಗೀಜನರು ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜಾ-ರೂಪವಾದ ಯಜ್ಞದ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಯೋಗೀಜನರು ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮರೂಪವಾದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಅಭೇದದರ್ಶನರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕವೇ ಆತ್ಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಹವನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥ 25 ॥

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಿನಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಯಾವ ಯೋಗಿಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಅದರ ಜೊತೆ ‘ಅಪರೇ’ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಿನಃ’ ಪದವು ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಗೈದು ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಾಧಕರ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಸಾಧಕರನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿಸಲು, ಅಂದರೆ ಇವರ ಸಾಧನೆಯು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಗಿಂತ ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಈ ಮಾತನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ಯೋಗಿನಃ’ ಪದದೊಂದಿಗೆ ‘ಅಪರೇ’ ವಿಶೇಷಣದ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ‘ದೈವಮ್’ ವಿಶೇಷಣದ ಸಹಿತ ‘ಯಜ್ಞಮ್’ ಪದವು ಯಾವ ಕರ್ಮದ ವಾಚಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದೆಂದರೇನು? ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮಾತಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೇನು?

ಉತ್ತರ - ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಶಿವ, ಶಕ್ತಿ, ಗಣೇಶ, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ವರುಣ ಮೊದಲಾದ ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ ದೇವರುಗಳಿಗಾಗಿ ಹವನಗೈಯ್ಯುವುದು, ಅವರ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು, ಅವರ ಮಂತ್ರಜಪ ಮಾಡುವುದು, ಅವರ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ದಾನ ಕೊಡುವುದು ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸುವುದು ಮೊದಲಾದ ಸಮಸ್ತ ಕರ್ಮಗಳ ವಾಚಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ‘ದೈವಮ್’ ವಿಶೇಷಣದೊಡನೆ ‘ಯಜ್ಞಮ್’ ಪದವಿದೆ. ಮತ್ತು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಮಮತೆ, ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಫಲೇಚ್ಛೆ ಇಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧಾ-ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದೇ ದೈವಯಜ್ಞವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು-ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದೇವೋಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವವರ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಬ್ರಹ್ಮರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ಯಜ್ಞದ ಹವನ ಮಾಡುವುದು ಎಂದರೇನು?

ಉತ್ತರ - ಅನಾದಿಸಿದ್ಧ ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣ ಶರೀರದ ಉಪಾಧಿಯಿಂದ ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮರ ಭೇದ ಅನಾದಿಕಾಲ ದಿಂದ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾ ಇದೆ; ಈ ಅಜ್ಞಾನಜನಿತ ಭೇದಪ್ರತೀತಿಯನ್ನು ಜ್ಞಾನಾಭ್ಯಾಸದ ಮೂಲಕ ಇಲ್ಲವಾಗಿಸುವುದು ಅರ್ಥಾತ್ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯರ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನದ ನಿರಂತರ ಮನನ ಮತ್ತು ನಿದಿಧ್ಯಾಸನ ಮಾಡುತ್ತಾ- ಮಾಡುತ್ತಾ ನಿತ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಾನಂದಘನ, ಗುಣಾತೀತ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಅಭೇದಭಾವದಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಒಂದಾಗಿಸಿ ಬಿಡುವುದು-ವಿಲೀನವಾಗಿಸುವುದೇ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪೀ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದ ಮೂಲಕ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಹವನ ಮಾಡುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುವ ಜ್ಞಾನಯೋಗಿಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ನಿರ್ಗುಣ-ನಿರಾಕಾರ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಅಥವಾ ಯಾವುದರ ಕಿಂಚಿನ್ಮಾತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ತ್ರಿಗುಣಮಯ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರಿಗೆ ಜಗತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಅಭಾವವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶ್ನೆ - ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತ ಬ್ರಹ್ಮಕರ್ಮದಿಂದ ಈ ಅಭೇದದರ್ಶನರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಭೇದವೇನಿದೆ?

ಉತ್ತರ - ಎರಡೂ ಸಾಧನೆಗಳು ಸಾಂಖ್ಯಯೋಗಿಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಅಗ್ನಿ ಸ್ಥಾನೀಯ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಎರಡೂ ಏಕತೆಯಂತೆ ಪ್ರತೀತವಾಗುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಎರಡರ ಫಲವೂ ಅಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಸಚ್ಚಿದಾನಂದಘನ ಬ್ರಹ್ಮದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವ ಕಾರಣದಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾವ ಭೇದವೂ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಸಾಧನಾ ಪ್ರಣಾಲಿಯ ಭೇದವಿದೆ; ಅದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡರ ವರ್ಣನೆಯು ಬೇರೆ-ಬೇರೆಯಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ ಸಾಧನವಾದರೋ ‘ಸರ್ವಂ ಖಲ್ವಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮ’ (ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉ-3/14/1). ಈ ಶ್ರುತಿ ವಾಕ್ಯದ ಅನುಸಾರ ಸರ್ವತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಬುದ್ಧಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದರ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ ಮತ್ತು ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಬಂಧದ ಅಭಾವಮಾಡಿ ಆತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ಅಭೇದ ದರ್ಶನದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಬಂಧ — ಈ ಪ್ರಕಾರ ದೈವಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಅಭೇದದರ್ಶನರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಈಗ ಇಂದ್ರಿಯ ಸಂಯಮರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ಮತ್ತು ವಿಷಯ ಹವನರೂಪೀ ಯಜ್ಞದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ —

(ಶ್ಲೋಕ - 26)

ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನೀಂದ್ರಿಯಾಣ್ಯನ್ಯೇ ಸಂಯಮಾಗ್ನಿಷು ಜುಹ್ವತಿ ।

ಶಬ್ದಾದೀನ್ವಿಷಯಾನನ್ಯ ಇಂದ್ರಿಯಾಗ್ನಿಷು ಜುಹ್ವತಿ ॥

ಅನ್ಯೇ - ಅನ್ಯ (ಯೋಗಿ ಜನರು), ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನೀ - ಶ್ರವಣೇಂದ್ರಿಯಾದಿ, ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ - ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು, ಸಂಯಮಾಗ್ನಿಷು - ಸಂಯಮರೂಪವಾದ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ, ಜುಹ್ವತಿ - ಹವನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ (ಮತ್ತು), ಅನ್ಯೇ- ಬೇರೆ (ಯೋಗಿ ಜನರು), ಶಬ್ದಾದೀನ್ - ಶಬ್ದಾದಿ, ವಿಷಯಾನ್ - ಸಮಸ್ತ ವಿಷಯಗಳನ್ನು, ಇಂದ್ರಿಯಾಗ್ನಿಷು - ಇಂದ್ರಿಯರೂಪವಾದ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ, ಜುಹ್ವತಿ - ಹವನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ॥ 26 ॥